ამ წელს მთელი გაზაფხული წვიმდა. ზაფხულშიც სულ წვიმდა. ხალხი საწვიმარებითა და თხელი პალტოებით დადიოდა. ყველა ელოდა, რომ შემოდგომაზე ამინდი გამოსწორდებოდა, მაგრამ სექტემბერში სიცივე კიდევ უფრო გაძლიერდა. მხოლოდ ისინი, ვინც საქართველოში პირველად ჩამოდიოდნენ, დადიოდნენ თეთრი პერანგებით, გაშლილი თმებით, სულ დასველებულები და საკუთარ თავს არწმუნებდნენ, რომ აქ ამინდი ჩრდილოეთზე ბევრად უკეთესი იყო.
ისინი ჩამოდიოდნენ რიისკიდან, ოდერის მდინარის ყინულოვან ოკეანესთან შეერთების ადგილიდან. ყვებოდნენ, რომ იქ ხალხი ზღვაში ბანაობდა, ირუჯებოდა და აღტაცებით ამბობდნენ: „რა მშვენიერი ამინდია კავკასიაში!“ საქართველოში კი სულ წვიმდა და წვიმდა. მაგრამ რადგან ცნობილია, რომ ჩვენთან ყოველთვის კარგი ამინდია, ჩამოსულები უბრალოდ არ უჯერებდნენ წვიმას.
რატომ უნდა წავიდე შორს? მეც ვერ დავიჯერე, როცა თელავში ჩავედი, რომ რთვლის დაწყებამდე კახეთში ასეთი მოწყენილი, ცივი და უფერული ამინდი იყო.
კიდევ სამი დღე იწვიმა. ოცდაშვიდ სექტემბერს ალავერდობა იყო. ოცდაექვსში საღამოს გამოიდარა. ნესტიანი მზე, გრძელი, გვერდებზე გადაშლილი სხივებით, დაახლოებით ერთი საათი ედო ღრუბლების თავზე. ღრუბლები იმდენად მძიმე იყო, რომ წყლით გაბერილი მთებიც კი ძლივს უძლებდნენ მათ სიმძიმეს.
მზის ჩასვლასთან ერთად, ნაწვიმარ ჰაერში მკაფიოდ გამოჩნდა მწვანედ გადაჭიმული მინდორი კავკასიონის მთების გასწვრივ. აქამდე დაბლობზე ამაყად წამომდგარი მთები ბინდთან ერთად შეუმჩნევლად უკან გაიწია. თითქოს მათ სილამაზეს სულ სხვა ძალა მართავდა. ქედის სწორი კონტური უცნაურად შეერწყა ვაკის უსასრულობას.
წინ გამოდიოდა, ფართოვდებოდა და მთელ გარემოს ფარავდა უსასრულო ალაზნის ველი, რომელიც ერთ მთლიან სხეულად იყო ქცეული.
ბოლო სხივებმა მიატოვეს კავკასიონის თოვლიანი მწვერვალები და მასთან ერთად ბინდში ჩაეფლო წაბლისფერ-მოწითალო შემოდგომის ტყეც.
მზე ჩავიდა.
დადგა ის მომენტი, როცა სხივიან შუქს შეჩვეული თვალი ვერ ამჩნევს წვრილ, სუსტ ვარსკვლავებს. იდგა სრული სიბნელე და წყვდიადში სადღაც უსასრულო სიღრმიდან მომავალი უსაზღვრო მინდორი მოჩანდა. უფრო სწორად, ის არ მოჩანდა, არამედ ადამიანის თვალი მას ინტუიციით ხედავდა და კახელი კაცის სხეული მის არსებობას გრძნობდა. მხოლოდ ღამესავით ვრცელსა და უსასრულოს შეეძლო ამ წყვდიადის ასე შეგრძნება.
შეუმჩნევლად, ნელ-ნელა შეეჩვია თვალი სიბნელეს. უცებ, უცნაური ძალით ამოხეთქეს ვარსკვლავებმა და მთლიანად დაიპყრეს კახეთის ცა. ამოვარდა პირველი ნიავი, ნამის წვეთივით შეჩერდა ხის ცალკე გამოშვერილ ფოთოლზე, ოდნავ შეარხია ის, თავისკენ მიიზიდა. როგორც კი მისი არსებობა უნდა შეწყვეტილიყო, ჰაერის ახალმა ნაზმა ტალღამ ჰარმონიულად მიეხმარა თითქმის ჩამქრალ პირველ ნიავს და სხვა ფოთლებსაც აგრძნობინა მისი არსებობა.
