დიდოსტატის მარჯვენა შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

შესავალი

ხეკორძულას წყალი მაქვს დალეული, მცხეთა ისე მაქვს აშენებული, დამიჭირეს, მკლავი მომჭრეს, რადგან კარგი ავაშენე.

– პროლოგი –

დასვენების დღეს, როცა თბილისელები კომფორტული მანქანებით ქალაქგარეთ მიდიან, მე, როგორც ყოველთვის, იპოდრომზე მივდივარ ხოლმე. დოღის სეზონი დამთავრებულია და კარგად ნაკვებ ულაყებს არაფერს ავნებს საქართველოს სამხედრო გზაზე გასეირნება. იპოდრომზე კარგად იციან, რომ ცხენოსნობა ჩემი დიდი გატაცებაა.

„სეირა გნებავთ?“ მეკითხება ნოშრევანი, ძველი მეჯინიბე.

„სეირა შესანიშნავი ცხენია, მაგრამ გამოცდილი მაქვს, მანქანების ეშინია“.

„ნავარდა?“

თვითონვე დაამატა:

„ნავარდა ხიდზე გადასვლას უფრთხის“.

„დარდიმანდის შესახებ რას იტყვით?“

„ოჰო, დარდიმანდი ყველაზე მშვიდი ულაყია, არც მანქანებს ემორჩილება და ხიდზეც მშვიდად გადადის“.

ჩემი არჩევანი დარდიმანდზე შეჩერდა.

სამხედრო გზა მსოფლიოს დიდ გზებს შორის ულამაზესია, დარდიმანდი კი – ცხენებს შორის ყველაზე გამორჩეული.

ცხენოსნობა ჩემთვის უდიდესი დასვენებაა. როცა თავწვრილა, მკერდგანიერი, მუხლმაგარი და ყურდაცქვეტილი ცხენი შემომხედავს, მე კი შრომისაგან წელში მოხრილი ვარ, ჩემი წინაპრების ამოუწურავი ენერგია კვლავ იღვიძებს ჩემში. ასე მგონია, ხელახლა დავიბადე და ჯერ არ გამომიცდია სიარულის, ხტომის და ჭენების სიხარული ამ მშვენიერ მიწაზე.

ვეფერები დარდიმანდს თელის ფოთლების მსგავს პატარა ყურებზე, ქლიავისფერ თვალებში ვუყურებ და ჩემს სულში გადმოდის ის დაუღალავი ძალა, რომელიც ბუნებას ცხოველისთვის ასე უხვად მიუცია.

მოხდა ისე, რომ ეს მშვიდი დარდიმანდიც გაბრაზდა. ცხენი მხედრის განწყობას წინასწარ გრძნობს ხოლმე.

ადრეც ვმჯდარვარ დარდიმანდზე, ის საქართველოს ჩემპიონია წმინდა სისხლიან ულაყებს შორის. მან ჩვენი ქვეყანა მრავალი დიდი ქალაქის იპოდრომზე გაასახელა, ამიტომაც პატივისცემით ვექცევი.

მატარებლებით აქვს გავლილი საბჭოთა კავშირის დიდი ცენტრები. შეჩვეულია ლოკომოტივების ღრიალს, მანქანების ზუზუნსა და ტრაქტორების ბუბუნს.

როგორც ზოგიერთ ადამიანს, ცხოველსაც ასე სჩვევია: როცა შენ პატივისცემით ექცევი, მას ჰგონია, ჩემი ეშინია, თორემ რატომ მომეპყრობოდა პატივისცემით?

გახელდა დარდიმანდი და მეც ისეთ ხასიათზე ვარ, ყარაყორუმამდე ვივლი თუნდაც განუწყვეტელი ჭენებით, მაგრამ ვუფრთხილდები დარდიმანდის იშვიათ ნიჭს.

თავის მშვენიერ დიდ თვალებს უბრიალებს მოციმციმე მანქანებს, ხმაურიან სატვირთოებს და ყოველ წუთს მზადაა გამიტაცოს, სივრცე გადალახოს.

მე არ ვამტყუნებ დარდიმანდს, ასე სწრაფად რომ აუჩქროლდა დაუღალავი ულაყის მდუღარე სისხლი.

თბილისი თვალსა და ხელს შუა გაიზარდა, დიდ ქალაქად იქცა.

მთაწმინდაზე უზარმაზარი კოცონი ლაპლაპებს, ელექტრონული ლამპიონები ანათებენ, ჩელიუსკინელთა ხიდისა და სტალინის შესანიშნავი სანაპიროს გასწვრივ ელექტრონული ბურთები ტივტივებენ მტკვარში. თვალებბრიალა მანქანები ყურში ჩაბღავიან გახელებულ ულაყს, დაიზმუვლებენ და გარბიან გუდრონით მოგებულ გზაზე.

ქარხნის სირენები ზუზუნებენ, რაიონებისკენ მიმავალი ტრაქტორები გუზგუზებენ, ველოსიპედები მხიარულად წკრიალებენ და მშვიდი დარდიმანდი იფხორება, ფრთხება, დროდადრო მოუსვენრად ფრუტუნებს და ლაგამს ღეჭავს.

ვეღარც საყბეური აკავებს, ვეღარც სამკერდე. ის გედის კისრის მსგავსად მოხრილ ქედს დაითრევს და თავს წამართმევს.

ისევ მოვხრი, დავიმორჩილებ, მაგრამ უცებ გვერდზე გადახვევას მოჰყვება, სადავეს უკითხავად დაიგრძელებს და ქევქევით სვლას მოჰყვება.

ბოლოს მეც მომეღალა მკლავები, ნელ-ნელა მივუშვი. ასე ვიფიქრე, ცოტა ხანს ჭენებით გულს მოიჯერებს-მეთქი.

დიღმის ბორანთან მოსწყდა ადგილიდან და გამიჭენდა. მივყევი სულსწრაფ ულაყს და ასე მგონია, ათასი ცეცხლოვანი თვალი მოგვდევდა უკან ქშენითა და ბუბუნით.

ცხენმა ჭენებას მოუმატა. თითქოს დარდიმანდი გრძნობდა, რომ მანქანების ქალაქში აღარ იყო ცხენის ადგილი. ის გარბოდა თბილისიდან, სადაც მისი ნათესავი დღეს თუ ხვალ სასტიკად დამარცხდებოდა, და მიქროდა ქედფიცხელი ულაყი, რათა გადაერჩინა თავისი ჯიში დაღუპვისგან.

ქალაქის საზღვრები მოვათავე და როგორც იქნა, ჩორთზე გადავიყვანე.

რადგან მოგვიანებით მომიხდა თბილისიდან გასვლა, ამიტომ განზრახული მქონდა ავჭალიდან შემოვბრუნებულიყავი ქალაქში და ამიტომაც აღარ მენახა ჩემი საყვარელი სვეტიცხოველი.

თუმცა ამ ტაძრისთვის თვალის შევლება ყოველთვის სასურველია; დილით ხვლიკისფერია ის, დაუღალავი მზით განათებული, საღამოს ოქროცურვილია, ხოლო მწუხრის შემოდგომისას, თუ ვარსკვლავიანმა ცამაც დაადგა თვალი, ცას მიეჭრება მისი მრუდე ჰარმონიით სავსე ხაზების სწრაფვა ზევით.

ჩემთვის საკმარისია ოდნავ, ოდნავ მაინც მოვკრა თვალი ცაში ატყორცნილ ლოდების სიმფონიას. დაე, თუნდაც ჭენებით გამატაროს ქედფიცხელმა დარდიმანდმა მის გვერდით.

წამიერად თვალი შევავლო მწუხრში განდგომილს და ისევ გავეცალო.

სწორედ ავჭალასთან დამიფრთხა ცხენი.

ტრაქტორისთვის ფურგონი გამოებათ უკან. როგორც კი გაუსწორდა, მოულოდნელად შემოესმა მანქანის ბუბუნი. ისევ წამართვა თავი და საშინელი სისწრაფით გაჭენდა.

მე ისე მომეწონა მისი თავაწყვეტილი ქროლვა, რომ დიდად არ მივეძალე და სადავე მივუშვი.

ზაჰესის ელნათურები ციმციმებენ მტკვარში. ამ ათასთვალა პოლიფემის ნათელი მისდგომია ზედაზენის მთას, რომელიც ძველ იბერიელებს ოდესღაც დემონების სამფლობელოდ მიაჩნდათ.

ჯვრის მონასტრის გასწვრივ ძლივს ავლაგმე დარდიმანდი.

ღამე წვებოდა ზედაზენისა და სარკინეთის მთების უბეებში.

წვიმის შხეფები მხვდებოდა სახეზე.

მტკვარი პომპეუსის ხიდს მიადგა.

გზა და ხიდი უცნაურ ფიქრებს მიჩენს ხოლმე. ამ ხიდზე გაუვლიათ რომაელ კონსულსა და მის ჯარებს. განა მარტო რომაელთა ლეგიონებს? – სარკინოზების, სელჩუკების, ურუმთა და ირანელთა ურდოებს.

მტკვარზე ტივტივებს ეს ხიდი და ის უკვე აღარ არის დღევანდელისა და გუშინდელის მტკიცე კავშირი. ის წარსულის უტყვი მოწმეა, დღევანდელობისთვის სრულიად გამოუსადეგარი. მუზეუმის ექსპონატად ვერ გამოდგება და სადაცაა წალეკავს მას მტკვარი, როგორც ქიმერას, მომავლისთვის გამოუყენებელს.

სატახტო ქალაქში მისასვლელისა და მთავარი გზის როლი გმირების ხიდს წაურთმევია მისთვის, ისევე, როგორც ჩვენს საამაყო თბილისს – პირველობა მცხეთისთვის.

უკვე მცხეთაში ვარ. ღრუბლებით დაფარული ცა სვეტიცხოვლის წვეტიან გუმბათს დამხობია. კიდე-კიდე ქარვისფერი კალთები მოუჩანს ცას, მუქი, წვეტიანი მწვერვალებზე ელავს ხანდახან.

სვეტიცხოვლის გალავანთან მთავრდება ჩვენი ეპოქის ხმაური და სინათლე. მის შიგნით იწყება მეათე საუკუნე თავისი მუქი ღამეებითა და საიდუმლოებებით.

კარიბჭესთან ჩამოვედი ცხენიდან. რამდენიმე ჩრდილი ტაძრის შესასვლელთან, ქუჩაში, რაღაცას აკეთებდა.

„ექვთიმე თუ შინაა-მეთქი?“ ვეკითხები უქუდო ბიჭუნას.

ყმაწვილმა თავი გააქნია: „აქ არავინ მეგულებაო ასეთი“.

ვიღაც თავსაფრიანი ქალი მომიახლოვდა.

„ე მანდ ეზოში ზისო ბერიკაცი, იმას ჰკითხეო“.

ჭიშკარი შევაღე, დაბმული ცხენი შევიყვანე გალავანში, მარცხენა კუთხეში. ზედა გალავანზე მოშენებული შრამელის წინ წელში მოხრილი ჩრდილი იჯდა ლოდზე.

ცხენიანად რომ დამინახა ჩრდილმა, წამოიჭრა, მომიახლოვდა.

„რომელი ხარო?“ შემეკითხა გაკვირვებული.

ხმაზე შევიცანი ექვთიმე, მან კი ვერ მიცნო, სანამ გვარი არ ვუთხარი ჩემი.

გაიხარა მოხუცმა, მარჯვენა მკერდზე მაკოცა, ისე, როგორც ოდიშელებს სჩვევიათ ხოლმე. ცხენი ჩამომართვა და ხის კიბისკენ გამიძღვა.

სიბერეს დაეპატარავებინა ისედაც ტანმორჩილი მოხუცი. ოცდაათი წლის წინათ გალობას მასწავლიდა იგი. ძველ სძილისპირებს აგროვებდა, ძველ ხელნაწერებს, ფოლკლორის ნიმუშებს, შელოცვებს, ზღაპრებს და ძველ მონეტებს.

ასეთი კაცები ჩვენი მუზეუმებისა და ძეგლების გარშემო ფუსფუსებენ ხშირად. ისინი ძველი კულტურის ნარჩენებით იკვებებიან.

ექვთიმე ჩემს მეხსიერებაში დარჩენილი იყო როგორც ქერა, სრულიად ქერა კაცი, რომელსაც სიმინდის ხაშარივით ბრჭყვიალა, გრძელი ულვაში ჰქონდა.

ახლა სრულიად თეთრი თმა მოსავდა მას და გრძელი, გრძელი წვერი, ისეთი, როგორითაც პრიმიტიული მხატვრები ბიბლიურ ღმერთს ხატავდნენ ხოლმე სოფლის ეკლესიებში.

ექვთიმე, ჩემი დაკვირვებით, ერთ-ერთი მათგანია, ვინც ყველგან საჭიროა, მაგრამ ადგილზე რომ მივლენ, მუდამ ზედმეტნი აღმოჩნდებიან ხოლმე. ისინი მუდამ ახალსა და ახალ მიზანს ეძებენ ცხოვრებაში, მაგრამ ვერსად პოულობენ თავის თავს, რადგან მათზე ყოველთვის სრულდება: „მრავალნი არიან რჩეულნი და მხოლოდ ერთმა მოიხვეჭოს ნიჭი“.

ზოგიერთი ადამიანი თავისი უმნიშვნელობითაც კი ხდება შესამჩნევი, ამიტომაც ის მუდამ თვალში მხვდებოდა ხოლმე.

ხან გალობას ასწავლიდა ძველ-სენაკში, ხან ზუგდიდის მუზეუმის კუსტოსად იყო, ქუთაისის პირველ კინოში გამგედ, ხანაც სტატისტად ქუთაისის თეატრში. ნერონის ქანდაკების როლს შესანიშნავად ასრულებდა სცენაზე. ათი წლის წინათ ეთნოგრაფიულ გუნდებს დაჰყვებოდა, ერთ დროს თბილისში მეორადი წიგნებით ვაჭრობდა. მას მუდამ ჰქონდა სრულიად იშვიათი, ძველი წიგნები და სურათები. ერთ მშვენიერ დღეს მის პატარა დუქანში საპარიკმახერო აღმოვაჩინე და ამის შემდეგ ის გაქრა ჩემი ჰორიზონტიდან.

მცხეთაში ჩასვლის კვირა დღეს შემთხვევით გავიგე: სვეტიცხოვლის მეთვალყურედ ყოფილა თურმე.

მე და ექვთიმე დიდხანს ვისხედით აივანზე.

ელავდა, ცაზე სვეტიცხოვლის სილუეტი გამოჩნდებოდა, მერე ისევ დაბნელდებოდა ირგვლივ. ცა უცნაურად აცახცახებდა. ელვის ციმციმი ძლიერდებოდა, გამოჩნდებოდა ჯვრის მონასტერი, ზედაზენისა და სარკინეთის მუქი, ტყიანი მთები.

ქარი გაძლიერდა, ღრუბლები აღმოსავლეთისკენ გადარეკა, შემოდგომის ცა გაიწმინდა და სვეტიცხოველს ისეთი კაშკაშა მთვარე დაადგა, როგორიც მაისში მინახავს ხოლმე.

ჩუმად ვუყურებდი ბნელში მძინარე ტაძარს და მის გარშემო შემოჯარულ დაკბილულ ქონგურებს. ღამურები ბოლოს ფერხულს უვლიდნენ ეზოში და ისეთი უცნაური სიმშვიდე იდგა ირგვლივ, თითქოს დროსაც დავიწყებოდა სვლა.

ტაძარს თავზე მუქი ლურჯი ცარგვალი დაადგა, რომლის ღრუბლებს გალავნის ქონგურების ჩრდილები ისე ხატავდნენ, როგორც გიშრისა და იასპის ნაქარგებს.

რაც უნდა დიდი ქმნილების წინაშე იდგე, თვით უმნიშვნელო ადამიანიც კი მეტ ყურადღებას მოითხოვს შენგან.

მე გამოვკითხე ექვთიმეს თავისი ცხოვრების ამბავი. ტაძრის ჩრდილისგან შექმნილ სიბნელეში იჯდა პატარა მოხუცი და მიყვებოდა.

ეს იყო ტრაგედია ისეთი ადამიანისა, რომელსაც ბევრი რამ აინტერესებდა და ყურადღების გაფანტულობის გამო ყველგან უშედეგოდ მოქმედებდა. ბოლოს ათი წელი გაატარა მცხეთაში ამ უცნაურმა კაცმა, რომელიც ყოველ წელს სამ სამსახურს იცვლიდა ხოლმე.

ამჟამად ნუმიზმატიკით ყოფილა გატაცებული.

ადგა, ოთახში შევიდა, ჭრაქი გამოიტანა და პატარა ქისა, მონეტებით სავსე. ეს ფულები საქართველოს მუზეუმს უნდა ვუანდერძოო სიკვდილის წინ.

ძველკოლხური სპილენძის მონეტები მაჩვენა, თამარის, რუსუდანის, ლაშა გიორგის, დავით ნარინისა და ერეკლე მეფის თეთრები. ეს ყველაფერი დმანისის, უფლისციხის და გელათის მიდამოებში ჰქონია ნაპოვნი.

ექვთიმეს მოუსვენარი ბუნების ამბავი რაკი ვიცოდი, ვკითხე: მცხეთიდან თუ აპირებ-მეთქი ადგილის შეცვლას სადმე?

„ვისთან ან სად წავიდე, შვილო?

ორი ოჯახი (ცოლ-შვილი) მიწას მივაბარე ამ ოცი წლის მანძილზე. უკვე სიბერეში გადავედი.

ერთადერთი, რაც ცოტა, სულ ცოტა მაკავშირებს ამ ცხოვრებასთან, ეს არის ამ ტაძრისადმი წარუშლელი სიყვარული. აქ ვმუშაობ, შვილო, ამ საყვარელი ქმნილების ჩრდილის ქვეშ, ვუვლი ამ შესანიშნავ ტაძარს და იგი ჩემს თვალში ღვთის სახლი კი არ არის, არამედ დიდი ხელოვნების მიუწვდომელი ქმნილება, რომელიც, როგორც ხედავ, თვით ღმერთზე უფრო ხანგრძლივი აღმოჩნდა.

ასე დავდივარ, დავბორიალობ, შვილო, ჩვენს წინაპართა საფლავებსა და აჩრდილებს შორის. შარშან დაიწყეს ამ ტაძრის შეკეთება, იმ ხარაჩოებს ხომ ხედავ, გუმბათზე რამდენიმე სარკმელია კიდევ ჩასადგმელი, ველური მტრედები ჩადიან ტაძარში.

მეც დავდივარ, ნაგავს ვაშორებ ხოლმე ვახტანგ გორგასალისა და ერეკლე მეორის საფლავებს.

განა ჩემისთანებს არ გაუწირავთ თავი ამ ტაძრისათვის? ცამეტი საუკუნის მანძილზე ეხლებოდნენ მის გალავანს მტრის ჯარები.

არაბი აბულ-ყასიმი ეცა მას პირველად, დაანგრია და აქლემების თავლად აქცია იგი, აღადგინეს, შემდგომ ამისა, თურქმა ალფ-ასლანმა გაძარცვა იგი, კვლავ აღადგინეს და თემურ-ლენგმა დაანგრია ისევ, შაჰ-თამაზმა და შაჰ-აბაზმა მრავალჯერ დაანგრიეს.

მერე ის იყო, მთელი საუკუნე აწვიმდა ტაძარს, ახალ დროშიც არავის გახსენებია მისი შეკეთება, მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლებამ, ვენაცვალე მას, გადაახურვინა იგი შარშან და გალავნის ქონგურები შეაკეთეს, ჩრდილოეთის ფასადზე ხარაჩოები ჯერაც არ მოუხსნიათ, გუმბათის სარკმელებშიც ჩასვეს ამ დღეებში თითო მტკაველა მინა და ჩემი აქ ყოფნის მიზანიც აღსრულებული იქნება კიდევაც, შესაძლოა ჩემი ცხოვრებისაც“... (ეს სიტყვები მცირე გულის ტკივილით იყო ნათქვამი მის მიერ).

„ხვალ დილას აჰყევი იმ ხარაჩოებს და ისეთ რამეს გიჩვენებ, რაც შთაგონებით აგავსებს უთუოდ.

მე ასე მესმის, შვილო, მწერლობა გმირობის გამართლებაა მხოლოდ, მიჩქმალული გმირობის დამცველია მწერალი და სხვა არაფერი.

ჩრდილოეთის კედელზე ერთი წარწერაა და ორი კაცის ქანდაკება. შენი თვალისა და მარჯვენის საქმე იქნება ეს, თუ როგორ ამოიკითხავ ცხრა საუკუნის მანძილზე ქვაში ჩაკირულ საიდუმლოს დღემდე შეუცნობს“.

* * * * * * *

იმ ღამეს აივანზე მოვისურვე დაძინება. გათენებამდე მოუსვენრად ვტრიალებდი, ცხენის მიერ გამოცემული ხმა მესმოდა ძილში, ცხენი ფრუტუნებდა, ფეხებს აბაკუნებდა და ტკბილად, ტკბილად ახრამუნებდა თივას, თანაც პირქვე დამხობილი სიბნელეში, გათენებას ვნატრობდი, აღთქმული საიდუმლოს მალე გასაგებად.

ცისკარმა თავი ამოჰყო თუ არა, შოშიებმა ასტეხეს ჭყიპინი. მერე ის იყო, თავზე წამომადგა მზით გაბრწყინებული, ხვლიკისფერი სვეტიცხოველი; იგი ისეთი მშვენიერი იყო იმ დილას, როგორც არასოდეს მინახავს მანამდე.

ავყევი ხარაჩოებს ჩრდილოეთის ფასადზე.

ადამიანის მარჯვენა ხელი გამოუხატავს კედელზე ოსტატს. გონიო უჭირავს მას.

იქვე ასეთი წარწერაა:

„მონა არსაკიძის ხელი, რათა შეუნდოთ“.

შორიახლოს ორი კაცის უცნაური ქანდაკებაა.

ერთი, უწვერული ახალგაზრდაა, ქართულ ჩოხაში ჩაცმული, ხოლო მეორეს, სახედაღრეჯილ მოხუცს, პირი დაუბჩენია ვაგლახად. სპარსული სამოსი აცვია და გულბოროტების გამომეტყველება გადაჰკრავს სახეზე.

როცა ხარაჩოებიდან ძირს ჩამოვედი, პატარა, ჭრუტა თვალებით მიღიმოდა მოხუცი.

„ეს უწვერული კონსტანტინე არსაკიძეა, ხოლო ჩაქუჩიანი მოხუცი, მისი ოსტატი ფარსმან სპარსი.

კიდევ გაჩვენებ ერთი კაცის სახეს, ამ ჩვენ დრომდე მკრთალად მოღწეულს“.

დიდხანს აფათურა ხელები უბეში, ბოლოს ძველთაძველი ქართული მონეტა ამოიღო.

ცხენოსანს შავარდენი უზის მარცხენა ხელზე და ასომთავრულით აწერია ზედ:

„მეფეთ მეფე გიორგი – მესიის მახვილი“.

ეს იყო და ეს.

წელიწადზე მეტია, რაც ეს ამბავი ჩემს სულში დუღს, ბოლოს იგი დაიწრიტა, ჩემს წარმოდგენაში შედედდა, სიტყვამ ხელ-ფეხი შეისხა და გადმოინთხა ქაღალდზე, როგორც ნათელი მითი, საუკუნეების ჯავშნიდან გადმონაჟონი.

– I –

სწორედ იმ წელს, როცა გიორგის ბრძანებისამებრ ფარსმან სპარსმა სამი ეკლესია დაასრულა სამცხეში, საქართველოს ჭილყვავი შემოესია.

თავი I

მეხის ღრუბელივით დააბნელა მან აღმოსავლეთი, შირვანიდან წამოსული ქვემო ქართლს მოედო, მტკვარს ზემოთ აჰყვა და ბასიანამდე გაანადგურა ნათესი.

მეფემ ახმობინა ფარსმანი და უბრძანა, მოესრა სირი.

ტფილისი იმჟამად არაბებს ეპყრათ, ფარსმანი ამირას კარზე იყო ნამყოფი, გიორგის მამას, ბაგრატ კურაპალატს ტყვედ ჰყავდა იგი, ჯერ კიდევ ბავშვობაში ჩამოყვანილი.

ქვისმთლელთა და კირითხუროთა უფროსი, საიდუმლოებების მცოდნე იყო ფარსმანი, არაბულ ალქიმიაში ძალიან განათლებული, შეუდარებელი ვარსკვლავთმრიცხველი, შესანიშნავი ექიმი, უცნაური მეწამლე და მჩხიბავი.

ძალიან ბნელ ამბებს უკავშირებდნენ მის სახელს ცრუმორწმუნენი, იმასაც ამბობდნენ, გველი ჰყავსო ფარსმანს ლაგამამოდებული და ზედმჯდომი დაჰქრისო იგი არაგვის ჭალებში. სამი კვირის მანძილზე ამზადებდნენ წამლებს ფარსმანი და მისი შეგირდები, ბოლოს ჯადოსნური რამ სითხე შექმნეს, მამასახლისებს დაურიგეს, ლეშები დააწამლინეს და ხეებზე გაატანინეს.

გაუმაძღარი სირი მიეტანა ლეშს და სრულიად განადგურდა.

შემდგომ ამისა, წლის ბოლომდე მშვიდობა სუფევდა საერისთავოებში, ბერძენთა იმპერატორთან მტკიცე ზავი დაიდო, ბაგრატ კურაპალატის მიერ მრავალჯერ დამარცხებული განძელი ფადლონი ხარკს აძლევდა მეფეს; ამ მაგალითით დაშინებული ტფილისელი ამირაც გაჩუმებული იყო, არაბები ჯერ კიდევ ბოგინობდნენ შურის ციხეში.

გულმოცემული გიორგი დადიოდა აფხაზეთსა, სამცხესა და ქართლში, აგებდა ციხე-ქალაქებს, საცხოვრებელ სახლებს და ეკლესიებს, ხანმოკლე ზავის დროს ხანგრძლივი ომებისთვის ემზადებოდა.

ახალ წელს მცხეთაში იყო ტაძრეულითურთ გიორგი, კათალიკოსმა მელქისედეკმა დილაადრიანად მოინახულა, საწოლის დარბაზს მიადგა ოქროთი, ვერცხლითა და ბროწეულებით სავსე ხონჩით, კლარჯეთიდან ჩამოტანილი ძელიცხოვლის ჯვარი მიართვა, ძვირფასი თვლებით მოჭედილ ლუსკუმაში ჩადებული, და ძვირფასი ხატი ამინაშატისა.

დილიდანვე ეწვივნენ მეფეს ერისთავები, ზვიად სპასალარი და მსახურთუხუცესი, მანდატურთუხუცესი და მსაჯულთუხუცესი, ეზოსმოძღვარი და ჩუხჩარხი, მოლარეთუხუცესი და მეღვინეთუხუცესი. მენადირეთუხუცესმა სამი ფოლადისფერი ქორი მიართვა, შვიდი ლაზიკიდან ჩამოყვანილი შავარდენი, ერთი თავიც ველური ეშვისა სრულად მოოქროვილი.

მერემეთუხუცესმა და სამმა ერისთავმა შვიდ-შვიდი ცხენი თითოეულმა.

ერისთავებმა ისრებიც მოართვეს მეფეს, მსხვილი ისრები დიდი ნადირებისთვის, ქეიბურნი მხეცებისთვის, ხარჩა და ქიბურჯი ფრინველებისთვის, დიდ-დიდი საომარი კაპარჭები.

მთელი კონა ისრებისა მოიდო ბანჯგვლიანმა მამამზე ერისთავმა, რომელსაც ლომკაცად უწოდებდნენ თავისი დიდი აღნაგობისა და ვაჟკაცობის გამო, ჭრელი და მჭრელი თვალები ისარივით მიაჭდო ტახტზე მჯდომარეს და თქვა:

„ღმერთმა მრავალჟამიერი გახადოს შენი მეფობა და ეს ისრები შენი მეფობის მოღალატეების გულებს მოხვდეს. დაწყევლილი იყოს ყველა ბოროტი და შენი ტახტის წინააღმდეგ მქნელი!“ გიორგი ბუნებით ჩუმი კაცი იყო, ბევრს არ ლაპარაკობდა, მაგრამ ძალიან დაკვირვებული იყო. მან მზერა ხმალივით შეაგება მამამზის ისრისფერ თვალებს, რომლებიც თეთრი, აჩეჩილი წარბების ქვეშ თრითინებივით მოუსვენრად მოძრაობდნენ, შემდეგ კი სპასალარისკენ გადაიტანა მზერა.

ზვიად სპასალარი თავჩახრილი იდგა, წარბშეუხრელად უსმენდა მამამზის სიტყვებს და რაღაც უცნაურ ფიქრებში წასული, აგურის იატაკს დასჩერებოდა. მისი დიდი მარჯვენა ხმლის უზარმაზარ ვადას ჩაჭიდებოდა. (ირგვლივ ყველა უხმლოდ იდგა, მხოლოდ მას ერტყა ფოლადის ხმალი დარბაზობის დროს).

როგორც კი პურობა დამთავრდა და ნადიმი დაიწყო, მონადირეთუხუცესმა, ბაზიერებმა და მარეკებმა ერისთავების მიერ ნაჩუქარი ცხენები მეფის ნაკრძალში წაიყვანეს, ხმლით მოაჭრევინეს თავები და ნაკრძალი ირგვლივ ჩაკეტეს.

ნადიმს ღამე დაადგა. მემაშხალეებმა მაშხალები აანთეს, მეჭურჭლეებმა კი მაშხალების ქონი და ალყა დარბაზში შემოიტანეს.

მეფეს იმ საღამოს გართობა უნდოდა, მაგრამ სპასალარის მოწყენილმა სიჩუმემ მოულოდნელად გუნება გაუფუჭა.

შუაღამის შემდეგ დარბაზის სტუმრები დაიშალნენ. ორი მემაშხალე ანთებული მაშხალებით კათალიკოსს წინ გაუძღვა, თითო-თითო კი სამივე ერისთავს.

მეფემ სტუმრებს ღამე მშვიდობისა უსურვა, ზვიადს თავი დაუქნია, მემაშხალეები გაუშვა და სპასალარი თავის წინ დასვა.

დარბაზში სრული სიჩუმე სუფევდა. თაფლის სანთლები ნიშებში ციმციმებდნენ. ნადიმის შემდეგ ჭაბუკ მეფეს ლოყები შეფაკლოდა, მაგრამ ღვინომაც ვერ დაუფარა ცუდი გუნება.

ცოტა ხანს ორივე ასე ჩუმად იდგა. კათალიკოსის ბაღიდან ბუს ხმა ისმოდა, გუშაგები კი უვარსკვლავო ღამეში ყიჟინებდნენ.

გიორგიმ თავი ასწია, ჯიუტად შეხედა სპასალარის შავად შეყრილ წარბებს და ცუდი გუნების მიზეზი ჰკითხა.

„არ მინდოდა ახალ წელს მეფისთვის ცუდი ამბების მოხსენება,“ – თავი იმართლა ზვიადმა, – „ახლა შუაღამე გადასულია და ამიტომაც გიამბობთ შემდეგს:“ სწორედ წინა დღით მსტოვრებს უცნობებიათ მისთვის აქ მოთხრობილი:

კვეტარის ერისთავმა თალაგვა კოლონკელიძემ ძალით დაიმორჩილა ფხოველები და დიდოელები. მათ აჰყვნენ ძურძუკები და ღალღაები და ის თემები, რომლებიც მაშინ ტილიჭამიების მეზობლად ცხოვრობდნენ.

საერთო ჯარით შემოიჭრნენ არაგვის ხეობაში; ციხეებს შემოადგნენ, უბრძოლველად დაიმორჩილეს ციხისთავები, რადგანაც ყველგან შინაკაცები ჰყოლიათ წარმართთაგანნი.

მამამზე ერისთავის ერთადერთი ვაჟი ჭიაბერი გუდამაყარში შეებრძოლა კოლონკელიძეს, მაგრამ დაუზიანებლად უკან დაიხია და ქორსატეველას ციხეში ჩაიკეტა მცირე ჯარით.

ზვიად სპასალარს არც ის დაუმალავს, რომ ამ შეტაკებისას მხოლოდ ცამეტ ფხოველს დაუზიანებიათ ისრით და შვიდ არაგველს საკმაოდ მსუბუქად.

ამის შემდეგ, კოლონკელიძე თავისი ლაშქრით არაგვის ხეობას შეესია, ეკლესიები გადაწვა, ხატები დაამსხვრია, მღვდლები და ბერები სამრეკლოზე თოკით ჩამოკიდა, ბორცვებზე ისევ წარმართული საკურთხევლები აღმართეს, არაგველებიც შეუერთდნენ ფხოველებს და მათ მიმდევრებს, ღამეები უთევიათ კერპებისთვის, ვაჟები და ქალიშვილები შეუწირავთ უძველესი წესისამებრ.

სამი დღე და ღამე როკავდნენ საკურთხევლების წინ და გამარჯვებას ზეიმობდნენ ლუდით მთვრალი ბრბოები.

ეს მოხდა სწორედ იმ დღეს, როცა მამამზე ერისთავი მეფესთან სადარბაზოდ გამოემართა.

გიორგიმ, ამ ამბის გაგების შემდეგ, პირველმა ჩაქინდრა თავი. თვალწინ დაუდგა მამამზე ერისთავის ისრისფერი თვალების ყალბი ციმციმი. როგორი შეცვლილი ეჩვენა მას მამამზე ერისთავი იმ წუთში? ნუთუ მამამზე იყო იგი, თუ სატანა ჩასვლოდა მას სხეულში?

მერე ვინ?

ბაგრატ კურაპალატის განუყრელი მეგობარი, ფადლონ ამირასთან ომებში, შირიმნის ბრძოლაში გიორგისთან ერთად მრავალი განსაცდელის გადამხდელი.

განა მამამზე არ ედგა გიორგის მხარში, როცა „ქვეყანა განუდგა, ჰერეთ-კახეთი და აზნაურთა შეთანხმებით ერისთავები დატყვევებულნი იყვნენ“.

ბოლოს ესეც გაახსენდა გიორგის: ნიალის ველზე ბერძნებთან შეტაკების პირველ ღამეს ჭაბუკმა მეფემ ხმლით გაჰკვეთა ბერძენთა მთავარსარდალი. როგორც კი ცხენი შემოაბრუნა, ბერძენმა მხედარმა ჯავშნიანი ცხენი მოუკლა მეფეს და მარჯვენა წვივი შუბით გაუგმირა.

მამამზემ ცხენიდან გადმოხტა, ბავშვივით აიყვანა ხელში ჭაბუკი გიორგი, საკუთარ ცხენზე დასვა, ხმალს ხელი გაუსვა და ისე დააფრთხო მტერი, თითქოს შავარდენი დაერია ღალღათა გუნდს.

ახალ წელს იმავე მამამზემ ისრების კონა აიღო ხელში და უსირცხვილოდ ეპირფერებოდა მეფის წინაშე, ერთგულებას ეფიცებოდა.

გიორგიმ დიდი ხანია იცოდა, რომ არც მამამზე და არც მისი ვაჟი ჭიაბერი გულით ქრისტიანები არ იყვნენ.

საქართველოს მეფისთვის თვალის ასახვევად ხატებითა და ჯვრებით ჰქონდათ მორთული ქორსატეველას ციხე-დარბაზი და კარის ეკლესია. მიუვალ მთებში კი წარმართული საკურთხევლები ჰქონდათ მუხნარებში აღმართული და იქ ლოცულობდნენ თავად.

მსტოვრებს ეს ამბავიც ეუწყებინათ სპასალარისთვის: კვეტარის ერისთავმა კოლონკელიძემ, მამამზემ და ჭიაბერმა გიორგის წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყვეს.

ეს არ იყო დადგენილი, ვინ იდგა მათ უკან? ტფილისელი სარკინოზების ამირა, თუ ბიზანტიის კეისარი, ბასილი, რომელსაც ბასიანს გადაღმელი ქვეყნები წაართვა გიორგიმ ოდესღაც.

შესაძლოა ამირა ან ბასილი?

ან ორივე ერთად?

გიორგის ისიც გაახსენდა, რომ თალაგვა კოლონკელიძის ერთადერთი ქალიშვილი, ულამაზესი შორენა, აკვანშივე დანიშნული ჰყოლია ჭიაბერზე.

ეკლესიების გადაწვა მხოლოდ ნიადაგის მოსინჯვას ნიშნავდა. გაზაფხულზე მამამზე და თალაგვა დანათესავდებოდნენ და საერთო ძალით შემოადგებოდნენ უფლისციხეს.

