ალავერდობა შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

ამ წელს მთელი გაზაფხული წვიმდა. ზაფხულშიც სულ წვიმდა. ხალხი საწვიმარებითა და თხელი პალტოებით დადიოდა. ყველა ელოდა, რომ შემოდგომაზე ამინდი გამოსწორდებოდა, მაგრამ სექტემბერში სიცივე კიდევ უფრო გაძლიერდა. მხოლოდ ისინი, ვინც საქართველოში პირველად ჩამოდიოდნენ, დადიოდნენ თეთრი პერანგებით, გაშლილი თმებით, სულ დასველებულები და საკუთარ თავს არწმუნებდნენ, რომ აქ ამინდი ჩრდილოეთზე ბევრად უკეთესი იყო.

ისინი ჩამოდიოდნენ რიისკიდან, ოდერის მდინარის ყინულოვან ოკეანესთან შეერთების ადგილიდან. ყვებოდნენ, რომ იქ ხალხი ზღვაში ბანაობდა, ირუჯებოდა და აღტაცებით ამბობდნენ: „რა მშვენიერი ამინდია კავკასიაში!“ საქართველოში კი სულ წვიმდა და წვიმდა. მაგრამ რადგან ცნობილია, რომ ჩვენთან ყოველთვის კარგი ამინდია, ჩამოსულები უბრალოდ არ უჯერებდნენ წვიმას.

რატომ უნდა წავიდე შორს? მეც ვერ დავიჯერე, როცა თელავში ჩავედი, რომ რთვლის დაწყებამდე კახეთში ასეთი მოწყენილი, ცივი და უფერული ამინდი იყო.

კიდევ სამი დღე იწვიმა. ოცდაშვიდ სექტემბერს ალავერდობა იყო. ოცდაექვსში საღამოს გამოიდარა. ნესტიანი მზე, გრძელი, გვერდებზე გადაშლილი სხივებით, დაახლოებით ერთი საათი ედო ღრუბლების თავზე. ღრუბლები იმდენად მძიმე იყო, რომ წყლით გაბერილი მთებიც კი ძლივს უძლებდნენ მათ სიმძიმეს.

მზის ჩასვლასთან ერთად, ნაწვიმარ ჰაერში მკაფიოდ გამოჩნდა მწვანედ გადაჭიმული მინდორი კავკასიონის მთების გასწვრივ. აქამდე დაბლობზე ამაყად წამომდგარი მთები ბინდთან ერთად შეუმჩნევლად უკან გაიწია. თითქოს მათ სილამაზეს სულ სხვა ძალა მართავდა. ქედის სწორი კონტური უცნაურად შეერწყა ვაკის უსასრულობას.

წინ გამოდიოდა, ფართოვდებოდა და მთელ გარემოს ფარავდა უსასრულო ალაზნის ველი, რომელიც ერთ მთლიან სხეულად იყო ქცეული.

ბოლო სხივებმა მიატოვეს კავკასიონის თოვლიანი მწვერვალები და მასთან ერთად ბინდში ჩაეფლო წაბლისფერ-მოწითალო შემოდგომის ტყეც.

მზე ჩავიდა.

დადგა ის მომენტი, როცა სხივიან შუქს შეჩვეული თვალი ვერ ამჩნევს წვრილ, სუსტ ვარსკვლავებს. იდგა სრული სიბნელე და წყვდიადში სადღაც უსასრულო სიღრმიდან მომავალი უსაზღვრო მინდორი მოჩანდა. უფრო სწორად, ის არ მოჩანდა, არამედ ადამიანის თვალი მას ინტუიციით ხედავდა და კახელი კაცის სხეული მის არსებობას გრძნობდა. მხოლოდ ღამესავით ვრცელსა და უსასრულოს შეეძლო ამ წყვდიადის ასე შეგრძნება.

შეუმჩნევლად, ნელ-ნელა შეეჩვია თვალი სიბნელეს. უცებ, უცნაური ძალით ამოხეთქეს ვარსკვლავებმა და მთლიანად დაიპყრეს კახეთის ცა. ამოვარდა პირველი ნიავი, ნამის წვეთივით შეჩერდა ხის ცალკე გამოშვერილ ფოთოლზე, ოდნავ შეარხია ის, თავისკენ მიიზიდა. როგორც კი მისი არსებობა უნდა შეწყვეტილიყო, ჰაერის ახალმა ნაზმა ტალღამ ჰარმონიულად მიეხმარა თითქმის ჩამქრალ პირველ ნიავს და სხვა ფოთლებსაც აგრძნობინა მისი არსებობა.

შემოდგომის დასუსტებული ფოთლები შეიყუჟნენ, მაგრამ დასავლეთის ქარის გრილი, უვნებელი ქროლვა იმდენად ალერსიანი და სასიამოვნო იყო, რომ თითქმის წინააღმდეგობის გაუწევლად დაჰყვნენ მის ნებას და აშრიალდნენ დიდი ხეები, აშრიალდნენ ცაცხვები, ჩუმად ახმაურდა თელავის ათასწლოვანი ჭადარიც. საიდუმლო, უვნებელი ხმებით აჟღერდა სიმღერები, რომლებიც ცივის ფერდობებიდან ალაზნის ჭალებში ჩაედინებოდა.

ბინდის ჩამოწოლასთან ერთად სევდა მოერია ციხის მაღალი კოშკის თავზე მჯდარი ადამიანის თვალს. ის ცდილობდა ამ გრძნობას გაჰყოლოდა, მარტო ყოფნის სიმშვიდეში ჩაძირულიყო, მაგრამ ღამის ამ დროს ბუნება ყველა ადამიანურ გრძნობაზე ბევრად ძლიერი იყო.

