მთვრალ პატრონებს არ დაუნახავთ, როგორ გაათავისუფლა გურამმა მთიულური, ფართომკერდიანი ცხენი. მან თითქმის შეუმჩნევლად გაიყვანა ცხენი ხალხიდან და უნაგიროს ზურგზე შეახტა.
გურამი ცხენს მტვრიანი გზის გასწვრივ, მაღლა, ტყისკენ მიაქანებს. უკან რჩება ხალხის ხმაური და ბუბუნი. ცხენზე მჯდომი გურამი თავის ვნებებთან მარტოა. ეს ვნებები უფრო ძლიერდება იმ სურვილით, რომ ისევ ხალხთან დაბრუნდება გაჭენებული ცხენით და რაღაც გადამწყვეტი მოხდება... მაგრამ ამაზე ფიქრი აღარ შეუძლია, ახლა მხოლოდ გრძნობები მართავს მას.
მინდორში შეჭრილი ტყის ბოლო მთავრდება. აქედან აღარ ჩანს არც ალავერდი და არც ხალხი. ირგვლივ უჩვეულო სიჩუმეა. ტყის პირას პატარა, გრილი ნაკადული მოედინება, იქვე უხვევს და ბუჩქებში ქრება. მარტო დარჩენილ მხედარს უცნაური გაშეშება იპყრობს. ცხენი ცოტა წყალს სვამს და ყურებდაცქვეტილი დგას ნაკადულის შუაში. ოდნავი ხმაც კი არ ისმის.
გურამი მთლიანად მოწყვეტილია გარემოს. ის დგას და ამ სიჩუმეში, რომელიც არარეალურობისგან რამდენჯერმე გაძლიერდა, ისმის გაურკვეველი სურვილის სრული, დიდებული სიმფონია – სად დაიწყო? სად დამთავრდება? რა უნდა მოხდეს? მსმენელს არაფერი არ ესმის, ეს არის სრული, ერთიანი მუსიკა, ყველა თავისი ხმითა და ნაწილით. ერთადერთი თავდაცვაა მისგან – არ გაინძრე, არ შეეწინააღმდეგო. და უცებ, საოცარი სისწრაფით, სადღაციდან თოფივით გავარდება ერთი ნოტა, რომელიც სიმფონიის გარეშე დარჩა.
კოღომ წაიწუილა. მხედარი მოწყვეტით გავარდა სიგრილიდან გახურებული მინდვრისკენ. ცხენი ფეხდაფეხ მიჰყვა. კოღოს წუილი ათას ხმად დაიშალა, ჩალა აიმტვრა, გამხმარი შალაფა ალაწუნდა, დასიცხულმა ჰაერმა რგოლებივით აიყოლა ისინი. მხედარი გახურდა, ცხენი წამოეწია და თვალის დახამხამებაში ორივე ერთ სხეულად იქცა.
„ცხენი გაქცეულა“, – ამბობს თათარი, რომელიც ურმის უკან საქმეზე იყო გასული.
„მაგას ცხენი არ სჯობს, გუშინ დოღი მოიგო“, – პასუხობს მთვრალი თუში და უაზროდ უყურებს ურემზე მიბმულ, უცხენოდ დარჩენილ საბელს.
„ჩემი უნაგირი აქ დევს“, – აგრძელებს თვალიერებას დაელმებული თათარი.
„ე! ცხენი რა ქნა!“ – უცებ ყვირის აზრზე მოსული თუში და ხელების ქნევას იწყებს. მის ყვირილზე რამდენიმე კაცი ბანცალით მოწყდება ადგილიდან. ალბათ, იდეა მოუვიდათ, რომ ამდენი სმის შემდეგ შეიძლება იჩხუბო კიდეც, როგორც წესია.
„აი, ხრამზე ჩაუვლია წყლისკენ“.
„ა?!“
„ჩვენ წინ, კაცო, თუშო, ვერ ხედავ ნაფეხურს?“
თუში ხედავს.
„ე!! ცხენი რა ქნა!“ – ყვირის უფრო აზრზე მოსული.
უცებ ყველანი გუგუნს იწყებენ, მოძრაობის ხასიათზე მოსულები. მუქარას ამბობენ და სწორედ უნდა დაიშალონ ცხენის მოსაძებნად ან დასაძინებლად, რომ ტყის კიდიდან, სწორ გზაზე, ლარივით გაწოლილი, უგონობამდე მისული, სიგიჟედ ქცეული მთიულური ცხენი გამოვარდება, უცნობი მხედრით. სიბრაზითა და სხვა ვნებით შეპყრობილი ჯგუფი, ადგილიდან ნაბიჯის დაუძრავად დგას და უყურებს.