გიორგი შორსმჭვრეტელი იყო. მან კარგად იცოდა, რომ ქრისტეს რჯული ამ შემთხვევაში მხოლოდ საფარველი იყო.

თავად გიორგისაც შერყეული ჰქონდა რწმენა.

არაბი ბაზიერები უწვრთნიდნენ მას მიმინოებს, ხოლო სპარს ფარსმანთან ღამეული საუბრების დროს იგი დიდი ყურადღებით უსმენდა მისგან პლატონის სწავლებას სულთა გადასახლების შესახებ.

ასტროლოგი მეფე ღამღამობით ვარსკვლავებს აკვირდებოდა, ვინ იცის, იქნებ, გარდაცვლილთა სულები იყვნენო ისინი?

მიუხედავად ამისა, გიორგი ქრისტიანობის დამცველად ითვლებოდა და მის ზარაფხანაში მოჭრილ თეთრ ფულზე ასე ეწერა: მეფეთ მეფე გიორგი - მესიის მახვილი.

კეისართან ზავის დარღვევას გაურბოდა გიორგი, თავის მხრივ ბიზანტიისთვის თვალის ასახვევად დაუღალავად აგებდა ქრისტიანულ ტაძრებს და მახვილით ავრცელებდა მთელს კავკასიონში ქრისტეს რჯულს.

ახლა მიხვდნენ გიორგი და ზვიადი მამამზე ერისთავის დარბაზობის ნამდვილ მიზეზს.

ვაჟს ეს საპატიო სტუმარი დასაზვერად გამოეგზავნა. გიორგის შეეძლო ახალი წლის მეორე დღესვე თვალები დაეთხარა მამამზისთვის, ჭიაბერისა და კოლონკელიძის წინააღმდეგ ჯარი გაეგზავნა, სანამ მთები პირველი თოვლით დაიფარებოდა, მაგრამ ჭიაბერი ახლად დაბრუნებული იყო ბიზანტიონიდან, სადაც იგი თურქებთან ბრძოლაში დახმარებისთვის ოქროს მუზარადითა და „არხეგოსის“ (მთავარსარდლის) სახელწოდებით დააჯილდოვა კეისარმა.

ჭიაბერმა ბიზანტიონიდან დაბრუნებისთანავე ღალატით მოაკვლევინა ოსთა მეფე და ძალით დაიმორჩილა ოსები; შეუდარებელ მეომარსა და მოჯირითეს დიდი სახელი ჰქონდა გავარდნილი მთელს კავკასიონში.

ზვიად სპასალარი გონიერი მრჩეველი იყო, არც გიორგის სჩვეოდა დიდი საქმეების დაუფიქრებლად გადაწყვეტა. ამიტომაც გადაწყვიტეს: მხოლოდ მეორე დღეს ელაპარაკებოდნენ მამამზეს.

თანაც დაადგინეს, გადაცმული ბერები გაეგზავნათ ფხოვში და გაერკვიათ, სარკინოზების ამირა ურევდა ამ საქმეში ხელს, თუ ცბიერი კეისარი ბასილი?

– II –

იმ ღამეს საშინელი თავსხმა წვიმა მოვიდა, შუაღამიდან შეუჩერებლად წვიმდა. შემოდგომის პირველი სიცივე დადგა. შირიმნის ბრძოლაში მიღებული ჭრილობა გაუახლდა გიორგის. ფეხი ასტკივდა, მაგრამ წინაპართა წესის დარღვევა არ ისურვა და წინა ღამის უძილარმა დილით ადრე ითხოვა ცხენი.

თავი II

ზარდახანის მოლარემ აღვირი მიართვა, ლაგამი ამოსდო ოქროსფერ ულაყს, მერე ზარდახანის მეჯინიბე მიეჭრა, საყბეური შეუსხა, ზარდახანის მოლარემვე დაუდგა უნაგირი.

მეფე შეჯდა და ზარდახნისუხუცესმა მათრახი მიართვა.

წინ გაემართნენ აჩუხჩი და ზარდახნისუხუცესი.

გიორგიმ ცხენს მათრახი დაჰკრა, უკან გამოუდგნენ სამივე ერისთავი, მერემეთუხუცესი, მონადირეთუხუცესი და ბაზიერები.

მეფის ნაკრძალში ბუკის ცემა ატყდა. სპილენძის დაფდაფებს სცემდნენ მეითარები და მარეკები. უცნაური ღრიალით მოედნენ ტყეს.

ნადირმა შორს გაიტყუა მონადირეები, შორიდან, ძალიან შორიდან ისმოდა მათი გააფთრებული ყეფა და ხმაური.

გიორგის და მის ამალას ადგილის შეცვლა უნდოდათ, მაგრამ ხევის გაღმა კლდეები და ქარაფები იყო, ხევში კი ხშირი ჭოჭი და სადები, გაუვალი ეკალბარდები გზას უღობავდნენ მხედრებს.

ფეხით სიარული იყო საჭირო, ცხენზე ჯდომამ მეფეს წვივის ჭრილობა უარესად აატკინა, ამიტომაც ვეღარ ბედავდა ჩამოქვეითებას. მამამზემ ასეთი რჩევა მისცა:

მარჯვენა მხარეს არის ერთი ხევი, რომელიც იმ მთის წვერის უკანაა. მონადირეები აუცილებლად ამ ხევში შემოაბრუნებენ გაქცეულ ნადირს. ამ ხევს დასავლეთით კლდეები აქვს. როცა მონადირეები მხეცს მისდევენ, ის ყოველთვის ადვილი გზით გარბის და არასდროს მიდის კლდეებისკენ. ამიტომ, ხევის შესასვლელთან დავხვდეთ და არც ერთი ნადირი არ გაგვექცევა.

მამამზის რჩევა გაითვალისწინეს. იმ ადგილს, სადაც ნადირი უნდა ყოფილიყო, შორიდან შემოუარეს. ნეკერჩხლის ტყე ცხენებით გადალახეს.

ხევის შესასვლელს მიუახლოვდნენ და ისევ ატყდა მონადირე ძაღლების ყეფა. მარეკებმა (ნადირის გამომრეკავებმა) უფრო ხმამაღლა დაიწყეს ყვირილი. მხედრებს ჯერ მუხის ტყეც არ გაევლოთ, რომ უცებ ტყე აშრიალდა. მოულოდნელად ცხენის თქარუნის მსგავსი ხმა გაისმა და მიწისპირზე მგელმა გადაირბინა.

ახლა მეორე მგელი მოძუნძულებდა ხევში. ისევ ისმოდა ცხენის თქარუნის მსგავსი ხმა. ეკლიან ბუჩქებში ცეცხლოვანმა თვალმა გაიელვა. გიორგიმ მშვილდი მოზიდა და პირველი ისარი (ქეიბური) მთელი ძალით ესროლა. რაღაცამ ძაღლივით დაიყეფა, დაიგმინა და სულ ახლოს, კუნელის ბუჩქების უკან, ხმაურით დაეცა.

მამამზე ერისთავი ცხენიდან ჩამოვიდა. ეკლიან ბუჩქებში გადავიდა. დიდხანს დაცოცავდა ეკლიან ბუჩქებში და მერე გიორგიმ დაინახა – მამამზე ეკლიანი ბალახებიდან გამოვიდა, მხარზე უზარმაზარი მგელი შეეგდო. ტყის კაცს ჰგავდა, ეკლიანი ტყავის მოსასხამში გამოწყობილი.

თავისი ლამაზი თეთრი კბილები გამოაჩინა გიორგის და დაუძახა:

„ეს ერთი და სხვა ათასი, მეფეთ მეფეო“.

ეს თქვა და ნანადირევი გიორგის ცხენის ფეხებთან დააგდო. ისევ ატეხეს მარეკებმა დაფდაფების ცემა. მონადირეთა უფროსის დიდი საყვირი სულ ახლოს ისმოდა.

ნეკერჩხლის ტოტებს ამტვრევდა ირემი. ტყეს ანგრევდა და გააფთრებული მოქროდა. ჩანდა, რომ მონადირე ძაღლები ფეხდაფეხ მისდევდნენ.

მხედრებმა შენიშნეს, რომ ნადირმა ადამიანის სუნი იგრძნო – მარჯვენა მხარეს გადაუხვია, სწორედ იმ ადგილისკენ, რომელსაც მეფემ და მისმა ამალამ შორიდან შემოუარეს ხევის შესასვლელთან მოსვლისას.

დიდებულებმა არ ისურვეს თავად დადგომოდნენ ნადირს, რადგან ცხენებით ვერ მიჰყვებოდნენ; გიორგიმ ცხენიდან ჩამოხტომა დააპირა, მაგრამ მამამზემ აღვირში ხელი სტაცა.

„უარესად გაგიმიზეზდებაო ნაიარევი ფეხი, ნუ გააკეთებ ამას“, – აფიცებდა ბაგრატ კურაპალატის სულს.

მეფე მშვიდად იჯდა შვლის ბეწვის უნაგირზე და მამამზის ცისფერი თვალებს შესცქეროდა. მის თხოვნაში იმდენი გულწრფელობა და მამაშვილური მზრუნველობა ისმოდა, რომ გიორგი გაოცდა.

ძველი მამამზე გაახსენდა, შირიმნის, ფანასკერტის და ნიალის ომებში თანამებრძოლი, ბაგრატ კურაპალატის უერთგულესი ყმა და მისივე ბავშვობის მეგობარი.

ახლა კი ეჭვი შეეპარა გიორგის, იქნებ მზვერავები ტყუოდნენ, მამამზე უბრალო მონაწილე იყო კოლონკელიძისა და ჭიაბერის მიერ ატეხილ აჯანყებაში.

ცხენიდან არ ჩამოვიდა და იმ წუთშივე გადაწყვიტა, მამამზეს განმარტოებით გასაუბრებოდა, ძმურად, მამაშვილურად ელაპარაკა, გამოეკითხა ჭიაბერის განდგომის მიზეზი.

ამის შემდეგ, სახის გამომეტყველებით ან ხმის ტონით გაარკვევდა მეფე, თუ რა წილი ედო თავად მამამზეს ამ საქმეში?

ბოლოს ხომ შესაძლოა, მამამზე იმიტომაც წამოსულიყო საახალწლოდ მეფესთან, რომ თავად ემხილებინა საკუთარი ვაჟი.

ამიტომაც დაითხოვა დანარჩენი დიდებულები. მონადირეთა უფროსს უბრძანა, იმ ადგილისკენ წასულიყვნენ ირმის საძებნელად, ნეკერჩხლის ტყეში ეპოვნათ მისი ნაკვალევი.

„მე და მამამზე ხევის შესასვლელთან დავრჩებით მარტო“.

ხევის შესასვლელისკენ მიაბრუნეს ცხენები ორთავემ. მეფეს ნაბიჯით მოჰყავდა ულაყი (მამალი ცხენი), თანაც გულმოდგინედ ეძებდა პირველ სიტყვას საუბრის დასაწყებად.

მის გულში ტრიალებდნენ სიტყვები, ხან თაფლივით ტკბილი, ხან გველის შხამივით მწარე. მაგრამ ფარულად გადახედავდა მის გვერდით ცხენით მომავალ მოხუცს, ისევ ნიალის ველი გაახსენდებოდა, ბასიანის მიდამოებში გამართული ბრძოლები, ფანასკერტის ციხეში ჩაკეტვის ამბები და ისევ ენა დაებმებოდა.

ბოლოს და ბოლოს, მამამზე მისი სტუმარი იყო. ბაგრატ კურაპალატმა მის ხელში დალია სული. განა მამამზემ და ზვიად ერისთავმა არ წაიღეს ბაგრატის გვამი ბედიაში დასამარხავად?

„ნუთუ იგივე ხელები ლესავენ გიორგის წინააღმდეგ ხმალს, იგივე ხელები, რომლებმაც პატივით მოამზადეს ბაგრატის ცხედარი ფანასკერტის ციხეში?“

ეს ყველაფერი დუღდა გიორგის გულში და სიტყვას ვერ პოულობდა, რომ თავისი მძიმე ფიქრები გამოეთქვა.

სწორედ ამ დროს ისევ გაისმა დიდი საყვირის ხმა და მარეკების მოახლოებულმა ყვირილმა შეაშინა გიორგის ცხენი. ფიქრებში წასულმა მხედარმა მოასწრო სადავის დამოკლება და უზარმაზარი კლდის კიდესთან მამალი ცხენი ყალხზე (უკანა ფეხებზე) შეაყენა.

ხევის შესასვლელთან შეჩერდნენ ორივენი.

მონადირეებმა ყური დაუგდეს.

რომელიღაც ნადირი ცოცავდა ნისლით დაფარულ ტყეში. მის თათების ქვეშ გამხმარი ტოტები ტკაცუნებდა.

გიორგიმ დეზი (ცხენის წამოსაგებელი) ჰკრა ულაყს, ხევის სიღრმეში შეაგდო იგი, მშვილდი მოზიდა და არწივის ფრთაზე გამართული ისარი (ქეიბური) მკერდში ჰკრა ჩალისფერ დათვს.

გაბრაზებულმა მხეცმა დაიღრიალა. ცხენოსანთან შებმას მოერიდა, კლდისკენ გაიქცა. ერთი წამით შეჩერდა უფსკრულის პირას, ისევ დაიღრიალა და გადაეშვა დაჭრილი ნადირი.

მეფეს ახალგაზრდობამ სძლია, უკან დაედევნა ცხენით. კლდის კიდეზე მისული გადმოხტა, ისევ მოზიდა მშვილდი, მაგრამ ააცილა ეკლიან ბუჩქებში გაუჩინარებულ დათვს.

გულნატკენი მეფე ზემოდან დასცქეროდა უფსკრულს, მაგრამ მიხვდა, რომ ნაიარევი ფეხის პატრონი ვერ მიჰყვებოდა გაქცეულს.

მაშინ მამამზე ერისთავი ცხენიდან გადმოხტა, ზუსტად ისევე მოხერხებულად, როგორც შირიმნის ბრძოლაში. ტყავის მოსასხამის უკანა ბალთები ამოიკეცა, ზედ დაჯდა და ახალგაზრდული ხალისით გადაეშვა უფსკრულისკენ.

იდგა გიორგი კლდის კიდესთან და დასცქეროდა დახრილ ბილიკზე სრიალით მიმავალ მამამზის ზურგს. მერე ლერწმებში გაუჩინარდა მისი ტყავის მოსასხამი და სრული სიჩუმე ჩამოვარდა ტყეში.

გიორგიმ საყვირი აიღო, დაუძახა მარეკებს (ნადირის გამომრეკავებს) და მეითარებს (მონადირეებს).

კლდეებს შორიდან შემოუარეს ბაზიერებმა (შევარდნით მონადირეებმა), მარეკებმა და მეითარებმა. მონადირე ძაღლებმა ლერწმებში იპოვნეს დათვის ნაკვალევი და სისხლის კვალი, მაგრამ დეკაში გადასული ისევ დაკარგეს.

ამაოდ ჩხრიკეს ტყის ხშირი ადგილები, ხევები, ლერწმები და ეკლიანი ბუჩქები, მაგრამ მიწამ პირი უყო (დაფარა) ორთავეს. ვერც დათვი იპოვნეს სადმე და ვეღარც მამამზე.

გიორგიმ სპასალარი (მხედართმთავარი) ზვიადი განმარტოებით დაიბარა და ჩურჩულით უთხრა: „გაგვეპარა მთავარი ნადირი“.

„ვერ გაგიბედეთ, თორემ არ მინდოდა მამამზის ციხიდან გამოშვება. მისი განზრახვები გუშინვე ნათელი იყო ჩემთვის. მას ეს უნდოდა, რომ დავეზვერეთ, ჩვენი საომარი მზადყოფნა შეემოწმებინა. კარგად იცოდა, რომ მეფის კარზე სტუმარს ხელს არავინ ახლებდა. ახალი წლის მეორე დღეს სანადიროდ გაიწვევდნენ საზეიმოდ მოსულ დიდებულს, ხოლო ნადირობის დროს გაპარვა არც ისე ძნელი იქნებოდა“.

გიორგის ზვიადის ნათქვამი ენიშნა (გაახსენდა, მიხვდა), მაგრამ დადუმდა. თავის ახალგაზრდობასა და გამოუცდელობას მწარედ ნანობდა.

მზე ჩავიდა. გიორგის უკვე სამი ირემი, შვიდი მგელი, ხუთი ტურა და სამი შველი მოეკლა, მაგრამ მაინც არ იღიმოდა გამარჯვებული მონადირე.

ბოლოს სხვა გზა არ იყო, უნდა აეშვათ ყურშაი, მეფის საყვარელი მონადირე ძაღლი.

ყურშაი მაკედ იყო, მაგრამ მაინც შინ არ დარჩა, როგორც კი სხვა ძაღლების ყეფა შემოესმა. წამოსვლისას ისეთი საცოდავი ყმუილი მორთო, რომ გიორგის შეებრალა და ბრძანა: „სასეიროდ მაინც წამოიყვანეთ ყურშაი, თოკით ატარეთ ტყეში“.

ბოლოს მონადირეთა უფროსმა თავად მოიყვანა ყურშაი დათვის გაწყვეტილ ნაკვალევთან, მოტეხილი იფნის ხის ძირას. ამ ადგილიდან სისხლის წვეთებიც არ ჩანდა მიწაზე.

ყურშაიმ მარცხენა მხარეს გაუხვია, ბევრი ისუნსულა, ორ-სამჯერ წრე დაუარა და მერე აიღო გეში (კვალი). სამი ბაზიერი და შვიდი მშვილდოსანი გააყოლა ბაზიერთა უფროსმა ყურშაის.

ნაკრძალი გაიარეს. შემოღობილი ადგილი გაენგრია ნადირს. ლერწმებიანი ველი გადალახეს. უსიერი მუხის ტყე დაიწყო და სწორედ ამ ტყეში, ერთ მუხის ქვეშ ყურშაი მოკლულ დათვს თავზე დაადგა. ნადირის გვერდით, გვიმრებში პირქვე დამხობილი ეგდო დაჭრილი მამამზე.

მარჯვენა ხელში ხანჯალი შერჩენოდა მოხუცს. სისხლით იყო დასვრილი მისი თეთრი, მატყლივით თეთრი წვერი.

გვიმრა ირგვლივ დათელილი იყო. სისხლით იყო დასვრილი დაჭყლეტილი ბალახიც.

გიორგი ძალიან დაამწუხრა ამ ამბავმა. ზვიად სპასალარს ფარულად გამოუტყდა: „ის მერჩია, გაპარულიყო მამამზე ერისთავი, რადგან ჭიაბერს ვერავინ დააჯერებს, რომ ნადირობის დროს შეემთხვა ეს ყველაფერი მამამისს“.

დიდხანს უსრისეს საფეთქლები მამამზეს. მერე თორმეტმა მონადირემ ძლივს მიათრია სასახლემდე გონს მოსული უზარმაზარი სხეული.

გიორგიმ ბრძანა და ფარსმანი იხმეს. არც ამას დასჯერდა მეფე, თურმანიძე ჩამოაყვანინა ფანასკერტის ციხიდან.

თვალის გახელისთანავე ეს იკითხა მამამზემ:

„სად ვარო?“

როცა ეს გაიგო, რომ სასახლეში იყო, მაშინვე ამოიოხრა. მერე თვალები მოიფშვნიტა და თქვა:

„იმ დათვის ტყავი უნდა მიმერთმია მეფისათვის, ამიტომაც გავწირე თავი“.

დაჭრილ ნადირს მამამზე შორს გაეტყუებინა. ეკლიან ბუჩქებში მრავალჯერ ააცილა ისარმა მონადირეს. და როცა უკანასკნელი ისრით მუცელში დაუკოდნია დათვი, დაძრულა თურმე ეს უზარმაზარი მხეცი. მამამზეს მშვილდი გადაუგდია და დათვი და მამამზე პირისპირ შებმიან ერთმანეთს.

– III –

თავი III

ექვსი თვე თავზე ადგა თურმანიძე მამამზეს (მკურნალობდა). ყოველ შაბათს ან მეფე ეწვეოდა, ან კათალიკოსი. ჯანმრთელობის ამბავს გამოჰკითხავდნენ და ისევ გაეცლებოდნენ. მესაწოლე ბერი ღამეებს უთევდა (არ ეძინა), ეზოსმოძღვარი (სასახლის მღვდელი) სასთუმალთან (ბალიშთან) უჯდა, ფსალმუნს უკითხავდა.

მამამზე ყურადღებით უსმენდა მღვდლის ქადაგებას. სიხარულით იმახსოვრებდა ფსალმუნების ლექსებს, მაგრამ გულში დასცინოდა ებრაელების ღმერთის უაზრო რიტუალებს.

გასულ შაბათს, როგორც კი ზარები დარეკეს, მეფე და ზვიადი ერისთავს ესტუმრნენ.

ამჯერად სტუმრები დიდხანს დარჩნენ. გიორგიმ წარსული ომებისა და ძველი ნადირობების ამბები გაიხსენა. მან თქვა, რომ ახლა არაგვის ჭალებში ყარყატზე ნადირობა იქნებოდა კარგი.

გიორგი ჩვეულებრივზე მეტად თბილი და გულღია იყო იმ საღამოს. მამამზეს მაინც შიში ეუფლებოდა. ის ყოველ წუთს ელოდა, რომ მეფე ნადირობის თემას მალე მიატოვებდა და მოულოდნელად კოლონკელიძის აჯანყებაზე გადავიდოდა.

მერე რა მოხდებოდა?

მერე მეფე მოულოდნელად მიაპყრობდა მას თავის დიდ, წაბლისფერ თვალებს და ჰკითხავდა:

„მერე შენ რა გააკეთე, მამაჩემის თანამებრძოლო და ჩემო ერთგულო მსახურო?“

რა უნდა ეთქვა მამამზეს?

სათქმელიც მზად ჰქონდა.

მტკიცე უარი და სრული სიჩუმე. იტყოდა, რომ გზაში იყო და არაფერი იცოდა. მას ჰქონდა საკუთარი ნების სიმტკიცე, თუნდაც ციხეში ჩაეგდოთ, ძელზე გაეკრათ ან თვალები დაეწვათ.

მეფემ სიჩუმე დაარღვია, მკაცრად შეხედა და უთხრა:

„ძალიან არ ივაჟკაცა ყურშაიმ?“

მამამზეს გულზე მოეშვა. ამ სიტყვების გაგონებაზე გაიხარა. „დიახ,“ – უპასუხა მან და თავი დაუქნია.

გიორგიმ თავი დახარა. აგურის იატაკს დააშტერდა. თითქოს რაღაც დავარდნოდა და ახლა იქ ეძებდა.

„დიახ, ძალიან ერთგული ცხოველია ძაღლი.“

სიტყვა „ერთგული“ ლურსმანივით ჩაერჭო მამამზეს გულში. ნათელი იყო: ძაღლის ერთგულებიდან ერთი ნაბიჯიღა იყო დარჩენილი მამამზისა და ჭიაბერის ღალატამდე.

ერთბაშად ჰაერი არ ეყო, წამოიჭრა, რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ გიორგიმ დაასწრო:

„ჩვენ კი, ადამიანები, უბედურები ვართ, საკუთარი სიცოცხლის გადასარჩენად (ეს სიტყვები მეფემ ძალიან გააგრძელა) უერთგულეს ადამიანსაც ადვილად გავწირავთ ხოლმე.“

შემდეგ ისევ დადუმდა, კვლავ დახედა აგურის იატაკს.

ამის შემდეგ, ყოველგვარი ეჭვის გარეშე, მამამზე, ჭიაბერი და კოლონკელიძე უნდა ეხსენებინა, მაგრამ გაოცებულმა ყურებმა ასეთი რამ გაიგონეს:

„გახსოვს, ფანასკერტის ციხეში რომ ჩაგვკეტა ბასილი კეისარმა, მესამე თვეს, როცა წყარო მოგვიწყვიტეს და შიმშილმა ხელი დაგვრია, ჩემი საყვარელი მონადირე ძაღლი, კუდაი, დავკალით და შევჭამეთ.“

გახარებულმა მამამზემ თავისუფლად ამოისუნთქა:

„ოჰო, დიდებული ძაღლი იყო კუდაი, როგორ არ მახსოვს, ყურშაის სჯობდა კუდაი კიდევაც.“

მოულოდნელად მეფე წამოიჭრა, „ღამე მშვიდობისაო,“ – თქვა და უცებ წასვლა დააპირა.

მამამზე საწოლიდან წამოიწია. შეევედრა გიორგის, საერისთავოში წასვლის ნება დაერთო მისთვის.

როცა ამას ამბობდა, გიორგიმ შენიშნა: ქვედა ყბა დაუგრძელდა, აუცახცახდა.

„შემცივნებული ხომ არა ხარ?“ – ჰკითხა.

„შეუძლოდ ვარ, მაგრამ თუ მეფის ბრძანება იქნება, შესაძლოა ცხენზე ჯდომამაც მომიხდინოს.“

„შენ ხომ ჩემი სტუმარი ხარ, წადი-მეთქი, ხომ არ გეტყოდი.“

ეს თქვა და გიორგი სპასალარს მიუბრუნდა:

„დილაადრიან ცხენები მზად ჰყავდეს მეჯინებეთუხუცესს. ერთი ურემიც თან გაატანეთ. ვინძლო იარები გაეხსნას და ვერ შესძლოს ცხენით სვლა.“

მარტო დარჩენილი სტუმარი საწოლიდან წამოდგა, დარბაზში გაიარ-გამოიარა, თითქოს ნაავადარ სახსრებს სინჯავდა. მერე კოშკის აივანზე გავიდა, გადახედა მძინარე ქალაქს.

კბილოვანი შავი ქონგურები გარს ერტყმოდა მოლურჯო ცას.

ეკლესიებში ზარები რეკავდა, კარის ეკლესიიდან ერთობლივი გალობა ისმოდა. მონასტრების ეზოებში შავოსანი ბერებისა და მონაზვნების სიმრავლე ციმციმებდა.

არაგვის კარის კოშკიდან გუშაგების ყივილი მოდიოდა.

ნელა ეშვებოდა ღამე სარკინეთის გრძელ ქედზე.

ვაშლისა და ალუჩის ყვავილებით თეთრად იყო დაფარული კათალიკოსის ბაღი. ბულბულები კვნესოდნენ ბუჩქებში.

მოაჯირს მიყრდნობილი იდგა მამამზე ერისთავი, ხვალინდელი გამარჯვების სიხარული შემოგზნებოდა გულზე.

აღმოსავლეთისკენ გაიხედა. მთვარე ჯვრის მონასტერს დასდგომოდა.

მოგვთა ხიდზე ერთდროულ ციმციმს მოჰკრა თვალი. მოგვთა ხიდზე ჯავშნიანი ლაშქარი გამოდიოდა. გაახსენდა: ამ სამი დღის წინაც წავიდა ჯარი ხერკის ციხისკენ. თვალი გააყოლა ჩაფხუტების ელვას, ისინი სერს გადაღმა გაუჩინარდნენ, მერე ისევ გამოჩნდნენ აღმართზე. მდუმარედ ისხდნენ ცხენებზე მხედრები, ჩლიქების ტკაპატკუპი ისმოდა, ულაყების ფრუტუნი და ჭაკების ჭიხვინი.

ომი გაახსენდა, კი არ გაახსენდა, მოენატრა მამამზეს. ცხენზე ჯდომა და ომი. ჯარმა სამთავროს მოედანი გაიარა და მეციხოვნეებმა ჩრდილოეთის კარები გაუღეს.

შემდეგ სრული სიჩუმე დამყარდა. ეკლესიების წვეტიანი გუმბათები გაშავდნენ, ვარსკვლავები აენთნენ ცაზე. გარშემო გამეფებულ დუმილში მოუსვენრობა დაეუფლა მამამზეს (მხოლოდ ჭოტის ხმა მოდიოდა კათალიკოსის ბაღიდან).

ექვსი თვე დაჰყო მამამზემ მცხეთაში და ამ ხნის მანძილზე არც მეფეს, არც კათალიკოსს, არც სპასალარს სიტყვაც არ დაუძრავთ ფხოველთა და არაგველთა აჯანყების გამო. არც ეკლესიების დანგრევა უხსენებიათ. ამ მოჩვენებითი თავაზიანობის მიღმა საშინელი რისხვა და მუქარა იმალებოდა.

გასულ თვეს მეფე თავისი ამალით უფლისციხეში დარჩა, ღამღამობით ჯარები დაჰყავდათ ხერკსა და უფლისციხეს შორის. მთელი ღამეების მანძილზე თქარათქური ესმოდა მამამზეს. სასახლეშიც უჩვეულო ფუსფუსი იყო.

ახლა ისევ ამოძრავდა ლაშქარი. შესაძლოა, მეფე კეისართან ომს ელოდება, ან თბილისელ ამირას თავდასხმას.

ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ ჭიაბერს რა უყვეს ნეტავი, ან კოლონკელიძეს რა ბედი ეწვია?

შესაძლოა, ორივეს თვალები დასთხარეს. ვინ იცის, მიწასთან გაასწორეს კიდევაც ქორსატეველას და კვეტარის ციხე-კოშკები.

ხოლო მამამზეს, მამამზეს გამოჯანმრთელებას აცლიან ალბათ, ეს მესაწოლე ბერი ისე საეჭვოდ დუმს, შესაძლოა, ჯაშუში იყოს. ბიბლიის ზღაპრების თხრობას და ფსალმუნის გამეორებას რა მოათავებს, დადუმდება და შესცქერის მამამზეს ცერცვისფერი, უსიამო თვალებით.

ცხადია, სტუმრის განკურნებას ელოდნენ აქამდე და ვინ იცის, იქნებ ეს იყო მამამზე ერისთავის უკანასკნელი ღამე.

„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“

სად მიდიოდა ნეტავი ის ცხენოსანი ჯარი, მოგვთა ხიდზე რომ გადმოვიდა ცოტა ხნის წინ? შესაძლოა, ჭიაბერი და თალაგვა მცხეთაში ჰყავდეთ, სადმე ციხეში და ერთ მშვენიერ ღამეს სამივეს თავები დააყრევინონ.

განა ასე არ მოექცა მეფე ცოტა-ერისთავებს, ცხრატბისას? ჯერ მამა მიიწვია სტუმრად, ძალით პატივი მიაგო, მერე შვილი ჩამოაყვანინა ცხვილოს ციხიდან, სამ თვეს მთავართა სანათლოის ციხეში ჰყავდა ორივე, ვნების კვირაში ეზოსმოძღვარი მიუგზავნა, აზიარებინა, შემდეგ კი, თავი მოსჭრეს მამა-შვილს და არაგვს გაატანეს გვამები.

ოჰ, ეს ეზოსმოძღვარი, ის შავანაფორიანი ყორანი, ჭირის დღესავით სძულდა მუდამ მამამზე ერისთავს. აი ვინ არის მართლაც ჯაშუში და ორპირი.

საპატიო ტუსაღებად ჰყავს იგი მიჩენილი გიორგის. მისი ყრანტალი უეჭველი სიკვდილის მაცნეა. პირველ თვეებში, როცა მამამზე სულთმობრძავი იყო, ყოველ დილას შემოიჭყიტავდა დარბაზში, თავის ჭრუტა, თევზისებურ თვალებს მიაშტერებდა მამამზეს, თითქოს ეკითხებოდა: „კიდევ არ ამოგართვესო სული?“

ძელზე გასაყვან პატიმარს ზიარებას მიუცუნცულებს და მერე უამბობს, თუ როგორ აქცია კანას ქორწილში წყალი ღვინოდ იესო ქრისტემ.

„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“

შეკრთა ფიქრში გართული მამამზე. ორი ცხენოსანი მოჰქროდა მუხნარის ციხიდან. ცეცხლისმფრქვეველი ხმლები ეჭირათ ხელში. სამთავროს მოედანი გამოიარეს ჭენებით, სასახლეს ჩაუქროლეს და მოგვთა ხიდისკენ გაჰქრნენ.

სიზმარი იყო ნეტავი, თუ უცნაური მოვლენა?

„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“

ჩლიქების თქარუნი მკაფიოდ ესმოდა მამამზეს, მაგრამ სასახლის გუშაგები რატომ იდგნენ კოშკებზე გაუნძრევლად?

თვალმა და სმენამ ხომ არ უღალატა მამამზეს?

იქნებ რაიმე უცნაური ხილვა იყო?

არა, ცხენოსნები იყვნენ, ცხადლივ ცხენოსნები, ცეცხლისმფრქვეველი მახვილები ეჭირათ ხელში.

მამამზე ერისთავს იმდენივე ომი ჰქონდა გადახდილი, რამდენი წელიც იცხოვრა ამქვეყნად, მაგრამ სიკვდილის წინაშე შიში უცნობი იყო ამ დღემდე მისთვის.

ახლა კი შეკრთა, მუხლები მოეჭრა, ქვითკირის მოაჯირს მოეჭიდა წელში მოხრილი, ძლივს.

გამბედაობა მოიკრიფა, ისევ გასწორდა და კვლავ გადახედა სამთავროს მოედანს და ხედავს: სამი მხედარი მოჰქრის, სამს სამი მოჰყვება, მერე მთელი რაზმი გამოჩნდა. საშინელი სისწრაფით მოჰქროდნენ, ვარვარებდნენ გაშიშვლებული ხმლები.

ხმას არ იღებდნენ თავად მხედრები, ცხენების ერთობლივი თქარუნი ისმოდა და როცა ისინი სასახლეს გაუსწორდნენ, ხმლების ელვარებისგან ამდგარ ნათელში მხედრების მოღუშულ სახეებს მოჰკრა თვალი მამამზემ, ციმციმებდნენ ჩაფხუტები და ჯაჭვის პერანგები. მთელი ლაშქარი მოჰქროდა სიბნელეში.

„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“

ვინ იცის, იქნებ ჭიაბერი და მისი ძუძუმტე ტოხაისძე ყოფილიყვნენ ის ორი მხედარი, რომლებიც პირველად შემოიჭრნენ ქალაქში. ალბათ მწუხრისას მცხეთიდან გასული ჯარი დაამარცხეს და შემოვიდნენ კიდეც, ეს არის.

თუ ასეა, გუშაგები რატომ დუმან ნეტავი?

განა გუშაგებს ვერ მოისყიდიდნენ წინასწარ?

„მაგრამ ეს ხმლები? ცეცხლისმფრქვეველი შუბები? ნუთუ ჭიაბერმა ჩამოიტანა ბიზანტიიდან ცეცხლისმფრქვეველი ხმლების საიდუმლო?“

„თუ ასე იყო, რატომ არ უთხრა მამას?“

„ვინ იცის, იქნებ ჯერ თავად უნდოდა გამოეცადა.“ ახლა გაახსენდა მამამზეს ჭიაბერის ნაამბობი: „კეისარმა ერთი ბაღდადელი თურქი შეიპყრო და ციხეში ჩააგდო. ის ძვლისა და რკინის მჭრელი ხმლების ოსტატი უნდა ყოფილიყო.“ ამასაც ამბობდა ჭიაბერი, რომ „თურქი ძელზე გააკრეს, მაგრამ მაინც არ გათქვა ეს საიდუმლო.“

„ჰო, მაგრამ, მუხრანისა და ღართისკარის ციხეები როგორ დანებდებოდნენ ასე უბრძოლველად ჭიაბერს?“

„თუ ჭიაბერი და ტოხაისძე მართლაც შემოვიდნენ ქალაქში, მცხეთის სასახლე არც ისე ადვილად დანებდება მტერს. როგორც კი ციხეს გარს შემოერტყმებიან, მამამზეს შეიპყრობენ და თავს მოჰკვეთენ.“

«ოჰ, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მითხარი შენი საიდუმლო განზრახვები!»

მამამზე სწრაფად შებრუნდა დარბაზში. მესაწოლე ბერს ფსალმუნი ხელიდან გაუვარდა. მას საკუთარ მკლავებზე თავდადებულს მშვიდად ეძინა.

მამამზემ ჯავშანი ჩაიცვა, მუზარადი დაიხურა, ხმალი შემოირტყა და საიდუმლო კიბეს გაჰყვა, რომელიც ბაღისკენ ჩადიოდა.

ბაღში გასვლისთანავე მამამზემ შენიშნა, რომ ორმა ჩრდილმა ჩაურბინა გვერდით და ორივე უსიტყვოდ გაუჩინარდა ხილის ბაღში.

სამთავროს მოედანი ისე გაიარა, რომ გზაზე არავინ შეხვედრია.