პირველი ფოთლის შრიალივით გაიფანტა ის სევდაც და იმ კაცის სხეული თავისთავად შეერწყა გარემოს ბავშვურ დღესასწაულებრივ განწყობას. ის წამით დაუბრუნდა პირველ შემოქმედს, აშრიალდა მის მსგავსად, ალაპარაკდა მისი ენით და აივსო სურვილით, რომ საკუთარი სიტყვებით მიემართა მისთვის. ამ სურვილმა დაარღვია პირველი ჰარმონია და შექმნა ახალი, ადამიანის ხმასთან ერთად, რომელიც ჯერ უხმო ვნებით დაიწყო, მერე ბგერაში გამოიხატა და ამღერდა.

კოშკის თავზე მარტო იჯდა კაცი, ამღერებული ბუნების ძალით. ის მღეროდა მის შესახებ, მთლიანად ჩაფლული საკუთარ ბგერებში. მხოლოდ ამოსუნთქვებს შორის გრძნობდა, რომ სადღაც უცნობ ადგილას შორდებოდა მას და ეს შეგრძნება უცნაურად აკლებდა ბუნებისეულ სიდიადეს მის ხმას. ხმა ხდებოდა სევდიანი, უცებ ამოხეთქილი და გაბმული, ზოგჯერ ტირილამდე მისული იმ უმწეობით, რომ მთლიანად არ ესმის ტყის ხმა, ქარის ხმა, ალაზნის ველის შრიალის სურვილი. მარტო ხმა ეძებდა თავის მეწყვილეს, თავისნაირს, რომელსაც ეტყოდა ამ საბედისწერო შეუსაბამობის შესახებ.

მისი სიმღერა შეწყდა და ისევ ყველაფერი დაიპყრო ნიავის, ფოთლების, აჟღერებული ჭალების ჰარმონიულმა შრიალა მუსიკამ. კოშკის ძირში მიმალულმა ჭრიჭინამ დაიწყო ცახცახი. ნელი ნათებით შეერია შალაფას ციცინათელა და საიდანღაც მოვარდნილმა სიამაყემ აავსო კოშკის თავზე მჯდომის გული. ის, დისჰარმონიისგან გამოწვეული სევდის ნაცვლად, გრძნობდა ახალ, იმავე ადამიანური ძალის შეგნებულ მოზღვავებას, რომელიც გამოყოფს მას ამ წყვდიადიდან, მუდმივი შრიალიდან.

მჯდომარემ ისევ დაიწყო სიმღერა. ახლა ხმებმა კიდევ უფრო მეტი ძალა შემატეს მის სხეულს, წამოაყენეს ფეხზე და მთელი ხმით აამღერეს. კაცი მღეროდა თავისი ხმით, ბუნება შრიალებდა თავისი ხმით და მხოლოდ ახლა, შუაღამისას, დამყარდა სრული, უსაზღვრო დღესასწაული ალაზნის ველზე.

მთელი ოცდაშვიდის ღამე თავის დღეობას იხდიდა ალავერდი, რომელიც ჭალიდან გამოვარდნილი გედივით თეთრი იყო.

უცნაური გადასვლა: "წინანდელმა რელიგიურმა დღესასწაულებმა დაკარგეს თავიანთი თავდაპირველი მნიშვნელობა და ახლა იქცნენ ლოთების, უსაქმურების ხანმოკლე არეულობისა და გართობის ადგილებად." - გაზეთებიდან -

სექტემბრის ბოლოს ალავერდში გამართული ტრადიციული ქრისტიანული დღესასწაულები დაკავშირებულია შემოდგომის მოსავლის დიდი ნაწილის აღებასთან, ამიტომაც ატარებს ის განსაკუთრებით საერთაშორისო ხასიათს, რაც საქართველოსთვის საკმაოდ ნაცნობია.

ამ დღესასწაულებზე ღამის გასათევად ჩამოდიან დიდოელები, თუშები, ლეკები, წოვები, ჩეჩნები იშვიათად, ქისტები დიდი რაოდენობით, მთელი კახეთის გლეხობა, ვისაც კი შეუძლია ამ ადგილებამდე მისვლა, და ყარაჯალელი თათრები, ე.წ. ელი. ელი ყოველთვის დღესასწაულზე მოსულთა დაახლოებით მეათედს შეადგენს. ისინი წარმოუდგენლად ვიწრო ურმებზე, ბავშვებით პირამდე დატვირთულები, გალავნის ბოლოს ირჩევენ ადგილებს, სვამენ იქვე, ჭამენ და ჩუმად მიდიან, ღამენათევები, თავიანთ სახლებში.

სამაგიეროდ, ნაღვინევი, დიდი სამკუთხედის ფორმის თავებითა და უზარმაზარი ფაფახებით დიდოელები ჩხუბამდე დაძრწიან ურმებს შორის. უსიამოვნების დაწყებისთანავე ქისტებს ტოვებენ შუაში და თვითონ გალავნის უკან იმალებიან.

მთელი ღამე ლოცულობენ, გალობენ, სვამენ, მღერიან ყოველგვარი წესრიგის გარეშე დარჩენილი მორწმუნეები თუ ურწმუნოები, რომლებიც დროებით შეშინებულნი არიან ღვთის ძალით. ქალები უმასპინძლდებიან კაცებს. ღამით კიდევ სუფევს რაღაც ოჯახური, მოწესრიგებული ატმოსფერო. ღამენათევი პატიოსანი, ღვთის, შრომის პატივისმცემელი გლეხობა გათენებამდე აბამს საქონელს ჩარდახიან ურმებში და მზის ამოსვლამდე ტოვებს ტაძრის მიდამოებს.

დღესასწაულის ადგილას რჩება ღვინო, ჩარდახები საქეიფოდ და უაზროდ, უოჯახოდ, უინტერესოდ დარჩენილი ნამთვრალევი ხალხი. შუაგულისკენ შემოდიან ლეკები, ირევიან ყველანი ერთმანეთში, სვამენ ერთად, იფანტებიან, ისევ ირევიან. ჟინზე მოსული ცხენები უხერხულად ფრუტუნებენ მთვრალი პატრონების დანახვაზე. „დილის არაყი შეასვი, დილის არაყი“, ისმის ყოველი მხრიდან.

