თავი LX
ირმის ყვირილის დრო ჯერ შორს იყო, მაგრამ თრიალეთის ტყეებში მაინც დაეხეტებოდნენ გლახუნი და პიპა. უმეტესად ღამეს მეჯოგეების კარვებში ათევდნენ, ხანდახან კი სოფელ იწროში ერთ მიტოვებულ ქოხს შეაფარებდნენ თავს. ხმას არავის სცემდნენ, არც არავის უმხელდნენ თავიანთ ვინაობას. ერთ დილით, მეჯოგის კარავში მწოლიარე ავშანისძე ირმის ბღავილმა გააღვიძა. გლახუნას წინა დღის სიარულისგან ისე მაგრად ეძინა, მცხეთის სასახლეში ეგონა თავი. გვერდი იბრუნა და განაგრძო თვლემა (ძილი). მეორეჯერ დაიქუხა ირემმა, შეკრთა და წამოვარდა მძინარე. პიპა სასწრაფოდ გააღვიძა, ყურშაი აიყოლიეს და ირმის ბღავილს გაჰყვნენ. უშიშარაისძე ძაღლის გარეშე მიდიოდა. სწორედ ის გადააწყდა ხარს, ესროლა ისარი, მაგრამ ააცდინა. გლახუნა ფურს დაედევნა, ისიც ლომისფერი იყო და ძალიან ჰგავდა ნებიერას. ნაშუადღევამდე მისდევდნენ ირემს პატრონი და ძაღლი, ორჯერ შემოაბრუნა მადევარმა, ბოლოს მძიმედ დაჭრილი ნადირი დაეცა. როცა გლახუნა მიუახლოვდა, ის იწვა წინა მუხლებზე დაჩოქილი, დრუნჩი (ცხვირ-პირი) მიწაზე დაედო და საწყალობლად ხვნეშოდა ფური. მონადირეს წესისამებრ უნდა მოეკლა, სატევარი (ხანჯალი) იძრო, მაგრამ ცხოველი ისეთი მშვენიერი და უმწეო იყო, გლახუნამ იარაღი ისევ ქარქაშში (იარაღის ჩასადები) ჩააგო. ქარაფზე (კლდეზე) გადადგა. უშიშარაისძეს უძახა, მაგრამ ის არსად ჩანდა. ახლა ხეზე ავიდა, უყივლა, უსტვინა, მაგრამ ყველაფერი ამაო იყო. იფიქრა: „ავიყვანო ხელში.“ მოეჭიდა ირემს, მართლაც ატარა მცირე მანძილზე, ბოლოს ნადირს ეტკინა ჭრილობა, დაიბღავლა, ორივე მიწაზე დაეცა. სწორედ ამ დროს გლახუნას ნაწლავები გადაესკვნა (მუცლის ძლიერი ტკივილი დაეწყო). წამოდგომა დააპირა, მაგრამ წელი ვერ გაასწორა. თავი ჯერ კიდევ მსუნთქავ და თბილ ცხოველს დაადო. მოეწონა მისი სასიამოვნო სუნი. „სიკვდილი მოვიდაო,“ გაიფიქრა, თან შორენას იხსენებდა, იმ რამდენიმე ბედნიერ წუთს, რომელიც კვეტარის ციხეში გაატარა. ბოლოს პიპამ მოუსწრო, ბავშვივით აიყვანა მომაკვდავი მეფე, ირემი ტყეში დატოვა და ძლივს მიათრია იწროში. უშიშარაისძეს ეგონა, რომ უბრალოდ ძარღვი გაესკვნა (კუნთი დაეჭიმა). სამოსი გახადა და გაოცდა, როცა დაინახა ხმლის დარტყმებისგან დაჩეხილი სხეული, სრულიად ახალგაზრდა ვაჟკაცის სხეული. მუცელს უზელდა, მაგრამ შენიშნა, რომ მეფე უარესად ხდებოდა. მკვდრისფერი დაედო სახეზე, თვალები დახუჭა. შემდეგ ისევ შეუწითლდა ლოყები, თვალები გაახილა და პირაღმა (ზურგზე) მწოლიარე ეუბნება: „ამ სახლში ხომ არავინაა შენს მეტი, პიპა?“ „არავინაა, მეფევ ბატონო.“ „კარგია, პიპა, შენს მეტი რომ არავინ დაესწრო ჩემს სიკვდილს.“ „რა დროს სიკვდილია, რას ბრძანებთ, მეფევ ბატონო?!