მოედანს გასცდა და სამი შუბოსანი დაეწია. მხედრები დაღლილები ჩანდნენ. მუზარადები მთვარის შუქზე ბრწყინავდნენ, ცხენები კი უღიმღამოდ მიდიოდნენ.

მხედრებმა ჩაიარეს. მამამზემ უკან მოიხედა და დაინახა, რომ აქლემების დიდი ქარავანი მოდიოდა.

მექარავნეებსაც განერიდა. გზის პირას სამლოცველო ნიში შენიშნა და იქ გაჩერდა.

სამლოცველოს კიბეზე მათხოვრები ეყარნენ. მიუახლოვდა. ვერ გაარკვია, მათხოვრები იყვნენ თუ მგზავრები?

უსახლკარო მწირებს ტკბილად ეძინათ. ერთი მოხუცი იქვე დაგდებულ ლოდზე იჯდა განცალკევებით და თავისთვის ღამის ლოცვებს ბუტბუტებდა. ნიშის წინ ხატის სანთლები ციმციმებდნენ. მამამზემ მაცხოვრის სახეს შეხედა, რომელიც სამწუხაროდ, დაღრეჯილი ჩანდა. არ მოეწონა მისი დანახვა. ლოდზე მჯდარს მიუახლოვდა და უთხრა: „მშვიდობიანი საღამო.“

ბერიკაცმა სალამითვე გადაუხადა მადლობა.

უთხრა: „ჩამოდი ლოდზე.“ და თავად მიიწია ლოდის კიდისკენ.

„მოხუცო მწირო, – ეუბნება მამამზე ბერიკაცს, – მოდი, გავცვალოთ სამოსელი, თუ გინდა.“

მოხუცი წამოდგა, უცნობი ხატის სანთლებთან მიიყვანა, ახედა-დახედა და მიხვდა, რომ ვიღაც დიდებული იყო.

გაუკვირდა: „რატომ მოუნდა ამ დიდკაცს მწირის ძონძები?“

„რა გაჭირვება შეგემთხვა ქრისტეს მიერ, ბედშავო ძმაო, ან მწირის ძონძები რატომ მოგენატრა?“

„წარმართი ვიყავი, ძმაო, მცხეთაში მომნათლეს, სარწმუნოება შევიცვალე, – დაიწყო მამამზემ, – ამიერიდან მინდა ქრისტეს მაგალითს მივყვე, ამქვეყნიური დიდებისგან განვიძარცვო და ვიარო ქვეყნად, როგორც ღარიბმა, უსახლკარომ, მიუსაფარმა. განა ასე არ დადიოდა ქვეყნად ჩვენი უფალი, მხსნელი მაცხოვარი?“

მოხუცმა პირდაპირ შეხედა უცნობის მშვენიერ სახეს და კეთილშობილ აღნაგობას. მისი ნათქვამი სიმართლედ მიიღო.

გაიხადა თავისი გაცვეთილი მოსასხამი, მკლავზე გადაჰკიდა მამამზეს, ლოდზე ჩამოჯდა, დაფხრეწილი ტყავის ფეხსაცმელი გაიხადა და მასვე მიაწოდა.

მამამზემ მუზარადი მოიხადა, ლოდზე დააგდო, ჯავშანი შეიხსნა, ძვირფასი სამოსი გაიხადა და მოხუცს გადასცა. ლოდზე ჩამოჯდა, ვერძის ტყავის წაღები გაიძრო, რომლებიც ბერძნულ ნავებივით წინაწვეტიანი იყო, და ესეც მწირს დაუდო წინ.

„საიდან ხართ და საით მიდიხართ?“ – ეკითხება მამამზე მოხუცს.

„ყველისციხიდან მოვდივართ, ქვისმთლელები ვართ და კირითხუროები. ქორსატეველას კარის ეკლესია წარმართებს დაუნგრევიათ და მის აღსადგენად გვგზავნის კათალიკოსი მელქისედეკი ხვალ დილით.“

ქორსატეველას ხსენებაზე მამამზეს გულმა რეჩხი უყო. უნდოდა ეკითხა, კიდევ რა სმენიათ ქორსატეველას შესახებ, მაგრამ თავი შეიკავა.

ჩაცმა რომ დაასრულა, წასვლას დააპირა. მოხუცს გულით უნდოდა მისი ვინაობა და სადაურობა ეკითხა, მაგრამ სიტყვის თქმაც ვერ მოასწრო. უცნობმა „მშვიდობიანი საღამო“ უსურვა და სიბნელეში გაუჩინარდა.

მთვარის შუქით განათებულ ქუჩაზე მამამზე მექარავნეებს დაეწია.

ჯავახელი ვაჭრები აღმოჩნდნენ, ხერკისკენ მიდიოდნენ.

„მწირს თუ წამიყვანთ?“ – შეეკითხა მექარავნეს თავდახრილად მამამზე. „ღამე მხეცების მეშინია, ფეხდაფეხ გამოვყვები ქარავანს.“

მექარავნე მგზავრის ვინაობას კითხულობდა.

„მწირი ვარ ტაოელი, არტანუჯის ციხიდან მოვდივარ ფეხით, გუდამაყარში მივალ საროჭიკოდ (მოწყალების სათხოვნელად).“

ამ საუბრით გართულებმა მთავართა სანათლოი გაიარეს. გარეუბანშიც არ ისმოდა ხმა. მამამზე უკან იხედებოდა.

არავინ ჩანდა. გული მოეცა, ესე იგი, სასახლეში მისი გაპარვა შეუმჩნეველი დარჩენოდათ. კიდევ მცირე მანძილი და მუხნარის ციხეს თუ გასცდებოდნენ, მამამზე უსაფრთხოდ იქნებოდა და ეს ბნელი ღამე იქნებოდა მისი ციხე-სიმაგრე.

«ოჰ, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მითხარი შენი საიდუმლო განზრახვები!»

მუხნარის ციხის კარიბჭე დაკეტილი დახვდათ.

„ადრე კეტავენ ციხეს, – თქვა მექარავნემ. – ჭიაბერ ერისთავსა და თალაგვა კოლონკელიძეს ოსები და ძურძუკები ძალად შემოუერთებიათ. მეფე თავდასხმას ელის ჩრდილოეთიდან.“

ქარავანი ციხეს მიუახლოვდა, გუშაგები სიბნელიდან გამოვიდნენ.

მექარავნემ ციხისთავს „მშვიდობიანი საღამო“ უსურვა და სთხოვა, გაგვატარეთო. „დილაადრიან გამოვედით უფლისციხიდან, მაგრამ გზაში ერთი აქლემი დაგვივარდა. სანამ მას ტვირთს მოვხსნიდით და სხვა აქლემებზე გადავიტანდით, დაგვიღამდა კიდეც.“

ბოდიშობდა მექარავნე.

„სულ რამდენი მეაქლემე ხართ?“ – შეეკითხა ციხისთავი.

„თორმეტი, და ერთიც მწირი შემოგვეკედლა, მეროჭიკე, ბერი უნდა იყოს.“

ამ საუბარში იყვნენ გართულნი ციხისთავი და მექარავნე. მამამზემ შენიშნა: ორი ჩრდილი შემოუერთდა ქარავანს.

და როცა ციხისთავის ბრძანებით მუხნარის ციხის კარი გააღეს, ერთ-ერთი ჩრდილი მიუახლოვდა მამამზეს და მექარავნის გასაგონად თქვა:

„ეგ მწირი მეფის სტუმარია, ამაღამ ვერ განდობთ მას.“

ზვიად სპასალარის სასახლეში დიდი არეულობა გამოიწვია მამამზის გაქცევამ. მემაშხალეები გამოცვივდნენ, მაშხალები აანთეს. ბატონს არ ეძინა, მაინც დიდხანს დაიგვიანა საწოლის დარბაზში.

მამამზეს მიწისფერი დაედო. სპასალარი დარბაზში შემოვიდა. ხელებშეკრული ტუსაღი ფეხზე იდგა.

სკამზე დაჯდა წვერებიანი, მოღუშული მხედართმთავარი. მათხოვრის ძონძებში გამოწყობილ მამამზეს ახედა-დახედა.

„ვინა ხარ?“ – შეეკითხა ისე, თითქოს არ იცოდა, ვინ იდგა მის წინაშე.

„მამამზე ერისთავი გახლავართ,“ – მიუგო თავჩაქინდრულმა ტყვემ.

ზვიად სპასალარი წამოდგა. თავად დაუდგა სკამი. შემდეგ შუბოსნებს ანიშნა და მამამზეს ხელები შეუხსნეს.

ტუსაღმა რაღაც ჩაიბუტბუტა მადლობის გამოსახატავად და სპასალარმა კვლავ შენიშნა: ერისთავს ქვედა ყბა ისევ დაუგრძელდა და აუცახცახდა.

„ისევ ხომ არ შეგამცივნა, ერისთავთ ერისთავო?“

„არა, ახლა შემახურა, სპასალარო ბატონო.“

სიმწრის ღიმილმა დაღრიჯა მამამზის დიდი, ვნებიანი ტუჩები.

„რატომ გარბოდი მაინც, ხომ ნაბრძანები ჰქონდა მეფეს, ხვალ უნდა გაგვემგზავრებინეთ საერისთავოში?“

მცირე ხანს დუმდა ერისთავი, შემდეგ თავი ასწია, ისევ გაუსწორა თვალი ზვიადის შეყრილ და მრისხანე წარბებს.

„მე თავად არ ვიცი, რატომ შემემთხვა ეს, სპასალარო. შესაძლოა, ავადმყოფური ჩვენება მომელანდა, უცნაური რამ. თქვენი წასვლის შემდეგ ციხის გალავანზე გავედი. ქალაქს გადავყურებდი. ვიღაც მხედრებმა ცხენი შემოაქროლეს, ჯერ ორნი იყვნენ, შემდეგ ორჯერ სამ-სამნი, ბოლოს მთელი ლაშქარი. ყველას ცეცხლოვანი ხმლები ეჭირა ხელში, ცეცხლისმფრქვეველი შუბები.

სარკინოზებთან ბრძოლებში მრავალჯერ ვყოფილვარ ბაგრატ კურაპალატთან ერთად, ბერძნებთან ომებში მიბრძოლია მეფე გიორგისთან მხარდამხარ, მაგრამ ამის მსგავსი არაფერი მომლანდებია.“

„აჰა, შენ ეს გინდა, ვინ იყვნენ ის მხედრები. ან ის ხმლები რა იყო? ეს საიდუმლო მხოლოდ მეფემ და მე ვიცით და ჩვენმა ოსტატებმა, – ხოლო მოღალატეებისთვის ის მიუწვდომელია.

ეს ყველაფერი მე მოვაწყვე, რათა უსიტყვოდ გამომერკვია, მტრულად იყავი მოსული თუ მეგობრულად?

ახლა ყველაფერი ნათელია ჩვენთვის.

ხვალვე, მეფის ბრძანებისამებრ, საერისთავოში გაემგზავრები. შთააგონებ ჭიაბერს და კოლონკელიძეს, რომ მეფის ერთგულებად მოიქცნენ კვლავ, თორემ ჩვენ მოვალთ, ქორსატეველას ციხესაც მივწვდებით და მაშინ გაიგებთ, თუ ის მხედრები ვინ იყვნენ, ან ის ხმლები რა არის.“

ეს თქვა სპასალარმა და სტუმარს „ღამენებისა“ (კარგი ღამე) უსურვა.

მთელი ღამე მუშაობდნენ მთავართა სანათლოის მჭედლები. როგორც კი გამოჭედილ ხმლებს გრდემლიდან გადმოიღებდნენ, ხელში აწვდიდნენ იქვე მდგარ ცხენოსნებს და ესენიც საშინელი სისწრაფით მიაჭენებდნენ ცხენებს მთვარიან ღამეში, ჰაერში აწრთობდნენ ინდურ ფოლადს – ცეცხლივით მგზნებარეს.

ღამენათევი მამამზე დილამდე არ მოშორებია ციხე-დარბაზის სათვალთვალო ადგილს. როცა ცა მტრედისფრად აყვავდა და ვარსკვლავი მარიხი ჩაქრა, მხოლოდ მაშინ ჩათვლიმა ოდნავ.

დილაადრიან ამირჩქარმა გამოაღვიძა, ცხენები მზად არისო, ეს მოახსენა.

ორი შუბოსანი ამოუდგა მხრებში, ციხის ეზოში ჩამოიყვანეს და ცხენზე შესვეს.

მეჯინიბეთუხუცესმა მათრახი მიართვა.

მამამზემ მადლობა გადაუხადა მეფეს და ზვიად სპასალარს. მან ასევე სთხოვა, რომ აღდგომისთვის კათალიკოსი ქორსატეველას ციხეში მისულიყო. უნდოდა, რომ ხატები და მღვდლები საერისთავოსთვის გამოეტანათ.

როდესაც ცხენოსნებმა მუხნარის ციხე გაიარეს და ამირჩქარმა ცხენი ჩრდილოეთისკენ მოაბრუნა, მხოლოდ მაშინ დაიჯერა მამამზემ, რომ მას სიკვდილისკენ კი არ აგზავნიდნენ, არამედ თავის საერისთავოში აბრუნებდნენ.

გაზაფხული მთებსაც მისწვდომოდა. არაგვის პირას ტყემლები ყვაოდნენ და ტოროლებს ცაში აჰქონდათ განახლებული მიწის სიხარული...

თავი IV

– IV –

აპრილის ბოლოს მეფე გიორგიმ მსახურთუხუცესი გაუგზავნა კათალიკოს მელქისედეკს და სთხოვა, რომ შაბათ საღამოს, მწუხრის ლოცვის შემდეგ, მასთან მისულიყო.

კათალიკოსი გაოცდა, როცა მსახურთუხუცესი დარბაზის შუაგულში თავდახრილი დაინახა. აქამდე ახალგაზრდა მეფე თავად მიდიოდა მელქისედეკთან.

კათალიკოსი გულში ნაწყენი იყო მეფეზე, მაგრამ ამ ამბავს ვერავის უმხელდა. ის წუწუნებდა, რადგან გიორგი ბაგრატ კურაპალატის მსგავსად გულმოდგინედ არ ეკიდებოდა სარწმუნოებისა და ზნეობის საკითხებს.

ადამიანების საერთო სენია: მიცვალებულებს ხანდახან იმიტომ აქებენ, რომ ცოცხლებს ჩრდილი მიაყენონ.

მელქისედეკი გულმოდგინედ აქებდა ბაგრატ კურაპალატს. ამბობდა, რომ ბაგრატი ძალიან ღვთისმოსავი იყო, ამიტომაც უფალმა შეხედა მას და კავკასია ჯიქეთიდან გურგანის ზღვამდე დააპყრობინა.

კათალიკოსი გიორგის ფარულად საყვედურობდა ცხრატბის მცირე ერისთავებისთვის თავის მოკვეთის გამოც. მელქისედეკს სჯეროდა, ისევე როგორც ქართველ ხალხს ოდესღაც, რომ სტუმარი ღვთისაა. ამბობდა, ქრისტიანმა მეფემ სტუმარი როგორ გაწირაო. ბაგრატ კურაპალატი ასეთ რამეს არ იკადრებდაო.

ცხადია, მელქისედეკს ვერ წარმოედგინა, რომ ჟამთააღმწერელი ასეთ რამეს დაწერდა: „ბაგრატ კურაპალატმა კლარჯეთის ხელმწიფეები სუმბატი და გურგენი, ბაგრატ არტანუჯელის შვილები, თავისი მამის დისწულები, დარბაზში მიიწვია ფანასკერტის ციხეში. დარბაზობის ნაცვლად, ის მათ შეიპყრობს და მათ ქვეყნებსა და ციხეებს წაართმევს, ხოლო თავად მათ თმოგვის ციხეში დააპატიმრებს.“ (ამ ციხეში სტუმრები ბოლოს გარდაიცვალნენ).

კათალიკოს მელქისედეკს კარგი მეხსიერება ჰქონდა, მაგრამ რასაც მიცვალებულს აპატიებენ ხოლმე, იმას ცოცხალს თანამედროვეები არასდროს აპატიებენ.

ეს ამბავი ახსოვდა მელქისედეკს. სწორედ ამიტომ აფორიაქდა იგი, როცა სადარბაზოდ მოსული მამამზე ერისთავი მოულოდნელად საპატიო ტყვეობაში აღმოჩნდა.

ექვსი თვის განმავლობაში ახალგაზრდა მეფესა და მოხუც კათალიკოსს შორის მუდმივი და ფარული ბრძოლა იყო.

როდესაც მეფემ ჯავშნების წრთობა და საომარი მზადება დაიწყო, მელქისედეკი ღამეებს ლოცვაში ათევდა.

ზვიად სპასალარი თავგამოდებით მოითხოვდა მამამზისთვის თავის მოკვეთას, ან თვალების დაწვას. ის ამბობდა, რომ ეს კიდევ ცოტაა, ზვიადს თავად უნდა წაეყვანა ჯარი, როგორც კი ზვავების საფრთხე გაივლიდა, ჭიაბერის, ტოხაისძისა და კოლონკელიძის თავები ძელებზე წამოეცვა, ქორსატეველას და კვეტარის ციხეები კი საძირკვლიანად დაენგრია.

კათალიკოსი გიორგის არწმუნებდა:

„უფლისგან არ არის ნაბრძანები მახვილის აღება. საჭიროა სახარებითა და პატიოსანი ჯვრით ვუჩვენოთ ჭეშმარიტი გზა განდგომილებს, რადგან ძელიცხოველის პატიოსანი ჯვარი საუკუნო სიცოცხლისკენ მიმყვანებელია და მისმა ძალამ უნდა გაანათოს მათი ბნელი გულები.“

გიორგი დიდად არ ენდობოდა ძელიცხოველის ჯვარს, მაგრამ კათალიკოსის რჩევისკენ უფრო იხრებოდა, რადგან ჭიაბერთან ომით ბიზანტიასთან ურთიერთობის გაფუჭებას ერიდებოდა. გარდა ამისა, მამამზის დიდი დამსახურება სამეფო ტახტის წინაშე, მისი თავგანწირული ბრძოლა დათვთან და ბოლოს მამამზის მშვენიერი გარეგნობა – ყოველივე ეს ერთად დაერთო და სტუმარმა მთებში ცოცხლად გაასწრო.

ზვიად სპასალარი მართლაც მორწმუნე იყო, მაგრამ ჯვრის ძალით დამარცხებული მტერი არსად ენახა ჯერ. ამიტომაც დაჟინებით ურჩევდა მეფეს: სანამ მამამზეს, ჭიაბერს და კოლონკელიძეს თავები მხრებზე ასხიათ, მშვიდობა არ დამყარდებაო. ტოხაისძეს კი კოჭის ძარღვები დავაჭრათ და ეს ეყოფაო სახლთუხუცესს.

იმ შაბათს კათალიკოსმა განზრახ გააგრძელა მწუხრის ლოცვა. მოსაბოდიშებელი მზად ჰქონდა: ბევრი აღაპი დაგვიგროვდა და მწუხრის შემდეგ გვიან მისვლას მოვერიდეო.

– V –

თავი V

გაჭიანურებულმა მწუხრის ლოცვამ ძალიან დაღალა კათალიკოსი. მას გულის მანკი სჭირდა. ფეხები უსივდებოდა. როგორც კი წირვა დასრულდა, თვალთ დაუბნელდა და მცხეთელი ეპისკოპოსი რომ არ დახმარებოდა, წაიქცეოდა.

შემდეგ, ჩვეულებისამებრ, მასთან მივიდნენ მისი ბავშვობის მეგობრები: ბერი გაიოზი და მამათა მონასტრის მამა სტეფანოზი. ისინი მხრებში ამოუდგნენ და მონასტერში წაიყვანეს.

მელქისედეკს ასე სჯეროდა: თუ გინდა გავლენა მოახდინო ხალხზე, იგივე უნდა ჭამო, რასაც მრევლი ჭამს, და ისევე ჩაიცვა, როგორც მათ აცვიათ. მეორე მხრივ, უნდა ეცადო, იშვიათად გამოუჩნდე ხალხს.

თორემ თვალს შეგაჩვევენო...

ამიტომაც იშვიათად ეჩვენებოდა მრევლს, თავს არიდებდა დიდ ხატობებსა და დღესასწაულებზე დასწრებას. თვით მეფის სასახლეშიც კი ერიდებოდა დიდ შეკრებებს ისეთ დღეებში, როცა სხვა ქვეყნის ელჩები, მეფეები ან ერისთავები ჩამოდიოდნენ. დიდ აზნაურთა სახლებში გამართულ ნადიმებსა და ქორწილებს არასოდეს ესწრებოდა. აზნაურთა უმეტესობა მწვალებლებად და მკრეხელებად მიაჩნდა.

ეკლესიიდან გამოსული უბრალო ბერის ჯვალოს ჩოხას იცვამდა.

რაც შეეხება ყოველდღიურ სადილს, სტეფანოზ ბერის სატრაპეზოში, ბერებისა და მორჩილების თვალწინ ჭამდა მხალეულსა და საერთო სამარხვო კერძებს.

ამ საღამოსაც მელქისედეკი გაიოზ ბერსა და სტეფანოზ წინამძღვარს შორის იჯდა სუფრასთან და ხის კოვზით ოსპის წვნიანს შეექცეოდა.

მთელი დღის ნამარხულევს ესიამოვნა ოსპის წვენი, მეორე ულუფა ითხოვა და სწორედ ის მიართვა ქერა კულულებიანმა მორჩილმა. კოვზით აიღო ოსპის წვენი და პირისკენ რომ მიჰქონდა, სწორედ ამ დროს, რამდენიმე ნაბიჯის მოშორებით ვიღაცამ ხმამაღლა იკითხა:

კათალიკოსი თუ ბრძანდებაო აქ?

კათალიკოსმა ეს გაიგონა და გაიოზს ჩურჩულით უთხრა: ჩემი აქ ყოფნა არავის ამცნოთო.

სანამ მოხუცი გაიოზი წამოდგომას შეძლებდა, შავანაფორიანმა ბერებისა და მორჩილების ბრბო გაარღვია და კათალიკოსს თავზე წაადგა.

ეზოსმოძღვარი თავდახრილი მიეჭრა, თავისი მუდამ სველი, მსუქანი ტუჩებით მარჯვენა ხელი დაულოშნა, შემდეგ მოწიწებისგან აცახცახებული უკან დაიხია და მოახსენა:

მეფე თქვენს უწმინდესობას სადარბაზოდ იწვევსო.

მელქისედეკი განმეორებითმა მიპატიჟებამ დააფიქრა. ასე გაიფიქრა: ფარსმან სპარსის ამბავი აწუხებსო.

მელქისედეკს ძალიან არ მოსწონდა ამ „საეჭვო ურჯულოს“ ყოფნა მეფის კარზე. მით უმეტეს, არავინ იცოდა ზუსტად, მართლა სპარსი იყო იგი, სარკინოზი თუ ბერძენი?

ფარსმან სპარსი შერქმეული სახელი უნდა ყოფილიყო, არსებითად მისი ნამდვილი ვინაობა და სადაურობა არავინ იცოდა.

ყველა ენა, ყოველგვარი რელიგიის კანონი ზედმიწევნით იცოდა: ქართული, არაბული, თურქული, ირანული და ბერძნული.

ჯერ კიდევ ბაგრატ კურაპალატს აუხირდა მელქისედეკი ამ „წარმართის“ გამო, შემდეგ კი მეფემ ორმოცდახუთი წლის კაცი მოანათვლინა.

ეკლესიაში სიარულითა და მარხულობით ფარსმანი თავს არ იწუხებდა.

მსტოვარ ბერებს ამბავი მიჰქონდათ კათალიკოსთან, რომ ის ჩუმჩუმად დასცინოდა ქრისტეს რელიგიას. მარიამის უხრწნელობის დოგმას აპამპულებდა თურმე და როცა თრიაქით დათვრებოდა, მოურიდებლად ხითხითებდა: ღვთისმშობელს იმდენი შვილი ჰყოლია, რამდენიც ანგელოზი დაეტევაო ნემსის წვერზე.

ეს ხუმრობაც ორაზროვნად იყო მოფიქრებული. თუ ეტყოდნენ, ნემსის წვერზე ბევრზე ბევრი ანგელოზი დაეტევაო, ის უპასუხებდა: თქვენ არ გცოდნიათ, რომ ანგელოზი კაცისოდენააო. ხოლო თუ ვინმე ეტყოდა, საერთოდ როგორ დაიტევსო ნემსის წვერი ანგელოზს, – ის უპასუხებდა: თქვენ არ გცოდნიათ, რომ ანგელოზები უხორცონი არიანო.

შემდეგ იმდენს მოყვებოდა ანგელოზების უხორცობის შესახებ, რომ მსმენელს თავბრუს დაახვევდა.

როგორც ყველა ავანტიურისტს (და შუა საუკუნეებში ისინი გაცილებით მეტნი იყვნენ, ვიდრე ჩვენს დროში), მასაც რამდენიმე ხელობა ჰქონდა ათვისებული.

ბოლოს მზის საათების მოწყობას მიჰყო ხელი. ის დადიოდა საერისთავოებში, აწყობდა მზის საათებს, წერდა მთვარის „ხელთაის“. ხანდახან ნადიმებზე იწვევდნენ, როგორც ხუმარას და მოცლილს. მოხუც აზნაურებს აცინებდა, ყოველ რელიგიას ფარულად აპამპულებდა (რათა საკუთარი დაემალა), ყოველი ეროვნების კაცს დასცინოდა (რათა საკუთარი არ გაემხილა როგორმე).

კათალიკოსი დიდხანს ეძებდა რაიმე არსებით საბაბს, რათა მეფისგან მისი მცხეთიდან გაძევება მოეთხოვა. ახლა კი მელქისედეკი გახარებული იყო, რომ სწორედ ეზოსმოძღვარმა, ამ გამოცდილმა ჭორიკანამ და მოენემ, მიაწოდა მას ასეთი საბაბი.

ფარსმან სპარსი დედათა მონასტერს შეჩვეოდა. მცირეწლოვან, მორჩილ ქალწულებს საჩუქრებით იტყუებდა მთავართა სანათლოის ერთ ბნელ ქუჩისკენ, სადაც გაუქმებული ბაზილიკის უკან, ბნელ სენაკში ცხოვრობდა თავად, და თურმე მათ ნამუსს ხდიდა.

ბოლოს ფანასკერტელის ქალისთვის დაედგა თვალი. ცამეტი წლის გოგონა ძალით გააუპატიურა (იგი ეზოსმოძღვარის ნათესავი აღმოჩნდა).

ფარსმანი, დიდი აზნაური ფანასკერტიდან, ადრე დაუსჯელად გადაურჩა აფხაზეთიდან, კლარჯეთიდან და ფხოვიდან ჩამოყვანილი მონების შვილების გაუპატიურებას. მაგრამ ახლა, ამ შემთხვევაში, აუცილებლად მოიძებნა მიზეზი, რომლის გამოც მკრეხელი ფარსმანი უეჭველად უნდა დასჯილიყო.

გამოძიება უკვე დასრულებული იყო, მაგრამ ფარსმანს ჯერ სხალტბის ეკლესიის მშენებლობა არ დაუმთავრებია. ამიტომ კათალიკოსი არ ჩქარობდა საქმისთვის მსვლელობის მიცემას და მეფესთან შეხვედრასაც გაურბოდა, რადგან ეშინოდა, ვაითუ გიორგიმ ფარსმანი შემიწყალოსო.

ეზოსმოძღვრის მიერ მეორედ გაგზავნილ მოწვევას მელქისედეკი, რა თქმა უნდა, ვეღარ გაექცეოდა. ეს მოწვევა ოდნავ არ ესიამოვნა, მაგრამ მან მაშინვე გადაწყვიტა, რომ აუცილებლად უნდა შეხვედროდა მეფეს და დაჟინებით მოეთხოვა ამ ბილწი წარმართის დასჯა.

თავი VI

– VI –

როგორც კი მელქისედეკი დარბაზში შევიდა, უსიამოვნოდ შეიშმუშნა. მაგიდას გარს შემოსხდომოდნენ მეფე გიორგი, სპასალარი ზვიადი და ფარსმან სპარსი.

დარბაზის შუაგულში მიწვეულ კათალიკოსს უსიამო სუნი ეცა. ეს არ იყო ძველი, ცხიმის სუნი, არამედ რაღაც უცნაური, მძიმე სუნი.

„ალბათ ამ წარმართს ასდისო“, გაიფიქრა მელქისედეკმა და დამხვედრებს მიესალმა.

სამივე ფეხზე წამოდგა. სპასალარმა სკამი მიუდგა, მეფემ კი დაჯდომა სთხოვა. ყველა დასხდა, მხოლოდ ფარსმან სპარსი დარჩა ფეხზე და ელოდა, როდის უბრძანებდა კათალიკოსი დაჯდომას.

მელქისედეკი მაგიდას დააჩერდა და თვალი მოჰკრა ამინაშატის ხატსა და ძელიცხოველის ჯვარს.

გიორგიმ მოიკითხა კათალიკოსი, მადლობა მოისმინა მისგან, შემდეგ კი უთხრა:

„შენ გიბრძანებია, უნეტარესო, აღდგომის შემდეგ მამამზის საერისთავოში მივალო. ეს ხატი (თვალით აჩვენა ამინაშატის ხატი) მამამზეს მიართვი ჩემგან, ხოლო ძელიცხოველის ჯვარი – ჭიაბერს“.

მელქისედეკმა შენიშნა, რომ ჯვარი ლუსკუმიდან იყო ამოღებული.

„ჩემი სახელით უბრძანე, რომ შენს თვალწინ ეამბორონ ორივენი ჩემგან ნაჩუქარ ხატსა და ჯვარს. კოლონკელიძესთან ყოველგვარი კავშირი გაწყვიტონ. კოლონკელიძეს ჩვენ მივხედავთ (ეს თქვა და სპასალარს გადახედა).

უბრძანე, ქრისტეს სჯულს დაუბრუნდნენ. მამამზემ თავისი ქალი, კატაი, ტაოელ აზნაურს ტარიჭისძეს მიათხოვოს და არა ტოხაისძეს, იმ მელაძუა სახლთუხუცესს. ჭიაბერმა არ გაბედოს კოლონკელიძის ქალის, შორენას, შერთვა (ეს თქვა და მეფემ მუშტი დაარტყა მაგიდაზე), თორემ ერთი თვის შემდეგ ქორსატეველას ციხეს ჩემი ლაშქრით შემოვეწყობი. ჭიაბერსა და მამამზეს თავები არ შერჩებათ მხრებზე“.

მეფე გიორგიმ ეს მტკიცედ, მშვიდად თქვა და მზერით ამცნო კათალიკოსს, რომ თუ ასე არ მოხდებოდა, მისი ლოცვა-კურთხევა განდგომილებს ვერაფერს უშველიდა.

კათალიკოსს ეზოსმოძღვრის ნათქვამი გაახსენდა, რომ მამამზის წასვლის შემდეგაც აპირებდნენ ჯარის გაგზავნას ქორსატეველას ციხეში. მეფის ნათქვამი რომ მოისმინა, გაუხარდა, რადგან იფიქრა, რომ გიორგიმ მისი რჩევები გაითვალისწინა. მელქისედეკი ავადმყოფობას მოეცვა, მაგრამ სისხლისღვრის თავიდან ასაცილებლად საერისთავოში წასვლას ამჯობინებდა.

მელქისედეკმა თავი ასწია და კმაყოფილი სახით, სიტყვის თქმამდე, თანხმობა ამცნო გიორგის. ზვიად სპასალარი წარბშეყრილი და მოღუშული იჯდა. ფარსმან სპარსი კვლავ ფეხზე იდგა, დაღლილობას, სამწუხაროდ, დაეღრიჯა მისი დამჭკნარი და მელოტი სახე.

თავი VII

– VII –

მეორე დღესვე მელქისედეკი ქორსატეველას ციხისკენ გაემგზავრა დიდი ამალით. თან წაიყვანა ოთხი ეპისკოპოსი: იშხნელი, მაწყვერელი, ანჩელი და მტბევარი. სპასალარმა კათალიკოსს ორასზე მეტი ხუცესი და ბერი გაატანა, მათ შორის თორმეტი გამოცდილი მზვერავი, რომლებიც ბერის ჩოხებში იყვნენ გამოწყობილნი.

მათ დეტალურად უნდა შეესწავლათ ერისთავის კარის და საერისთავოს ცხოვრების ყოველი საიდუმლო და კათალიკოსის დაბრუნებამდე მეფისთვის მოეხსენებინათ.

ამ მსვლელობას ჯვრის მტვირთველები მიუძღოდნენ წინ, თან მიჰქონდათ ამინაშატის ხატი და ძელიცხოველი.

ქორსატეველამდე დაახლოებით ექვსი მილი უკლდათ, როცა მამამზე ერისთავი დიდი ამალით შეეგება ქრისტეს მოსაყდრეს.

მღვდელმთავარი რომ დაინახა, მამამზე მაშინვე ჩამოქვეითდა ცხენიდან. ისრის სასროლი მანძილი ფეხით გაიარა თავისი სახლთუხუცესის, ტოხაისძის, თანხლებით. მიუახლოვდა, მუზარადი მოიხადა და ხელზე ეამბორა საპატიო სტუმარს.

კათალიკოსი ოქროს ზანზალაკებით მორთულ ჯორზე იჯდა და ასე მიდიოდა ბზის ტოტებით მორთულ გზაზე. ხეობის დაბლობებში შეკრებილი თავშიშველა მონები, ქალები, ბავშვები, მქადაგებლები და მათხოვრები უკან მისდევდნენ ამალას, მკერდზე მუშტებს იცემდნენ და ოსანას გალობდნენ.

მამამზემ შავლეგ ტოხაისძეს ანიშნა, ორივე ისევ ცხენებზე შეჯდა და მსვლელობის უკან მოექცა.

ჯავშნიანი გოლიათი ჩალისფერ ცხენზე იჯდა. თავისი უზარმაზარი ცხენის დაცქვეტილ ყურებს შორს გადაჰყურებდა ჯორზე მჯდარ პატარა ბერიკაცს, შავჩოხიანი ბერების ლაშქარსა და მათ წინ მდებარე ცარიელ გზას. აღელვებული ფორიაქობდა უნაგირზე.

მოღუშულმა მამამზემ უცებ კისერი გვერდით მომავალი მხედრისკენ მიიდრიკა და ტოხაისძეს ეკითხება:

„თუ იცი, რატომ აგვიანებს ჭიაბერი, შავლეგ?“

„ჭიაბერი და მისი ამალა მზად იყვნენ, რა მოგახსენოთ, ერისთავთ ერისთავო!“

„უბედურება ის იქნება, თუ ჭიაბერი ისევ გაჯიქდა და არ შეეგება კათალიკოსს“.

თითქმის ჩურჩულით თქვა მამამზე ერისთავმა. ცხენს მათრახი დაჰკრა.

ეს თქმა მოასწრო მამამზემ და გზის მოსახვევთან მტვერი აიჭრა.

შავლეგ ტოხაისძემ თავისი გაჯაგრული, შავი მარჯვენა ხელი თვალზე მიიფარა და მისი მზერა უცებ შორეულ ნათებაში მუზარადებისა და ჯავშნის ელვარებას მისწვდა.

„მოდიან, მოდიან!“ წამოიძახა ტოხაისძემ. მამამზემაც ხელისგული მიიფარა, მაგრამ მისმა დათვმა დაზიანებულმა, ჭრელმა თვალებმა, რომლებიც სრულად არ გამოჯანმრთელებულან, ვერაფერი დაინახეს.

„ჭიაბერია, ჭიაბერი, ერისთავთ-ერისთავო“, თქვა ტოხაისძემ და თავისი ძუძუმტეს შესახვედრად ცხენი გააქანა.

„უთხარი, უეჭველად ემთხვიოს კათალიკოსს ხელზე“, დააბარა სახლთუხუცესს მამამზემ, ვიდრე ტოხაისძე სადავის მოკრებას მოასწრებდა და ცხენს დეზს ჰკრავდა.

ჯავშნიანი, ზუჩიანი მხედრები ცხენებს სწრაფად მიაჭენებდნენ. როცა კათალიკოსის ამალას გაუსწორდნენ, ოქროს მუზარადიანი, მშვენიერი ვაჟკაცი დაწინაურდა, ჩამოქვეითდა და ცხენი მეაბჯრეს მიუგდო.