შეუმჩნევლად ეპარება ღამეს ფერი. მზე ამოდის. დგება დილა უწვიმოდ, სავსე, სიცხიანი, ბარაქიანი ყურძნისთვის, ნამდვილი კახური დღე, როცა მზე პირდაპირ შუაგულში აჭერს დედამიწას, წოვს ნამის ნიშანსაც კი ყველაფერ გრილს, მიწა კი ორთქლდება და მტვრად იქცევა.

უცნაურად, უნიჭო მოჩვენებებივით დაძრწიან გალავნის შიგნით თუ გარეთ დიდ ფაფახებში, თბილ მეცხვარეების ქურქებში გახვეული თუშები, ლეკები პატარა, კოკროჭინა კეპებში, მაგარ ბოქსდარტყმული კახელი სოფლის „სტილნები“ კლოში შარვლებით და ცეკვისგან დახეული ფეხსაცმელებით. ისინი გამომწვევად უყურებენ უზარმაზარ ქურქებში გამოხვეულ ჩრდილებს.

მთელ გზებზე ოთხივე მხარეს ისევ ის ჩარდახიანი ურმებია გაწოლილი, სავსე პატიოსანი, მშრომელი გლეხებით, რომლებიც ღამისთევის შემდეგ თავიანთი სახლებისკენ მიდიან. მხოლოდ უსაქმურები, ან აქ საქმის მოსაგვარებლად დარჩენილები, ან როლიდან უცებ ვერ გამოსულები ვერ ელევიან დღესასწაულის ნასუფრალს. მეზობელი სოფლიდან ღვინის გასაყიდად მოსული ჩარჩები ხელს ითბობენ. მზეზე დიდი რაოდენობით დნება წითელი, ჯოხზე წამოცმული მამლები, ფოჩიანი კანფეტები, ადუღებული ლიმონათი და კოოპერატივის საეჭვო წარმოშობის საქონელი.

დაფა-ზურნა გამუდმებით, უაზროდ უკრავს და ამაოდ ცდილობს, რომ ყველაფერი ერთმანეთს შეუხამოს. მუსიკის გარეშე სვამენ შუა მზისგულზე კერძო თუშები. ისინი დაბნეულები არიან, ნახევრად თათრული, ნახევრად ქართული ლაპარაკით ბუტბუტებენ, ლოცულობენ და ილანძღებიან. სწორედ მაშინ, როცა ქეიფი უნდა შეწყდეს და მიწყნარდეს, ღამენათევ ხალხს უერთდება თელაველი დახლიდარებისა და მძღოლების ახალი, გამოძინებული ნაკადი. დოლ-გარმონი, ზურნა და ჭიანური განახლებული ძალით იწყებს დაკვრას.

რამდენიმე ჯგუფი დამკვრელებისა გვერდიგვერდ დგას და დაუღალავად აცეკვებს ახლად მოსულებს. ისინი შედიან გალავნის შიგნით, გალავნის უკან, ზოგი კი, უფრო მეტად მოწადინებული, საყდარშიც კი შედის. საიდანღაც ჩნდებიან ნახევრად სოფლელი გოგოები ოთხკუთხედმხრებიანი კაბებით, რომლებსაც ახლოდან არც კი უნახავთ, როგორია კაცი. აქ კი ისინი ცდილობენ, რომ „გამოსულობის“ მიზნით, ვინმეს თავი მიუკარებლად, მაგრამ სასიამოვნოდ გარყვნილად მოაჩვენონ და გოჭებივით დახტიან ზურნის ხმაზე.

ბიჭისა და გოგოს ცეკვას შორის სრული შეუსაბამობაა. ეს ცეკვა სადღაც ერთდება, შემდეგ კი ღვინო ან მოწოლილი სიცხე ისევ აშორებს მათ. სამაგიეროდ, უაზრობისგან ცეკვის ტრანსი უფრო და უფრო ძლიერდება და უმაღლეს წერტილს აღწევს.

ეს უზარმაზარი მთვრალი მასა უცნაური, დაუკავშირებელი ფორმით ქეიფობს ერთად. ღამენათევები აგრძელებენ სმას, ყოველგვარი ხალისის ან ყურადღების გარეშე უყურებენ მოცეკვავეებს. დახლიდარ-შოფრები და სოფლის „სტილნები“ თავისთვის ცეკვავენ.

ერთ მხარეს, გალავნისკენ პირისპირ, ჩაწყობილია შუაცეცხლანთებული ჩარდახები ან უჩარდახო საქეიფო ადგილები, დატვირთული ხინკლებით, ცხვრის ხორცით, საქონლის თავ-ფეხით, ერთნახადი ალალაით, ორნახადი ჭაჭის არყით, გამოცლილი და სავსე ტიკებით. ამ უცნაურად ბუნებრივ დამატებას წარმოადგენენ თბილად ჩაცმული მთიელი ქრისტიანები, მაჰმადიანები, ქურქიანები, მაზარიანები. ამ კილომეტრის სიგრძეზე გაშლილი უძრავი ნატურმორტის პარალელურად, ფაფუკმტვრიანი გზის იქით, რომელსაც სულ ორი-სამი მეტრი სიგანე აქვს, სწორედ ის თავდავიწყებული მოძრაობა სუფევს დაფა-ზურნის ქვეშ.

ამ ორი მოპირდაპირე მხრიდან წარმომადგენლები საოცარი სისწრაფით მირბიან-მორბიან ერთმანეთისკენ და სრულად ეკუთვნიან იმ მხარეს, სადაც მივლენ. ცეკვა მზესთან ერთად მატულობს. ორი მოცეკვავე — ერთი დიდმხრებიანი, მთლიანად ოთხკუთხედი, წვრილი თავით, მეორე კი, ახალგაზრდაზე უფრო ხალისიანი შესახედაობის, მოხერხებული ტანის მოხუცი — დილით დაწყებულ ცეკვა-შეჯიბრს აგრძელებს.