მხედარი ვერ არჩევს ამ ჯგუფს. შორიდან მთელი ხალხი გალავნის გაგრძელებასავით ჩანს. ის მხოლოდ გააფთრებულ ჭენებას გრძნობს, გრძნობს, რომ ვეღარ აკონტროლებს გახურებულ ფაშატს. გიგანტური თეთრი გემივით იზრდება მის წინ ულამაზეს და უდიდეს ტაძართა შორის ალავერდი და საბედისწეროდ მიდის მისკენ, როგორც ზღვაში მოულოდნელად ბურუსიდან გამოსული ხომალდი მარტოხელა მენავეზე.
არავის არ შეუძლია უცებ შეაჩეროს გემი. გურამი ვერ აკონტროლებს ცხენს და ალავერდი მის გადასაყლაპად იზრდება. ეს ყველაფერი გარედან ძალიან პოეტურია და ის ამას გაორკეცებული ძალით გრძნობს შიგნიდან. და მოულოდნელად, ექსტაზის გააფთრებისას, მის წინ მინდორი ხრამად იხლიჩება და მის კიდეზე ის ხალხს ერთ მთლიან მასად აღიქვამს, გაღებული პირით. საბედისწერო სისწრაფით ქრება თეთრი ტაძარი.
„ოოუჰ“, – იძახიან ერთხმად ფეხზე წამომდგარები, ერთ ხმად გაჩუმებულები. მათ დაინახეს, როგორ გადაეშვა ბზრიალა ლოდივით ცხენი მხედრიანად ხრამში.
„აუუ ვაჰ“, – ისმის ყოველი მხრიდან ათად გაზრდილი ხმა. – „უვნებელი მხედარი, ხრამიდან ამოვარდნილი, გაზრდილი ძალით მიაქანებს ცხენს ხალხის შუაგულისკენ“. სახეების მოულოდნელი მრავალფეროვნება საშინელი სისწრაფით გარბის თითქმის ცხენის ფლოქვების ქვევიდან: უშარვლო ბავშვი, ამოვარდნილი სასქესო ასოთი, შაოსანი ქალის ბებერი ცხვირი, ნაწნავები, ცეკვაშეწყვეტილი გოგოს განიერი თეძოები, გუდალოყება მეზურნე, გამხმარი მედოლე – დოლი ხელიდან უვარდება და ბათქანით სკდება ქვაზე.
კლდის ქიმივით იზრდება თავისი ოჯახის წინ ჩამდგარი, სახემოქცეული ლეკის თავი, ოთხკუთხა სხეულით. მის ხელში ხანჯალი პრიალებს. ის ორი ნაბიჯი, რომელსაც ლეკი მისკენ მეხივით წამოსული ცხენისკენ აკეთებს, არაჩვეულებრივ სისწრაფეს მატებს ჭენებას. გურამი ხედავს, ლეკის სახე სულ მოიღრიცა, გაიზარდა, უცებ კიდევ ოთხჯერ გაიზარდა, ათჯერ, ელვის სისწრაფით გახტა გვერდზე.
„უუუუჰ“, – იჩუტება მის ქვეშ ცხენი, რომელსაც გაბერილ ფილტვებში გაუყარა ლეკმა ხანჯალი. რამდენიმე წამი გურამი ჰაერშია, ორ მალაყს აკეთებს მიწაზე და გარბის. მისდევს ლეკი, რომლის ბავშვსაც დაეცა ცხენი, მისდევს თუში, ვისიც იყო ცხენი, მისდევენ მისი ამხანაგები, მისდევენ სხვები. გურამი საკუთარ ფეხებზე მიჭენებს, საყდრის ეზოში შევარდნილი.
ტყე, პირდაღებული, გაოცებული სახეებით, იზრდება მის წინ. სახეები მოძრაობენ, როგორც ცხენიანებს, ისე ეცლებიან გზიდან და უკნიდან მისდევენ. მიწიდან იზრდება მის წინ უცნაურად მშვიდი, კაუჭცხვირიანი, ყურებამდე გახლეჩილპირიანი თელაველი დახლიდარის სახე. თავის ძლიერი დარტყმით აგდებს ამ წამისათვის ამ უსიამოვნო არსებას, ახტება ზევიდან და გიჟური სურვილით, უცნაური, შეუჩერებელი, გადმოუცემელი ფიქრებით თავში, შერბის ტაძარში.
საყდრის სიჩუმე ყიჟინაზე მეტია. მეორე წუთში გუმბათის თაღი მდევართა გუგუნით ივსება. ყიჟინით მისდევს ლეკი, თუშები, ელი, კახელები. ალავერდის ცნობილი მოხვეული კიბის თავში, ღვთისმშობლის პატარა ხატთან, თავაუღებლად ლოცულობს მოხუცი ქალი. „იმათზე ილოცე, დედავ, მე თვითონ ავიტან თავს“, – უმიზეზო სიხარულის მოწოლით, მხოლოდ ტუჩებით ამბობს გურამი. ოცსაფეხურიან ნათელ კიბეს ოთხი ნახტომით ფარავს და ბნელ, მოხვეულ კიბეებში იკარგება. ამ სიბნელეში მისი ბუნება უცნაურად სავსე და ძლიერ მხიარულია. გრძნობს უკან გაბრაზებულ, მძიმე ნაბიჯებს, კიდევ ემატება მის ვნებას ბავშვური ხალისი.