მუზარადი მოიხსნა, ქერისფერი კულულები გადმოეყარა მის მაღალ შუბლზე. დიდრონი, ცისფერი თვალები მიაშტერა კათალიკოსის დასუსტებულ, ავადმყოფურ სახეს, ღილივით წვრილ და მოციმციმე თვალებს. თავისი გოლიათური მარჯვენა გაუწოდა სტუმარს. ზიზღითა და შიშით აღსავსემ თავი დახარა, ცივად ეამბორა მის დამჭკნარ და გრძელ თითებს (ამ წუთში ფეხზე მდგომი ჭიაბერი გაცილებით მაღალი ჩანდა, ვიდრე ჯორზე მჯდომარე მელქისედეკ კათალიკოსი).

თავი VIII

– VIII –

დაღმართი გზა სულ მაღლა და მაღლა მიდიოდა. მელქისედეკი ძლივს იკავებდა თავს ჯორზე. ერთი აღმართი რომ მთავრდებოდა, მეორე იწყებოდა. ავიდოდნენ მწვერვალზე, მარცხნივ გაუხვევდნენ და ისევ ახალ აღმართს შეუდგებოდნენ, ასე განუწყვეტლივ.

ბოლოს გამოჩნდა ქორსატეველას ციხე-დარბაზი და საბრძოლო კოშკები სწორედ იმ მწვერვალზე, სადაც ამდენ ხანს კათალიკოსი მხოლოდ ღრუბლებს ხედავდა.

ახლა კი ხანგრძლივმა აღმასვლამ ისეთი უცნაური გულისცემა მოჰგვარა მელქისედეკს, რომ ვეღარც ღრუბლებს ხედავდა და ვეღარც ქორსატეველას ციხეს.

ცალ მხარეს სტეფანოზ ბერი მიჰყვებოდა ჯორით, ცალი ხელი მამამზეს ეჭირა. გაფითრებული მელქისედეკი მიცვალებულივით იჯდა ჯორზე და ყოველ წუთს ელოდა, რომ ძირს ჩამოვარდებოდა.

უკვე ქორსატეველას პირველ კოშკს მიადგნენ, მაგრამ მელქისედეკმა სრულად დაკარგა გონება და ოთხმა ბერმა ხელით ჩამოიყვანეს იგი უნაგირიდან.

მამამზის მეუღლე, ბორდოხანი, ძალიან მორწმუნე იყო. იგი შორიდან თაყვანს სცემდა მელქისედეკ კათალიკოსს, როგორც „ქრისტიანობის შესანიშნავ მწყემსს და ეკლესიების დიდ აღმშენებელს“.

პირველ კოშკთან დაუხვდა იგი კათალიკოსს თავის მოახლეებთან და მოსამსახურეებთან ერთად. როცა მომაკვდავი მღვდელმთავარი ჯორიდან ჩამოიყვანეს, ქალბატონები მიცვივდნენ მას.

ზოგი ხელ-ფეხზე ეამბორა კათალიკოსს, ზოგიც ტანსაცმლის კალთებს უკოცნიდა.

ორნამენტებით, ფარდაგებითა და ძვირფასი ქსოვილებით მორთულ დარბაზში შეიყვანეს კათალიკოსი და ტახტზე დაასვენეს.

მამამზე ძალიან შეშფოთებული იყო, რადგან კარგად იცოდა, რომ მეფე გიორგი აუცილებლად ჭიაბერს დაადანაშაულებდა კათალიკოსის სიკვდილში, და ეს უეჭველად გაამწვავებდა ისედაც დაძაბულ ურთიერთობას.

ბორდოხანი, ერისთავის მეუღლე, სახეზე იხოკავდა. მთელი ცხოვრება ოცნებობდა, რომ მელქისედეკ კათალიკოსი ოდესმე თვალით ენახა.

სამჯერ წავიდა მის სანახავად მცხეთაში და სამჯერვე უშედეგოდ, მელქისედეკი ხან უფლისციხეში იყო წასული, ხან არტანუჯის ეკლესიების ასაშენებლად და მოსაწყობად.

ახლა უჩვეულო ბედნიერება ეღირსა ბორდოხანს – მელქისედეკ კათალიკოსი ქორსატეველას ციხე-დარბაზს ეწვია, მაგრამ უკვე მომაკვდავი და განწირული.

ცამეტი წლის კატაი გაოცებული შესცქეროდა ატირებულ დედას და ვერ ხვდებოდა, რატომ აწუხებდა მას ამ ჩონჩხადქცეული მოხუცის სიკვდილი.

ბორდოხანი, ძველი ქართველი ქალბატონების მსგავსად, კარგად ერკვეოდა მკურნალობაში. ერთი წუთი იფიქრა, შემდეგ მეთევზე ბიჭები არაგვში ჩააგზავნა და სასწრაფოდ ორაგულის ლიფსიტები დააჭერინა.

ბორდოხანი და მისი უფროსი და რუსუდანი დიდხანს უზელდნენ კათალიკოსს გულმკერდზე ცივი ტილოთი. ძლივს მოიყვანეს გონს.

მამამზემ თვითონ შემოიტანა ლანგრით ცოცხალი პატარა თევზები (ლიფსიტები).

ერისთავი ბორდოხანი ადგა. საკუთარი ხელით დააცალა ლიფსიტებს ფრთები, ისე, როგორც ეს წამლობა ამოკითხული ჰქონდა სამკურნალო წიგნში (კარაბადინში). თორმეტი ლიფსიტა სათითაოდ გადააყლაპინა მელქისედეკს. სულ რამდენიმე წუთში კათალიკოსი უკეთ გახდა.

ბორდოხანი მელქისედეკს ფეხებთან დაუვარდა. რელიგიურ აღფრთოვანებაში შესული ტიროდა და კათალიკოსს ტანისამოსის კალთებს უკოცნიდა.

გულამრეზილმა ჭიაბერმა ვერ აიტანა ასეთი უსიამო სურათის ყურება. მამას ჩურჩულით უთხრა, რომ პურობის დაჩქარებაზე იზრუნებდა და მაშინვე გავიდა დარბაზიდან.

კათალიკოსი წამოდგა. მიიხედ-მოიხედა და გარშემო კედლებზე ვერსად ნახა ხატები და ჯვრები.

მოაგონდა მსტოვარი ბერების მოტანილი ცნობა, რომ ქორსატეველას ციხე-დარბაზი წარმართმა ფხოველებმა გაძარცვეს. ჯვრები და ხატები ხმლებისა და სატევრების (ხანჯლების) შესამკობად გადაადნესო.

ჯვარის მტვირთველს უბრძანა, რომ ვაშკარანები (საკუჭნაოები) გაეხსნათ.

მამამზეს ანიშნა და ჭიაბერი ახმობინა (დაუძახა).

ჭიაბერი შემოვიდა და მამას ჩურჩულით უთხრა: პურობისთვის მზად იყავითო. მცირეწლოვანი კატაი შემოუძღვა (წინ გაუძღვა) შიმუნვარებს (მსახურებს). პირსახოცი მხარზე ეფინა.

კატაი თავმოდრეკილი მივიდა, ხელზე ეამბორა კათალიკოსს. შემდეგ თვითონ აიღო სურა (წყლის ჭურჭელი) და ხელი დააბანინა ჯერ მელქისედეკს, შემდეგ ოთხივე ეპისკოპოსს.

ხელის ბანა რომ მოთავდა, კათალიკოსმა ამინაშატის ხატი აიღო. გადასცა მამამზეს, რომელიც მის წინაშე მონურად ქედმოდრეკილი იდგა და დასძინა: მეფემ გისახსოვრათო.

მამამზემ დაიჩოქა ბავშვივით. ჯერ მუხლზე ემთხვია, შემდეგ ხელზე, მერე ამინაშატის ხატს აკოცა და თვალთმაქცური სასოებით ჩაიკრა იგი მკერდში. ისევ გამოიღო და ხელახლა ემთხვია.

ახლა კათალიკოსმა ჭიაბერი მოიხმო, რომელიც შორიახლო მდუმარედ იდგა.

როცა ეს ოქროსკულულებიანი გოლიათი (დიდი აღნაგობის კაცი) მიუახლოვდა, სახეშეჭმუხვნილმა მელქისედეკმა ჰაერში ჯვარი გადასახა. მერე ძელისცხოველის ჯვარი ამოიღო ლუსკუმიდან (განსაკუთრებული ყუთიდან). დააცქერდა მის ფეხებთან დამუხლულის თავთუხისფერ (ქერა) კულულებს და მკაფიოდ (გასაგებად) თქვა:

„მეფეთ მეფემ გიორგიმ, აფხაზთა და ქართველთა, რანთა და კახთა ბატონმა გიბრძანა, ერისთავთ-ერისთავო, ჭიაბერ“... თანაც შთაგონებულად (აღფრთოვანებით) ზეასწია ხელი.

„მეფეთ მეფემ გიორგიმ გიბრძანა, – გაიმეორა მტკიცედ და ხმა აუკანკალდა კათალიკოსს, – განაგდო ეშმაკეული (ეშმაკისეული), ქრისტეს სჯულად (რჯულად) მოიქცე კვლავ და მოკრძალებით ემთხვიო ამ ძელიცხოველსა (ჯვარს).“

ეს უთხრა და ჯვარი მის ტუჩთან მიუტანა ფეხებთან დაჩოქილს.

ყველანი თავჩაქინდრული (თავდახრილი) შესცქეროდნენ ამ სცენას. ბორდოხანი კუთხეში დაჩოქილი ტიროდა ბავშვივით. მოხუცი აზნაურებიც ფეხზე იდგნენ და სასოებით (იმედით) ისმენდნენ კათალიკოსის ქადაგებას, რომელშიც მელქისედეკი აფრთხილებდა ყველას, ვისაც რაიმე წილი ჰქონდა ფხოველთა მიერ მოწყობილ ამბოხში. ემუქრებოდა ძელიცხოველის სახელით.

შავლეგ ტოხაისძე განმარტოებით მიყუჟულიყო (ჩუმად მიმალულიყო) ბნელ კუთხეში. ბრაზმორეული (გაბრაზებული) აკრიჭინებდა თავის წვეტიან, ნადირისებურ კბილებს.

ჭიაბერი ზიზღნარევი ძრწოლით (შიშით) ემთხვია ჯერ ჯვარს, შემდეგ კათალიკოსის მარჯვენას. როგორც კი წამოდგა, მელქისედეკმა დაოკებული (შეკავებული) ბრაზის ნატამალი (მცირე ნაწილი) დაიჭირა მის მშვენიერ, ცისფერ თვალებში.

თავი IX

– IX –

პურობის დროს იშხნელი, მაწყვერელი, ანჩელი და მტბევარი კათალიკოსს მარჯვენა მხარეს მიუსვეს. მარცხენა მხარეს კი თვითონ მამამზე მიუჯდა, მის გვერდით ბორდოხანი და ჭიაბერი დასხდნენ.

შავლეგ ტოხაისძე და თორმეტი აზნაური არაგველნი მკლავწაკარწახებულნი (მკლავებდაკაპიწებულნი) ემსახურებოდნენ საპატიო სტუმრებს.

მამამზე თვითონ აწვდიდა კათალიკოსს ხან ზურგიელს, ხან ჭანარს, ხან მურწას (თევზის სახეობები), რადგან მელქისედეკმა მარხვის გახსნის შემდეგაც თევზის გარდა არაფერი ინდომა.

ისევ წამოდგა მამამზე და ახლად შემწვარი კალმახი მოართვა სტუმარს.

ჭიაბერი მამისაკენ გადაიხარა და ჩურჩულით უთხრა: ღვინო მემწარა, წავალ და გამოვაცვლევინებო ღვინოს.

ეს თქვა და დარბაზიდან გავიდა.

ისევ გაუწოდა კალმახით სავსე ლანგარი მამამზემ სტუმარს. უქებდა არაგვის კალმახს, რომ რაც უფრო აღმა ამოყვება კალმახი მდინარეს, მით უფრო გემრიელიაო იგი. ახლა მალე ქვირითობა იწყება და თუ თქვენი მეუფება დიდხანს დაყოვნდება ქორსატეველას ციხე-დარბაზში, ყოველდღე ახალ ქვირითსა და კალმახს მოგართმევთო.

ერთბაშად (მოულოდნელად) კალმახის ამბავი მიატოვა მამამზემ და ძელიცხოვლის ჯვარზე დაიწყო საუბარი. გამიგონია, რომ ამ ჯვარს დიდი სასწაულები მოუხდენია კლარჯეთში - იმერხევში ეკლესია დაქცეულა მიწისძვრის დროს. საკურთხეველში ყველაფერი დანგრეულა, ხოლო ძვირფას ლუსკუმაში ჩადებული ძელიცხოველი უვნებლად გადარჩენილიყო.

კათალიკოსი კალმახს ჭამდა და მდუმარედ (ჩუმად) უსმენდა ნაუბარს (საუბარს).

როცა ძელიცხოველის ჯვრის სასწაულების ამბავი მოათავა მამამზემ, მელქისედეკმა თავი დაუქნია – დაუმოწმა, რომ ეს ასე ჭეშმარიტად (მართლა) ასე მოხდაო.

მამამზემ ეს ამბავი აღარ განაგრძო, თუმცა იმ ჯვრის მცხეთაში კვლავ ჩამოტანის ისტორიაც ჰქონდა გაგონილი ეზოსმოძღვრისგან. ერთბაშად ეს ამბავიც მიატოვა და თითქმის ჩურჩულით ეუბნება მელქისედეკს:

„ჩემს აქ არყოფნაში წყეულ ფხოველებს დაუქცევიათ ჩემი საერისთავო, თქვენო მეუფებავ. ეკლესიები გადაუწვავთ. ჩემი ვაჟი ჭიაბერი და სახლთუხუცესი ტოხაისძე ჯარით შეგებებიან წინ. სასტიკი ბრძოლა გაუმართავთ, მაგრამ ფხოველნი განა მარტონი იყვნენ? მტრის სიმრავლისგან უკუქცეულან (უკან დახეულან) და ქორსატეველაში ჩაკეტილან ჩვენები.

მერე უსჯულოებს (ურჯულოებს) წყარო მოუწყვეტიათ, ციხე აუღიათ, დარბაზები გაუძარცვავთ. არც ერთი ხატი, არც ჯვარი არ შეგვარჩინეს მამა-პაპათა დანატოვარი.“

მელქისედეკმა კალმახს თავი წასჭამა. მცირე ხანს ღეჭავდა ლუკმას უკბილო ბერიკაცი. მერე აცახცახებული ხელით ფხა გამოიღო პირიდან, თეფშის კიდეზე დააწყო, მამამზეს მიუბრუნდა და ეუბნება:

„მეფე გიორგის ეს ყველაფერი წვრილად მოეხსენა (მოახსენეს) თავის დროზე. ეს მაშინ მოხდა, როცა შენ დათვმა დაგტორა (დაგკბინა). მეფემ პატივი დაგდო, როგორც საპატიო სტუმარსა და ავადმყოფს, ამიტომაც არ გაგიმხილეს.“

შემდგომ ამისა ისევ დაითრია მელქისედეკმა მოზრდილი კალმახი, ისევ წასჭამა თავი.

მამამზე ლიქნიდა (პირფერობდა) კათალიკოსის წინაშე მრავალი ფიცითა და აღთქმითა. მეფის მზესა და ბაგრატ კურაპალატის სულს იფიცავდა. ჩემს ხელში დალია ბაგრატ კურაპალატმა სული ფანასკერტელის ციხეში. მე და ზვიად ერისთავს ჩაგვაბარაო მცირეწლოვანი გიორგი და მთელი საქართველოს ბედი.

ბაგრატმა სიკვდილის წინად ფიცი ჩამომართვაო და ამ ფიცის ერთგული ვარო დღემდე. მე და ჩემი მეუღლე ბორდოხანი დღე და ღამეს ლოცვაში ვატარებთო. თქვენი მეუფების მიწა ვართო, მე და ჩემი მეუღლე, ჩემი ვაჟი ჭიაბერი და ქალი კატაი.

ეს საუბარი არ ჰქონდა მოთავებული მამამზეს, როცა კათალიკოსმა მამამზის წინაშე მდებარე ლანგარისაკენ გამოიხედა, რადგან იშხნელსა და მაწყვერელს კალმახი თითქმის მთლიანად გაევლოთ (შეეჭამათ).

მამამზეს სიტყვა გაუწყდა პირში. როცა ახალი ლანგრით მიართმევდა კათალიკოსს კალმახს, მელქისედეკმა ღილივით წვრილი და შავი თვალები შეაგება ისრიმისფერ (ნაცრისფერ-ლურჯ) თვალებს, მამამზის დაფანჩვულ (დაბურძგნულ) წარბებს ქვეშ აწრიალებულთ.

ბორდოხანმა შენიშნა, რომ ჭიაბერის გასვლის შემდეგაც არ გამოუცვლიათ ღვინო.

გაოცდა: რატომ იგვიანებსო ამდენ ხანს? მელქისედეკის გასაგონად ბოდიში მოიხადა და დარბაზიდან გავიდა. კათალიკოსმა ხელახლა აიღო მოზრდილი კალმახი, ამასაც თავი წასჭამა და მასპინძელს მიუბრუნდა:

„მეფეთ მეფე გიორგი სულგრძელია (კეთილია). იგი დიახაც ისმენს ჩემს რჩევებს. რადგან უფლისგან არ არის ნაბრძანები მახვილის (ხმლის) აღება. ეს ქრისტიან მეფეებსა და ეკლესიის მწყემსებს (მღვდლებს) შეეფერებათ, რომ მაცხოვრის სახარებითა და პატიოსანი ჯვრით უჩვენონ თავიანთ ქვეშევრდომებს ჭეშმარიტი გზა, რომელიც საუკუნო (მარადიულ) სიცოცხლემდე მიიყვანს მათ, რათა ძელისაცხოველის (ჯვრის) ძალამ გაანათლოს ბნელი ცთომილების (შეცდომის) გზაზე შემდგართა გულში.“

ეს თქვა კათალიკოსმა და დარბაზში ბორდოხანი შემოიჭრა. „ჭიაბერი კვდებაო“, გაოგნებულმა შეჰკივლა და გაიქცა.

სტუმრები წამოცვივდნენ. სანამ იშხნელი და მაწყვერელი ჭიაბერის საწოლ დარბაზში გაიყვანდნენ კათალიკოსს, ჭიაბერს უკანასკნელი სუნთქვა უკვე გასცლოდა.

ტოხაისძე თავზე წამოდგომოდა და ცხედარს აპატიოსნებდა (ასაფლავებლად ამზადებდა).

„ავიაო“, დაიბუხუნა მამამზე ერისთავმა და მისი გოლიათური (გიგანტური) სხეული დაგორდა იატაკზე.

გაფითრებული მელქისედეკი მიცვალებულს დააშტერდა. უკვე ჩამქრალიყო მისი მშვენიერი, ცისფერი თვალები.

წესის აგებისას (დაკრძალვის წესის შესრულებისას) კათალიკოსმა პატარა, ჩალისფერი ლოცვანი (სალოცავი წიგნი) ამოიღო და აბუტბუტდნენ მისი დამჭკნარი (დანაოჭებული) ტუჩები...

...„ავაზაკთა (ყაჩაღთა) შორის ჯვარს ეცვი, მხსნელო, დაისაჯე ძელითა ცხოველითა (ჯვრით), სიკვდილი მოჰკალ უკვდავმა სიკვდილითა, სამდღე დაფლობილმან ხორცითა, ბნელი განაქარვე (გაფანტე) ნათლითა.“

ბორდოხანი ლოყებს იხოკდა. მდუღარე ცრემლით მისტიროდა შვილს, უკოცნიდა ჩაცვენილ თვალებს. ხანაც კათალიკოსს დაუვარდებოდა ფეხებთან, ფეხზე ეხვევოდა, ევედრებოდა: აღადგინეო ჩემი საყვარელი შვილი, ისე, როგორც ქრისტემ – ლაზარე.

გაოგნებული მამამზე თავში იცემდა ორივე ხელს. ცრემლი სრულიად გაშრობოდა.

მხოლოდ შავლეგ ტოხაისძე იდგა გულზე ხელდაჭდობილი (ხელებგადაჯვარედინებული). დასისხლიანებული, ამღვრეული თვალებით მისჩერებოდა კათალიკოსს და მის გულში წყალგადასხმულ ნაღვერდალივით (ნახშირივით) შიშხინებდა მელქისედეკის მიერ წარმოთქმული ლოცვის ერთ-ერთი ლექსი:

„ძელისცხოველმა დაგსაჯა? ვის გულისხმობდა კათალიკოსი, ჭიაბერს თუ ქრისტეს?“

პანაშვიდის დასრულებისთანავე ერისთავების ოჯახის წევრებმა და სტუმრებმა დაიჯერეს, რომ კლარჯეთელმა ძელისცხოველმა კიდევ ერთი სასწაული მოახდინა ჭიაბერის მოკვლით.

თავად მამამზეც შეკრთა და მანაც დაიჯერა ეს სასწაული. მისი აზრით, ახლა ტოხაისძის, კოლონკელიძისა და მისი ჯერი იყო, მაგრამ ვაჟკაცი შვილის დამკარგველ მოხუცს უეცარი სიკვდილი სანატრელად მიაჩნდა.

მამამზე მოულოდნელად შეიცვალა, მოტყდა. ახლა ის სრულად ემორჩილებოდა კათალიკოსს და მის ამალას.

იმავე ღამეს მელქისედეკს აღსარების ნება სთხოვა და აღიარა, რომ ის და ჭიაბერი ერთად მონაწილეობდნენ ფხოველთა ამბოხში.

თავი X

– X –

კათალიკოსის (უფრო სწორად, ძელისცხოველის) ქორსატეველას ციხეში ჩასვლამ და ჭიაბერ ერისთავის სიკვდილმა კავკასიონის წარმართებს შიში მოჰგვარა.

ქრისტიანები გამხნევდნენ. დილეგებიდან ამოიყვანეს ფხოველთა ამბოხის დროს დაჭერილი ხუცები და მედავითნენი, ყველა, ვინც ხალხის რისხვას ცოცხალი გადაურჩა.

ცრუმორწმუნეობა გავრცელდა. ასე ამბობდნენ: „ძელისცხოველი მოდის კათალიკოსის თანხლებით. კერპები და საკურთხევლები მისი გამოჩენისას მტვრად იქცევიან, წარმართები კი, როგორც კი შეეხებიან, მაშინვე სულს განუტევებენო.“

მელქისედეკ კათალიკოსი სისასტიკით არ იყო ცნობილი. მას მთელ საქართველოში სახელი ჰქონდა მოხვეჭილი, როგორც ეკლესიების მშენებელსა და უბადლო ასკეტს. ძელისცხოველს კი მთიელები გაცილებით უკეთ იცნობდნენ.

თავდაპირველად ის ვახტანგ გორგასალს ჰქონდა, როგორც „საომარი ჯვარი“. ის მეფის ლაშქარს წინ უძღოდა, როცა ვახტანგმა კავკასიონი გადალახა და „დიდმა მთებმა შეჰქმნეს დრეკა“ (ანუ მთებიც კი მოიხარნენ).

ალანები, წანარები და ღალღაები მის სასწაულებზე უცნაურ ლეგენდებს თხზავდნენ.

ძელისცხოველი თავისი ლუსკუმით (კუბოთი) ცხრა გირვანქას იწონიდა, იყო სამნახევარი წყრთის სიმაღლისა და წყრთანახევრის სიგანის.

ლეგენდების მიხედვით, ის სვეტიცხოვლის ხისგან უნდა ყოფილიყო გაკეთებული იმ ეპოქაში, როცა ქრისტიანობამ წარმართული ხის კულტი შეითვისა.

ძელისცხოველს სხვადასხვა საუკუნეში შემოვლილი ჰქონდა მთელი საქართველო ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე.

ერთი მემატიანის ცნობით, ეს ჯვარი სწორედ იმ დღეს დაიკარგა, როცა ხაზარებმა პირველად აიღეს ტფილისი.

აშოტ კურაპალატს ძელისცხოველი სარკინოზების წინააღმდეგ ომებში უტარებია. ბოლოს, საბერძნეთში გადასახლებულს, თან წაუღია იგი. ბიზანტიაში მისი ლუსკუმა ძვირფასი თვლებით მოაოჭვინა თურმე.

853 წელს, როცა სარკინოზებმა ტფილისი აიღეს, კახაი და თარხოჯი მოკლეს, ეს ჯვარი ბუღა თურქს ჩაუვარდა ხელში.

ძელისცხოველს ბედი სწყალობდა: როცა მისი იმედით აღჭურვილი ერისთავები და მეფეები იმარჯვებდნენ, მემატიანეები ჯვარს ადიდებდნენ, როგორც „ძლევამოსილს“ (გამარჯვებულს). ხოლო როცა ისინი მარცხდებოდნენ, ბრალს ჯარის სიმცირეს, სტრატეგიულ მარცხს, რომელიმე სარდალს ან მეფეს აკიდებდნენ ხოლმე.

ცნობილია, რომ ადამიანები ღვთაებას უფრო იოლად პატიობენ წარუმატებლობას, ვიდრე ადამიანს. სწორედ ამან შეუქმნა ვახტანგისეულ ძელისცხოველს დიდი სახელი.

არაბებთან ბრძოლაში 50 000 ქართველი დაიღუპა ტფილისში. თავად ძელისცხოველიც „წარტყვენილ იქმნა“ (ტყვედ ჩავარდა). იმ დროინდელ მემატიანეს ჯვრისთვის ბრალი არ დაუდია.

მთიულეთში სალაშქროდ მიმავალ ბუღა თურქს მთიელებმა და ხვავებმა (ზვავებმა) გზა მოუჭრეს. „მოისრნა სარკინოზთაგან ურიცხვი“ (უამრავი სარკინოზი დაიღუპა) და თოვლის ქვეშ მრავალი დაიმარხა.

ერთმა მენადირე მთიელმა არაგვის პირას დახოცილი სარკინოზების გვამებს შორის დიდი ნაალაფარი (ნაძარცვი) და ერთი ვაშკარანი (სამგზავრო ყუთი) იპოვა. ვაშკარანში სრულიად გაძარცვული ძელისცხოველი აღმოჩნდა. მან ის ბაგრატ კურაპალატს მიუტანა უფლისციხეში.

სარკინოზების განადგურება მამაც მთიელებსა და ზვავებს კი არ მიაწერეს, არამედ ძელისცხოველის ჯვარს.

ბაგრატმა ოქრომქანდაკებლებს მისი ლუსკუმა ვერცხლით მოაჭედვინა და კვლავ ძვირფასი თვლებით შეამკობინა.

იმ ბნელი ეპოქიდან ჩვენს დრომდე ძალიან მცირე ცნობები მოვიდა. მესხური ერთი დავითნის (ხელნაწერი წიგნის) მინაწერიდან ირკვევა, რომ ბაგრატ კურაპალატს კიდევ ერთი ომი მოუგია „ჭეშმარიტი ძელის მეოხებით“ (დახმარებით).

ბარდას-სკლიაროსის განადგურებისას ძელისცხოველი თურმე თორნიკე ერისთავის ლაშქარს წინ უძღოდა.

ამის შემდეგ მემატიანეები ამ ჯვრის შესახებ დიდხანს დუმდნენ. როცა ბაგრატ III-მ და სომეხთა მეფე გაგიკმა ზორაკერტთან განძელი ამირა ფადლონი დაამარცხეს, ეს გამარჯვება მოძმე ერების კავშირს კი არ მიაწერეს, არამედ „პატიოსანი ჯვრის ძალას“.

ბასილი კეისართან ატეხილ ომებში ის გიორგი პირველის ლაშქარს წინ უძღოდა, მაგრამ დამარცხებულმა მეფემ გული აიცრუა მასზე. გზაში ოლთისი გადაწვა და უკან დაბრუნდა.

ბერძნების ჯარის მეწინავე ჯვარისმტვირთველი ერთ ტყეში შეიპყრეს. ორი წლის შემდეგ ჯვარი ტაოს კარში ერთმა ბერმა იპოვა, მაწყვერელს მიუტანა, მაწყვერელმა კი კათალიკოსს მიართვა. მერე ის იყო, ახალ წელს მეფეს მელქისედეკმა ის უკან დაუბრუნა.

როცა ამ ჯვარმა გიორგის ბიზანტიონთან ომი აარიდა, ჭიაბერს სიცოცხლე მოუსწრაფა და კავკასიონის წარმართებს შიში მოჰგვარა, გიორგის გული მისდამი კვლავ მოუბრუნდა.

შეძრწუნდნენ არა მარტო წინართა და არაგველთა აზნაურები, არამედ ფხოველთა ხევისბერებიც.

უამრავი ხალხი მიაწყდა ჭიაბერის ტირილს. ქელეხში შეკრებილთა უმეტესობა ამ საოცარი ჯვრის სანახავად იყო მოსული.

– XI –

ჭიაბერის გარდაცვალების მეორე დღეს მამამზე ერისთავმა შაოსანი (შავებში ჩაცმული) მაცნეები გაუგზავნა მეგობრებსა და მოკეთეებს.

თავი XI

პირველი მაცნე კვეტარს გაგზავნა. ჭიაბერის ფარი და ჯაჭვის პერანგი თან გაატანეს.

თავში ხელის ცემითა და ზარის ღიღინით (გლოვის ხმით) მიუახლოვდნენ მაცნეები კვეტარის ციხეს.

პირმშვენიერმა შორენამ ნუშის გულივით თეთრი ღაწვები (ლოყები) დაიხოკა, დალალები (თმის კულულები) დაიშალა, მამას მკერდზე მიეყრდნო და საწყალობლად ატირდა.

ჭიაბერი ოვსეთში იყო აღზრდილი, აზნაურ თაყაის ოჯახში. თაყაის თორმეტი ვაჟი ჰყავდა.

ძუძუმტეებმა (ძმადნაფიცებმა), როგორც კი ჭიაბერის ხმალი დაინახეს, ხმამაღალი ტირილითა და გლოვით მიუახლოვდნენ ბორდოხანს, მუხლზე მოეხვივნენ და დაიწყეს გლოვა.

თაყაი უსინათლო იყო. ითხოვა, მომიტანეთო ჭიაბერის ხმალი. ხელი მოუსვა ვადაზე, კოცნიდა ხმალს და გულდამწვარი ტიროდა.

სამასი თორიანი (ჯავშნიანი) ცხენოსანი თან ახლდა თალაგვა კოლონკელიძეს, მის მეუღლეს და ძაძითმოსილ (შავებში ჩაცმულ) შორენას.

როგორც კი ქორსატეველას ციხეს მიუახლოვდნენ, შორენამ დალალები დაიშალა, საშინელი კივილი მორთო. შაოსანი მოზარენი (მგლოვიარეები) ღიღინით მოსდევდნენ ცხენდაცხენ.

როცა ქორსატეველას ციხეში შეიტყვეს, რომ ჭიაბერის სასძლო შორენა მოკიოდა, დიდი და პატარა ციხის ჩარდახზე (აივანზე) გამოეფინა. სტუმრები, მხევლები (მოახლეები) და მონები სამზერებს (სათვალთვალო ადგილებს) მიეჭრნენ.

შავით მოსილი მხედრები გლოვის ზარს ღიღინებდნენ. ამ გულის გამგმირავ (გულის გამგმირავ) ხმას მოძახილად ერთვოდა შორენას ცადამწვდენი კივილი.

მხედრები ჩამოქვეითდნენ. ჯერ გურანდუხტი ჩამოიყვანეს ცხენიდან, თალაგვას მეუღლე, შემდეგ შორენა და მისი მოახლეები.

კივილითვე შემოვიდა ციხეში შორენა. ცალი მკლავი მისი მამას ეჭირა, ცალიც კონსტანტინე არსაკიძეს, უწვერულ (ახალგაზრდა) ჭაბუკს.

მეფე გიორგი და მისი ამალა უკვე პირველ გოდოლში იყვნენ მოსულნი ამ დროს. მამამზე და შავლეგ ტოხაისძე გოდოლის კართან შეეგებნენ სტუმრებს.

არავინ ელოდა გიორგის მოსვლას, მაინც ყველანი შორენას უთვალთვალებდნენ, ღაწვებდაკაწრულს.

გიორგის მარჯვენა მხარეს დედოფალი მარიამი ახლდა, მარცხენა მხარეს კი ზვიად სპასალარი.

მამამზე მეფეს მიეჭრა, მარჯვენა მკერდზე ეამბორა და მის მკლავებში ბავშვივით ატირდა.

გიორგისაც გული აუჩვილდა. ამ წუთში მართლაც ეწყინა ჭიაბერის სიკვდილი. ძველი მამამზე მოაგონდა, თავისი მამის სიყრმის (ბავშვობის) მეგობარი.

გიორგიმ შორენას თვალი მოჰკრა, ფარულად შეხედა ხელახლა და გაიფიქრა:

„საოცარია, ტირილი არავის უხდება, არც ბავშვს, არც ყრმას (მოზარდს), არც ჭაბუკს და არც მოხუცს, მხოლოდ ლამაზ ქალს უხდება ტირილი.“

შემდეგ კონსტანტინე არსაკიძეს გადახედა. ის ძალიან ჰგავდა შორენას. ფხოვური ჩოხა ეცვა და ჟანგისფერი თორი (ჯავშანი).

„ძმა ხომ არ არის ეს ვაჟი შორენასი?“

გაახსენდა, რომ შორენა ერთადერთი შვილი იყო.

თალაგვა კოლონკელიძე თავმოდრეკილად მიუახლოვდა მეფესა და დედოფალს, უკან დაიხია და თაყვანი სცა ორივეს.

გულმოკლული სასძლოს (პატარძლის) მწუხარება დაჩრდილა თავშიშველა, წვერდახოკილი, საკინძეშემოხეული თაყაის გოდებამ.

დამხვედრი მოზარენი ღიღინითვე შეეგებნენ უსინათლო მამამძუძეს (ძუძუმტეების მამას). მოხუცი წვერს იგლეჯდა, თავ-პირს იღადრავდა და ყვიროდა:

„ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ“ (ოსურად: „ვაი ჩემს შვილს, ვაი ჩემს შვილს“).

თაყაის დანახვაზე მამამზეს გული აუდუღდა. ყელზე შემოეხვია უსინათლოს, თორაბჯარში (ჯავშანში) გამოწყობილ ცხედართან მიიყვანა მამამძუძე, დედამძუძე (ძუძუმტეების დედა) და ძუძუმტეები.

თაყაი ხელის ფათურით შეეხო ჭიაბერის გაცივებულ გვამს, თავიდან ფეხებამდე დაჰკოცნა და ისევ მუშტი დაუშინა სახესა და მკერდზე.

დალალებდაგლეჯილი დედამძუძე კიოდა. თორმეტივე ძუძუმტე ოსურად ლუღლუღებდა. დამსწრეებისთვის გაუგებარ ენაზე მოთქმა მათ გლოვას სრულიად ამაზრზენს ხდიდა.

უსინათლო თაყაის ქვითინმა საოცრად შეძრა გიორგის გული. ახლა ისიც დააღონა ჭიაბერის სიკვდილმა. მამამზეს შემოეხვია და გულწრფელად ატირდა თავადაც.

თვით გულმძვინვარე სპასალარსაც ცრემლი მოჰგვარა ღრმად მოხუცებული, უსინათლო ბერიკაცის გულისმომკვლელმა მოთქმამ და ხანდაზმულობაში გადამდგარი დედამძუძის ტირილმა.

სიკვდილმა თითქოს წამიერად შეარიგა მოსისხარენი (მტრები).

უსინათლო მამამძუძე ჭიაბერის ცხედრის წინ იჯდა და ტიროდა. ის იხსენებდა ჭიაბერის ბავშვობას, ახალგაზრდობას და სიმამაცეს. აქებდა მის მოხდენილ აღნაგობას, ცისფერ თვალებს და ლომისებურ გულადობას.

«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!» (ეს ოსური გოდებაა, რაც ნიშნავს „ვაი ჩემს ბატონო, ვაი ჩემს ბატონო!“)

„შენ ხარჯიხვი იყავი, სულო, და ტურებმა როგორ გაბედეს შენთან მოახლოება? შენ მთის მგელი იყავი და მელიებს რა ხელი ჰქონდათ შენთან? შენ შევარდენი იყავი და უბადრუკმა ყორნებმა როგორ გაბედეს შენი ხელყოფა?“

«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!»

უსინათლო თაყაი ყვიროდა: „მიმიყვანეთ იმ ჯვართან!“

„მე მოვკვდებოდი იმ საშინელი ჯვრისგან შენს მაგივრად. სიკვდილს რა ხელი ჰქონდა შენთან? მოვკვდებოდი მაგ საშინელი ძელიცხოველისგან.“

«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!»

თაყაი მოთქვამდა, თავში იცემდა ხელს და თავისი უსინათლო თვალებით გარშემო არსებულ სიბნელეს უყურებდა.