გათენებისთანავე მათ ერთი დასტა ფულით აავსეს. ყოველ შემოტრიალებაზე 25, 50, 100-მანეთიანებს აძლევდნენ. სამი საათის განმავლობაში გარშემო შემოხვეული ხალხი მათ რიტმში უკრავდა ტაშს. მერე რიტმი დაირღვა, ტაში გაცივდა, ოთხკუთხედი მსუქანი ბიჭისა და შემართული მოხუცებულის მაყურებლები დაიშალნენ. ჩუმად გაიპარა დაფა-ზურნაც და სხვაგან დაიწყო დაკვრა.

ეს ორი მოცეკვავე უარესი გაგიჟებით აგრძელებდა ტრიალს, სრულიად გაოგნებული იმ უაზრობისგან, რაც გარშემო ხდებოდა. ერთხელ დაწყებული ტემპერამენტი და ვნება არ ნელდება. სინამდვილეში, დაუძლურებული ფეხები სადღაციდან უფრო მეტი ენერგიის მოწოლას გრძნობენ და გაუთავებლად ტრიალებენ. ისინი იჩოქებენ, მოწყვეტით ეცემიან მუხლისთავებით ქვა-მტვრიან გზაზე, ხტებიან კივილით და შეძახილით ამხნევებენ ერთმანეთს. ამ თავისთვის მომლხენ ხალხში უცნაური სიცარიელე და იქიდან გამოსული მუდმივი და უცვლელი ენერგია იგრძნობა.

კაცს ყბაზე ცალტუჩგაწეულ, სინანულნარევ ირონიასა და სევდას ჰგვრის ამ ორი უმუსიკო, უმაყურებლო, გაგიჟებული მოცეკვავის დანახვა. გრძნობ, რომ ალავერდობა აღარ არის ალავერდობა. გრძნობ, რომ ეს რელიგიური დღესასწაული მხოლოდ ინერციაა, რომელიც სასაცილოობამდე მისულა.

გუშინდელი ქეიფის დასასრული მთლიანად შემზარავ ტრაგიკომედიას ჰგავს. ამას ემატება ისიც, რომ ის, საერთოდ, ისტორიულადაც ბოლო დღეა. ვინ წარმოიდგენდა, რომ ქრისტიანულ საყდარში, ზუსტად კანკელის ძირას, შეიძლებოდა ოდესმე თავწაჭრილი მამალი და ცხვრის თავ-ფეხი დაგდებულიყო. მხოლოდ აქა-იქ დაინახავთ კუთხეებში მორცხვად მიყუჟულ შავკაბიან მლოცველებს, რომლებიც ღმერთს მხურვალედ სთხოვენ სათხოვარს.

ალავერდობას აღარაფერი შველის. არც ამ დროისთვის თბილისიდან ჩამოსული ექსკურსანტები, გზაზევე დასიცხული და დაღლილები. არც ბრწყინვალედ გამოწყობილი აკადემიკოსები, რომლებიც ოდნავი, რელიგიური ღიმილით, პატივისცემით ათვალიერებენ ყველაფერს, ერთი დღით განთავისუფლებულნი ხანგრძლივი მეცნიერული შრომისგან, აქეთ წამოსული ეგზოტიკის მისაღებად.

განსაკუთრებით უცნაურად, ტირილამდე სასაცილოდ გამოიყურებიან ამ მუქ ფერებში, თბილად ჩაცმულ ქურქიან მთიელებში რუსი გოგოები, ტურისტის ნიშნებით, დეკოლტეებითა და უსახელოებო კაბებით, მზისგან დამწვარი ცხვირებით. მიუხედავად ასეთი კონტრასტისა თავისი ფორმით, მათ მაინც ვერავინ ამჩნევს.

უეცრად, აქ ჩამოსვლისთანავე, საოცარი სიცხადით, გულისტკენით გრძნობენ აქამდე გაგიჟებით მომავალი, გზაზე მრავალნაწამები დამთვალიერებლები, რომლებიც თვითონაც ქეიფისთვის იყვნენ მომზადებულნი, რომ სრულიად არაფერი არ აკავშირებთ დამხვდურებთან.

აქ მყოფი ხალხი მოსულებისთვის თბილისიდან, რუსეთიდან, თელავიდანაც კი უცებ იქცევა იმავე შავი ბლუზების, ადუღებული ლიმონათის, ქამრების, უნაგირების გაგრძელებად, რაც ასე უხვად მოუტანიათ გასაყიდად და მყიდველებს უმუშტროდ დაუტოვებიათ. თავის მხრივ, „აქაურები“, ალბათ, ჩამოსულებს ჯოხზე წამოცმულ წითელ მამლებზე მეტ ფასს არ აძლევენ, რომლებისკენ მიხედვაც კი აზრად არ მოუვა არც ერთ მათგანს.

გარშემო უცნაური განურჩევლობა სუფევს, უმიზნო, დაუოკებელ ვნებაში შეზრდილი. და თითქოს ყველაფერს, როგორც რეჟისორის მთავარ ჩანაფიქრს, ხაზს უსვამს ორი ნაცნობი, ოფლში გაღვრილი მოცეკვავე, რომლებიც უმუსიკოდ და უმაყურებლოდ დარჩნენ. მათ უყურებს მანქანიდან ახლად ჩამომხტარი ჩვენი მოთხრობების გმირი და ცრემლებივით ადგება ყელში. მას უნდა რაღაც გააკეთოს, რითიმეს შეაჯანჯღაროს ეს ხალხი. ის ნელა, უხმოდ უკრავს ტაშს ორ მოცეკვავეს, მერე წყვეტს და ეღიმება, რადგან მისი ეს ცდა იმდენად უაზროა.

დიდხანს დგას ის ასე, მზეს თავმიშვერილი, უყურებს ამ ორი მოცეკვავის თავშეუკავებელ რიტმს, რომელიც სირბილად და ხტომად არის ქცეული. ესმის მათი შეძახილები და გული ბოღმით ევსება, რომ ამდენი ენერგია და სურვილი ასე უყურადღებოდ, უმაყურებლოდ იხარჯება.