შემოდგომის დასუსტებული ფოთლები შეიყუჟნენ, მაგრამ დასავლეთის ქარის გრილი, უვნებელი ქროლვა იმდენად ალერსიანი და სასიამოვნო იყო, რომ თითქმის წინააღმდეგობის გაუწევლად დაჰყვნენ მის ნებას და აშრიალდნენ დიდი ხეები, აშრიალდნენ ცაცხვები, ჩუმად ახმაურდა თელავის ათასწლოვანი ჭადარიც. საიდუმლო, უვნებელი ხმებით აჟღერდა სიმღერები, რომლებიც ცივის ფერდობებიდან ალაზნის ჭალებში ჩაედინებოდა.
ბინდის ჩამოწოლასთან ერთად სევდა მოერია ციხის მაღალი კოშკის თავზე მჯდარი ადამიანის თვალს. ის ცდილობდა ამ გრძნობას გაჰყოლოდა, მარტო ყოფნის სიმშვიდეში ჩაძირულიყო, მაგრამ ღამის ამ დროს ბუნება ყველა ადამიანურ გრძნობაზე ბევრად ძლიერი იყო.
პირველი ფოთლის შრიალივით გაიფანტა ის სევდაც და იმ კაცის სხეული თავისთავად შეერწყა გარემოს ბავშვურ დღესასწაულებრივ განწყობას. ის წამით დაუბრუნდა პირველ შემოქმედს, აშრიალდა მის მსგავსად, ალაპარაკდა მისი ენით და აივსო სურვილით, რომ საკუთარი სიტყვებით მიემართა მისთვის. ამ სურვილმა დაარღვია პირველი ჰარმონია და შექმნა ახალი, ადამიანის ხმასთან ერთად, რომელიც ჯერ უხმო ვნებით დაიწყო, მერე ბგერაში გამოიხატა და ამღერდა.
კოშკის თავზე მარტო იჯდა კაცი, ამღერებული ბუნების ძალით. ის მღეროდა მის შესახებ, მთლიანად ჩაფლული საკუთარ ბგერებში. მხოლოდ ამოსუნთქვებს შორის გრძნობდა, რომ სადღაც უცნობ ადგილას შორდებოდა მას და ეს შეგრძნება უცნაურად აკლებდა ბუნებისეულ სიდიადეს მის ხმას. ხმა ხდებოდა სევდიანი, უცებ ამოხეთქილი და გაბმული, ზოგჯერ ტირილამდე მისული იმ უმწეობით, რომ მთლიანად არ ესმის ტყის ხმა, ქარის ხმა, ალაზნის ველის შრიალის სურვილი. მარტო ხმა ეძებდა თავის მეწყვილეს, თავისნაირს, რომელსაც ეტყოდა ამ საბედისწერო შეუსაბამობის შესახებ.
მისი სიმღერა შეწყდა და ისევ ყველაფერი დაიპყრო ნიავის, ფოთლების, აჟღერებული ჭალების ჰარმონიულმა შრიალა მუსიკამ. კოშკის ძირში მიმალულმა ჭრიჭინამ დაიწყო ცახცახი. ნელი ნათებით შეერია შალაფას ციცინათელა და საიდანღაც მოვარდნილმა სიამაყემ აავსო კოშკის თავზე მჯდომის გული. ის, დისჰარმონიისგან გამოწვეული სევდის ნაცვლად, გრძნობდა ახალ, იმავე ადამიანური ძალის შეგნებულ მოზღვავებას, რომელიც გამოყოფს მას ამ წყვდიადიდან, მუდმივი შრიალიდან.
მჯდომარემ ისევ დაიწყო სიმღერა. ახლა ხმებმა კიდევ უფრო მეტი ძალა შემატეს მის სხეულს, წამოაყენეს ფეხზე და მთელი ხმით აამღერეს. კაცი მღეროდა თავისი ხმით, ბუნება შრიალებდა თავისი ხმით და მხოლოდ ახლა, შუაღამისას, დამყარდა სრული, უსაზღვრო დღესასწაული ალაზნის ველზე.
მთელი ოცდაშვიდის ღამე თავის დღეობას იხდიდა ალავერდი, რომელიც ჭალიდან გამოვარდნილი გედივით თეთრი იყო.
უცნაური გადასვლა: "წინანდელმა რელიგიურმა დღესასწაულებმა დაკარგეს თავიანთი თავდაპირველი მნიშვნელობა და ახლა იქცნენ ლოთების, უსაქმურების ხანმოკლე არეულობისა და გართობის ადგილებად." - გაზეთებიდან -
სექტემბრის ბოლოს ალავერდში გამართული ტრადიციული ქრისტიანული დღესასწაულები დაკავშირებულია შემოდგომის მოსავლის დიდი ნაწილის აღებასთან, ამიტომაც ატარებს ის განსაკუთრებით საერთაშორისო ხასიათს, რაც საქართველოსთვის საკმაოდ ნაცნობია.