კათალიკოსს ოსური ენა არ ესმოდა, ამიტომ მას არ გაუგონია, როგორ ლანძღავდა მოხუცი თაყაი ძელიცხოველს. მეფე გიორგი და ზვიადი ოვსეთში იყვნენ გაზრდილნი, ამიტომ ჯვრის ხსენებაზე ყური დაუგდეს. მათ კიდევაც გაუხარდათ, რომ თაყაიმ ჭიაბერის მოკვლა ძელიცხოველის ჯვარს დაუკავშირა.

ტირილს დაახლოებით სამი ათასი კაცი დაესწრო. კავკასიონის მთიანეთის ყოველი თემიდან უამრავი ხალხი მოდიოდა. ოთხივე კოშკი, კოშკების ბანი, ციხე-დარბაზის ეზო, ციხის ჩარდახი და თავად დიდი დარბაზი, კარის ეკლესია და მისი შემოგარენი სულ ხალხით იყო სავსე.

ბავშვები ყვავებივით ალვის ხეებზე შემოსხდნენ. მათხოვრები, ბერები და გიჟები ვერსად პოულობდნენ ადგილს.

მოსულთა შორის ბევრი იყო ისეთი, ვისაც არასდროს ენახა აფხაზთა და ქართველთა მეფე, არც ქართლის კათალიკოსი მელქისედეკი, არც შორენასავით ლამაზი საცოლე, რომელიც ასე გულწრფელად დასტიროდა საქმროს. მაგრამ არც მეფეს, არც კათალიკოსს, არც შორენას ისე გაოცებით არავინ უყურებდა, როგორც ძელიცხოველის ჯვარს, რომელიც მიცვალებულის თავთან იდგა.

ცერებზე დგებოდნენ, კისერს იგრძელებდნენ, ბრბოში იჭრებოდნენ, შეშინებულები, გაოცებული თვალებით ეძებდნენ ამ მრისხანე ჯვარს, ამ ლომგულოვანი რაინდის მკვლელს.

შორს მდგომნი ახლოს მისვლას გაურბოდნენ, ახლოს მყოფნი კი შიშით გვერდს უვლიდნენ მას.

სპასალარი ჯვრის ახლოს მშვიდად იდგა გულზე ხელებდაწყობილი, როგორც გველის მომთვინიერებელი გველის სიახლოვეს. ხან მამამზეს გადახედავდა, ხან უსინათლო თაყაის.

მამამზეს თავზე უკუღმა დახურული წოწოლა ქუდი ეხურა, ასეთივე წილამურიანი ტყავის კაბა ეცვა. ის ძალიან აგონებდა ზვიადს მათხოვრის ტანსაცმელში გამოწყობილ მამამზეს, რომელიც მცხეთიდან გაიქცა.

თავი XII

ერთადერთი, რაც შეიცვალა, ის იყო, რომ მოხუცს ადამიანის სახე აღარ შერჩენოდა. უზომო მწუხარებას დაელია მისი გაბრწყინებული, ახალგაზრდული სახე.

– XII –

ჭიაბერი მამაპაპისეულ საძვალეში დაასაფლავეს. მხოლოდ მესამე დღეს დაიშალნენ სტუმრები, ახლობლები და შორეული ნათესავები.

კათალიკოსი თავისი ამალით გუდამაყარში გადავიდა. ოთხივე ეპისკოპოსი თან ახლდა. ჯვარისმტვირთველი წინ უძღოდა შავოსანთა პროცესიას – ხელში მიჰქონდა ძელიცხოველის ჯვარი.

გზებსა და მოედნებზე, ვიწრო ქუჩებსა და ჩიხებში უამრავი ხალხი ხვდებოდა მელქისედეკს. ნახევრად შიშველი მონები, მშიერი ქალები და მუწუკებიანი ბავშვები გზებზე ეყარნენ.

სოფლებიდან გამოსული კეთროვნები და ეპილეფსიით დაავადებულები, ღარიბები და ქადაგად დავარდნილები ათასგვარ სიზმრებსა და გამოცხადებას აუწყებდნენ ტრიუმფით მიმავალ „ქრისტეს მოსაყდრეს“.

მომჩივანნი ქვის სახლების ბანებზე, ხეებსა და გალავნებზე ადიოდნენ. კათალიკოსი შეჩერდებოდა, საჩივრებს ისმენდა, დაკეტილ ეკლესიებს ხსნიდა, მოწესეებს ნიშნავდა, ბავშვებს ნათლავდა, პურ-მარილს იღებდა და ისევ მიჰყვებოდა ვიწრო ბილიკებს.

ფოთლოვანი ტყეები დამთავრდა. ქორისფერი კლდეები ცის სილურჯეს ეხებოდნენ მწვერვალებით. არწივები ფრთხებოდნენ ჯვარისმტვირთველის ჯორის თქარუნზე, მხრებს გაშლიდნენ და ღრუბლებს უახლოვდებოდნენ.

სოჭისა და ნაძვის ხშირი ტყეებით დაფარული მთები დამთავრდა. ისევ ხრიოკი ქარაფები გამოჩნდებოდნენ ცის დასავლეთით. ჯიხვის ჯოგები მშვიდად ჩადიოდნენ მჟავე წყაროებთან, არაფრად აგდებდნენ შავოსანთა ლაშქარს.

გადახრუკულ, უნაყოფო მთებში სამლოცველოების კარზე გამოტანილი პურ-მარილი აბა რას გააძღებდა გამხდარ ბერებს.

აღდგომის შემდგომ პერიოდი იყო. სოფლებში ბატკნის ხორცისა და ხინკლის მეტი არაფერი მოიძებნებოდა. ბერებს შორის ეპისკოპოსები და „თავადთაგანნი ძმანი“ ხორცს არ ჭამდნენ. თავად კათალიკოსი ხმელი პურითა და წყლით იკვებებოდა. მწირები და მორჩილები, „ახალგაზრდა ძმები“ ვეღარ იოკებდნენ შიმშილს. სოფლებში გაგზავნილები საჭმლის სათხოვნელად, ფარულად ლორს მოიპარავდნენ ხოლმე და ჭამდნენ.

ბოლოს ისე გაჭირდა საქმე, რომ კლდეების უბეებში მიყუჟულ სოფლებშიც ვეღარ შოულობდნენ საზრდოს. როგორც კათალიკოსი, ისე მისი მხლებლები ველური მცენარეების, ღანძილისა და ღოლოს ამარა დარჩნენ.

რაც უფრო მაღლა მიიწევდნენ, მით უფრო აუტანელი ხდებოდა მელქისედეკისთვის გზა. მშიერსა და ძალაგამოცლილს კვლავ გაუმძაფრდა გულის დაავადება. ჰაერი არ ჰყოფნიდა, მაგრამ ფანატიკოსი ბერი სიკვდილს არ ნებდებოდა.

ორჯერ დაუვარდა ჯორი, ორჯერვე შეუცვალეს. მესამეც სულს ღაფავდა გაბრაზებისგან აქშინებული, გაჭირვებით მიფოხრიკობდა ჯორის ზურგის სიგანე ბილიკებზე.

სამ ეპისკოპოსს სამივე ცხენი დაეხოცა გზაში. ახალგაზრდა ძმები ნდობით აღსავსენი უთვალთვალებდნენ ლეშებს, მაგრამ ხელსაყრელი დრო ვერ მოიხელთეს. სამი მორჩილი ფეხით წავიდა, ეპისკოპოსებს ჯორები დაუთმეს, თავად კი ფეხით გაუდგნენ გზას.

როგორც კი მელქისედეკს გული შეუღონდებოდა, გაიოზ და სტეფანე ბერები მივარდებოდნენ, ჯორიდან ჩამოსვამდნენ, ცივი ტილოთი დაუზელდნენ გულის არეს. შემდეგ რომელიმე ჩქერალთან ბადეს გადააგდებდნენ, ორიოდე პატარა თევზს დაიჭერდნენ, ცოცხლად გადააყლაპვინებდნენ. ავადმყოფი ისევ მოიკრებდა ძალას და განაგრძობდა მგზავრობას.

კვეტარის საერისთავოში გადასულებს ფეხქვეშ ეგებოდა გარშემო შეკრებილი ბრბო.

კოლონკელიძე უკვე კვეტარში ჩასულიყო. ერისთავმა მელქისედეკს ბოკოწნის ხევის თავში მოციქულები დაახვედრა. საკლავები და თაფლით სავსე ჭურჭლები გამოუგზავნა. კოლონკელიძე კვეტარის ციხეში მობრძანებას სთხოვდა.

შეძრწუნებული ფხოველები დალახვრული თვალებით უყურებდნენ ჯვარისმტვირთველის ხელში აღმართულ ძელიცხოველს. თავს იშიშვლებდნენ, პირჯვარს იწერდნენ, კათალიკოსს კალთებს უკოცნიდნენ.

პირველი ათასი წლის მიწურულს ქრისტიანულ ქვეყნებში ხელმეორედ წარღვნას ელოდნენ. წნორის ფოთოლივით ცახცახებდა ბიზანტია, იტალია და საფრანგეთი. საქართველოში ბერები ეფესოს წერილს იმოწმებდნენ და მეორედ მოსვლით ემუქრებოდნენ ხალხს.

სწორედ იმ დღეს, როცა მელქისედეკი ქორსატეველას ციხეს ეწვია, ნოკორნას მონასტერში დაყუდებულმა ბერმა ევდემონმა დაიწყო ლაპარაკი. მან მეორედ მოსვლის დაგვიანება ასე ახსნა: კათალიკოსი საქართველოს შემოვლას მოუნდა, ახლა ფხოვში მოდისო, თან მოაქვსო ძელიცხოველი, რათა ფხოველთა მონათვლა მოასწროს განკითხვის დღემდე და ეკლესიების დამანგრეველებს ღვთის რისხვა დაატეხოს თავზე.

თალაგვა კოლონკელიძე ჭიაბერის სიკვდილმა დააფიქრა. ახლა ევდემონ ბერის წინასწარმეტყველებამ მიიპყრო მისი ყურადღება. კვეტარს მიაშურა, რათა იქ დახვედროდა მელქისედეკს. როცა კათალიკოსის ამალა ციხეს მიუახლოვდა, კარის ეკლესიაში ზარი დარეკეს.

კოლონკელიძე და მისი ამალა სამი ეჯის მანძილზე ჩამოეგება მელქისედეკს.

მუზარადმოხდილმა, ჯავშნიანმა რაინდებმა დაიჩოქეს გზის პირას. კოლონკელიძეს ყელზე თოკი ჰქონდა გამობმული. მან ჯერ კალთები დაუკოცნა კათალიკოსს, შემდეგ ხელზე ეამბორა, ბოლოს კი ძელიცხოველის სალოცავს ემთხვია.

მთელი კვირის განმავლობაში კოლონკელიძის სასახლეში თავზარდაცემული დაბორიალობდა დიდი და მცირე. ჭიაბერის მაგალითით დაშინებულნი, დღე-დღეზე ელოდნენ კოლონკელიძის სიკვდილს.

ღამეებს უთევდა სახლეული. მოახლეები საგალობლებს გალობდნენ. დილა გათენდებოდა, ერისთავი პირჯვარს გადაიწერდა, რომ ღმერთმა კიდევ ერთი დღის სიცოცხლე აჩუქა.

მოულოდნელად კოლონკელიძეს საფეთქლები აუჟღალდა, წვერი გაუჭაღარავდა, უცნაურად მოტყდა და შეშინდა.

პაპისეული ლოცვანები გამოჩხრიკა, დილასა და საღამოს ლოცვებს აკითხვინებდა, თავადაც იზეპირებდა ფსალმუნის ლექსებს, კარის ეკლესია ხატებით მორთო, კვეტარის ბასტიონის თავზე კი ჯვარი აღამართინა.

მელქისედეკმა ამასობაში ეკლესიები და მონასტრები აღადგინა. მოწესეები დანიშნა, ორ ათასზე მეტი მოუნათლავი მოხუცი და ბავშვი მონათვლინა ბერებს და ქორსატეველას ციხეში დაბრუნდა.

თალაგვა კოლონკელიძე ნოკორნას მონასტერში წავიდა ოჯახის წევრებითა და საკლავითურთ.

გადარჩენისთვის მსხვერპლი შესწირა ნოკორნას ხატს.

ფხოველები გაოცებულნი იყვნენ, რომ კოლონკელიძე ძელიცხოველის რისხვას გადაურჩა.

თავად ერისთავი თავს ინუგეშებდა: „ალბათ ყელზე გამობმულმა თოკმა გადამარჩინაო.“

– XIII –

თავი XIII

ბორდოხანმა და მამამზემ ჟანგისფერი სამოსი ჩაიცვეს და ბნელ მიწურში გადასახლდნენ.

ორი კვირა გავიდა, ახლა შავი, მოთეთრო ზოლებით აჭრელებული უხეში ტანსაცმელი ჩაიცვეს.

დღე და ღამე შიშველ მიწაზე იყვნენ პირქვე დამხობილნი, სასმელ-საჭმელს არ ეკარებოდნენ.

ერთ საღამოს რუსუდანი, კატაი და შავლეგ ტოხაისძე ევედრნენ, თივა დაუგეს და ძალით აჭამეს უმი ბოსტნეული.

ორმოცი დღის განმავლობაში ყოველდღე მზის ჩასვლისას ციხის ეზოში იკრიბებოდნენ ახლობლები. ზარითა და ტირილით მიდიოდნენ მამაპაპისეულ საძვალეში.

უბედურებამ და ძელიცხოველის „სასწაულმა“ მამამზეს ქრისტიანული სარწმუნოება შეაყვარა. მან ხატებითა და ჯვრებით შეამკო ქორსატეველას ციხე-დარბაზი და საგვარეულო ეკლესია.

ახლად დანიშნულ მოძღვარსა და მედავითნეებს აღაპებს (მიცვალებულთა მოსახსენიებელ წირვებს) უკვეთავდა. ჭიაბერის საფლავზე ჯვარი დაადგმევინა. ტოხაისძე უკმაყოფილო იყო, მაგრამ გაოგნებულ მამამზეს ვერაფერს უბედავდა.

ბოლოს მელქისედეკი ფხოვიდან დაბრუნდა, ძელიცხოველი ჩამოიტანა და ქორსატეველას ციხეში დატოვა.

ბორდოხანი და მამამზე მუხლებზე დაცემულები ემთხვეოდნენ ჯვარს და ჭიაბერის სულს ავედრებდნენ. დაძინებული სახლეული, მხევლები და მსახურები შიშით ვეღარ ბედავდნენ იმ დარბაზში შესვლას, სადაც ძელიცხოველი ესვენა.

ორმოცზე კვლავ შეიკრიბნენ მოტირალები და მოზარეები. ოცდაათი ძროხა და ასზე მეტი ცხვარი დაიკლა. ციხის ეზოში კოცონები ენთო, ხარშავდნენ და წვავდნენ დაკლულ ცხოველებს.

შორენა კვლავ მოვიდა, მას თორმეტი მოზარე და თალაგვა ახლდნენ.

მეფე გიორგი დიდი ამალით მოვიდა. მხოლოდ დედოფალი და ზვიად სპასალარი უფლისციხეში წასულიყვნენ. მეფეს სამი ერისთავი ახლდა: ეზოსმოძღვარი, მსახურთუხუცესი და ანჩელი ეპისკოპოსი კათალიკოსის ნაცვლად, რადგან მელქისედეკი ფხოვიდან დაბრუნების შემდეგ ლოგინად ჩავარდნილიყო.

ოცდაათი შავოსანი მოზარის თანხლებით მოვიდნენ თაყაი, მისი ცოლი და თორმეტივე ვაჟი.

ქორსატეველას ციხიდან კარვებამდე ორ რიგად იდგნენ შავოსანი მოზარეები. დაბალი, ჩუმი ხმით ღიღინებდნენ. მათი ერთობლივი ზუზუნი შემზარავი იყო. გულის მომკვლელი ზუზუნი ისმოდა ირგვლივ და შავოსანი მოხუცების ღიღინი, რომელიც ძალიან ჰგავდა ვერძების ერთობლივ ბღავილს, როცა ფარას საფრთხე ემუქრება.

მათ შორის დადიოდნენ მოტირალები ციხის კიბესა და კარვებს შორის, თავ-პირს იხოკავდნენ და მოთქვამდნენ.

ციხის ეზოში სამი კარავი იყო გაშლილი.

ერთ კარავში ჭიაბერის სამოსი ესვენა: მისი ოქროს მუზარადი, რომელიც კეისარმა აჩუქა, მისი ჯავშანი და მშვილდ-ისრის კაპარჭი, ფარები და ხმლები.

მეორე კარავში ძაძებით მოსილი, ფაფარი და კუდი შეკრეჭილი ულაყი (მამალი ცხენი) ება. ეს ცხენი ბიზანტიონში საჩუქრად მიიღო და სარკინოზებთან ბრძოლების დროს თან ჰყავდა. მესამე კარავში კი მწევრები, მადევრები, მაძებრები (სანადირო ძაღლები) და ქორ-შავარდნები იყვნენ.

პირველი კარვის კართან სახედაღრეჯილი, უბედური ბორდოხანი იჯდა. ერთ მხარეს თაყაის ცოლი მიუჯდა, ჭიაბერის დედამძუძე, მეორე მხარეს კი შორენა. ჭიაბერის საცოლე ბორდოხანს თავი კალთაში ჰქონდა ჩადებული, ტიროდა და მოთქვამდა. ბორდოხანი ნაზად ეფერებოდა შორენას ჩანჩქერივით მღელვარე თმებს.

როცა მეფე გიორგი მანდილოსნებს მიუახლოვდა, შორენამ თავი ასწია. მის სახეზე გასაოცარმა სილამაზემ გაანათა. გიორგი გაოცდა. მას არასოდეს ენახა, რომ ძაძას, მწუხარებას და უბრალო სამოსს ასე გაელამაზებინა ქალი.

ბორდოხანთან მივიდა, დამწუხრებულს მხარზე აკოცა, მიუსამძიმრა ჯერ დედას, შემდეგ დედამძუძეს და ბოლოს საცოლეს. ამ წუთში მეფეს უცნაურად გაბოროტებული მზერა მოხვდა და ეგონა, სახე ამეწვაო ამ შემოხედვისგან.

მოზარეები ერთობლივი და ამაზრზენი ხმით ღიღინებდნენ. მეფეს კვლავ შემოესმა უსინათლო თაყაის ტირილი „ვაჰვუ მესერბუნ“.

გული აუჩვილდა, ცრემლი მოიწმინდა და ყურებდაცქვეტილ ულაყს შეხედა. მას ისევ ეტყობოდა სარკინოზებთან ბრძოლებში მიღებული ორი ნაიარევი ხმლისგან.

გიორგი კარვიდან გამოვიდა. სწორედ ამ დროს მოზარეებმა და მისმა ვაჟებმა ამ კარავში შეიყვანეს უსინათლო თაყაი.

უფროსმა ვაჟმა ის ცხენის მკერდთან მიიყვანა. თაყაიმ თავისი გოლიათური მკლავები გაშალა და ცხენს შემოეხვია.

ჯერ მიუსამძიმრა:

„აღარ გყავს მხედარი, უშენოდ წავიდა შავეთში. ბნელს როგორ გაკვეთს უშენოდ, ხმალს როგორ მოიქნევს უშენოდ, მტერს როგორ დააფრთხობს უშენოდ. გლოვა გმართებს, ცხენო, აღარ გყავს შენი პატრონი, გლოვა გმართებს, ცხენო, აღარ გყავს გმირი ჭიაბერი“.

ატირებული ფეხებთან დაუვარდა, ხელით ეფერებოდა საოლავებს (ცხენის ფეხის ზედა ნაწილს), ფლოქვებზე კოცნიდა ულაყს.

გიორგი შეაძრწუნა ამ სანახაობამ, მთელ ტანზე ეკლებმა დააყარა და მეორე კარავს შეაფარა თავი.

ატირებული, წელში მოხრილი მამამზე უკან მიჰყვებოდა მეფეს. მეფემ ჭიაბერის ჯავშანს შეავლო თვალი და როცა კეისრის მიერ ნაჩუქარი ოქროს მუზარადი დაინახა, მაშინვე გაუღვივდა გულში ძველი მტრობა. მაგრამ ამ დროს ისევ მოესმა პირველი კარვიდან თორმეტი ძუძუმტეს ტირილი და თაყაის საწყალობელი ბუხუნი:

„ვაჰვუ მესერბუნ“...

ისევ თვალწინ დაუდგა უსინათლო მოხუცი, თავისი გაზრდილის ცხენის ფეხებთან მტირალი, და ცრემლმა იწვიმა გიორგის თვალებიდან.

მამამზე შორიახლოს იდგა. წელში მოხრილი შინდის ჯოხს ეყრდნობოდა და ამ წუთში მართლაც ჰგავდა ცისქვეშ დარჩენილ მათხოვარს. მეფეს შეებრალა იგი, მიუახლოვდა და ნუგეშის საცემად მხარზე დაადო ხელი, მაგრამ სანუგეშო სიტყვები ვერ მოუყარა თავი.

მეფის თვალზე ცრემლი რომ შენიშნა მამამზემ, საოცრად ატოკდნენ მისი მოხრილი მხრის თავები. მოეხვია იგი გიორგის და ასე გაიფიქრა: „დავიწყებიაო გიორგის ჭიაბერისადმი მტრობა“. ამიტომაც თვალები მამაშვილურად დაუკოცნა.

ახლა მესამე კარავში შევიდა გიორგი, ქორ-მეძებრებს მიუსამძიმრა.

მობუზულები ისხდნენ ხარიხებზე ქორები და შავარდნები. მოზარეების ღიღინისა და ადამიანთა მოთქმისგან შეძრწუნებული ცხოველები უცნაურად ყმუოდნენ და ყეფდნენ. მხოლოდ ბებერი, შავი მწევარი, ჭიაბერის უსაყვარლესი ძაღლი იწვა განმარტოებით, ძლივს აღებდა თვალებს, რომელთა ირგვლივ ცრემლი შეშრობოდა, და უღიმღამოდ იგერიებდა ტარაბუას კუდით.

როცა გიორგი კვლავ პირველ კარავს ჩაუარა, მან შენიშნა მწუხარებისგან სახეშეცვლილი, ძაძებში მოსილი შორენა. არამიწიერი სილამაზით ბრწყინავდა იგი. ამ წუთში გაცილებით უფრო მშვენიერი იყო, ვიდრე სამი წლის წინ, როცა იგი პირველად ხატობის დროს ნახა მცხეთაში, ფხოვურ ტანისამოსში გამოწყობილი, ამორძალივით მოჯირითე რაინდთა შორის.

– XIV –

თავი XIV

მეორე წლის შემოდგომამდე სიბნელეში ისხდნენ მამამზე და ბორდოხანი. თერთმეტი თვე გავიდა და უკვე მაცნეები უნდა გაეგზავნათ, რათა წლისთავისთვის მოეწვიათ მოტირალები და მოზარეები. სწორედ იმ ღამეს მამამზემ უსიამოვნო სიზმარი ნახა:

თითქოს იგი და ტოხაისძე პაპისეულ საძვალეში, ჭიაბერის სამარხის ქვაზე ისხდნენ და დამწუხრებულები საფლავის ჯვარს შესცქეროდნენ.

ეს აღარ იყო უბრალო ქვის ჯვარი, რომელიც ბორდოხანმა დაადგმევინა მშენებლებს, არამედ კლარჯეთური ძელიცხოველი.

ჯვარს მიწაში ფესვები გაედგა და გაზრდილიყო, კაცის სიმაღლე გამხდარიყო. მაჯის სისქე ვაზი შემოხვეოდა გარს.

დააცქერდნენ: ვაზს რქა (ახალი ყლორტი) აეყარა.

მამამზე გაოცდა: ვინ დარგო ძელიცხოველი ჭიაბერის საფლავზე? ადგნენ, მიუახლოვდნენ.

შეირხა რქანაყარი ვაზი.

დახედეს: აღარც ვაზი იყო სადმე, აღარც რქა.

უზარმაზარი გველი შეტოკდა, გარს შემოეხვია ჯვარს. კისერი გაიგრძელა, თავი გაასავსავა და ორკაპიანი ენით ღრუბლიან ცას მისწვდა.

ტოხაისძემ ჭიაბერისგან ნაჩუქარი ხმალი გაიძრო და გველს თავი წააცალა.

გველის თავი მიწაზე დაეცა, პირი დააბჩინა და იქედნურად (ბოროტად) იცინის.

მამამზეს გამოეღვიძა, ადგა, სარკმლის ხვრელთან მივიდა. ცისკარი (დილის ნათელი) მოსდგომოდა ბნელ ოთახს.

ავადმყოფი ბორდოხანი თივაზე ბორგავდა (მოუსვენრად მოძრაობდა).

მამამზემ შავლეგ ტოხაისძე იხმო და სიზმარი უამბო.

სთხოვა: „წამიყვანე ჭიაბერის საფლავზე“.

ციხის ეზო გადაიარეს.

სიბნელეში ჯდომას უცნაურად შეეცვალა მოხუცი. თმა-წვერი ჭვარტლიან მატყლსავით გამხდარიყო. ძლივს მოკელანობდა (ნელა მიდიოდა), ერთ მხარეს სახლთუხუცესის მხარს ეყრდნობოდა, მეორე მხარეს კი შინდის ჯოხს.

მწუხარება მკერდზე მიყრდნობოდა საგოდებელში დუმილს. წინაპართა საფლავები ხავსს დაეფარა, ქვის ჯვრები შექანებულიყო, ლოდები სვიას, ხვიარას და კაჭაჭს მოეცვა. ალვის ფოთლები მოწყენილად ცვიოდა მიწაზე.

მამამზე გაოცდა, ახალი სამარხი რომ ვერსად იპოვა. ირგვლივ ერისთავთ-ერისთავებისა და მათი ცოლების ხავსმოდებული ლოდები ეყარა.

ჭიაბერის საფლავს თავზე წაადგა, ჯოხით გადაფოცხა ფოთლები.

მამამზე შეშფოთდა.

„ვინ მოიპარა ლოდი?“ სიზმარი უცებ გაახსენდა.

„მე ავიღე ლოდი“, გამოუტყდა ტოხაისძე.

გაოგნებული მამამზე ტოხაისძეს შესცქერის და ეგონა, გუშინდელი სიზმარი გაგრძელდაო.

„ეს ხომ პაპაჩემის, გვარამის ლოდია, შავლეგ“.

„დიახ, ეს გვარამის ლოდია, თქვენი პაპის, ერისთავთ-ერისთავო“.

„ჭიაბერის ლოდი რაღა იქნა, შავლეგ?“

„გადავმალე, ერისთავთ-ერისთავო, ჭიაბერის ლოდი“.

„რატომ გააკეთე ეს, შავლეგ?“

„საჭიროდ მივიჩნიე და იმიტომაც, ერისთავთ-ერისთავო“.

„როგორ თუ საჭიროდ მიიჩნიე?“

„არ ვიცი, რას მოგვიტანს ხვალინდელი დღე!“

„რას ლაპარაკობ, უბედურო შავლეგ?“

„სიფრთხილე სიბრძნის დედაა, ერისთავთ-ერისთავო“.

„გარკვევით თქვი, რისი თქმაც გინდა?“

„სათქმელი ბევრი მაქვს, მაგრამ ყველაფერი ერთად არ ითქმის, ერისთავთ-ერისთავო“.

„მაინც?“

„განა არ იცით, გიორგი მეფე გულმხეცია? თუ საქმე გაუჭირდა და ცოცხლებს ვერაფერს დაგვაკლო, მიცვალებულზე იძიებს შურს“.

მამამზეს მუხლი მოეჭრა, პაპისეულ ლოდზე ჩამოჯდა, ხელისგულზე ყბა დააყრდნო და მიწას დააჩერდა მდუმარედ.

„განა არ გახსოვთ, ერისთავთ-ერისთავო, ხურსი აბულელი სარკინოზებთან რომ გაექცა მეფეს? ციხე წაართვა, ხურსის ვაჟების ძვლები ამოთხარა აბულელთა საძვალედან, ღორსა და ძაღლს ათრევინა“.

„მაგრამ მეფე ხომ შეგვირიგდა, ჭიაბერის დაკრძალვაზე ტიროდა და ორმოცზეც აქ იყო.“

„ამის მიზეზი სხვა რამ იყო, ერისთავთ-ერისთავო.“

„მაინც რა?“

„ჭიაბერის დაკრძალვაზე მეფე სხვა ვინმეს უყურებდა.“

მამამზე გაოცდა.

„ვის გულისხმობ მაინც?“

„შორნას, კოლონკელიძის ქალს.“

„ნუთუ გიორგი ასეთი ბოროტია? არა, ამას ვერ დავიჯერებ, შავლეგ, ის ხომ გულწრფელად დასტიროდა იმ დღეს ჭიაბერს.“

„დასტიროდაო? ეგ რატომ გიკვირს, ერისთავთ-ერისთავო? მკვლელებს და ლოთებს ასე სჩვევიათ: ჯერ ღვინითა და სისხლით მთვრებიან, შემდეგ კი ცრემლების ღვრას იწყებენ.“

„რას ამბობ, შავლეგ?.. მკვლელიო? რა ბრალი მიუძღვის მეფე გიორგის ჭიაბერის სიკვდილში? ჭიაბერი ხომ ძელიცხოველის რისხვამ იმსხვერპლა.“

„ძელიცხოველის რისხვამო? ნუთუ შენც გჯერა ეს ზღაპარი, ერისთავთ-ერისთავო? მსტოვარმა ბერებმა გაავრცელეს იგი ქორსატეველას ციხეში. თუ მაგ ჯვარს დასჯა შეეძლო, თალაგვა კოლონკელიძე უნდა მოეკლა უპირველეს ყოვლისა, ფხოველთა ამბოხი ხომ თალაგვამ წამოიწყო?“

მამამზე დადუმდა, ისევ ჭიაბერის საფლავს მიაშტერდა.

„გარკვევით თქვი, რისი თქმაც გინდა, შავლეგ?“

„გიორგი მეფემ და ზვიად სპასალარმა მოკლეს ჭიაბერი! ამის თქმა მინდოდა, ერისთავთ-ერისთავო, სხვა არაფერი.“

„ღმერთს ნუ გმობ უსაფუძვლოდ, შავლეგ.“

„საფუძველს თუ მოიკითხავთ, ეგეც ხელთა მაქვს, ერისთავთ-ერისთავო.“

„რა საფუძველი?..“

„პირუთვნელად მოგახსენებთ: სანამ ბორდოხანი, შენი მეუღლე, ბნელში ზის, ძელიცხოველის ჯვართან მიმიყვანე და ყველაფერს ნათელს მოვფენ შენს თვალწინ.“

გაოცდა მამამზე, რაღაც საშინელი და გაუგონარი მზაკვრობისათვის უნდა აეხადა ფარდა შავლეგს.

მამამზემ იცოდა, რომ გიორგი მეფე გულმკაცრი იყო, მაგრამ თუ მას თვალთმაქცური ცრემლის ღვრაც შეეძლო, ეს არ ეგონა მას!

მის ხელში დავაჟკაცდა გიორგი, უხეშია იგი და ამაყი, მაგრამ მლიქვნელიც თუ იყო, ეს არ იცოდა მამამზემ.

ციხე-დარბაზში რუსუდანსა და კატაის ჯერ კიდევ ეძინათ, როცა მამამზემ და ტოხაისძემ დიდი დარბაზი გაიარეს და ჭიაბერის საწოლ ოთახში კარი გადაკეტეს. ტოხაისძე პირდაპირ მიეჭრა ძელიცხოველის ჯვარს.

მამამზეს შვილივით ჰყავდა იგი გაზრდილი და შეძრწუნდა, როცა ტოხაისძე ასე უშიშრად მიუახლოვდა „სასწაულთმოქმედ კლარჯეთელ ჯვარს“. არ იცოდა, თუ რას მოიმოქმედებდა ტოხაისძე. „ხელი არ ახლოო“, უნდა ეყვირა, მაგრამ ცნობისმოყვარეობამ შეიპყრო და თავი შეიკავა.

ტოხაისძემ გადმოიღო ძელიცხოველი. ყუთი გახსნა და ჯვარი ამოიღო, სუნი მოუდინა და ისევ მაგიდაზე დაასვენა.

„აბა მობრძანდი, ერისთავთ-ერისთავო, და უყნოსე ამ ჯვარს.“

მამამზე წამოდგა, გაოგნებულივით დაბარბაცდა, მაგრამ ძალა მოიკრიბა, მიუახლოვდა, დასწვდა და უყნოსა ჯვარს.

„სუნი თუ მოგდისო?“ – ეკითხება ტოხაისძე.

„სუნი დიახაც უდის, მერე რა? შეიძლება ეს ოფლის სუნი იყოს, ადამიანის ოფლის სუნი, ხანგრძლივად ნახმარ და ნაამბორებ ჯვრებს რომ უდის ასეთი. სხვა რამ სუნიც რომ უდიოდეს, მერე რა?“

„რაო და, მე ამას მოგახსენებთ: ეგ ჯვარი მოწამლულია, ერისთავთ-ერისთავო.“

„რას ბოდავ, შავლეგ, გონს მოდი, საბრალოვ.“

„მე იმას მოგახსენებთ, რომ ეს ჯვარი მოწამლულია, სხვას არაფერს.“

„ყველა, ყველა, მაგრამ მელქისედეკ კათალიკოსი ამას არ იკადრებდა. როგორ? მელქისედეკმა ეს იცოდა და განზრახ აამბორებინა ჭიაბერს?“

„არა, შესაძლოა ეს არ ცოდნოდა მელქისედეკს, მაგრამ იგი უბრალოდ გულუბრყვილოა. მელქისედეკი იმ დროს მეფისა და სპასალარის ხელში ბრმა იარაღი იყო.“

„არა, შენ ცდები, შავლეგ, ჩვენ ხომ ვიცით, კოლონკელიძეც ეამბორა ჯვარს, მაგრამ არაფერი დაშავებია.“

„ეგ მეც ვიცოდი, ერისთავთ-ერისთავო, ამიტომაც დაგეთხოვეთ გასულ კვირას. კვეტარის ციხეში გახლდით, თალაგვას წვრილად გამოვკითხე: კოლონკელიძეს ყუთისთვის უამბორია მხოლოდ.

ხოლო ჭიაბერს... ხომ გახსოვს, დიდ დარბაზში, ჩვენს თვალწინ გაახსნევინა მელქისედეკმა ჯვარისმტვირთველს საკეტები, ხოლო ყუთი თავად გახსნა, ძელიცხოველის ჯვარი ამოიღო და ტუჩისპირამდე მიუტანა ჭიაბერს.“

გველნაკბენივით წამოიჭრა მამამზე.

„შენი ნათქვამი სიმართლეს ჰგავს, შავლეგ, მაგრამ როგორ შევამოწმოთ, მოწამლულია თუ არა ჯვარი?“

„ბრძენთა ხმობა არ დაგვჭირდება, ერისთავთ-ერისთავო. ჭიაბერის შავი მწევარიც ადვილად გაარკვევს ამას. ეს ძაღლი სიცოცხლეში უერთგულესი იყო, მაინც სიკვდილის პირზეა საბრალო, უკანასკნელად დაუმოწმებს ერთგულებას პატრონს.“

ეს თქვა და დარბაზიდან გავიდა ტოხაისძე.

შეძრწუნდა მარტო დარჩენილი მამამზე, თვალი დაადგა ძელიცხოველს. ჯვარი თუჯისფრად იყო გამხდარი, საუკუნეების მანძილზე კოცნით ალაგ-ალაგ სიშავე გადაცლოდა, სწორედ იმ ადგილზე, სადაც უკოცნიათ იგი, იმ ადგილზე, სადაც ჭიაბერი ეამბორა უკანასკნელად.

მიუახლოვდა მამამზე ჯვარს.

„მივალ და ვემთხვევიო“, – ფიქრობდა იგი, – „ეს ბოლოს მოუღებს იმ საშინელი სიზმრის გაგრძელებას, რომელსაც ცხოვრება ერქვა“, მაგრამ უკან დაიხია. მას ეს უნდოდა: ღვთისა და კაცის ღალატში სრულებით დარწმუნებულიყო.

შემდეგ ამისა... შემდეგ ამისა ახალი მიზანი ექნებოდა მის ცხოვრებას – ჭიაბერის სისხლის აღება.