სიმაღლეში ვიწროვდება, დაბლდება კიბის თაღი. წინ სიბნელეა, უკნიდან სინათლეს მძიმედ მქშინავი ლეკის დიდი ბოხოხი ფარავს. გურამი მაღლა მიმავალ საფეხურებზე გარბის. უკნიდან ბოხი, წრიპინა, ჩახრეწილი ხმების მთელი კედელი ხერგავს მის მიერ რაღაც წამების წინ გავლილ გზას.
„სიუ, სიუ“, – უსტვენს გურამი ბიჭური ჟინით და სხვა რაღაცის ვერგამოხატვის გამო დაღლილი მდევრების ჯიბრზე.
„თავდება კიბე! დავიჭერთ!“ – ესმის იმედიანი, ბრაზიანი ნაწყვეტები უკნიდან. ხმები წინ ვარდება ექოდ გვირაბის მარადიულად დაწოლილ ვიწრო სიბნელეში და უცებ მის თვალებში იჭრება კახეთის მიწიდან ატყორცნილი მზის სხივების თვალისმომჭრელი სიკაშკაშე – პატარა სარკმელთან ავარდნილი, მოწყვეტით დგება. აქ წყდება კიბეები და გუმბათის ზღურბლზე გადის. გუმბათი ლიპია, დაქანებული. აქლოშინებული, მხოლოდ ახლა გრძნობს ის ნამდვილ საფრთხეს. ყურთან ესმის ხანჯალმომარჯვებული ლეკის ღვინის სუნთქვა.
„დრ-ბრიდდ“, – ურტყამს ის თუნუქის სახურავს ფეხებს. მისი სხეული სარკმელს ეცლება და სინათლის მთელ ძალას უშვებს გვირაბში. ლეკის წინ, რომელიც აქამდე სიბნელეში იყო, უცებ თავისუფლდება სხივიანი სარკმელი და ისმის დაგორებული საგნის ხმა.
„იუჰჰ!“ – იძახის ის ხანჯალგაშეშებული. – „დაგორებულააა...!“ – ეს გამგმირავი ხმა მეორდება დაუსრულებლად, კიბეების დაყოლებაზე, დაყოფილი ათას სხვა ხმებად; ნაბიჯებით, ტყაპუნით გარბიან უკან. შეშინებული ლეკი ხიდან მოწყვეტილი დათვივით ეშვება. მის პატარა ფანტაზიას ჰორიზონტი ეზრდება, ეჩვენება, რომ გაბრაზებული, ალავერდის ღმერთისგან გამოგზავნილი თვითონ გიორგი, თეთრ რაშზე მჯდომი, მოსდევს უკან. „ალაჰ!“ – იძახის ის და იმავე წამს, საფეხურზე ფეხაცდენილი, მიგორავს ქვევით შეშინებული, იმედგაცრუებული მუჰამედის რჯულისაგან. ღაღადით სთხოვს ჩვენს ღმერთს სირბილ-სირბილ: „აი, ქრისტე, შენი ჭირიმე“.
ვიღაც მოცეკვავემ, რომელმაც მოღერებული სახე მაღლა ასწია, ცეკვა თითის წვერებზე შეაჩერა და გაირინდა. გუმბათის კარნიზზე წონასწორობისთვის ხელგაშლილი მიდის გურამი. ის გაჩერდა და ქვევით, ხალხისკენ დაიწყო ყურება. მაღლა აიხედეს მეზურნეებმაც და დაკვრა შეწყვიტეს. ხალხმა დაინახა ეს მოჩვენება. ახალგაზრდა გულები აძგერდნენ გურამის სურვილით, აღელდნენ მოხუცები, ქალები; იმ მლოცველთა სახეებით, რომლებსაც არ ჩაუფიქრებიათ, რაზე უნდა ილოცონ, თვალს ვერ აშორებენ გუმბათს.
გავარდა ხმა, რომ კაცი დგას გუმბათის კარნიზზე და ყოველ წამს შეიძლება დაიმსხვრეს. ხმა გავიდა გალავნის გარეთ, მერე ხევს გაღმა და ხალხმა გალავნის შიგნით დენა დაიწყო. „ოოუ!“ – იყვირა გურამმა. ხალხი ისევ უძრავად იდგა. ამ სიმაღლიდან მისი ხმა თითქმის ვერ აღწევს ქვევითამდე.