უყურებს და უცებ სადღაციდან რაღაც სიცოცხლის მაგვარი, ხალისიანი ესმის. თითქოს ახლა ფხიზლდება, მთელი პირით ეღიმება, სულელურად იცინის. მის თვალწინ უცნაური სანახაობა იშლება: შავი, მოქეიფე ხალხის გამკვეთად გაწოლილ თეთრ გზაზე ჩამოსულ რუს გოგოებს წრე შეუკრავთ, ტაშს უკრავენ და თვითონვე მღერიან ლეკურს.

ორი შიშველმკლავება — ერთი გოგო, მეორე ქალი — ხტუნაობით ცეკვავს ლეკურს, იცინიან, მთელი გულით ერთობიან. კამპანიას ახლად შეერთებული კახელი ბიჭი ეხმარება ტაშის კვრაში. მერე ბიჭების რიცხვი იზრდება, ვიღაცას დოლ-გარმონი მოჰყავს და რას ხედავს ჩვენი გმირი! — რამდენიმე ქურქიანი ლეკი, პირდაღებული, წრის ახლოს მდგარი, ჰყვება ტაშის კვრას. ხალხი იწევს მათკენ: აი, აქ იწყება ნამდვილი გართობა და მთავრდება ყველა დაღლილი, რელიგიური ინერცია, რომელიც, ურწმუნობის მიუხედავად, თავისდაუნებურად მაინც არსებობს ალავერდის მიწის მკვიდრთა შორის.

ისინი ამ უცხო ხალხისგან თითქოს თავისი აქ მოსვლის ნამდვილ აზრს იგებენ, მაგრამ ეს გამოფხიზლების მხოლოდ წამია. არავის არ უნდა სხვისი გართობის ყურება და ისევ წყდება ყველაფერი.

შუადღეზე მოქეიფე ალავერდი ცოცხალ სასაფლაოს ემსგავსება, მოძრავი, გამოთლილი ქვებით სავსეს. რუსები თითო-თითოდ ადიან „სამოსვალში“ და ტოვებენ ალავერდს, საუკუნეების განმავლობაში ერთმანეთს მიჩვეულ და ერთმანეთისგან მოწყენილ მეალავერდეებს.

ამდენ მთვრალ ხალხში არავითარი გაუგებრობა არ ხდება. არავინ ჩხუბობს, არავინ ატრიალებს წელზე ჩამოკიდებულ, საცოდავად მივიწყებულ ხანჯლებს. უბრალო წალაპარაკებაც კი არ ხდება. ისევ და ისევ უმიზნოდ ერევა ერთმანეთში შემოდგომის ბოლო ღვინო ამოწურული ქვევრებიდან, მცხუნვარე მზე და მთვრალი ხალხი.

ძნელია ექსცენტრიული, ბუნებით ეგზოტიკით სავსე შემოქმედისთვის ყველაფერი ამის ყურება. ის სვამს ღვინოს, რომ ხელოვნურად აღიგზნოს ვნებები, დათვრეს სხვებივით. იქნებ მაშინ მაინც დაინახოს ის რაღაც, რასაც ისინი ხედავენ — იმედიანი, მისი აქეთ წამოსვლის გამამართლებელი.

მის სხეულში მატულობს კახური, ქვევრში დაყენებული სასმელის სასიამოვნო სითბო. ის შეუჩერებლად დადის ხალხში, ედება ყველას, ელაპარაკება, ვერ ასმენს და აღარ ესმის არაფერი. მაგრამ რამის გაკეთება, რაც თუნდაც წამით შეცვლის რაღაცას, მისთვის აუცილებელია. ის ასე ვერ წავა აქედან!

ამ დროს ასეთი ბუნების კაცისგან ყველაფერი მოსალოდნელია. ის ხდება ასეთ წუთებში უცნაურად ეშმაკი და უგუნურებამდე უშიშარი თავისი იდეის განსახორციელებლად. ყველაფერი კარგავს მისთვის მნიშვნელობას, გარდა ერთისა: არტისტულ არენად აქციოს ყველაფერი და მაყურებელი დააინტერესოს ამ წამში ერთი ამბით, ერთი მიზნით, ერთის ბედით.

სწორედ ეს შინაგანი ინსტინქტი არტისტისა, რომ ყველას თავის გარშემო ერთი ინტერესი, მიზანი მისცეს, მთლიანად იპყრობს მას. ის შიგნიდან ცახცახებს, მისი გონება უკვე სავსეა ამ შეგრძნებით, რომელსაც მხოლოდ მოქმედების დაწყება, პირველი აზრი სჭირდება. შემდეგ მსახიობი შედის თავის როლში. გაგიჟებული ხალხი ტაშს უკრავს მას ან ესვრის ათას სიბინძურეს — ამაზე როლში შესულ მსახიობს უკვე აღარ შეუძლია იფიქროს.

სანადიროდ გამოსული კატუნიას ნაბიჯებით ეპარება გურამი ურმის უკან საუკუნოდ ღვინის სასმელად ჩამჯდარ თუშ-ლეკების ჯგუფს, რომლის შუიდანაც განუწყვეტლივ ისმის თუშის ბორძიკა ხმა: „მა სხვა რა ვქნათა, შავსვათ კიდევ...“

მთვრალ პატრონებს არ დაუნახავთ, როგორ გაათავისუფლა გურამმა მთიულური, ფართომკერდიანი ცხენი. მან თითქმის შეუმჩნევლად გაიყვანა ცხენი ხალხიდან და უნაგიროს ზურგზე შეახტა.

გურამი ცხენს მტვრიანი გზის გასწვრივ, მაღლა, ტყისკენ მიაქანებს. უკან რჩება ხალხის ხმაური და ბუბუნი. ცხენზე მჯდომი გურამი თავის ვნებებთან მარტოა. ეს ვნებები უფრო ძლიერდება იმ სურვილით, რომ ისევ ხალხთან დაბრუნდება გაჭენებული ცხენით და რაღაც გადამწყვეტი მოხდება... მაგრამ ამაზე ფიქრი აღარ შეუძლია, ახლა მხოლოდ გრძნობები მართავს მას.