ჰაერი არ ეყო, წამოდგა, ციხის სათვალთვალო ფანჯარასთან მივიდა. აქედან მოჩანდა წინაპართა სამარხი და ძველთაძველი სამლოცველოს ნანგრევები. აჩქარებულა ტოხაისძე, სანამ მამამზე ცოცხალია, ჭიაბერის საფლავს ვერავინ შეურაცხყოფს. გამობრუნდა, თვალი გადაავლო ჭიაბერის სამოსს, ზეზისას, მის აბჯარსა და მის ჩაფხუტს, კედელზე დაკიდებულ ფარებსა და ხმლებს.

„მე მოვეკალი იმ საშინელ ჯვარს, შვილო, და შენ აგეღო ჩემი სისხლი, აჰ, ნეტავ მართლაც“..

ტოხაისძე არსად ჩანდა, მთელ საუკუნედ მოეჩვენა წამი.

კარი შემოაღო შავლეგმა. შავი მწევარი მოჰყავდა თოკით. მოდიოდა შავი მწევარი, სიზმარში ნანახ გველივით იკლაკნებოდა იგი.

ტოხაისძემ ქონის ნაჭერი ამოიღო ჯიბიდან და გაუსვა ძელიცხოველს სწორედ იმ ადგილზე, სადაც მრავალგზის ნაამბორევი ეტყობოდა. ძაღლის ცხვირთან მიუტანა ჯვარი. ძაღლმა დაჰყნოსა იგი, სისხლისფერი ენით გალოკა ჯვარი.

შავლეგ ტოხაისძემ აიღო ჯვარი, ისევ ყუთში ჩასდო და მაგიდაზე დასდო.

„ქრისტეს ჯვარი იყო ჩვენი ხალხის უბედურების მთავარი მიზეზი. ამ ბოროტების სათავე ბიზანტიონია, ერისთავთ-ერისთავო.

დამპალი ქალაქია ბიზანტიონი. ბასილი კეისრის სასახლეში ბევრი რამ გავიგეთ ჭიაბერმა და მე. თვალების დაბნელება, ადამიანის ცოცხლად დამარხვა, ძელზე გაყვანა, მოწამვლა, ორივე ხელის მოჭრა და მკვლელის მიჩენა. ეს ყველაფერი ბიზანტიონში ისწავლეს ჩვენმა მეფეებმა. ბასილი კეისარმა ცეტინიუმთან ბრძოლის მეორე დღეს თხუთმეტ ათას ბულგარელს დასთხარა თვალი.

ახლა უფლისწული ბაგრატი ჰყავთ მანდ ბერძნებს მძევლად, იქ უკეთეს ამბებს ასწავლიან მას და როცა იგი მობრუნდება, მაშინ გვიხაროდეს...

შემზარავი სისასტიკე გამოიჩინა თავად გიორგი მეფემ ოლთისში, ათასზე მეტ ბერძენ მონასპას თვალები დასთხარეს. ორი ათას ტყვეს თავი წააცალეს, სამასი ტყვე ცოცხლად დამარხეს.

დამპალი ქალაქია ბიზანტიონი, გარყვნილებისა და ღალატის ბუდე. სამი თვე ემზადებოდა ბასილი კეისარი სარკინოზების წინააღმდეგ სალაშქროდ. სასახლეში ვცხოვრობდით ჭიაბერი და მე, ერთი ანისელი სომეხი დაგვიმეგობრდა, იგი გვიამბობდა ყველაფერს დეტალურად.

საეკლესიო კრებები მიდიოდა იმ დროს. ორი თვე გაგრძელდა ერთი. ეს გამოჩერჩეტებული აღმოსავლეთის პატრიარქი, ქორეპისკოპოსები, ეპისკოპოსები, სწავლულები და ბერები ორი თვე ერთმანეთს ეპაექრებოდნენ იმის გასარკვევად, თუ რამდენ ანგელოზს დაიტევს ნემსის წვერი?

კეისრის სასახლე ომის სამზადისში იყო, მაინც ამ კრებებს ესწრებოდა დიდი და მცირე. სარკინოზების საფრთხე კარზე იყო მოსული.

„წევსო თუ დგასო მამაღმერთი? შეუძლია თუ არა ღმერთს უმამოდ შვილი გააჩინოს, უველოდ მთა, ან მეძავი აქციოს ქალწულად?“

ყველა ამის გამო ლაპარაკობდა და კამათობდა. ეს იყო...“

შავლეგ ტოხაისძეს სიტყვა პირში გაუწყდა, შავი მწევარი უეცრად წაიქცა და დაიწყო ფხარკალი. ისევ წამოიწია, წინა თათებზე წამოდგა, იატაკზე დაეცა კვლავ. ტარაბუასავით დატრიალდა რკალივით მოხრილი ძაღლი, პირიდან კარაქისფერი დუჟი მოსდიოდა და საწყალობლად ხაოდა.

მამამზე და ტოხაისძე თავზე დაადგნენ სულთმობრძავ ცხოველს.

წინა თათების ბრჭყალებით ფხაჭნიდა იგი იატაკს, მერე უკანა ფეხები შეატოკა და კვლავ დაიწყო ფხარკალი. უკანასკნელად დაიწკმუტუნა, წაიგრძელა კისერი, მოყვითალო გუგები მიაშტერა მამამზესა და ტოხაისძეს, დაემორჩილა სიკვდილს.

„ახლა ხომ გჯერა, ერისთავთ-ერისთავო, ქრისტეს რელიგია ქალებისა და ბავშვების მოსატყუებლად რომ მოუგონიათ მღვდლებს?“

ორივე ხელისგული შუბლზე იტკიცა მამამზემ: „ვაი!“ – წამოიძახა და წელში მოხრილი ჩამოჯდა სკამზე.

ტოხაისძე დარბაზიდან გავიდა და როცა მწევრის გვამი გაიტანეს, იგი კვლავ მობრუნდა.

თავი ასწია მამამზემ:

„შენ მართალი ხარ, შავლეგ, ცამდე მართალი, ქალებისა და ბავშვების მეტს არავის სჯერა ქრისტეს ჯვარი.“

„შესაძლოა, მაგ გამოყრუებულ კათალიკოსს და ორიოდე ბერს მცხეთაში.“

„შესაძლოა.“

მცირე ხანს ორივენი დუმდნენ, ბოლოს მამამზემ დაარღვია დუმილი:

„არც მეფე გიორგის სწამს ქრისტე და მისი ჯვარი. ბასიანთან ომის დროს კეისარმა მშვიდობა ითხოვა. გიორგიმ მას ზავის წერილი გაუგზავნა. ამის შემდეგ მეფემ ზვიადი გაგზავნა, ზვიადმა ბასიანის კიდე დალაშქრა და ბერძნების ჯარები უკან დაახევინა.

ბასილი ქართველებისგან ღალატს არ ელოდა. კეისარმა ბრძანა, ზავის წერილი ჰოროლის წვერზე დაეკიდათ.

ჰოროლი აღმართა და თქვა:

„ნახე, უფალო, ეს წერილი და ის საქმეები, რასაც ისინი აკეთებენ.“

ამის შემდეგ კეისარმა გადმოიღო ძელიცხოველი (ჯვარი, რომელზეც იესო ქრისტე აცვეს), მიწაზე დააჭდო და ხმამაღლა შესძახა: „თუ მტრის ხელში ჩამაგდებ, სამუდამოდ აღარ გცემ თაყვანს.“

შემდეგ ჩვენ დავმარცხდით, უკან დავიხიეთ და გზაში ოლთისი გადავწვეთ. ქალაქიდან ჯერ არ ვიყავით გასული, რომ მეფეს შეატყობინეს: უფლის სახლი იწვისო. გიორგიმ ცეცხლმოდებულ ეკლესიას გადახედა, ზვიადს დაავალა, ჩაექროთო, შემდეგ კი ცხენს დეზი ჰკრა.

ცეცხლში გახვეულ ტაძარს უკანასკნელად გულგრილად შეხედა.

მამამზე ადგა, ჭიაბერის მუზარადი და ხმალი გადმოიღო, მაგიდაზე დადო და ტოხაისძეს ეუბნება:

„შემომფიცე, შავლეგ, რომ ჭიაბერის სისხლს ავიღებთ. შენ ჭიაბერის ძუძუმტე ხარ და მასთან ფიცვერცხლი გაქვს ნაჭამი.“

„მე იმ დღეს შევფიცე მის საფლავს, როცა პაპისეული ქვა დავადე ზედ.

არ გვინდა ქრისტეს ჯვარი, არ გვინდა მეფე გიორგი, არც ზვიად სპასალარი, არც მელქისედეკ კათალიკოსი. მცხეთა და უფლისციხე ისეთივე ბუდეა გულგახრწნილობისა, როგორიც ბიზანტია.

ბერძნებს ეს უნდათ: ჩვენი წმინდანები დავგმოთ და მათ ეკლესიებში ვილოცოთ. ჩვენი წინაპრების სალოცავები დაგვინგრიეს, თავიანთი ხატები და ჯვრები შემოგვაჩეჩეს ხელში.

ბერძნებს ეს სურთ: ჩვენი ენა დაგვავიწყონ და თავიანთი შემოგვჩარონ პირში, ჩვენი წარსული დავივიწყოთ და მათი შევისწავლოთ, ჩვენი ტანსაცმელი შემოგვაძარცვონ, მათი ჩავიცვათ. თუ ჩვენს კერპებს ვახსენებთ და მათსას ვგმობთ, მაშინვე პირზე აკერიათ: „ღმერთის მგმობელი, მწვალებელი და ჯაშუში.“

ამიტომაც გვინდოდა მე და კოლონკელიძეს მეფე გიორგი შეგვეპყრო, ჭიაბერი ტახტზე დაგვესვა. მცხეთას ავიღებდით, უფლისციხეს ალყას შემოვაწყობდით, თმოგვის ციხეს ავიღებდით და ფანასკერტის ციხესაც. დედოფალს ბედიის მონასტერში მონაზვნად აღვკვეცავდით, ამირას თბილისიდან გავაგდებდით, არმაზსა და ზედაზენს აღვადგენდით, მელქისედეკ კათალიკოსსა და მის შავჩოხიან ჯაშუშებს ქართლოსის საფლავზე დავაკლავდით. მაგრამ შენ ტყვედ გვეგულებოდი მცხეთაში. მე თავიდანვე არ მომწონდა ახალ წელს სადღესასწაულოდ მცხეთაში წასვლა.“

„ვაი, ჩემს თავს! – თქვა მამამზემ, შუბლზე შემოიკრა ხელი, – ნეტავ წამოსულიყავით და ჩემთვის წაეჭრა მეფე გიორგის თავი. იმ საშინელ დათვს არ გადავყროდი ნადირობისას, უთუოდ გავექცეოდი.“

„თავად მეფეც ბიზანტიის მტერია, მაგრამ გიორგი დაბნეულია. მელქისედეკ კათალიკოსსა და ფარსმან სპარსს შორის ირყევა მუდამ.

ზოგს ასე ჰგონია: კოლონკელიძის მიერ დანგრეული ხატების ბედი აწუხებდა გიორგის. ჭიაბერი რომ შორენას ირთავდა, ეს აგიჟებდა მეფეს.

შარშანწინ მცხეთობისას ნახა შორენა პირველად. სავსებით დაავიწყდა, რომ იგი მეფე იყო და თავდაჭერა მართებდა. კათალიკოსი და დედოფალი ტაძარში დატოვა, ყმაწვილივით აგვეკიდა მე და ჭიაბერს.

როცა წამოსვლა დავაპირეთ, შორენას მიეჭრა, ცხენზე ასვლაში თავად დაეხმარა. ამის შემდეგ, უნაგირზე გადამჯდარ ქალს მიწვდა, ცხენი იფარა, კაბის ტოტი აუწია და წვივზე აკოცა. ჭიაბერს ეს არ დაუნახავს, რადგან იმ წუთში ჯდებოდა ცხენზე.

ჭიაბერის ტირილში მე თვალს არ ვაშორებდი მეფეს. იგი ფარულად უყურებდა მგლოვიარე ქალს. ორმოცზეც იმიტომ მოვიდა, რომ შორენა ხელახლა ენახა.“

მამამზე ერისთავი წამოდგა, ჭიაბერის ხმალი აიღო ხელში.

ორხოვით დაფარულ მაგიდაზე დაარჭო და ტოხაისძეს უთხრა:

„შემომფიცე, შავლეგ, მხოლოდ იმისთვის ვიცოცხლოთ, რომ ჭიაბერის სისხლი მეფე გიორგის ვაზღვევინოთ.“

„ვფიცავ ჩვენი წინაპრების სალოცავს, გველსავით წავაცალო გიორგი მეფეს თავი.“

ეს თქვა შავლეგ ტოხაისძემ, დაიჩოქა და ზეასწია თავისი გაჯაგრული, შავი მარჯვენა.

მამამზეს სიზმარი ენიშნა (ანუ სიზმარი ახდა).

მეორე დღესვე კოლონკელიძესთან გაგზავნა შავლეგ ტოხაისძე, რათა ტოხაისძეს ყველაფერი დეტალურად მოეხსენებინა მისთვის. შეთანხმდნენ: ჯერ კოლონკელიძე ეკლესიებისა და ხატების დანგრევას დაიწყებდა, შემდეგ არაგვის ხეობაში გადმოვიდოდა, საერთო ძალით ალყას შემოარტყამდნენ უფლისციხეს და მცხეთას.

ბორდოხანი იმ დღესვე სიბნელიდან ამოიყვანა მამამზემ, ძაძა გაიძრო და ცოლს ამცნო: შავლეგ ტოხაისძეს უნდა მივათხოვოთო კატაი.

შეკრთა ბორდოხანი, მეფის მიერ მელქისედეკის პირით დანაბარები გაახსენდა მაშინვე. შეშინებულმა ამის თქმა გაბედა ქმარს:

„მეფე რას იტყვის?...“

„მეფეს მე გავცემ პასუხს.“

– XV –

თავი XV

სექტემბრის მთვარიან ღამეს მუხნარისის საბრძოლო გოდოლიდან გუშაგმა შენიშნა: ვიღაც მხედარი დაუზოგავად მოაჭენებდა ცხენს მცხეთისკენ.

ჩარდახზე შედგა, ნელა დაუსტვინა.

სამი შუბოსნის სილუეტი გამოვიდა ციხის კარიდან და მხედარს შეეგება.

ფრუტუნებდა გაბრაზებული, ჯავშნიანი ცხენი.

ციხისთავი მოიკითხა უცნობმა. როცა იგი ციხისთავის საცხოვრებელში შეიყვანეს შუბოსნებმა, თავად გაოცდნენ: ბერის ტანსაცმელი ეცვა მხედარს, სრულიად გათელილი ბირკაში (უხეში ქსოვილი), ბირკა ქუდზეც ჰქონდა ბერს, ბირკას თმა-წვერი ჰქონდა დაფარული. ტყის კაცს ჰგავდა იგი.

ციხისთავი როგორც კი შემოვიდა, უცნობმა მასთან მარტო საუბარი მოისურვა.

როცა ციხისთავმა ციხის მცველი ჯარები გაუშვა, უცნობმა წილამურებიანი ფაფახი მოიხადა, მუზარადმა იელვა მის თავზე. მუზარადი მოიხსნა, შუბლიდან ოფლი მოიწმინდა. როგორც კი ჩოხა გაიხსნა, ბერს ჯავშანი გამოუჩნდა.

ციხისთავიც განცვიფრდა, ჯერ არსად ენახა ჯავშნიანი ბერი.

ხმალს დაეყრდნო უცნობი და სთხოვა: ამაღამვე შემიშვითო ქალაქში, დაუყოვნებლივ უნდა წარვუდგეო სპასალარს, ზვიადს.

ზვიადი გვიან დაბრუნებულიყო უფლისციხიდან. მაინც გააღვიძეს ნამგზავრი, რადგან ჯავშნიანი ბერი უარს ამბობდა მის გარეშე სხვა ვინმესთვის ემცნო სათქმელი და საუწყებელი.

წინ დაისვა სპასალარმა თავისი წარგზავნილი, ცხრაკარის მონასტრის მამა სერაპიონი და მოისმინა შემდეგი:

თალაგვა კოლონკელიძეს კვლავ შემოეყვანა დიდოთა და ღილღვთა ლაშქარი ფხოვში. ხატები და ჯვრები კვლავ დაუნგრევია, ეკლესიები დაუწვავს, ბერები და მღვდლები სამრეკლოებზე თოკით დაუკიდია, ზოგიც კლდეებიდან გადაუყრია.

ცხრაკარის ტაძრისთვის ცეცხლი შემოუგზავნია ღამე. ევდემონი თოკით გადასულა კლდიდან, შემდეგ ღამღამობით ტყე-ტყე უვლია.

ხერკში ჯავშნიანი ცხენი უთხოვებიათ და მაცნედ წამოსულა მცხეთაში. დიდი ჯარით აპირებდა კოლონკელიძე არაგვის ხეობაში გადმოსვლას.

ეს ვეღარ თქვა ჯაშუშმა. მამამზე ერისთავი რას აპირებდა? მხოლოდ ერთი საყურადღებო ამბავი ამცნო: ტოხაისძეს დაუნიშნავსო კატაი, მამამზე ერისთავის ქალი.

ამ წელს კვეტარის ერისთავს ორჯერ უფრო ძლიერი ლაშქარი ჰყავსო, ამბობდა სერაპიონი.

გიორგი უფლისციხეში იყო ტაძრის მსახურებთან ერთად წასული, ამიტომაც მეორე დღესვე უფლისციხეს წავიდა ზვიადი.

მაშინვე მოიხმო მეფემ დარბაზის წევრები თავის წინაშე.

* * * * * * *

სწრაფი მაცნეები გაგზავნეს საერისთავოებში, გაგზავნეს ჯარისკაცების გამოძახების წერილები. ლაშქრის მზადყოფნისა და შეკრების თარიღად ცხრა ოქტომბერი დათქვეს.

შუაღამემდე გაგრძელდა თათბირი, გვიან დაიშალნენ დარბაზის წევრები.

გადაწყდა: ზვიად სპასალარი დაუყოვნებლივ წასულიყო დიდი ლაშქრით ფხოვს; ექვსი დღის შემდეგ მეფე გაუძღვებოდა სამეფო ჯარებს.

ზვიად სპასალარს უბრძანეს: მარბიელი (სწრაფი, მოძრავი რაზმი) წინ გაეშვა, იგი ჩრდილოეთიდან გადაუვლიდა კვეტარს, ფხოველთა მთებზე ხეობების ყელებს ჩაკეტავდა, თორღვას ციხემდე ივლიდა ასე.

ისიც დააბარეს: სისხლის ღვრას მორიდებოდა შეძლებისამებრ. ციხისთავებისა და ხევისთავებისათვის მძევლები გამოერთმია, მარბიელ ლაშქარსაც არ აეღო ნადავლი ჯავშნის გარდა, შეპყრობილ ბერებსა და მღვდლებს თავისუფლება მოეთხოვნა; ზვიადის ლაშქარი უკან მიჰყვებოდა მარბიელს და კვეტარას მანამდე არ შემოარტყამდა ალყას, სანამ მეფე არ მიადგებოდა ციხეს, რადგან იცოდა გიორგიმ: ზვიადი გულმძვინვარე იყო, ლაშქარს შეაწყვეტინებდა მიუვალი სიმაგრის აღებას.

მეფემ კარგად იცოდა: თუ კოლონკელიძეს როგორმე ვერ გამოიყვანდნენ ციხიდან, იგი ჩაიკეტებოდა, ზამთარი კარზე იყო მომდგარი და უსურსათოდ დარჩენილი ლაშქარი გაზაფხულამდე ვერ გაუძლებდა ციხის ალყას.

ზვიად სპასალარს გაუხარდა, მისი წინასწარმეტყველება რომ აუხდა როგორც გიორგის, ისე მელქისედეკს. სჯეროდათ: არ გასწორდებაო ძაღლის კუდი, არც კირჩხიბი იწყებსო სწორად სვლას.

ზვიადის პირველადი გეგმა ასეთი იყო: ფხოვში შესვლისთანავე დაენგრია რამდენიმე ციხე, რამდენიმე სოფელი დაეწვა, ხევისბერები გაენადგურებინა. ამის შემდეგ დაშინებული მოსახლეობა დაუყოვნებლივ მისცემდა მძევლებს.

თუ კოლონკელიძე შემოეგებებოდა, რომელიმე ხეობაში მოიმწყვდევდა ერისთავს ზვიადი, ამოჟუჟავდა მის ლაშქარს.

გიორგი მეფემ, სამმა ერისთავმა და მელქისედეკმა არ მიიღეს ზვიადის გეგმა, არ ივარგებსო საქმის გამწვავება, გაბრაზებული მოსახლეობა უფრო გულმოდგინედ ამოუდგებაო კოლონკელიძეს მხარში.

* * * * * * *

ცხრა ოქტომბერს უფლისციხეში შეიკრიბა სამეფო ჯარი, ტაოს ლაშქარი, კლარჯეთის ჯარები, მცხეთისა და ქვემო ქართლის ჯარები. მეფემ მოიტანა გორგასლის დროშა, რომელსაც წარმატებით იყენებდნენ ბრძოლებში, და გადასცა ზვიად სპასალარს. მან შეამოწმა ჯარისკაცების საბრძოლო მზადყოფნა და მათი ცხენების კარგად მომზადება.

მეორე დილით, გათენებამდე, ლაშქარი უფლისციხიდან გავიდა. მცხეთიდან არაგვის ხეობას აჰყვნენ გუდამაყრისკენ.

ზვიადმა ქორსატეველას ციხე მარცხენა მხარეს დატოვა. ლარგვისის ციხესთან ლაშქარი შუაზე გაყო. ჩრდილოეთისკენ გაგზავნილ რაზმს, რომელიც მტრის ტერიტორიის დასარბევად მიდიოდა, კახაი უსარდლა, რომელიც სამცხის ჯარების მეთაური იყო.

კახაი ცროლის მთიდან მარჯვენა მხარეს მიჰყვებოდა. ის ფხოვის მთების გადასასვლელებს ხელში ჩაიგდებდა. ამ დროს ზვიადი და მისი ლაშქარი ოჩანის ციხისთვის უნდა შემოევლოთ.

თუ ოჩანის ციხის მეთაური მძევლებს მისცემდა, ზვიადი კახას ჯარს დაეწეოდა. ამის შემდეგ ორივე ლაშქარი ერთად ივლიდა თორღვაის ციხემდე და ფხოვს დიდოეთს მოსწყვეტდნენ.

თავი XVI

– XVI –

შემოდგომის მზე ნაზად ათბობდა ხეობას. თეთრი ფერის გორაკების ფერდობებზე კაკბების კაკანი ისმოდა. ისინი ჯგუფ-ჯგუფად მიჰყვებოდნენ აღმართებს და ფუსფუსებდნენ ავშანის ბუჩქებში.

ერთი ჯგუფი ავიდოდა ბორცვზე, ჯგუფის მეთაური შეჩერდებოდა, დაიწყებდა ყივილს, ჯგუფი აფრინდებოდა. მეორე და მესამე ჯგუფიც მიჰყვებოდა მას და მთელ ხეობაში გაისმოდა გაბმული ყივილი.

ხევის სიღრმეში ვიწრო ბილიკს მიუყვებოდა ცხენზე ამხედრებული ახალგაზრდა ვაჟი, რომელსაც ფარი ეკეთა. მას ეცვა ფხოვური ჭრელჭრულა კაბა, თავზე ფხოვური ქუდი ეხურა, ფარი ზურგზე ეკიდა, მარცხენა ხელზე მიმინო ესვა. დახოცილი მწყრები, დაახლოებით თორმეტი, წელზე შეკრული თასმით თავქვე ეკიდა.

დაქანცული ცხენი უღიმღამოდ აქანავებდა თავს და ნელა მიჰყვებოდა ბილიკს. მიმინო აქეთ-იქით აცეცებდა თვალებს და კაკბის ყივილს უგდებდა ყურს.

ახალგაზრდა ვაჟი უდარდელად მღეროდა აღმართზე:

ჰარალო, ჰარიარალუუ, ჰარალო, ჰარიარალუუ... კარგი ვაჟკაცი, მგელი, არწივი, არც ერთი არ გაიწრთვნება (არ შეიცვლება), ჰარალუ, ჰარიარალუუ...

ხევის გაღმა, სადაც კლდის კიდეს მტკივნეულად ეტყობოდა ხევიდან ამომავალი ბილიკის განშტოება, ფხოვურ ტანსაცმელში გამოწყობილ ქალს ცხენი შეეჩერებინა.

„კონსტანტინეე, ჰაუ კონსტანტინეე,“ – იძახოდა ქალი.

თვალზე ხელისგულს იჩრდილავდა, ხან დასავლეთისკენ გაშლილ ვაკეს გადაჰყურებდა, ხან ისევ ხევისკენ ბრუნდებოდა და მთელი ხმით ყვიროდა:

„კონსტანტინე, ჰაუ კონსტანტინეე.“

ჰარალუ, ჰარიარალუუ, მგელი არ დათმობს მგლობას, კარგი ვაჟკაცი – მამაცობას, ჰარალუ, ჰარიარალუუ...

მღეროდა ვაჟკაცი, მშვიდად მიაჩაქჩაქებდა ცხენს, ნელა მიჰყვებოდა აღმართისკენ მიმავალ ბილიკს. ხევი ხმაურობდა, კაკბები უფრო ძლიერად კაკანებდნენ. ახალგაზრდა ვაჟი განაგრძობდა ღიღინს:

ჰარალუ, ჰარიარალუუ, კარგი ვაჟკაცი – მამაცობას, არწივი – არწივობას, მთის ყურში – ნადირობას.

ქალის ყივილზე კლდეზე ასული კაკბები ისევ ხევისკენ შებრუნდნენ, გაძლიერებული ყივილით გადაფრინდნენ კლდიდან. ახლომდებარე სამლოცველოს ნანგრევებიდან ყორნები წამოიშალნენ, უცნაური ყრანტალი გამოსცეს, შემდეგ ჰაერში აირივნენ და მელნის ლაქებივით მიეკვრნენ სადაფისფერ ცას.

ყმაწვილმა სიმღერა შეწყვიტა და ქალის ძახილს მიაყურა.

„გააჭენე, გააჭენე ცხენი!“ – ყვიროდა ქალი და თან ხელს უქნევდა.

ახალგაზრდა ვაჟმა ცხენს აუჩქარა, მაგრამ მიმინო მარცხენა ხელზე ესვა, ამიტომ გაჭენება ვერ მოახერხა. როცა ქალმა ისევ აყვირდა, მან მარჯვენა ხელით მიმინოს მისწვდა, ცხენს დეზი ჰკრა და გაქშენებულმა ცხოველმა ძლივს დაამთავრა აღმართი.

ქალმა ცხენი დაძრა, კლდის კიდეს მიუახლოვდა, თავზე წამოადგა ხევიდან ამომავალს და დაუყვირა:

„ახლავე გააჭენე ცხენი, ოჩანის ციხეში ამბავი დააგდე, რომ მეფის ჯარები მოდიან. მერე კვეტარისკენ მოუსვი, ერისთავს აცნობე, რომ ოჩანის ციხეს ჯარი მიაშველოს.“

ვაჟმა მიმინო ქალს მიაჩეჩა, კისრიდან ბოლომდე ხელი გადაუსვა. ფრთები გაუსწორა, ასწავლა, როგორ დაესვა მარცხენა ხელზე. თასმა შემოიხსნა და მწყრებიანად გადასცა.

მიმინო გაიფხორა, ქარვისფერი თვალები დაუბრიალა ქალს.

„მე ვერ მოგყვები ჭენებით, შვილო, ხურჯინში ჩემი ნივთები დამემტვრევა. მოკლე გზებს მიჰყევი, საყორნეი გადაჭერი.“

ვაჟი უნაგირზე ორივე ფეხით შედგა, ხევის გაღმა სერზე მომავალ ჯარს თვალი შეასწრო. მუზარადები მზეზე ელავდნენ. შემდეგ უნაგირს დაახტა უკანალით და ცხენი გააჭენა.

ქალმა თავსაფარი მოიხსნა, ფრთხილად გაახვია მიმინო შიგ, მხოლოდ თავი ამოაყოფინა, ფრთხილად ჩაისვა იგი უბეში, თასმა წელზე მოიბა და გაუჯავრდა დავარდნილ ცხენს.

თავი XVII

– XVII –

როგორც კი ოჩანის ციხე გამოჩნდა, ზვიადმა აქაც ორად გაყო ლაშქარი. ერთს ტაოელი აზნაური ფანასკერტელი უსარდლა, მეორეს კი თავად გაუძღვა წინ. ფანასკერტელი ციხეს ჩრდილოეთიდან შემოუვლიდა, იმ მხრიდან, საიდანაც ხატის ტყეები ერტყა.

ზვიადმა წინასწარ იცოდა, რომ ფხოველები ხატის ტყეებში არ შევიდოდნენ. ზვიადი და მისი ლაშქარი ჯერ ხევ-ხევ ივლიდნენ და როგორც კი ოჩანის ციხეს გაუსწორდებოდნენ, ჯარი ზეგანზე ამოვიდოდა და სწრაფად აჰყვებოდა აღმართებს.

თუ მძევლებს მისცემდნენ, ხომ კარგი, თუ არადა, ზვიადისა და ფანასკერტელის ლაშქარი მაკრატელივით მოიკეცებოდა, სამკუთხედად შემოჭრილი მთებში, და მტერს ალყაში მოაქცევდა.

ოჩანის ციხეს ჩრდილოეთიდან გორაკები ესაზღვრებოდა. დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან მიუვალი კლდეები, ხოლო სამხრეთიდან ოდნავ დაქანებული ვაკე, რომელსაც გამომშრალი ხევი ზღუდავდა. ხევის კიდეს იშვიათი თელის ტყე მიჰყვებოდა, აქა-იქ ეკლიანი ბუჩქებითა და ველური მცენარეებით.

ხევი ღრმა იყო და ცხენოსანს კარგად დამალავდა. ნახირებსა და ჯოგებს ბილიკებით დაეკბილა ხევის კიდე ზოგან.

ამ ბილიკებით უნდა ესარგებლა ხევიდან ვაკისკენ ამომავალ ლაშქარს.

ზვიადი სარკინოზებთან მრავალჯერ იყო ნაბრძოლი. მან კარგად იცოდა, რომ როცა საიერიშოდ მიმავალ ცხენოსან ჯარს უკან თხრილი აქვს, ეს უკანდახევის ფიქრს ახშობს მხედრების გულში.

სარკინოზები სპეციალურად აკეთებდნენ თხრილებს, ამ შემთხვევაში კი თავად ბუნება დაეხმარებოდა სპასალარს.

ზვიადმა ბრძანა: ყოველ მეორე მხედარს ხევში დაეტოვებინა ცხენი. ყოველ ცხენოსანს თითო ქვეითი უნდა ახლდა, ზოგი შუბით, ზოგი ქამანდით, ზოგიც ჰოროლით.

სპასალარმა ისიც იცოდა, რომ მთიელთა ჯარს ის უპირატესობა ჰქონდა, რომ ფხოველები და დიდოელები მთაში გაზრდილ, ძლიერ ცხენებზე ისხდნენ.

ზვიადს წესად ჰქონდა, ცხენოსან ლაშქართან ბრძოლაში მტრის ცხენის მოკვლა შუბით, ჰოროლით ან ქამანდით.

სანამ ახალგაზრდა კონსტანტინე ციხემდე მიაღწევდა, ზვიადის ლაშქრის მოახლოება გზირებმა კვეტარის ციხისთავისთვის უკვე ეცნობებინათ.

როგორც კი ხევში შემავალი ლაშქარი შენიშნეს მეციხოვნეებმა, ოჩანის ციხეში საყვირს დასცეს.

კოშკების ჩარდახებზე კოცონები აანთეს და ვაკიდან ამომავალ მტერს დახვდნენ.

ჩრდილოეთიდან ფანასკერტელის ჯარი ხატის ტყეებში იპარებოდა. ზვიადის ლაშქარი კი იშვიათმა თელის ტყემ ვერ დაფარა.

ერთ წუთში ვაკე ფხოველთა და დიდოელთა ცხენოსნებით აივსო. ჯერ დიდოელები დაესხნენ თავს აღმართში ამავალ მხედრებს, წინა რიგის ცხენები დაუხოცეს. თელის ტყე და ბუჩქნარი ხელს უშლიდა ბრძოლას, ამიტომ ზვიადის ჯარისკაცებმა ხმალი ვერ იხმარეს.

ხევი ვიწრო იყო, ზვიადის ლაშქარს მთლიანად გაევსო იგი.

ვაკეზე ასასვლელი ბილიკები არც ისე ბევრი იყო, ამიტომ ცხენოსნები ერთმანეთს ეჯახებოდნენ. დიდოელები ბილიკების ვიწრო მონაკვეთებში ხვდებოდნენ მათ და უმოწყალოდ სცემდნენ ცხენსა და კაცს.

ისრით და შუბით განგმირული მხედრები ძირს ენარცხებოდნენ, გორაობით ცვიოდნენ ხევში. შეშინებული ცხენები ყალყზე დგებოდნენ, ჭიხვინით ვარდებოდნენ კლდეებიდან.

ერთბაშად ყორნების ლაშქარმა დაფარა ხევი, თელებზე ჩამომსხდარნი შემზარავად ყიოდნენ.

ჭიხვინებდნენ უპატრონო ცხენები, კვნესოდნენ დაჭრილები, ველურად ყიჟინებდნენ დიდოელები და ფხოველები.

ხევიდან ამოსვლისას ზვიადს ცხენი დაუჭრეს. ზვიადის ცხენი წაიქცა. აბჯრის მტვირთავი სწრაფად წამოხტა, მაშინვე სათადარიგო ცხენი მიუყვანა, ჰოროლი დაარტყა დიდოელ შუბოსანს. ზვიადმა დევკაცი კლდიდან გადააგდო.

აღმართში ამავალ ჯავახელთა ერთმა ფრთამ შეკრთა და ცხენები ხევისკენ მიაბრუნა.

მაშინ განრისხდა ზვიად სპასალარი, „ჯარს შეუძახა, მეფის ჯარების საყვირებმა დასცეს და მხეცებივით მიეტევნენ.“

დაამთავრეს აღმართი, ქვეითად მომავალმა სამცხელებმა ვაკეზე გაიარეს, ისევ ცხენებზე მოასხდნენ. ჯავახელებმაც ამოიღეს ჯავარდნები და მტერს შეუტიეს.

დიდძალი ფხოველები და დიდოელები დაიღუპნენ, რიგებად დაწვნენ ოჩანის ციხის მიდამოებში მკერდგანგმირულნი.

ხელახლა დასცეს საყვირი მეფის ჯარებმა და მარჯვენა ფრთა დაწინაურდა, ციხისკენ მიმავალ სერს ზურგზე მოექცა.

ფხოველთა ჯარს ხევისბერი ღუდუშაური მეთაურობდა. მთის წვერზე უკვე აცნობეს, რომ კახაის ლაშქარმა ხატის ტყე გადმოლახა.

მან იცოდა, რომ ფხოველები ხატის ტყეებში არ შევიდოდნენ, ამიტომ დიდოელთა დიდი რაზმი გაგზავნა. კახას ლაშქარს არც ჰოროლი უხმარია, არც შუბები – ტყიდან გამოსვლისთანავე ხმალდახმალ დაესხნენ თავს ცხენოსნები მტერს, რადგან ტყისპირას შემოხვდნენ დიდოელები მათ.

დიდოელები გაოცდნენ, როცა კახას ჯარისკაცების ჯავარდნებმა მათი ხმლები ყინულის ლოლუებივით დალეწეს.

ღუდუშაური დიდოელთა საშველად ციხისკენ აპირებდა მიბრუნებას. ამ დროს დიდოელები შეშინდნენ და ხატის ტყეებისკენ გააჭენეს ცხენები. კახას ლაშქარმა თავი ააღირა (გაიმარჯვა), გულმოდგინედ გამოემართა ციხის კოშკისკენ.

ღუდუშაურმა მიხვდა, რომ თუ ციხეს დაეხმარებოდა, ზვიადის ჯარი ზურგიდან მოექცეოდათ. ამიტომ ხევისბერმა საშინლად იყვირა, ხმალი ამოიღო და ხუთასზე მეტი ცხენოსანი გაგზავნა ზვიადის ჯარისკენ გაბედულად.

ტაოელებმა ახლა შუბები გაასწორეს და სერის თავზე მამაც ხევისბერს დახვდნენ.