“ „არა, ჩემი დღეები უკვე დათვლილია. მომწვდა გველისფერი წმინდა გიორგის რისხვა, მე მივდივარ ამ ქვეყნიდან, პიპა. უამბე ჩემი ნათქვამი ყველას, ვინც მომიკითხავს. ბაგრატ უფლისწულსა და უკანასკნელ მეხამლესაც (იარაღის მტვირთველი) უამბე, პიპა. მე მრავალი ცოდვა მიმიძღვის ამქვეყნად, როგორც მეფეს, ისე როგორც კაცს. თითქმის ყველა ჩემი ღირსება და ყველა ნაკლი ხალხისა მიტარებია. ვაჟკაციც ვიყავი და მშიშარაც, კეისარს ვებრძოდი, მეშინოდა ხვიარას (მცენარე) ფესვების, ამაყიც ვიყავი და ლოთიც, მაგრამ ჩემი ხალხისთვის არასოდეს მიღალატია, პიპა. ჩვენი უბედურება ამჟამადაც ის არის: ჩვენში მოღალატეები სჭარბობდნენ (მეტი იყვნენ) ერთგულებს, არა სხვისი, არამედ საკუთარი თავის, თავისი ხალხის მოღალატეები. კარგად ვიცი, თვით ჩემს მსტოვრებში (ჯაშუშებში) ნახევარი ბიზანტიელებს ჰყავდათ მოსყიდული, ნახევარი სარკინოზებს (არაბებს). როცა ხალხს ამდენი მოღალატე ჰყავს შინა (საკუთარ ქვეყანაში), მაკედონელიც ვერ გაამარჯვებინებს მას. ბასიანთან აზნაურებს რომ არ ეღალატნათ, იქაც ვძლევდი (ვერეოდი) ბასილი კეისარს, იცოდე. თუ მთელმა ერმა გამარჯვება არ მოინდომა, მაკედონელიც ვერ უშველის, პიპა, რადგან ჯერ არსად გაუმარჯვნიათ მშიშრებსა და მსტოვრებს. სიყრმე (ბავშვობა) და სიჭაბუკე (ახალგაზრდობა) საქართველოს შევალიე, მაგრამ ქართლელები „აფხაზს“ მეძახდნენ, ხოლო აფხაზები – „ქართლელების მსტოვარს“ მიწოდებდნენ ბაგრატოვანს, ლაზს. დამანელა (გამანადგურა) აზნაურებისა და სარდლების კინკლაობამ (კამათმა, შუღლმა), პიპა. ჩვენში ყოველ ნაბიჭვარს (უღირსს) აზნაურობა სწყურია, ყოველ ნაცარქექიას (არაფრის მაქნისს) – სარდლობა. მუდამ ბიზანტიელებს ეგებოდნენ ფეხქვეშ ჩვენი სულელი აზნაურები და ღორმუცელა (გაუმაძღარი) ეპისკოპოსები, მეფეები მწვანე ეტლებს მიეტრფოდნენ (მოსწონდათ, ეტრფოდნენ) და ბიზანტიურ ხარისხებს. ამიტომაც არ მიყვარდა პაპაჩემი – გურგენ მაგისტროსი, მამაჩემი – ბაგრატ კურაპალატი, და მცხეთიდან გაქცევის წინა ღამეს ჩემს ვაჟს წავეკიდე, ბაგრატს. ჩვენი უბედურება ის არის: სხვის ფანდურზე ბუექნაობა (სხვის დაკრულზე ცეკვა) გვიყვარს, ამიტომაც მუსრს ავლებდა (ანადგურებდა) საქართველოს სხვის ქვეყნებში ატეხილი ჭირი (უბედურება). ხალხიც აზნაურებს ბაძავდა, პიპა, ამიტომაც მშვენიერს „უცხოს“ უწოდებდნენ, კარგ ქართულ თხილს „ბერძნულს“, ხოლო საუკეთესო ცერცვსაც „ბერძნულს“. სიმთვრალეში კარგი ვაჟკაცები ვართ და კარგი რიტორები (მჭევრმეტყველები), პიპა, ეგაა ოღონდ – სიფხიზლის დროს ჩადენილი ცუდკაცობა (ცუდი საქციელი) სიმთვრალეში გვავიწყდება ხოლმე, ხოლო ქეიფის დროს დანაქადები (დაპირებები) უკვე აღარ გვახსოვს გამოფხიზლებულთ. მეც მჭირდა ეგ სენი (დაავადება), პიპა, სიმთვრალეში მოვაკვლევინე ფხოველებს დედაჩემის დისწული გირშელ, თრიაქით მთვრალმა. ოდითგანვე (ძველი დროიდანვე) ასე მოგვდგამს ქართველებს, მუდამ ჩვენს სიმცირეს მივსტიროდით (ვგლოვობდით), რადგან მტერი უამრავი გვყავდა მუდამ, მაგრამ დიდკაცი თუ გამოგვერია, მას ისე დავკორტნით (დავჩაგრავთ), როგორც დაჭრილ ძერას ყვავები.“