მინდორში შეჭრილი ტყის ბოლო მთავრდება. აქედან აღარ ჩანს არც ალავერდი და არც ხალხი. ირგვლივ უჩვეულო სიჩუმეა. ტყის პირას პატარა, გრილი ნაკადული მოედინება, იქვე უხვევს და ბუჩქებში ქრება. მარტო დარჩენილ მხედარს უცნაური გაშეშება იპყრობს. ცხენი ცოტა წყალს სვამს და ყურებდაცქვეტილი დგას ნაკადულის შუაში. ოდნავი ხმაც კი არ ისმის.

გურამი მთლიანად მოწყვეტილია გარემოს. ის დგას და ამ სიჩუმეში, რომელიც არარეალურობისგან რამდენჯერმე გაძლიერდა, ისმის გაურკვეველი სურვილის სრული, დიდებული სიმფონია – სად დაიწყო? სად დამთავრდება? რა უნდა მოხდეს? მსმენელს არაფერი არ ესმის, ეს არის სრული, ერთიანი მუსიკა, ყველა თავისი ხმითა და ნაწილით. ერთადერთი თავდაცვაა მისგან – არ გაინძრე, არ შეეწინააღმდეგო. და უცებ, საოცარი სისწრაფით, სადღაციდან თოფივით გავარდება ერთი ნოტა, რომელიც სიმფონიის გარეშე დარჩა.

კოღომ წაიწუილა. მხედარი მოწყვეტით გავარდა სიგრილიდან გახურებული მინდვრისკენ. ცხენი ფეხდაფეხ მიჰყვა. კოღოს წუილი ათას ხმად დაიშალა, ჩალა აიმტვრა, გამხმარი შალაფა ალაწუნდა, დასიცხულმა ჰაერმა რგოლებივით აიყოლა ისინი. მხედარი გახურდა, ცხენი წამოეწია და თვალის დახამხამებაში ორივე ერთ სხეულად იქცა.

„ცხენი გაქცეულა“, – ამბობს თათარი, რომელიც ურმის უკან საქმეზე იყო გასული.

„მაგას ცხენი არ სჯობს, გუშინ დოღი მოიგო“, – პასუხობს მთვრალი თუში და უაზროდ უყურებს ურემზე მიბმულ, უცხენოდ დარჩენილ საბელს.

„ჩემი უნაგირი აქ დევს“, – აგრძელებს თვალიერებას დაელმებული თათარი.

„ე! ცხენი რა ქნა!“ – უცებ ყვირის აზრზე მოსული თუში და ხელების ქნევას იწყებს. მის ყვირილზე რამდენიმე კაცი ბანცალით მოწყდება ადგილიდან. ალბათ, იდეა მოუვიდათ, რომ ამდენი სმის შემდეგ შეიძლება იჩხუბო კიდეც, როგორც წესია.

„აი, ხრამზე ჩაუვლია წყლისკენ“.

„ა?!“

„ჩვენ წინ, კაცო, თუშო, ვერ ხედავ ნაფეხურს?“

თუში ხედავს.

„ე!! ცხენი რა ქნა!“ – ყვირის უფრო აზრზე მოსული.

უცებ ყველანი გუგუნს იწყებენ, მოძრაობის ხასიათზე მოსულები. მუქარას ამბობენ და სწორედ უნდა დაიშალონ ცხენის მოსაძებნად ან დასაძინებლად, რომ ტყის კიდიდან, სწორ გზაზე, ლარივით გაწოლილი, უგონობამდე მისული, სიგიჟედ ქცეული მთიულური ცხენი გამოვარდება, უცნობი მხედრით. სიბრაზითა და სხვა ვნებით შეპყრობილი ჯგუფი, ადგილიდან ნაბიჯის დაუძრავად დგას და უყურებს.

მხედარი ვერ არჩევს ამ ჯგუფს. შორიდან მთელი ხალხი გალავნის გაგრძელებასავით ჩანს. ის მხოლოდ გააფთრებულ ჭენებას გრძნობს, გრძნობს, რომ ვეღარ აკონტროლებს გახურებულ ფაშატს. გიგანტური თეთრი გემივით იზრდება მის წინ ულამაზეს და უდიდეს ტაძართა შორის ალავერდი და საბედისწეროდ მიდის მისკენ, როგორც ზღვაში მოულოდნელად ბურუსიდან გამოსული ხომალდი მარტოხელა მენავეზე.

არავის არ შეუძლია უცებ შეაჩეროს გემი. გურამი ვერ აკონტროლებს ცხენს და ალავერდი მის გადასაყლაპად იზრდება. ეს ყველაფერი გარედან ძალიან პოეტურია და ის ამას გაორკეცებული ძალით გრძნობს შიგნიდან. და მოულოდნელად, ექსტაზის გააფთრებისას, მის წინ მინდორი ხრამად იხლიჩება და მის კიდეზე ის ხალხს ერთ მთლიან მასად აღიქვამს, გაღებული პირით. საბედისწერო სისწრაფით ქრება თეთრი ტაძარი.

„ოოუჰ“, – იძახიან ერთხმად ფეხზე წამომდგარები, ერთ ხმად გაჩუმებულები. მათ დაინახეს, როგორ გადაეშვა ბზრიალა ლოდივით ცხენი მხედრიანად ხრამში.

„აუუ ვაჰ“, – ისმის ყოველი მხრიდან ათად გაზრდილი ხმა. – „უვნებელი მხედარი, ხრამიდან ამოვარდნილი, გაზრდილი ძალით მიაქანებს ცხენს ხალხის შუაგულისკენ“. სახეების მოულოდნელი მრავალფეროვნება საშინელი სისწრაფით გარბის თითქმის ცხენის ფლოქვების ქვევიდან: უშარვლო ბავშვი, ამოვარდნილი სასქესო ასოთი, შაოსანი ქალის ბებერი ცხვირი, ნაწნავები, ცეკვაშეწყვეტილი გოგოს განიერი თეძოები, გუდალოყება მეზურნე, გამხმარი მედოლე – დოლი ხელიდან უვარდება და ბათქანით სკდება ქვაზე.