მაშინ ზვიად სპასალარმა თავის უზარმაზარ ულაყს დეზი ჩაარტყა. მან ხევისბერის პატარა ჩერქეზულ ცხენს მკერდით დაეჯახა. ღუდუშაურმა ცხენს გვერდი ააქცევინა და თავად ხმალი გადაუქნია სპასალარს, მაგრამ ზვიადმა ხმალს ხმალი შეაგება და ხევისბერს ხელში მხოლოდ ხმლის ტარი შერჩა.

სანამ ღუდუშაურს სხვა ხმალს მიაწვდიდნენ, ზვიადმა მოასწრო და ჯავშნიანად გაკვეთა იგი წელამდე.

ხევისბერის ვაჟი, თორღვა, სპასალარისკენ გაიქცა, მაგრამ ჯიუტმა ულაყმა უღალატა მას. მისი ხმალი სპასალარს ასცდა და ზვიადის ცხენს ორივე ყური მოაჭრა.

ფხოველნიც დარწმუნდნენ, რომ სამეფო ჯარისკაცებს ძვლისა და ფოლადის გამჭრელი ხმლები ჰქონდათ. მათ პირი იბრუნეს და ცხენები ხატის ტყეებისკენ გააქციეს.

როგორც კი ციხის კარები შეანგრიეს, ციხისთავმა მაშინვე ზავი ითხოვა. მან ზვიადს მძევლების მიცემაზე დათანხმდა.

იმავე დღეს ციხისთავს თავი მოჰკვეთეს და თოკით გოდოლის ჩარდახიდან გადმოკიდეს.

ზვიადმა ორი ათასი ჯავშნის ნადავლი აიღო და ოჩანის ციხე დაანგრია.

გამთენიისას ხეობებს გაჰყვა. უგრძნობლად და უბრძოლველად გაემართა კვეტარისკენ.

გზადაგზა ფხოველნი პურ-მარილით ეგებებოდნენ. ყელზე საბელშებმული ხევისბერები ზავს ითხოვდნენ.

გააფთრებულმა ზვიადმა ბრძანა და ისინი სამრეკლოზე იმავე საბელებით ჩამოკიდეს, რომლებიც მორჩილების ნიშნად თავად ჰქონდათ გამობმული. გზადაგზა ზვიადმა ხიზანი (გადამწვარი სახლებიდან დარჩენილი ნივთები) და ჯავშნის ნადავლი აიღო, ხევისთავებისგან მძევლები ჩაიბარა.

ყველას ასე ეგონა: ზვიადის ჯარი კვეტარის ციხის ასაღებად მიდიოდა. სპასალარმა განზრახ აირჩია პირდაპირი გზები, რათა ერისთავისთვის შიში მოეგვარა.

კოლონკელიძეს კონსტანტინე არსაკიძის მოსვლამდე მსტოვრებმა აცნობეს მეფის ჯარის ფხოვში შემოსვლა. სამი დღით ადრე მამამზე და ტოხაისძე იუწყებოდნენ: მეფე და ზვიადი დიდი ჯარით მოდიანო.

თავდაპირველად ერისთავს გუდამაყარში უნდა შებრძოლებოდა ზვიადის ჯარს, მაგრამ აქ ასეთი ამბავი მოხდა:

მამამზეს და ტოხაისძეს პირობა ჰქონდათ, რომ თუ კოლონკელიძე არაგვის ხეობაში გადმოსვლას მოასწრებდა, მხოლოდ მაშინ შეუერთდებოდნენ მეამბოხეებს.

ახლა, როცა სპასალარმა კოლონკელიძეს დაასწრო, ისინი უარზე დადგნენ, რადგან იცოდნენ: გზადგავლილი ზვიადი ქორსატეველას მიწასთან გაასწორებდა.

კოლონკელიძემ ასე ივარაუდა: ჯერ ზვიადის ჯარი ხევისთავებისა და ხევისბერების მიერ შეგროვებულ ბრბოებს უნდა შელეწნოდა, ხეობების თავებში აღმართულ გოდოლებს გამკლავებოდა. როცა კვეტარს მიუახლოვდებოდა, ციხიდან გამოვიდოდა კოლონკელიძე და კვეტარის მიდამოებში შეებრძოლებოდა მას.

თუ საქმე გაუჭირდებოდა, ისევ კვეტარის ციხეში ჩაიკეტებოდა.

ზამთარს მოკავშირედ გულისხმობდა. უსურსათოდ დარჩენილი მეფის ჯარი გაზაფხულამდე ვერ გაძლებდა.

ოჩანის ციხის აღებამ, დიდოთა ჯარის უკან დახევამ, კახას მიერ ფხოვის მთების ჩაკეტვამ, ბოლოს კი ფოლადისა და ძვლის გამჭრელი შუბების გამოჩენამ თავზარი დასცა კოლონკელიძეს.

ერისთავი ზვიადთან მძევლების გაგზავნას აპირებდა და სწორედ ამ დროს უფლისციხიდან მალემსრბოლი მოვიდა. მან ამცნო, რომ მეფე გიორგი ტაძრეულითა (საეკლესიო პირებით) და დიდი ჯარით მობრძანდებაო კვეტარს. ის მძევლებსა და ზავის პირობის დადებას მოითხოვსო, რათა შემდეგ საერთო ჯარით გაილაშქროს კახეთ-ჰერეთის ქორ-ეპისკოპოსის წინააღმდეგ.

თალაგვამ კარგად იცოდა, რომ გიორგი უშიშარი იყო, როგორც უსხეულო (ანგელოზი), მაგრამ ეს გარეშე მტრებთან ომებში. საერისთავოებში სისხლის ღვრას იგი გაურბოდა. მართალია, ზვიადი ყოველთვის სისასტიკეს მოითხოვდა, მაგრამ სამაგიეროდ მელქისედეკ კათალიკოსი მხარს უჭერდა მეფეს კეთილი რჩევებით.

ამიტომაც ასე იფიქრა კოლონკელიძემ: ზვიადმა დალაშქრა ფხოვი, დიდონი უკან დაახევინა. მეფე სისხლის ღვრას ერიდება და უეჭველად შემირიგებსო.

თავი XVIII

პირველი ამბოხიც მანვე აპატია, ძელიცხოველის ლაშქრობა ეყო ორივე ერისთავს.

– XVIII –

გიორგის ჯარი სულ სხვა გზით წამოვიდა. მეფემ ლარგვისის ციხეში გაათია ღამე და დილით ქორსატეველას მიადგა. მამამზე და ტოხაისძე დიდი ამალით შეეგებნენ მას.

მამამზე „მამაშვილურად“ გადაეხვია გიორგის, მარჯვენა მხარზე აკოცა ჩვეულებისამებრ.

ბორდოხანმა ბევრი ევედრა მეფეს, დილამდე დარჩითო ჩვენთან. მეფე დაჰპირდა, რომ ფხოვიდან მობრუნებულნი უეჭველად გამოგივლითო.

„ქალს ათხოვებო, ბორდოხან ბატონო, ასე გადმომცეს, ქორწილია მოსალოდნელი“.

ბორდოხანს სახე აელეწა, შეკრთა. მაშინვე უპასუხა:

„რა დროს გათხოვებაა ბავშვისა, ჯერ მხოლოდ თორმეტი წლისაა, მეფევ ბატონო, კატაი“.

როგორც კი ისაუზმეს, ჯარი დაიძრა.

მეფის მოლოდინისგან შეშინებული ხალხი მიუვალ მთებში გახიზნულიყო. დაცარიელებული სოფლები უპატრონო ძაღლების, მოხუცებისა და ავადმყოფების ამარა მიეტოვებინათ.

სამრეკლოზე ჯერ კიდევ ეკიდნენ თავჩაქინდრული ხევისბერები თოკით. ეკლესიები დაკეტილი იყო, რადგან ბერები და მღვდლები დაეხოცათ, ან თავად გაქცეულიყვნენ მცხეთას.

ხევის ყელებთან დახოცილი გზირები ეყარა; სვავები კორტნიდნენ ნადირის მიერ დაგლეჯილ გვამებს.

ზვიადის მიერ გამოგზავნილი მალემსრბოლი გოიმზვარესთან წამოეწია გიორგის.

ზვიადი წერდა: კოლონკელიძემ მძევლები მოიტანაო, დიდოთა და ღილღვთა ბრბოები ფხოვის მთებს გადაღმა გადავრეკეთ, კახას ჯარი თორღვაის ციხეს შემოეწყოო, ცხრაკარში ველოდებით მეფის ბრძანებასო.

გიორგიმ ეს დააბარა მალემსრბოლ უშიშარაისძეს:

როცა მე შემოგითვლი: პანკისს წადი-მეთქი, ეს ნიშანი იქნება, რომ მე კვეტარის ციხეში დაგიხვდები. მაშინვე ჯარიანად მოდიო. – გოიმზვარეს გასცდნენ თუ არა, ჯვარისმტვირთველი დაწინაურდა. თორმეტი ჯავშნიანი რაინდი სამეფო დროშას ახლდა, მოშორებით მეფე მოდიოდა, სამასი შუბოსანი თან მოსდევდა. ათასზე მეტი ჯარისკაცი უკან მოჰყვებოდა მეფის ამალას, მაგრამ ეს ჯარი ჯერაც არ იყო შემოსული გოიმზვარეში.

დაღმართში მიმავალი ურმის გზა ხევის უბეში იკარგებოდა. უსიერი წაბლის ტყეები დაიწყო, მელიები გადარბოდნენ გზაზე.

მეფემ თვალი მოჰკრა, რომ ხევის უბიდან ჯავშნიანი მხედრები გამოვიდნენ. როგორც კი ჯვარისმტვირთველსა და მედროშეს გაუსწორდნენ, მაშინვე ჩამოქვეითდნენ. რაინდთა წესისამებრ, პატივით მიესალმნენ წინამორბედებს, ეამბორნენ და ისევ შესხდნენ ცხენებზე და გიორგის ამალისკენ გამოემართნენ.

გიორგიმ კოლონკელიძე იცნო. გზა ვიწრო იყო და არ ჩანდა, რამდენი ჯარისკაცი ახლდა ერისთავს.

ისრის სასროლ მანძილზე კვლავ ჩამოქვეითდა კოლონკელიძე და მისი ამალა. ახლა უფრო მოკრძალებულად მიესალმნენ მეფესა და მის ამალას.

როცა თავმოდრეკილი კოლონკელიძე მეფეს მიუახლოვდა და ხელზე ეამბორა, მან ნაძალადევად გაუღიმა ცბიერ ერისთავს.

კოლონკელიძეს გული მოეცა, როცა გიორგის გვერდით მომავალი მამამზე დაინახა, ხოლო მის უკან სახლთუხუცესი – ტოხაისძე.

მეფის ამალას თვალი შეავლო კოლონკელიძემ, ინანა: დიდი ჯარით რატომ არ შევეგებეო გიორგის. ასე ეგონა, მარტო სამასი ჯარისკაცი ახლდა მეფეს.

ეს წაბლის ტყე ჩინებული იქნებოდა ჩასასაფრებლად.

გზა აღმართებს მიჰყვა. ამასობაში უკან მომავალი ჯარის წინამორბედები მეფის ამალას წამოეწიენ. კოლონკელიძეს გუნება გაუფუჭდა. აღარ იცოდა, ბოლოს რამდენი ათასი ცხენოსანი თან ახლდა გიორგის.

მეფის საუბრის კილო მშვიდობის ნიშანს იძლეოდა. გიორგი ბუნებით მშვიდი იყო, ლაპარაკი არ უყვარდა, მაგრამ ამაოდ მოლაპარაკე და სახით კეთილი.

წყნარი და მზიანი საღამო იყო. ცხენების ერთობლივი ფრუტუნი, ხევის წყლის ჩხრიალი, ცას მიწვდენილი მთების სილურჯე, მუქი ლურჯი მაღალი ცა – ეს ყველაფერი მშვენიერ გუნებას უქმნიდა მეფეს და მის ამალას. გიორგი მეფე, კოლონკელიძე და მამამზე თავიანთი მხლებლებით ისე ტკბილად საუბრობდნენ, თითქოს ყველას დავიწყებოდა, რომ ამ ხეობაში ერთმანეთს საომრად უნდა შეხვედროდნენ.

კოლონკელიძეც ამოდ შესაყრელი კაცი იყო – ტანმორჩილი, გამხდარი, მაგრამ მშვენიერი ვაჟკაცი; წვერი ოდნავ გაჭაღარავებოდა, მაგრამ სახეზე ჭაბუკური იერი გადაჰკრავდა, თაფლისფერი თვალებიდან სიჭაბუკის ცეცხლი გამოკრთოდა.

მეფემ ორ-სამჯერ ესროლა მზერა გვერდით მომავალს, გაახსენდა ის საღამო მცხეთობას, როცა კოლონკელიძე ცხენოსნობაში ეჯიბრებოდა შორენას. და-ძმას უფრო ჰგავდნენ იმ ჯირითში ისინი, ვიდრე ხუმრობით გაჯიბრებულ მამა-შვილს.

წაბლები ცვიოდა გზაზე გადმოსული ტოტებიდან, სადღაც ხევში ხარირემი ყვიროდა. კვერნები დაშლიგინებდნენ ცადაწვდენილ სოჭის ხეებზე.

მეფემ განზრახ აუჩქარა ცხენს, კოლონკელიძე აიყოლია და როცა მცირე მანძილზე დაშორდნენ ამალას, კოლონკელიძემ ფრთხილად დაიწყო „სამწუხარო გაუგებრობის“ ამბავი. ეს ყველაფერი „დიდოთა და ღილღვთა ბრბოებს“ გადააბრალა უტიფრად და როცა ამას ამბობდა, თაფლისფერ თვალებს არ აშორებდა გიორგის.

დიდი მადლობით ახსენებდა სპასალარს, რომ ზვიადმა „ის მურტალნი“ ფხოვის მთებს გადაღმა გადარეკაო. თანაც შეფარვით შესჩივლა მეფეს, რომ მძევლები შევაძლიე, ჯავშნის ნადავლი აიღო, ხევისბერები მაინც მოაშთოო, მორჩილების ნიშნად ყელზე საბელგამობმულნი.

მეფემ ცხენი შეაყენა, მალემსრბოლი იხმო და ზვიადთან წასვლა უბრძანა.

მეფემ დააბარა, რომ ამიერიდან ხევისბერებს ხელი არ ახლოთ. მან ასევე შეუთვალა, რომ ცხრაკარი მაშინვე დაეხურათ და ზეგ დილამდე პანკისში დალოდებოდნენ.

პანკისის ხსენებამ ერისთავს იმედი გაუმყარა. მან იფიქრა, რომ გიორგი, ალბათ, პანკისიდან აპირებდა ჰერეთის ქორ-ეპისკოპოსზე თავდასხმას.

გარდა ამისა, კოლონკელიძეს კიდევ ერთი რამ ამშვიდებდა: ერისთავს ეჭვი ჰქონდა, რომ მეფე ფარულად შორენას მიმართ გრძნობდა სიყვარულს.

ისიც იცოდა, რომ მეფეს უთანხმოება ჰქონდა დედოფალთან, რადგან უწესო ქალების მოყვარული იყო.

გაახსენდა გურანდუხტის ნათქვამი: შიმუნვარებს უნახავთ, რომ მეფე იდუმალად უყურებდა შორენას ჭიაბერის ორმოცზე.

ტოხაისძის ნაამბობიც ემთხვეოდა ამას. მისი თქმით, გიორგიმ ფარსმანს ჯვარი მოაწამვლინა და ჭიაბერიც იმიტომ მოაკვლევინა, რომ დედოფალს გაყროდა და შორენა შეერთო ცოლად.

ამ წუთას კოლონკელიძემ მტკიცედ დაიჯერა, რომ მეფე, შესაძლოა, შორენას შესართავად იყო მოსული.

თალაგვას ახლა აღარ მოსწონდა მამამზე ერისთავისა და ტოხაისძის ჩამოსვლა.

თუ გიორგი მართლაც გაეყრებოდა ცოლს და შორენას შეირთავდა, კოლონკელიძე მზად იყო დახმარებოდა მას ჰერეთის ქორ-ეპისკოპოსთან ომში. მეფესთან დამოყვრება თავმოყვარე ერისთავს ახალ შესაძლებლობებს ჰპირდებოდა.

ეს ყველაფერი ერთმანეთს დაემატა, ამიტომაც გულმხიარული ერისთავი წინ გაუძღვა საომრად მოსულ სტუმრებს.

კოლონკელიძემ შიკრიკი გაგზავნა კვეტარის ციხეში და სახლთუხუცესს დააბარა, რომ მეფისა და მისი ამალის მისაღებად მოემზადებინათ ყველაფერი.

ციხისთავი, შვიდი ხევისთავი და ცამეტი ხევისბერი დახვდნენ სტუმრებს. ერისთავის მეუღლე გურანდუხტი და შორენა შიმუნვარებთან ერთად ციხის კარებთან შეხვდნენ მეფეს.

იმ საღამოს ორას ორმოცდაათი ხარი, შვიდი ირემი და სამასზე მეტი ცხვარი დაკლეს.

პურობის დაწყებამდე მეფე და ერისთავი განმარტოვდნენ და ცოტა ხანს ისაუბრეს. ამის შემდეგ, ხუთი ტაოელი აზნაური, ციხისთავი და სამი ხევისთავი დაასწრეს თათბირს.

შეთანხმდნენ, რომ მეორე დღესვე მეფე და ერისთავი პანკისში წასულიყვნენ და იქიდან შეეტიათ ჰერეთის ციხეებისთვის.

მეფემ ერისთავს ლალისთვლიანი ბეჭედი წამოაცვა ცერზე. მან ასევე უბოძა ერთი საყურე, ერთი ბიზანტიური რაინდული სარტყელი, ერთი აბჯარ-მუზარადი, სამი თოროსანი ცხენი, დროშა და შუბი. მეფემ მას ზავის პირობა მისცა, რომ კვეტარის საერისთავო სამუდამოდ დაურღვეველი და სრულიად შეუვალი იქნებოდა.

კოლონკელიძემ მეფე ციხის ეზოში გაიყვანა და ქალი ირმები აჩვენა. ციხეში ირმების მთელი ჯოგი ჰყავდათ.

მასპინძელი გახარებული ეუბნება სტუმარს: „ამ ირმებს ალყის დროს ვკლავთ ხოლმე, ხოლო როცა მშვიდობაა, ვაშენებთ“.

მეფეს თვალები გაუბრწყინდა ამ მშვენიერი ცხოველების დანახვაზე. ხარებმა და ფურებმა კისერი მოიღრიჯეს, ქორბუდიანი რქების ტევრი ატორტმანდა.

ნუკრები მორცხვად იმალებოდნენ მოთვინიერებული ფურების ფეხებთან. მათ ჯერ კიდევ არ გასცლოდათ დედის მუცლიდან დაყოლილი ველური დარცხვენილობა. მხოლოდ ერთი, ულამაზესი ნუკრი, მთლად ლომისფერი და ამაყად ყელმოღერილი, იდგა განაპირას, ჯახველის ქვეშ. როცა გიორგი მიუახლოვდა, ის ადგილიდან არ დაძრულა, თავისი მშვენიერი გიშრისფერი თვალებით შესცქეროდა ახალმოსულს.

გიორგიმ ხელი გაუწოდა და უთხრა: „თფუჩიო“.

ნუკრი უფრო ახლოს მოვიდა, ჯერ გაწვდილ ხელს დახედა, შემდეგ კი თავისი ხორკლიანი ენით გალოკა იგი.

„აი, ეს შორენას საყვარელი ნუკრია, ნებიერა. ობოლია, ამიტომაც შეიფარა და თავად გაზარდა შორენამ“, – თქვა კოლონკელიძემ.

ახლა გიორგიმ ყველაზე დიდსა და მშვენიერ ფურს დაუწყო ყურება.

„სამოცდაათი მეწველი მყავს ასეთი. თორმეტ წყვილს ხვალვე გამოგიგზავნით მცხეთაში“, – ეუბნება ერისთავი მეფეს.

თავის სიცოცხლეში არაფერი ისე არ მონდომებია გიორგის სხვისი, როგორც ეს ირმის ჯოგი, ეს ირმის ჯოგი და შორენა...

„შორენა ახლა ვეღარ გახდება „სხვისი“, რადგან ჭიაბერი აღარ არის ამქვეყნად, ხოლო ირმის ჯოგი? ირმის ჯოგი... ვნახოთ, რა მოხდება ამაღამ“... – ეს გაიფიქრა მეფე გიორგიმ და პირდაპირ შეხედა კოლონკელიძის თაფლისფერ თვალებს. ამ წუთას ვერავითარი მზაკვრობა ვერ დაინახა ამ თვალებში. ეტყობოდა, რომ ის მართლა აპირებდა თორმეტი წყვილის გაგზავნას მცხეთაში.

პურობა დაიწყო. მემაშხალეებმა ალყა და ქონი შემოიტანეს და მაშხალები აანთეს.

მეფე გიორგი აწრიალდა. გულით უნდოდა, რომ პურობის დაწყებამდე ზვიადი მოესწრო.

უეცრად შიშმა აიტანა: ვაითუ, მალემსრბოლი უშიშარაისძე გზაში რომელიმე ხევისთავს შეეპყრო. უშიშარაისძე გამოცდილი ჰყავდა გიორგის ომებში. ფეხებით რომ დაეკიდნათ, ის არ გასცემდა საიდუმლოს, მაგრამ ეს იყო, მთელი გეგმები აერეოდათ ზვიადსა და გიორგის.

„თუ უშიშარაისძე ცხრაკარამდე ვერ მიაღწევდა, ზვიადი პირდაპირ გაიგებდა ქარაგმულად შეთვლილს, ლაშქრიანად აიყრებოდა ალბათ და მართლაც წავიდოდა პანკისს“.

თუ უშიშარაისძე მშვიდობით ჩასულიყო ცხრაკარში, მაშ რატომ აგვიანებდა ზვიადი ამდენ ხანს?

არც პანკისი იყო შორს, მაგრამ გიორგიმ დანამდვილებით არ იცოდა, რას მოუწყობდა მეფესა და ამალას მელაძუა ერისთავი. ხომ შესაძლო იყო ღვინო მოეწამლათ, ან ირმის ხორცში ცოტა შხამი გაერიათ?

უმთავრესი მაინც ეს იყო, მეფე გიორგის არ უნდოდა პურ-მარილის მიღება.

პურობა როგორც კი გათავდა, მაშინვე ნადიმი დაიწყო. როცა მეფის სადღეგრძელო შესვეს, შორენამ თავად მიართვა სამადლობელი ჯიხვი გიორგის.

ამ საღამოს მეფეს ერისთავის ასული ადრინდელზე მეტად მოეწონა.

შორენა დაქალებულიყო. მისი ქალწულური სინატიფეს სრულებითაც არ არღვევდა მოწიფულობის მაცნე სხეულის სისავსე. ღაწვებზე ოდნავი სიყვითლე მაინც შერჩენოდა. ძაძა, მუქი ყვითელი სამოსი, ირანული აბრეშუმის სამოსით შეეცვალა, რომელსაც ზოგან მწყრისფერი იერი გადაჰკრავდა.

სხეულის კიდურები დაგრძელებოდა, გულ-მკერდისა და თეძოების სისავსე ჰარმონიულად შერწყმულიყო ისეთ სიმრგვალეში, როგორიც მწყერს სჩვევია ხოლმე რთველის მიწურულში, ამ ძვალწვრილსა და ხორცმრავალ არსებას.

მეფე ფარულად უყურებდა მის გვერდით მჯდარ შორენას და მამაკაცის ქორულმა მზერამ ეს შენიშნა: მგლოვიარე სასძლო ისეთ მიჯნამდე მისულიყო, როცა ქალობა სძლევს ხოლმე გლოვას და ქალური სილამაზე თავისი მშვენების გამოსაჩენად სიმძიმილის ნიშნად სატარებელ სამოსსაც მოირგებს.

კიდევ შეხედა შორენას. შეუძლებელი იყო რაიმე მზაკვრობა ყოფილიყო ამ მშვენიერ, წმინდა თვალებში. ეს იყო, მის მზერაში გიორგიმ დაიჭირა ის ველური დარცხვენილობა, რომელიც ირმის ნუკრების გამოხედვაში შენიშნა ცოტა ხნის წინ.

როცა ჯიხვი გამოართვა და ნუშისგულივით თეთრ ხელებს დახედა, იფიქრა: „ასეთი ხელებით მორთმეული საწამლავიც საამური იქნებაო ალბათ“ და გამოსცალა ჯიხვი.

გაახსენდა ჭიაბერის მიერ ოვსთა მეფის მოწამვლა ქორსატეველას ციხეში.

როგორც კი გამოსცალა, რაღაც უცნაურმა შიშმა შეიპყრო მეფე გიორგი, „უშიშო ვითარცა უხორცო“ (როგორც მატიანე ახსენებს მას).

ერთ წუთში ისევ მოიკრიბა ძალა, გაუხარდა, რომ ხელ-ფეხი ისევ ესხა და მოძრაობა შეეძლო. ახლა ხმის გაღება მოუნდა და ეუბნება შორენას:

„შენი ნუკრი მაჩვენა თალაგვამ, მშვენიერი ცხოველია ნებიერა“.

შორენას ესიამოვნა, რომ მეფესაც მოსწონებოდა მისი საყვარელი ნუკრი. გაუკვირდა, რომ მისი სახელიც კი დახსომებოდა. რაღაც უნდოდა ეპასუხა, მაგრამ გამოსაღები ხმა სადღაც ხორხის არეში გაუწყდა და საკუთარ ხელებს დახედა მორცხვად.

დიდი ხანია, რაც მისი ხმა არ გაეგონა მეფეს, ამიტომ ასეთი რამ უთხრა:

„თალაგვა მიამბობდა, რომ ობოლია ნუკრი. დედამისი რა იქნა?“

„შარშან მყვირალობის დროს გაგვექცა დედამისი. საერთოდ, ფურები უკეთ იტანენ ტყვეობას, ვიდრე ხარები, განსაკუთრებით თუ ნუკრი ეყოლათ, მაგრამ ნებიერას დედა გამონაკლისი იყო.

ის ერთმა დიდოელმა მოუყვანა მამას სამი წლის წინ. ბევრი ვეცადეთ, მაგრამ მისი მოთვინიერება არ გამოვიდა. ჩემი ხელით ვაჭმევდი, მარილს ვალოკინებდი, მაგრამ მუდამ ტყისკენ ეჭირა თვალი.

მყვირალობის დროს აუტანელია მათი ბღავილის მოსმენა. მე მთელი ღამე არ მძინავს მყვირალობის დროს.

ნებიერას დედა განსაკუთრებით წრიალებდა. როგორც კი ამ წელს მყვირალობა დაიწყო, დღისით და ღამით ბღაოდა ბედშავი, საჭმელს პირს არ აკარებდა, ბოლოს წყლის სმაც შეწყვიტა. ჩვენ შეგვეშინდა, ვაითუ დარდისაგან მოკვდესო. მერე ეს იყო, მამამ მონადირეებს უბრძანა, თოკით წაეყვანათ მთაში, იქნებ მჟავე წყალი დალიოსო.

როგორც კი მთები დაინახა, შემზარავი ყვირილი ასტეხა თურმე. მჟავე წყალს დაეწაფა და როგორც კი წყურვილი მოიკლა, ერთი გადაბღავლა მთებს, ყურები დასცქვიტა და ქარაფიდან გადაეშვა“...

„მონადირეები?“ – იკითხა გიორგიმ.

„ერთმა ხელის გაშვება მოასწრო, ხოლო მეორე, დიდოელი, არ მოეშვა და თან გადაჰყვა უფსკრულში“.

„ასე ძნელია თავისუფლების დათმობა“, – ეუბნება გიორგი და პირდაპირ უყურებს ქალს თვალებში.

„თუ ნადირობ?“ – შეეკითხა გიორგი.

„როგორ არა?“

„რაზე?“

„ჯეირანზე, შველზე“.

„ირემი თუ მოგიკლავს?“

„ირემი ჯერ არ მომიკლავს“.

„მარტო დადიხარ მთებში?“

„არა, მამასთან, როცა მამას არ სცალია, არსაკიძესთან“.

„არსაკიძე ვინღაა?“

„ჩემი ძუძუმტეა“.

გიორგის ღვინისგან ლოყები გაუწითლდა. ცხენით ნამგზავრმა დიდი სიამოვნებით მიირთვა ირმის ხორცი (მას განსაკუთრებით უყვარდა ირმის ხორცის მწვადი). შორენა ისე ლამაზად გამოიყურებოდა, რომ გიორგი მის გვერდით უდიდეს ბედნიერებას გრძნობდა. ამ წუთში მას ერჩივნა, უბრალო აზნაური ყოფილიყო და არა მეფე. მალემსრბოლი (სწრაფი მაცნე) უშიშარაისძე მართლაც შეიპყრო რომელიღაც ხევისთავმა (ხეობის მმართველმა) და ზვიადი მართლაც წასულიყო ლაშქრითურთ (ჯართან ერთად) პანკისში.

სწორედ ამ დროს მეორედ გაგზავნილი მალემსრბოლი შემოიყვანეს. ის პირდაპირ მეფისკენ წამოვიდა.

გიორგის გაუხარდა. ფიქრობდა: „ალბათ სასიხარულო ამბავს მომახსენებსო მალემსრბოლი, უშიშარაისძეს ჩაუსწრებდა იგი.“

თავმოდრეკილი (თავდახრილი) მიუახლოვდა მალემსრბოლი და მოახსენა: „ზვიადი გეახლებათო (მოდის თქვენთან) ახლავე.“

მეფე აიმღვრა (გაბრაზდა), მაგრამ მღელვარება მყისვე (მაშინვე) დაიოკა (დაიმშვიდა).

კოლონკელიძე სუფრის ბოლოს იჯდა. ზვიადის ხსენებაზე უსიამო ჟრუნტელმა (უსიამოვნო გრძნობამ) დაუარა.

თან გაოცდა: „კი მაგრამ, პანკისში უნდა წასულიყო ზვიადი?“

ეს გაიფიქრა ერისთავმა და ოცდაათი შუბოსანის (შუბით შეიარაღებული მეომრის) თანხლებით შემოვიდა ზვიადი დარბაზში.

არც ეს მოეწონა კოლონკელიძეს. ზვიადს მართლაც ეკუთვნოდა მეფესთან ხმლით მისვლა, მაგრამ თალაგვას (კოლონკელიძეს) ჯერ არსად სმენოდა, რომ შეიარაღებული რაინდები შემოსულიყვნენ იმ დარბაზში, სადაც მეფე იმყოფებოდა.

ამაზე უარესიც მოხდა ამ წუთში.

თოროსნები (აბჯრიანი მეომრები) კარებთან შეჩერდნენ, ხოლო ზვიადი მეფეს არ მიუახლოვდა. ის პირდაპირ მასპინძლისკენ წამოვიდა, უსალმოდ (გაუსალმებლად) თავზე დაადგა და მტკიცედ, აუღელვებლად (მშვიდად) ამცნო (უთხრა):

„აფხაზთა და ქართველთა მეფეთ მეფის გიორგის სახელით გიბრძანებ: ციხის კლიტენი (გასაღებები) ჩამაბარეო.“

გიორგიმ თავი ჩაღუნა.

კოლონკელიძემ ერთი გახედა მის პირდაპირ მჯდარ მეფეს, გაშრა (შეშინდა), გაფითრდა, ისევ გაწითლდა და წამოდგომა დააპირა, მაგრამ თავისი ბანჯგვლიანი (ბეწვიანი) მარჯვენა ისე მაგრად დაადო მის მხარზე ზვიადმა, რომ კოლონკელიძე ადგილიდან ვერ დაიძრა.

წამოცვივდნენ ფხოველი რაინდები, კარებს მივარდნენ ხევისთავები, მაგრამ ზვიადის მონასპათ (ჯარმა) გზა მოუჭრეს უიარაღოებს.

შორენამ შეცხადებულივით (შეშინებულივით) იკივლა, მიეჭრა უკვე წამომდგარ მეფეს:

„მე მაპატიეო, მამა.“

როცა მოღუშული (პირქუში), მდუმარე (ჩუმი) სახეზე თანაგრძნობის ნატამალიც (ნამცეციც) ვერ იპოვა, მუხლი მოეკეცა და გიორგის ფერხთით (ფეხებთან) დაეცა ატირებული.

მეფე დასწვდა (ხელი მოჰკიდა), ბავშვივით აიყვანა იგი ხელში და ნატებით (ძვირფასი ქვებით) მორთულ ტახტზე დაასვენა გულშემოყრილი (გულწასული).

მეფე გამობრუნდა და დარბაზიდან აპირებდა გასვლას. ახლა გურანდუხტი მივარდა ღაწვებდახოკილი (ლოყებდაკაწრული), მუხლზე მოეხვია მეფეს:

„ნუ დამიქცევ ოჯახს, ამ ერთხელაც შეუნდე (აპატიე) თალაგვას.

გვიმსახურეო მე და ჩემი უბედური თანამეცხედრე (მეუღლე), ჩემი ერთადერთი შვილი.“

სამოსის კალთებს (ტანსაცმლის კიდეებს) უკუცნიდა (კოცნიდა), ეხვეოდა მუხლებზე.

მეფემ წამოაყენა ერისთავის მეუღლე, თავაზიანად შეაშვებინა სამოსის კალთისათვის ხელი, მშრალად, უგულოდ უთხრა:

„ომში სპასალარია (მთავარსარდალია) მბრძანებელი, მე არას მკითხავსო ზვიადი.“

ზვიადის შუბოსნებმა შეიპყრეს კოლონკელიძე, მისი სახლთუხუცესი (მთავარი მმართველი), სამი ხევისთავი და შვიდივე ხევისბერი (ხეობის უხუცესი).

ამასობაში ციხის ტალანებში (დერეფნებში), მთავარი ციხისა და გოდოლების (კოშკების) ჩარდახებზე (ბაქნებზე) ხელჩართული ბრძოლა მიდიოდა.

ციხის ეზოში ცვიოდა მეომრების ცხედრები (გვამები), ბღაოდა დამფრთხალი ირმის ჯოგი (ნახირი), იმტვრეოდა კარები, პრიალებდნენ ფარები, კვნესოდნენ, ხვნეშოდნენ დაჭრილი მეომრები, ყვიროდნენ ჩარდახებიდან გადაყრილი მხედრები, ჭიხვინებდნენ ცხენები, ტალანებში დაშლიგინებდნენ (დარბოდნენ) მემაშხალენი (ჩირაღდნით მოსიარულეები) და სწორედ მემაშხალეებზე გაიმართა ნამდვილი ნადირობა. ყველას ეს უნდოდა, როგორმე მაშხალა ჩაეგდო ხელში, რომ მტერი და მოყვარე (მეგობარი) გაერჩიათ ერთმანეთისგან.

გათენებამდე გრძელდებოდა ასეთი უთავჟამო (უწესრიგო) აურზაური (არეულობა). არავინ იცოდა, ვის დარჩებოდა კვეტარის ციხე და მისი გოდოლები დილით!

სანამ მარიხი (პლანეტა ვენერა) ჩაჰქრებოდა ცაზე, მემაშხალენი სრულიად დახოცეს. მაშხალები აღარსად იყო. სიბნელეში დარჩენილი მეომრები აიტუზნენ (მიეკრნენ) კედლებზე და ომი შეწყდა.

როგორც კი გათენდა, ქოსსა (დიდ ბარაბანს) დასცეს კვეტარის ციხეში:

საყვირები დასცეს გარს მომდგარმა ჯარებმა. ციხეში მომწყვდეულმა სამასმა ტაოელმა ნაშუადღევს ძლივს აიღო პირველი საბრძოლო გოდოლი.

ციხისთავი შეიპყრეს და ჩარდახიდან გადმოაგდეს.

ზვიადის ლაშქარმა და მეფის სპათა (ჯარის) ათასეულმა სამივე გოდოლი დაანგრიეს სამხრობამდე (შუადღემდე).

შუადღის შემდეგ ციხის ეზოში ოთხი მარგილი (ბოძი) დაარჭვეს (ჩაარჭვეს), ცეცხლი დაანთეს იქვე. სამმა მონასპამ (მეომარმა) დილეგიდან (საპყრობილედან) გამოიყვანა ნაგვემი (ნაცემი) ერისთავი კოლონკელიძე და მარგილებზე ხელ-ფეხით მიაკრეს.

შემდეგ მოვიდა ტფილისელი ჯალათი საღირა, წვერგაბურძგვნილი (აჩეჩილი წვერით), ცალთვალა კაცი, რომლის ერთადერთი თვალი მარღია (დიდ) კამეჩს მიუგავდა და სახე სულ ნახანჯლარებით (ხანჯლის ნაჭდევებით) ჰქონდა დაჩეხილი.