ამ დღესასწაულებზე ღამის გასათევად ჩამოდიან დიდოელები, თუშები, ლეკები, წოვები, ჩეჩნები იშვიათად, ქისტები დიდი რაოდენობით, მთელი კახეთის გლეხობა, ვისაც კი შეუძლია ამ ადგილებამდე მისვლა, და ყარაჯალელი თათრები, ე.წ. ელი. ელი ყოველთვის დღესასწაულზე მოსულთა დაახლოებით მეათედს შეადგენს. ისინი წარმოუდგენლად ვიწრო ურმებზე, ბავშვებით პირამდე დატვირთულები, გალავნის ბოლოს ირჩევენ ადგილებს, სვამენ იქვე, ჭამენ და ჩუმად მიდიან, ღამენათევები, თავიანთ სახლებში.
სამაგიეროდ, ნაღვინევი, დიდი სამკუთხედის ფორმის თავებითა და უზარმაზარი ფაფახებით დიდოელები ჩხუბამდე დაძრწიან ურმებს შორის. უსიამოვნების დაწყებისთანავე ქისტებს ტოვებენ შუაში და თვითონ გალავნის უკან იმალებიან.
მთელი ღამე ლოცულობენ, გალობენ, სვამენ, მღერიან ყოველგვარი წესრიგის გარეშე დარჩენილი მორწმუნეები თუ ურწმუნოები, რომლებიც დროებით შეშინებულნი არიან ღვთის ძალით. ქალები უმასპინძლდებიან კაცებს. ღამით კიდევ სუფევს რაღაც ოჯახური, მოწესრიგებული ატმოსფერო. ღამენათევი პატიოსანი, ღვთის, შრომის პატივისმცემელი გლეხობა გათენებამდე აბამს საქონელს ჩარდახიან ურმებში და მზის ამოსვლამდე ტოვებს ტაძრის მიდამოებს.
დღესასწაულის ადგილას რჩება ღვინო, ჩარდახები საქეიფოდ და უაზროდ, უოჯახოდ, უინტერესოდ დარჩენილი ნამთვრალევი ხალხი. შუაგულისკენ შემოდიან ლეკები, ირევიან ყველანი ერთმანეთში, სვამენ ერთად, იფანტებიან, ისევ ირევიან. ჟინზე მოსული ცხენები უხერხულად ფრუტუნებენ მთვრალი პატრონების დანახვაზე. „დილის არაყი შეასვი, დილის არაყი“, ისმის ყოველი მხრიდან.
შეუმჩნევლად ეპარება ღამეს ფერი. მზე ამოდის. დგება დილა უწვიმოდ, სავსე, სიცხიანი, ბარაქიანი ყურძნისთვის, ნამდვილი კახური დღე, როცა მზე პირდაპირ შუაგულში აჭერს დედამიწას, წოვს ნამის ნიშანსაც კი ყველაფერ გრილს, მიწა კი ორთქლდება და მტვრად იქცევა.
უცნაურად, უნიჭო მოჩვენებებივით დაძრწიან გალავნის შიგნით თუ გარეთ დიდ ფაფახებში, თბილ მეცხვარეების ქურქებში გახვეული თუშები, ლეკები პატარა, კოკროჭინა კეპებში, მაგარ ბოქსდარტყმული კახელი სოფლის „სტილნები“ კლოში შარვლებით და ცეკვისგან დახეული ფეხსაცმელებით. ისინი გამომწვევად უყურებენ უზარმაზარ ქურქებში გამოხვეულ ჩრდილებს.
მთელ გზებზე ოთხივე მხარეს ისევ ის ჩარდახიანი ურმებია გაწოლილი, სავსე პატიოსანი, მშრომელი გლეხებით, რომლებიც ღამისთევის შემდეგ თავიანთი სახლებისკენ მიდიან. მხოლოდ უსაქმურები, ან აქ საქმის მოსაგვარებლად დარჩენილები, ან როლიდან უცებ ვერ გამოსულები ვერ ელევიან დღესასწაულის ნასუფრალს. მეზობელი სოფლიდან ღვინის გასაყიდად მოსული ჩარჩები ხელს ითბობენ. მზეზე დიდი რაოდენობით დნება წითელი, ჯოხზე წამოცმული მამლები, ფოჩიანი კანფეტები, ადუღებული ლიმონათი და კოოპერატივის საეჭვო წარმოშობის საქონელი.