მცირე ხანს დადუმდა თვალდახუჭული, უცნაურად დაემანჭა სახე. ისევ გადაედო მკვდრისფერი, შემდეგ გაახილა თვალი და უშიშარაისძეს ეუბნება: „ახლა ადექი, პიპა, მღვდელთაგანი (მღვდლებიდან) მომგვარე ვინმე, არ მიყვარს პამპულა (ფუფუნების მოყვარული) ეპისკოპოსები, უბრალო დიაკვნის პუტუნი (ლოცვის ბუტბუტი) მენატრება, პიპა.“ გავიდა უშიშარაისძე, ვიღაც ახმახი (მაღალი, გამხდარი) დიაკონი გამოსძებნა სოფელში. როცა გიორგის ადგილს მიუახლოვდა, დიაკონს გამოექცა, სვეტს მიეყრდნო და ზლუქუნებდა ეს ვეება (დიდი) ვაჟკაცი სიბნელეში. თავზე წამოადგა დიაკონი მომაკვდავს, ცალ ხელში დავითნი (ფსალმუნები) ეჭირა, ცალში კი ანთებული კელაპტარი (სანთელი) და ბუტბუტებდა: „ღმერთო სულთა და ყოველთა ხორციელთაო (ყველა სულისა და ხორციელის ღმერთო), რადგან სიკვდილი გააქრე და ეშმაკი დაამარცხე და სიცოცხლე ქვეყანას მიანიჭე, შენ უფალო, განუსვენე (დაასვენე) სულსა მონისა ამის შენისასა (შენი ამ მონის სულს)“ (სახელი და გვარი გამოტოვა, რადგან არც კი იცოდა, ვის უკითხავდა სულთათანას (მიცვალებულის სულის მოსახსენიებელ ლოცვას)) „ადგილსა ნათლისასა (ნათელ ადგილას), ადგილსა მწვანილოვანსა (მწვანე ადგილას), ადგილსა განსასვენებელსა (დასასვენებელ ადგილას), სადა იგი არა არს სალმობაი (სადაც არ არის ტკივილი), მწუხარებაი და სულთქმაი (კვნესა) და ყოველნი ცოდვანი ამის მიერ ქმნილნი საქმითანი, სიტყვითანი და მოგონებითნი (ყველა ცოდვა, რაც მან ჩაიდინა საქმით, სიტყვით და ფიქრით), ვითარცა სახიერმან (კეთილმა) და კაცთმოყვარემან (ადამიანების მოყვარულმა) ღმერთმან შეუნდნენ (აპატიე), რამეთუ (რადგან) არა არს კაცი, რომელი ცხონდეს (რომელიც გადარჩეს) და არა სცოდოს (და არ შესცოდოს), რამეთუ შენ უცხო ყოვლისაგან ცოდვისა ხარ (რადგან შენ თავისუფალი ხარ ყოველგვარი ცოდვისგან) და სიმართლე შენი სიმართლეა საუკუნო და სიტყვა შენი ჭეშმარიტ (სიმართლე).“
გიორგი გულზე ხელებდაკრეფილი იწვა, ზედა ტუჩი ნელა, ძალიან ნელა უტოკავდა, თითქოს ვიღაცას ჩურჩულებდა. მან ჩაიბუტბუტა:
„დამელოდე, დედა!“
გარედან პიპას ტირილის ხმა შემოესმა, თვალი გაახილა. ეგონა, რომ დიაკონი უშიშარაისძე იყო, ანთებული სანთელი კი ცეცხლისმფრქვეველ ხმლად მოეჩვენა. მან უთხრა:
„რა გატირებს! დამკარი, შე უღმერთო, ეგ ხმალი, ბარემ დასრულდეს ეს ცხოვრება, პიპა“.
ეს იყო მისი უკანასკნელი სიტყვები ამქვეყნად.
როცა მის ცხედარს ქუთაისში ასაფლავებდნენ, საშინელი წვიმა იყო და ქარი ქროდა.
პირველად ერთ მესაფლავეს წამოსცდა სიმართლე მისი უდროო და არეული ცხოვრების შესახებ.
როცა მოტირალები, დიდებულები და უბრალო დამსწრეები წავიდ-წამოვიდნენ, მოხუცმა მესაფლავემ ახალგაზრდას უთხრა:
„არც სიკვდილში ჰქონია გიორგი მეფეს ბედი“.