კლდის ქიმივით იზრდება თავისი ოჯახის წინ ჩამდგარი, სახემოქცეული ლეკის თავი, ოთხკუთხა სხეულით. მის ხელში ხანჯალი პრიალებს. ის ორი ნაბიჯი, რომელსაც ლეკი მისკენ მეხივით წამოსული ცხენისკენ აკეთებს, არაჩვეულებრივ სისწრაფეს მატებს ჭენებას. გურამი ხედავს, ლეკის სახე სულ მოიღრიცა, გაიზარდა, უცებ კიდევ ოთხჯერ გაიზარდა, ათჯერ, ელვის სისწრაფით გახტა გვერდზე.

„უუუუჰ“, – იჩუტება მის ქვეშ ცხენი, რომელსაც გაბერილ ფილტვებში გაუყარა ლეკმა ხანჯალი. რამდენიმე წამი გურამი ჰაერშია, ორ მალაყს აკეთებს მიწაზე და გარბის. მისდევს ლეკი, რომლის ბავშვსაც დაეცა ცხენი, მისდევს თუში, ვისიც იყო ცხენი, მისდევენ მისი ამხანაგები, მისდევენ სხვები. გურამი საკუთარ ფეხებზე მიჭენებს, საყდრის ეზოში შევარდნილი.

ტყე, პირდაღებული, გაოცებული სახეებით, იზრდება მის წინ. სახეები მოძრაობენ, როგორც ცხენიანებს, ისე ეცლებიან გზიდან და უკნიდან მისდევენ. მიწიდან იზრდება მის წინ უცნაურად მშვიდი, კაუჭცხვირიანი, ყურებამდე გახლეჩილპირიანი თელაველი დახლიდარის სახე. თავის ძლიერი დარტყმით აგდებს ამ წამისათვის ამ უსიამოვნო არსებას, ახტება ზევიდან და გიჟური სურვილით, უცნაური, შეუჩერებელი, გადმოუცემელი ფიქრებით თავში, შერბის ტაძარში.

საყდრის სიჩუმე ყიჟინაზე მეტია. მეორე წუთში გუმბათის თაღი მდევართა გუგუნით ივსება. ყიჟინით მისდევს ლეკი, თუშები, ელი, კახელები. ალავერდის ცნობილი მოხვეული კიბის თავში, ღვთისმშობლის პატარა ხატთან, თავაუღებლად ლოცულობს მოხუცი ქალი. „იმათზე ილოცე, დედავ, მე თვითონ ავიტან თავს“, – უმიზეზო სიხარულის მოწოლით, მხოლოდ ტუჩებით ამბობს გურამი. ოცსაფეხურიან ნათელ კიბეს ოთხი ნახტომით ფარავს და ბნელ, მოხვეულ კიბეებში იკარგება. ამ სიბნელეში მისი ბუნება უცნაურად სავსე და ძლიერ მხიარულია. გრძნობს უკან გაბრაზებულ, მძიმე ნაბიჯებს, კიდევ ემატება მის ვნებას ბავშვური ხალისი.

სიმაღლეში ვიწროვდება, დაბლდება კიბის თაღი. წინ სიბნელეა, უკნიდან სინათლეს მძიმედ მქშინავი ლეკის დიდი ბოხოხი ფარავს. გურამი მაღლა მიმავალ საფეხურებზე გარბის. უკნიდან ბოხი, წრიპინა, ჩახრეწილი ხმების მთელი კედელი ხერგავს მის მიერ რაღაც წამების წინ გავლილ გზას.

„სიუ, სიუ“, – უსტვენს გურამი ბიჭური ჟინით და სხვა რაღაცის ვერგამოხატვის გამო დაღლილი მდევრების ჯიბრზე.

„თავდება კიბე! დავიჭერთ!“ – ესმის იმედიანი, ბრაზიანი ნაწყვეტები უკნიდან. ხმები წინ ვარდება ექოდ გვირაბის მარადიულად დაწოლილ ვიწრო სიბნელეში და უცებ მის თვალებში იჭრება კახეთის მიწიდან ატყორცნილი მზის სხივების თვალისმომჭრელი სიკაშკაშე – პატარა სარკმელთან ავარდნილი, მოწყვეტით დგება. აქ წყდება კიბეები და გუმბათის ზღურბლზე გადის. გუმბათი ლიპია, დაქანებული. აქლოშინებული, მხოლოდ ახლა გრძნობს ის ნამდვილ საფრთხეს. ყურთან ესმის ხანჯალმომარჯვებული ლეკის ღვინის სუნთქვა.

„დრ-ბრიდდ“, – ურტყამს ის თუნუქის სახურავს ფეხებს. მისი სხეული სარკმელს ეცლება და სინათლის მთელ ძალას უშვებს გვირაბში. ლეკის წინ, რომელიც აქამდე სიბნელეში იყო, უცებ თავისუფლდება სხივიანი სარკმელი და ისმის დაგორებული საგნის ხმა.

„იუჰჰ!“ – იძახის ის ხანჯალგაშეშებული. – „დაგორებულააა...!“ – ეს გამგმირავი ხმა მეორდება დაუსრულებლად, კიბეების დაყოლებაზე, დაყოფილი ათას სხვა ხმებად; ნაბიჯებით, ტყაპუნით გარბიან უკან. შეშინებული ლეკი ხიდან მოწყვეტილი დათვივით ეშვება. მის პატარა ფანტაზიას ჰორიზონტი ეზრდება, ეჩვენება, რომ გაბრაზებული, ალავერდის ღმერთისგან გამოგზავნილი თვითონ გიორგი, თეთრ რაშზე მჯდომი, მოსდევს უკან. „ალაჰ!“ – იძახის ის და იმავე წამს, საფეხურზე ფეხაცდენილი, მიგორავს ქვევით შეშინებული, იმედგაცრუებული მუჰამედის რჯულისაგან. ღაღადით სთხოვს ჩვენს ღმერთს სირბილ-სირბილ: „აი, ქრისტე, შენი ჭირიმე“.

ვიღაც მოცეკვავემ, რომელმაც მოღერებული სახე მაღლა ასწია, ცეკვა თითის წვერებზე შეაჩერა და გაირინდა. გუმბათის კარნიზზე წონასწორობისთვის ხელგაშლილი მიდის გურამი. ის გაჩერდა და ქვევით, ხალხისკენ დაიწყო ყურება. მაღლა აიხედეს მეზურნეებმაც და დაკვრა შეწყვიტეს. ხალხმა დაინახა ეს მოჩვენება. ახალგაზრდა გულები აძგერდნენ გურამის სურვილით, აღელდნენ მოხუცები, ქალები; იმ მლოცველთა სახეებით, რომლებსაც არ ჩაუფიქრებიათ, რაზე უნდა ილოცონ, თვალს ვერ აშორებენ გუმბათს.

გავარდა ხმა, რომ კაცი დგას გუმბათის კარნიზზე და ყოველ წამს შეიძლება დაიმსხვრეს. ხმა გავიდა გალავნის გარეთ, მერე ხევს გაღმა და ხალხმა გალავნის შიგნით დენა დაიწყო. „ოოუ!“ – იყვირა გურამმა. ხალხი ისევ უძრავად იდგა. ამ სიმაღლიდან მისი ხმა თითქმის ვერ აღწევს ქვევითამდე.

პირველ წუთებში ეფექტი სრული იყო. მას მოეჩვენა, რომ მიაღწია იმ სურვილს, რომლის სახელიც სიტყვებით აღარც კი ახსოვდა. მაგრამ იმავე წუთში, მისი მოქმედების უმაღლეს წერტილში, სადღაც გაქრა ის უსაზღვრო სურვილი, რომელიც ვნებად იყო ქცეული. ზედმეტი გრძნობებისგან დაცლილ აზროვნებას მოულოდნელად დაუბრუნდა სიცხადე. რაღაც განუსაზღვრელად ახლობელი და მნიშვნელოვანი ჩაიღვარა მის გულში. სადღაც ისევ ჩაბერეს ზურნას, მაგრამ მან ამისთვის ყურადღება აღარ მიუქცევია.

კახეთი არ იცის იმან, ვინც ცივ-გომბორის ქედზე მდგომმა არ დაინახა ალაზნის ჭალიდან ამოვარდნილი ალავერდი. და არ განუცდია იმ დაუოკებელი კახური ვნების სიმძაფრე იმას, ვინც თავისი ფეხით ავიდა ალავერდის თავზე და გუმბათიდან არ დაინახა ერთმანეთზე მიყრილი და უსასრულობამდე გაშლილი სოფლები. ეს სოფლები სავსე და დიდებულია, ჩაფლული გაუთავებელ ვაზის ხეივნებში.

ამ უზარმაზარი ხედვის მთელ სივრცეში არ არის არც ერთი გოჯი მიწა, რომელსაც შემოქმედის კურთხევა არ სწყალობდეს. არ არის არც ერთი ადგილი, სადაც ადამიანს, ისტორიის სიღრმიდან დღემდე, მადლობა არ გადაეხადოს მისთვის. და სადაც თავისი შრომით არ შეექმნას მატერიალურად თუ სულიერად ძლიერი და ღირსეული რამ.

ტყის პირას გაგონილი, დაუწერელი, ერთად მოვარდნილი სიმფონიასავით იშლება თვალწინ ძველი ციხეები, ეკლესიები, კოშკები და ამ ეპოქაში აშენებული ხიდები. მათ გვერდით სწორი, უზუსტესი გეგმით გაშენებული ალვნებია. ამ გეგმიდან სინათლესავით მოდის შეუჩერებლად რაღაც ახალი, სიცოცხლისუნარიანი. მისი ეგზოტიკისთვის უცნობი ძალა იპყრობს გუმბათის თავზე მდგომი ადამიანის სხეულს: ეს არის ახალი, შეუცნობლად კანონზომიერი ძალა, რომელიც გრანდიოზულ, უსიტყვო შრომასთანაა შეერთებული.

ის ფიქრობს: საიდან მოდის ეს სიცოცხლისუნარიანობა? და პასუხობს: ის თვითონ ჩემშია, ის თვითონ იმ ხალხშია, რომელიც ქვემოთ ღრეობს. მაგრამ ჩვენ ორი დღით დავიბენით, რათა ახალი ძალით გვეგრძნო ნამდვილი შემოქმედებითი სიამოვნება შრომისგან. რადგან ვნების სიმძაფრე შენებაშია და არა აშენებულით ტკბობაში.

მის ფეხქვეშ დგას ალავერდი, სხვისი გრანდიოზული ვნებისგან შექმნილი. თვითონ კი... გუმბათის თავზე დარჩენილს, ღიმილი ერევა. ისეთ უაზრობად ეჩვენება აქ დგომა, იმ ხალხის ყურადღების ცენტრში. ის ქვემოთ იხედება და ღიმილი სიცილად ექცევა – დაბლა უკვე დაშლილა ხალხი და ის სულ მარტოა აქ, ამ საშიშ ადგილას. ალვნებში თანმიმდევრულად ინთება სინათლეები. და როდესაც ჩამოდის, მხოლოდ ცხენის მიგდებული, უაღვირო ლეში აგონებს მის უაზრო, გაუმიზნავ, უნაყოფო სურვილს.

სინათლეები კი სულ მატულობს და საოცარი ჰარმონიით ერევა ალაზნის მდუმარე ველს, რომელსაც ის ფეხით მიჰყვება ალვანისაკენ.