ამოიღო საღირამ ჯიბიდან ორი მრგვალი რკინის ფირფიტა, ადამიანის თვალზე ოდნავ ფართო. ორ შამფურზე წამოაცვა ორივე, გაჩაღებულ ცეცხლში ჩადო და აუღელვებლად (მშვიდად) ელოდა მათ გახურებას. შემდეგ ისევ გამოიღო და ასევე მშვიდად მიადო სათითაოდ ორივე თვალზე ხელფეხგაკოჭილ კოლონკელიძეს.

გასაოცარი მამაცობა გამოიჩინა კვეტარის ერისთავმა. მან მხოლოდ ერთხელ დაახველა.

შიშხინებდა დავსილი (დამწვარი) თვალები. სისხნარევი (სისხლიანი), გამურული (გაჭვარტლული) სითხე წურწურით ჩამოსდიოდა სახეაღგზნებულ (სახეშეცვლილ) კოლონკელიძეს გაჟღალებულ (დამწვარ) წვერზე.

როცა საღირამ ორივე თვალის სისველე ამოაშრო, ხელი შეუშვა, გააცივა რკინის ფირფიტები, მზრუნველი ხელით შეახვია ორივე ნაჭრებში და ჯიბეში ჩაიდო ისევ.

ერთ წუთში კოლონკელიძეს საოცრად დაუსივდა და შეეცვალა სახე. იგი უკვე აღარ ჰგავდა თაფლისფერთვალება კვეტარის ერისთავს.

ზვიადმა ბრძანა და დაანგრიეს ოთხივე გოდოლის ზღუდენი (კედლები). მეფემ ერთადერთი სათხოვარი შეუსრულა გურანდუხტს: მთავარი ციხე დაურღვეველი დატოვეს, რათა თვალდაბნელებულ (დაბრმავებულ) კოლონკელიძეს და მის მეუღლეს იქ დაელიათ სიცოცხლის დღეები.

გადაწყდა: შორენა ტყვედ წამოეყვანათ, რათა არავინ დანათესავებოდა კოლონკელიძეს და შურისძიებისთვის არ გამოეყენებინათ. ათი შიმუნვარი (მსახური ქალი) გამოატანა შორენას დედამ და ვარდისახარ პირისფარეში (მთავარი მოსამსახურე) მისი.

ხელები შეუკრეს კონსტანტინე არსაკიძეს, შორენას ძუძუმტეს (ძმადნაფიცს), რომელიც პირველად მივიდა კვეტარის ციხეში მეფის ჯარის შემოსვლის მაცნედ (მომხსენებლად). სამასიოდე მონასპა (მეომარი) წაიყვანეს ტყვედ.

ათი შიმუნვარი გამოაყოლეს შორენას, კვეტარის ერისთავის მთელი საგანძური (განძი) და ირმის ჯოგი. მხოლოდ ერთი მეწველი (მერძეული) ირემი დაუტოვეს გურანდუხტს.

*****

შავლეგ ტოხაისძეს იმედი გაუცრუვდა. მას ასე ეგონა: კოლონკელიძე ჭკუას იხმარდა, ციხეში შეიტყუებდა მეფეს და ზვიადს, ორივეს თვალებს დასთხრიდა, შემდეგ კი საერთო ძალით გაჟლეტდნენ (გაანადგურებდნენ) მეფის ლაშქარს.

ახლა თავად ქენჯნიდა (სდებდა ბრალს) თავის თავს: „რატომ არ მოვწამლეო მეფე ქორსატეველას ციხეში საუზმის დროს?“

მოწამლული ღვინო მზად ჰქონდა, მაგრამ გამბედაობამ უღალატა, რადგან ერჩია (ამჯობინა) სხვისი ხელით მოგლეჯა ნარისა (საფრთხის მოშორება).

დიდ აღმართში ეტლის მოსართავი (აღკაზმულობა) გაუწყდა მამამზეს. ლაშქარს ჩამორჩნენ მამამზე და ტოხაისძე.

სანამ მეჯინიბე (ცხენების მომვლელი) მოსართავს გამოცვლიდა, შავლეგმა იდროვა (დრო იხელთა) და უჩურჩულა: „მეფე და ზვიადი მოვიწვიოთო ქორსატეველას ციხეში.“

ჭენებით (სწრაფი ცხენით სვლით) დაეწიენ ამალას (თანმხლებ პირებს).

ხელახლა (კიდევ ერთხელ) მოიპატიჟა მამამზემ გიორგი: „ეს ღამე ჩვენსას გაათენეო.“ ზვიადსაც იგივე სთხოვა.

სპასალარიც (მთავარსარდალიც) ძალიან მოქანცული (დაღლილი) იყო. თავდაპირველად იგი დაეთანხმა, მაგრამ ოჩანის ნაციხარს (ციხის ნანგრევებს) რომ მიაღწიეს, მიპატიჟებულებს გუნება (განწყობა) შეეცვალათ. მადლობა მოახსენეს და მოკლეებით (მოკლე გზით) გასწიეს (წავიდნენ) უფლისციხისაკენ.

მცხეთაში მისვლისთანავე ირმის ჯოგი სასახლის ეზოში დააბინავეს. შორენა და მისი შიმუნვარები ჩაკეტეს ღართისკარის ციხეში, ხოლო კონსტანტინე არსაკიძეს ერთი საკანი მიუჩინეს მთავართა სანათლოის უბანში, ძველი ბაზილიკის ნანგრევებს გადაღმა, სადაც მაშინ ფარსმან სპარსი ცხოვრობდა.

– XIX –

გიორგი პირველს თორმეტი წლისას დაადგეს სამეფო გვირგვინი თავზე. სათამაშოების ნაცვლად სკიპტრა (მეფის კვერთხი) შეაჩეჩეს ხელში.

თავი XIX

ადრეულ ბავშვობაშივე შეება (შეებრძოლა) იგი ბიზანტიის კეისარს პირველად. ბასიანის ომიდან უვნებლად (დაუზიანებლად) დაბრუნებულმა კათალიკოსი მიუგზავნა ბასილის, ზავის (მშვიდობის) პირობა მისცა, „მის ნოხს დაადგა ფეხი“ (დაემორჩილა), როგორც იმჟამინდელ (იმ დროის) ბიზანტიაში იტყოდნენ ხოლმე.

როგორც მეფე გიორგის, ისე ბიზანტიის კეისარს მუდმივი ომი ჰქონდათ დიდგვაროვან აზნაურებთან. პატრიციუსი ქსიფე გადაუდგა (აუჯანყდა) ბასილის და ნიკიფორე კისერმოქცეულს (მეტსახელი) დაუკავშირდა, ბარდა ფოკასძეს. გიორგიმ დრო იხელთა (გამოიყენა), აჯანყებულებთან მოლაპარაკება დაიწყო, თანადგომა (დახმარება) აღუთქვა (დაჰპირდა) კეისრის წინააღმდეგ ბრძოლაში.

განდგომილი (აჯანყებული) ფოკა და ქსიფე ერთმანეთს წაეკიდნენ (დაუპირისპირდნენ). ფოკა მოკლეს, მისი თავი კეისარს მიართვა შერიგების გუნებაზე (განწყობაზე) დამდგარმა ქსიფემ.

ბასილიმ მოღალატის თავი მეფე გიორგის გაუგზავნა ძღვნად (საჩუქრად). ამგვარად ამცნო (აცნობა): „არ გენდობიო ფიცის გამტეხელს.“

უხტიკესთან სასტიკად დაამარცხა კეისარი მეფემ. წარჩინებული (გამოჩენილი) სტრატიგები (მთავარსარდლები), კატეპანები (ბიზანტიის სამხედრო მმართველები) ბრძოლის ველზე დატოვეს ბიზანტიელებმა, რამდენიმე ათასი სტრატიოტი (მეომარი) დაკარგეს.

დიდძალი აბჯრის ალაფა (ნადავლი) ჩაუვარდა ქართულ ჯარს ხელში: არანგები (საბრძოლო ეტლები), აქლემები, ჯორები, ლოდსატყორცნები (ქვების სასროლი მანქანები) და ციხეთა მმუსვრელი (დამანგრეველი) ტარანტები (საბრძოლო მანქანები). დამარცხებული უკან გაბრუნდა მაკედონელი ბარბაროსი.

ვასპურაკანის პროვინციის მმართველმა, კომნინმა, სარკინოზებთან (არაბებთან) შეტაკების წინა დღეს ერთგულების ფიცი ჩამოართვა თავის ჯარს: ან გაემარჯვათ, ან თავის სტრატიგთან ერთად მომკვდარიყო ყველა მონასპა (მეომარი).

მსტოვარებმა (მზვერავებმა) დააბეზღეს (დაასმინეს) სტრატიგი კომნინი: „გიორგი აფხაზთა და ქართველთა მეფესთან იყოო შეთქმული, იმპერატორობას მიელტვოდაო (ესწრაფვოდაო).“

კომნინი შეიპყრობინა ბასილიმ, თვალები დაუბნელა (დააბრმავა). თვალები დასწვეს მასთან ერთად შვიდ პატრიციუსს (რომის იმპერიის დიდგვაროვანს).

ამის შემდეგ, ჯაშუშებს მოჰქონდათ ამბავი გიორგი მეფესთან, რომ ბიზანტიის კეისარი ახალი ომისთვის ემზადებოდა. ის აპირებდა ხმელეთიდან და ზღვიდან შეტევას, ამიტომ სასწრაფოდ აგებდა საომარ ხომალდებსა და დრომონებს (სწრაფ გემებს).

კეისრის წინააღმდეგ ბრძოლის ძლიერმა სურვილმა და საქართველოსთვის წართმეული პროვინციების დაბრუნების სურვილმა გიორგის დაავიწყა, რომ ბიზანტიასთან ერთი რელიგია ჰქონდათ. ახლა მეფემ მიმოწერა დაიწყო ალ-ჰაქიმთან.

ალ-ჰაქიმი 11 წლისა ავიდა ხალიფის ტახტზე. მან უპრეცედენტო სისასტიკით გაითქვა სახელი, რადგან ქრისტიანებს დაუნდობლად ანადგურებდა.

ხალიფი სრულიად შეშლილი და მოუსვენარი ბუნების კაცი იყო.

ხან ბრწყინვალე ამალით (თანმხლები პირებით) დაჯირითობდა ხალხით სავსე მოედნებზე, ხან კი „ღმერთის გამოცხადების“ მოწყურებული დაეხეტებოდა მუკატტამის უკაცრიელ მთებში. მას მისტიკური ჰალუცინაციები აწვალებდა, რადგან ბნედიანი (ეპილეფსიით დაავადებული) იყო.

ხან ათი ათასობით ადამიანს ასრევინებდა ჯალათებს, ხან კი სამეფო განძს უხვად გასცემდა. ის მიისწრაფოდა იმისკენ, რომ თავის ქვეშევრდომებს ღვთაებად ეღიარებინათ და მხოლოდ მაშინ დამშვიდდა, როცა დრუზების სექტამ „ღმერთად“ გამოაცხადა იგი.

ფატიმიდების დინასტიის ვარსკვლავი ამოდიოდა. აღორძინებული ისლამი ბიზანტიის საზღვრებს აწყდებოდა. ალ-ჰაქიმი გააფთრებით ანადგურებდა ქრისტიანებსა და ებრაელებს, დაუცხრომლად ებრძოდა იმ „ძაღლს“, ბასილი კეისარს.

კეისარმა დავით კურაპალატი დალაშქრა 988 წელს, ამის შემდეგ კი ანტიოქიაში გაგზავნა დომესტიკი (მხედართმთავარი) დიდი ჯარით.

ალ-ჰაქიმმა რელიგიური ომი გამოაცხადა ქრისტიანების წინააღმდეგ. ამას მოჰყვა იერუსალიმის ტაძრის დანგრევა, მონასტრებისა და ეკლესიების გადაბუგვა სინას მთაზე, ანტიოქიასა და ეგვიპტეში.

მელქისედეკ კათალიკოსს ნამდვილად არ მოსწონდა გიორგი მეფის კავშირი სარკინოზების (არაბების) ხალიფასთან. არც ბიზანტიის საწინააღმდეგო პოლიტიკას იზიარებდა იგი.

მელქისედეკი გარეგნულად ემორჩილებოდა გიორგის, მაგრამ ქრისტეს მოსაყდრეს (წარმომადგენელს) ურყევად სჯეროდა, რომ „მეფე ქვეყანაზეა მმართველი, ხოლო ქრისტე – ზეცის, ქვეყნისა და ქვესკნელის“.

ქართული ლაშქრის მიერ ოლთისის ეკლესიის შემთხვევით გადაწვას ყოველ წელს ხელახლა შეახსენებდა ხოლმე კათალიკოსი მეფეს. ხან მის „ურწმუნოებას“ აბრალებდა ამას, ხანაც ალ-ჰაქიმის „წარმწყმენდელ (დამღუპველ) ზეგავლენას“.

ოლთისის ეკლესიის ნაცვლად კათალიკოსმა გიორგის სამი ეკლესია ააგებინა სამცხეში. ერთი მათგანი მეხმა დააქცია, ორი კი მიწისძვრამ იმსხვერპლა ზედიზედ.

იმავე წლის აღდგომის დღეს მიწისძვრამ დააქცია სვეტიცხოვლის ტაძარიც, რომელიც პირველად აბულ-ყასიმის მიერ იყო განადგურებული.

ახლა მელქისედეკს ეს უნდოდა: ოლთისის ეკლესიის სანაცვლოდ სვეტიცხოვლის აგების ხარჯები გიორგის დაეკისრა.

ბოლოს დაითანხმა მეფე. სამი სხვადასხვა გეგმა წარუდგინეს ხუროთმოძღვართა (არქიტექტორთა) უხუცესს – ფარსმან სპარსს.

ფარსმანის გეგმით, ახალი სვეტიცხოველი უნდა ყოფილიყო ერთნავიანი ტაძარი, რომლის ოთხივე ფასადის რელიეფები ირანული ალეგორიებით იქნებოდა გადატვირთული. მასზე გამოსახული იქნებოდა ფრთოსანი ცხენების, ძაღლების, სირაქლემების, გრიფონების ფიგურები.

ქართული წარმართობის გამოძახილიც ჩანდა კედლების ბარელიეფებში. თავაწეულ, კუდაშვერილ ხარებს ტოტემის ნიშნებით ჰქონდათ დადაღული გვერდები. ქრისტიანთა თვალის ასახვევად (მოსატყუებლად) ამ ცხოველებს ჯვარი ჰქონდათ დადგმული რქებს შორის.

გუმბათის ფრიზებში (დეკორატიულ ზოლებში), კარიბჭეების ახლოს, პანიკურად აღელვებულ, შიშველ ფიგურებს ღვინით სავსე ყანწები ეჭირათ ხელში, სხეული კი სანახევროდ ყურძნის მტევნებით ჰქონდათ დაფარული.

სარკმელების ირგვლივ შემოვლებულ როზეტებსა და ჩუქურთმებში ოსტატური მიმიკრიით (მიბაძვით) ჩახლართული იყო დაწყვილებული გველების გამოსახულებები.

ეკლესიის შიგნით, ოთხივე კესონში (ჩაღრმავებულ ჭერში), თვით მეფეების, მღვდელმთავრებისა და ანგელოზების ფიგურებიდანაც გამოსჭვიოდა ბერძნული სიშიშვლე და ხორცის მშვენება.

სამივე გეგმა მსგავსი შინაარსის იყო, მეტ-ნაკლები სხვაობით. ამიტომაც სამივე უარყო მელქისედეკმა.

ახლა კათალიკოსმა ბერძენი ოსტატები მოიწვია ბიზანტიიდან.

გიორგის დაკვირვებულმა თვალმა მაშინვე შენიშნა, რომ ამ გეგმების მიღება ნიშნავდა იმ ზეგავლენისკენ დაბრუნებას, რომელიც ქართულ ხუროთმოძღვრებას ორი საუკუნით ადრე უკვე დაძლეული ჰქონდა.

უდაბნო იცქირებოდა კესონებში მოთავსებულ მღვდელმთავრების ფრესკებიდან. განკითხვის დღისა და ჯოჯოხეთის გამოსახულებები შეიცავდნენ საშინელ მუქარას ყოველგვარი ადამიანური ვნებების მიმართ.

გუმბათის თაღიდან ამ ყველაფერს გადმოსცქეროდა ნამსჭვალიანი (დაჭრილი), ხორცდაშრეტილი ნაზარეველი (იესო ქრისტე).

ყველაზე მეტად ერთმა ფრესკამ აღაშფოთა გიორგი მეფე. მასზე გამოსახული იყო შარავანდიანი (წმინდანის ნათლით გარშემორტყმული) ბასილი კეისარი, რომელიც კლიტეებს (გასაღებებს) აბარებდა აღმოსავლეთის მოსაქცევად გაგზავნილ წმინდა მამებს. ეს იყო ბასილი კეისარი, რომელსაც „ძაღლს“ უწოდებდნენ არა მარტო სარკინოზები, არამედ ქართველები, სომხები და ბულგარელებიც.

ამ ფრესკის დანახვისას გიორგი ბრაზისაგან გაცოფდა, მაგრამ მოხუცებულ კათალიკოსს ვერაფერი შეჰკადრა (ვერ უთხრა), ადგა და უხმოდ გავიდა დარბაზიდან.

ახლა კათალიკოსმა სხვა ოსტატების ძებნა დაიწყო და სწორედ ამ დროს დაიწყო ფხოველთა ამბოხი (აჯანყება).

* * * * * * *

ძელიცხოველის მიერ ჭიაბერის მოკვლევამ გიორგიც დააფიქრა და შეაშფოთა. მეფემ თავის თვალწინ მოაწამვლინა ხის ჯვარი ფარსმანს, მაგრამ რაკი ერთი და იმავე ჯვრის ამბორმა (ამბორმა, ანუ კოცნამ) ჭიაბერი მოკლა და კოლონკელიძეს არ ავნო, ამან გიორგიც დააეჭვა.

„ვაითუ ფარსმანის წამალს არც კი ემოქმედა და მართლაც ძელიცხოველს მოეკლა ჭიაბერი“, – გაიფიქრა მან.

ცხადია, ჯვრის მოწამვლის ამბავი გიორგიმ კათალიკოსს არ გაუმხილა. ამიტომ ვეღარც ის ჰკითხა მას, თუ ჭიაბერი სად ეამბორა ჯვარს, ან კოლონკელიძე სად აკოცა?

ამას ერთი უცნაური ამბავიც დაემატა: მცხეთის სასახლეში გიორგი მეფეს დავით კურაპალატისეული ერთი წმინდა გიორგის ვერცხლნაქანდაკევი (ვერცხლისგან გამოკვეთილი) ხატი ჰქონდა. ეს წმინდა გიორგი უშველებელი ჯაჭვით ჰყავდა საწოლის დარბაზში დაბმული, რადგან ძველი დროიდან ასეთი გადმოცემა არსებობდა აფხაზთა მეფეების ოჯახებში:

„ეს ხატი თუ ჯაჭვით არ დააბა პატრონმა, მოიხსნება და წავა სადმე“. ასე ჰყოლია თურმე დაბმული იგი თვით კურაპალატს უფლისციხეში, ხოლო ბაგრატ III-ს ქუთაისის სასახლეში.

ფხოველთა ამბოხების დაწყებამდეც მელქისედეკსა და ეზოსმოძღვარს ძალიან აწუხებდათ ერთი რამ: ისინი ხედავდნენ, რომ გიორგი მეფე უფრო და უფრო გულგრილი ხდებოდა სარწმუნოების მიმართ.

ყველაფერ ამას ფარსმანს აბრალებდნენ ისინი. ფანასკერტელის ქალის საქმემ საბოლოოდ გადააწყვეტინა კათალიკოსს, რომ ფარსმანი როგორმე უნდა გაეგდო მცხეთიდან. ამისთვის უმთავრესი იყო გიორგი მეფის რწმენაში განმტკიცება.

სწორედ იმ დღეებში, როცა ავადმყოფი მელქისედეკი მცხეთას მიბრუნდა, დედოფალი აფხაზეთს წავიდა, ხოლო მეფე კვეტარის ერისთავის დასალაშქრავად (დასამორჩილებლად) გაემგზავრა. ეზოსმოძღვარმა ბნელი ღამე შეარჩია, მეფის საწოლ დარბაზში შეიპარა, ბოქლომი დაამსხვრია, ჯაჭვი ახსნა, წმინდა გიორგის ხატი მოიპარა და ნოკორნას მონასტერში ჩაუტანა დაყუდებულ (განმარტოებულ) ბერს ევდემონს.

თანაც დაანამუსა (დაავალა), რომ მხოლოდ ერთი თვის შემდეგ განეცხადებინა: „ხატი თავად ჩამოვიდა ნოკორნაში“.

ეზოსმოძღვარი არც მოსტყუვდა თავის ვარაუდში: კვეტარიდან დაბრუნებულ მეფეს შიშის ზარი დასცა წმინდა გიორგის სასახლიდან „გაპარვამ“.

ეზოსმოძღვარმა მაშინვე მსახურთუხუცესი (მთავარი მსახური) ახმობინა, საწოლის დარბაზში ჩაიკეტა და მთელი ღამე ფსალმუნს აკითხვინებდა.

მალე კათალიკოსიც გამოჯანმრთელდა.

მელქისედეკმა, როგორც კი შენიშნა, რომ გიორგი კვლავ მიუბრუნდა სარწმუნოებას, ეზოსმოძღვარს უბრძანა: „მეფეს დაბადება უკითხე, განსაკუთრებით დანიელის მეოთხე თავი, სადაც მოთხრობილია, თუ როგორ დასაჯა ღმერთმა ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორი იერუსალიმის ტაძრის დანგრევისთვის“.

ამის შემდეგ მელქისედეკმა თავად დაიწყო შეგონება (დარიგება).

არწმუნებდა, რომ თუ სვეტიცხოველს ააგებინებდა, „უფალი მოუტევებდა (აპატიებდა) ოლთისში ჩადენილ მკრეხელობას (ღმერთის გმობას)“.

იმ დროს გიორგის მთელი ყურადღება ციხეების შეკეთებისკენ იყო მიმართული.

თმოგვის ციხე მიწისძვრამ დაანგრია. შესაკეთებელი იყო კლდეკარის, ქანდაციხის, ბერციხის, ციხე-ბოდოკის, ციხე-კაბერის, ქოლოთკვირის და აწყვერის, ოძრახეს ციხე-ქალაქი და მგელციხე.

განსაკუთრებით სასწრაფო იყო ანაკერტის, ფანასკერტის, ბოლოციხის, კუმერლუხის და თუხარისის ციხეების შეკეთება, რადგან ბასილი კეისარი ყველაზე ადრე სამცხისა და ტაოს სიმაგრეებს მოადგებოდა.

გარდა ამისა, ფარსმანი გიორგის ჰპირდებოდა ნაალაფავ (ნაძარცვ) ლოდსატყორცნებისა და ტარანტების (კედლის დამანგრეველი იარაღების) შეკეთებას და მათი მსგავსების (ბადალების) გაკეთებას. ამისთვის მეფეს დიდი ოდენობით ოქრო სჭირდებოდა.

ბოლოს იმდენი უჩიჩინეს (შეაწუხეს), რომ გიორგიმ კათალიკოსს ხარჯებისა და მონების მიცემა დაჰპირდა. ეს კიდევ ცოტაა. მეფეს უცნაურად აეკვიატა ოლთისში ეკლესიის ჩვენება. და ეს ამბავი დაიწყო ასე:

თავი XX

– XX –

გიორგის ჭაბუკურ მხრებს ადრე დააწვა ომებსა და აჯანყებებში დაღვრილი სისხლის კოშმარი.

ცნობილია, რომ ვისაც ბავშვობაში არ გაუხარნია, ვისაც ბავშვობაში სიჭაბუკე დაეწყო, ხოლო სიჭაბუკეში შუახნის ადამიანის ტვირთი დააწვა, მას ყოველთვის თან სდევს დაკარგული ბავშვობისა და სიჭაბუკის დარდი.

ასეთი ადამიანები მუდამ კარგავენ წონასწორობას და ყოველთვის ცდილობენ, რომ ეს დანაკლისი გვიან მაინც როგორმე შეავსონ.

გიორგის სევდა შემოაწვა და ადამიანების მიმართ ზიზღი გაუჩნდა. მეფეს მალე მობეზრდა სამეფო კარის ხანგრძლივი ცერემონიები და მკაცრი ეტიკეტი. ასევე, აღმზრდელის, დედოფალ მარიამისა და კათალიკოს მელქისედეკის მოსაწყენი დარიგებები:

„მეფე ხარ და ასე უნდა მოიქცე...“

„მეფე ხარ და გევალება...“

„მეფე ხარ და ვალდებული ხარ...“

ასეთ მომენტებში გიორგი ნატრობდა, რომ მეფე არ ყოფილიყო.

როგორც კი ცუდი განწყობა შემოაწვებოდა, აიყვანდა სწრაფ მალემსრბოლ უშიშარაისძეს და ერთ სეფე მეაბჯრეს, გავიდოდა მცხეთიდან. საფურცლეს გადაღმა, რომელიმე მუხის ქვეშ დაუტოვებდა მონასპას ცხენს, ხეტიალობდა მინდორში, მუხის გარშემო წრეს უვლიდა და ბუნებაში განმარტოებული ცდილობდა გულის დამშვიდებას.

წელიწადში ორჯერ, ირმის ყვირილისა და წეროების გადაფრენის თვეებში, გიორგი ინით შეიღებავდა წვერს, ჩაიცვამდა სელის ტანსაცმელსა და სამოგვის წაღებს, აიყოლიებდა უბრალო ადამიანებს: მეხამლეს – დრუისძეს ქიტესას, მეჯინიბეს – გაბრიელ კოხრიჭისძეს, ბაზიერს – ესტატე ლომაისძეს, თავად მეფე კი ხუმრობით გლახუნა ავშანიძეს დაირქმევდა.

მთელი კვირა გადაიკარგებოდნენ ბავშვობის მეგობრები, ნადირობდნენ ნარეკვავის ტყეებსა და არაგვის ჭალებში.

საწოლის დარბაზის ბუმბულს მეცხვარეებთან ღამის გათევას ამჯობინებდა, მირთმეულ ირმის ხორცს – ტყეში ნაჩქარევად შემწვარ მწვადებს.

მხოლოდ ასეთ მომენტში სჯეროდა გიორგის, რომ ეს ქვეყანა მარტო ომისთვის არ იყო შექმნილი.

იმ დროს ტყეები ჯერ კიდევ ღართისკარის ციხესთან იწყებოდა, გაუვალი ტყეებით იყო დაფარული საფურცლისა და მისაქციერის მიდამოები.

ნარეკვავის ხევის გაღმა-გამოღმა ჭაობი იყო თვალუწვდენელი, ბატებით, წეროებითა და ჭყიამპოთი სავსე.

როცა მთის ძირას სადმე დაისვენებდნენ დაღლილი მონადირეები, ქიტესა ტიკს გადმოიღებდა და მოზვრის ყანწს გაავსებდა ღვინით. მხოლოდ ამ ყანწის დაცლისას არ გაუვლიდა გიორგის ბავშვობიდანვე თანდაყოლილი ფიქრი: „მოწამლული ხომ არ არის ღვინო?“

არც კარისკაცთა თავხედური მაამებლობა აწუხებდა ამ ტყეებში, არც მკვლელი ელოდებოდა სადმე, არც მომჩივანი ადიოდა მის დანახვისას ხეზე.

სამი ღამე გაათიეს ერთ წიფლის ქვეშ დანთებული ცეცხლის პირას. წეროების გადაფრენა ჯერ კიდევ არ იყო დაწყებული, მხოლოდ იშვიათად გაისმოდა გარიჟრაჟზე მარტოხელა წეროს ყივილი, ყიყინებდნენ ჭაობის ბატები, ტყის ინდაურები ძოვდნენ ჯეჯილებს, ჭილყვავები მთებიდან გადმომდგარ ზამთარს უხმობდნენ.

დილაადრიან ადგნენ. როგორც კი გათენდა, წეროების ყივილმა შეძრა მონადირეთა გულები. დიდი გუნდი დაჯდა ნამუხლართან, ჩაუნისკარტეს შლამს.

სამ-სამი დახოცეს თითოეულმა. მზე შუბის ტარზე იდგა (შუადღე იყო), როცა კვლავ მოშივდათ.

„გლახუნავ, დღეს შენი ჯერია, გაიქეცი, ერთი ბატი ჩამოაგდე, მე და ქიტესა შამფურებს დავთლით, შეშას მოვიტანთ, ესტატე ცეცხლს გააჩაღებს“, ეუბნება გაბოი გიორგის, „ოღონდ შორს არ წახვიდე, ამ იფნის ქვეშ დაგელოდებით“.

გიორგი დაემორჩილა უფროსი მონადირის ბრძანებას. გაჰყვა მარცხენა მხარეს ჭაობებს.

მარტო დარჩენილს კვლავ შემოესია უსიამო ფიქრები, მიდის ჭალაში და ისევ მოუნდა წრის გარშემო ტრიალი. ბატების მთელი გუნდი აუფრინდა ცხვირწინ. ესროლა და ააცდინა.

ახალმა და ახალმა ბატების გუნდმა ტყის სიღრმეში შეიტყუა. ყაყანით დგებოდნენ ისინი, ისმოდა იხვებისა და ბატების გნიასი, ისეთი შთაბეჭდილება შეექმნა გიორგის, თითქოს ისინიც დასცინიანო წარუმატებელ მონადირეს.

უკვე მობრუნებას აპირებდა, მაგრამ თანატოლების რცხვენოდა.

ერთი მეხრე შემოხვდა ტალახში ამოსვრილი. გზა ჰკითხა.

ჭაობი გადალახა, იფნის ძირისკენ აპირებდა შემობრუნებას, ცხვირწინ აუფრინდა მშვენიერი წერო, დურაჯისფერი ფრთები ჰქონდა, მიხაკისფერი მკერდი, მწყრისფერი ზოლებით მოხატული კისერი.

ესროლა ლელიანში ჩამჯდარს, მძიმედ ადგა წერო, მის თვალწინ ჭაობში დაეცა, მიუახლოვდა მონადირე, ისრის გამოცვლას აპირებდა, ცალი ფეხით სკუპ-სკუპით ლერწმებში გაუჩინარდა, მერე ისევ ადგა და შორს გადაფრინდა.

გამოუდგა გიორგი, ასეთი წერო განსაკუთრებით უყვარდა მას, დაუზოგავად მიტოპავდა ჭაობებში, მიარღვევდა წელამდე მოწვდენილ ლერწმებს, გაფრთხილებული ფრინველი ისევ შეიცვლიდა ადგილს.

როცა ისარი მიაწია როგორც იქნა, და წერო ქამარზე ჩამოკიდა, მიიხედ-მოიხედა, უცნაურად მოეჩვენა გარემო. თვალუწვდენელი ლერწმები იყო ირგვლივ, ლერწმები, ჯაგები და ეკლიანი ბუჩქები.

ისრები შემოელია.

გარეული ტახები დაშლიგინებდნენ ლერწმებში, შველი დაფრთხა მის თვალწინ, ისკუპა, ლელიანში გადაეშვა და საშინელი სისწრაფით გაიქცა.

ბორცვზე შედგა გიორგი, ხედავს ლერწმებში ჩაფლული გამალებული გარბის შველი, მხოლოდ ყურები მოუჩანს და ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, თითქოს შველი კი არა, რომელიღაც ფრინველი მიფრინავსო ლერწმების ზედაპირზე.

ტბას წააწყდა გიორგი ვარხვებით, ბატებით და წეროებით სავსეს, აფრინდნენ საშინელი გნიასით ფრინველები, მეხის ღრუბელივით დააბნელეს ცა.

და როცა წეროების გუნდს თვალი გააყოლა ჩრდილოეთისკენ გაფრენილს, ხედავს: კავკასიონის მაღალ მწვერვალზე ცეცხლმოდებული ეკლესია აღმართულა, გუმბათამდე მისწვდომია ხანძარი.

შეძრწუნდა გიორგი, მუხლი მოეჭრა, საფეთქლებიდან ოფლი გამოსდიოდა.

თვალს მოიფშვნეტს, კვლავ გასცქერის მთას, კაშკაშებს ცათამწვდენი კოცონი, იწვის „უფლის სახლი“, ისევე როგორც იმ საღამოს ოლთისში.

პირჯვარი გადაიწერა, თვალები დახუჭა, სამხრეთისკენ შემოიქცა, მაგრამ აღარ იცის, საით წავიდეს. უცებ უცხოდ მოეჩვენა გარემო.

„ჰაუო!“ – დაიძახა, არც მეხრე გამოეხმაურა საიდანმე, აღარც შემთხვევით გამვლელი მონადირე ჩანს.

მიჰყვება შეძრწუნებული გიორგი ეკლიანი ბუჩქებით დაფარული ჭაობების კიდეს.

და ეჩვენება, თითქოს ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორად ქცეულიყო, რომელიც ადამიანთაგან განდევნეს და თივას ჭამდა, როგორც ძროხა, ნამისაგან დაუსველდა სხეული, თმები ლომის თმებივით გაუხდა, ფრჩხილები ლომის ფრჩხილებივით ექცა იერუსალიმის დამანგრეველს.

შუადღის შემდეგ ძლივს მიაღწია იფნის ძირამდე ტანსაცმელდახეულმა და ტალახში ამოსვრილმა გიორგიმ. ეკლიანმა ბუჩქებმა თმა-წვერი დაუფარეს, ლოყები დაუკაწრეს.

უცნაურად მოეჩვენათ მონადირეებს მეფის ფერმკრთალობა, ბავშვობის შემდეგ არ ენახათ ასე შეშინებული გიორგი – „უშიშარი, როგორც უსხეულო“.

„რა მოგივიდა, გლახუნავ?“ – ეკითხება ესტატე, – „ალი ხომ არ შემოგყრია, ჭო!“

გიორგიმ თავი დააქნია, ჩრდილოეთისკენ გაიხედა, ეკითხება ესტატეს:

„იმ მაღალ მთაზე ეკლესია იწვოდა ცოტა ხნის წინ, ხომ არ დაგინახავთ რომელიმეს?“

„ეკლესიაო?“ – ესტატეს უცნაურად მოეჩვენა ასეთი კითხვა.

„შენ ცუდად ხომ არ გეძინა, გლახუნავ, გუშინ ღამით, მოგეჩვენებოდა ალბათ, იმ მთაზე ეკლესიას რა უნდა, შე კაი კაცო?“

ცოტა წაისაუზმეს და ისევ აიყარნენ მონადირეები.

გიორგიმ აიჩემა, რომ თემშარაზე გადასულიყვნენ და საფურცლეში ენადირათ. დანარჩენებს არაგვის ჭალებში უნდოდათ გადასვლა.

ტყეში ღამენათევს და ჭაობებში უაზროდ ნარბენს წვივის ტკივილი განუახლდა გიორგის, იცოდა: არაგვის ჭაობებში ნადირობისას წყალში გატოპვა მოჰყვებოდა. რადგან ასეა: აქეთ დაჭრი წეროს, შესაძლოა გაღმა დაეცეს რიყეზე.

მაინც დაეთანხმა მეგობრებს.

შემოდგომის წყნარი საღამო იყო, კავკასიონის მწვერვალებს ღრუბლების უბეში შეეყოთ თავი, მთები ცასა და მიწას შორის გადაჭიმულიყვნენ.

ნისლი დგებოდა არაგვის ჭაობებიდან, ფეხებთან ეფინებოდა იისფერ ბალახებს.

წეროები ყელებით გადააბეს მონადირეებმა ერთმანეთს და გზას გაუდგნენ. მეგობრებმა გიორგის ცუდი განწყობა შეამჩნიეს.

ქიტესა გამოვიდა პირველად ტყიდან, არაგვს გადახედა და თქვა:

„გახსოვს ჩვენს ბიჭობაში, გლახუნავ, ისრით რომ დაჭერი ის წერო იმ რიყეზე? აფრინდა ის საწყალი და შუაგულ არაგვში გადაეშვა“.

„როგორ არ მახსოვს ქიტესა, მახსოვს“ – ნაღვლიანად მიუგო გიორგიმ და თავადაც გადახედა არაგვის ნაპირებს, თითქოს იქ დარჩენიაო ბავშვობა.

„მერე, შენ არ დაგვიჯერე, გლახუნავ, წყალში შეტოპე უჩვენოდ. ორი წერო მხრებზე გეკიდა. გაჰყევი ცურვით დაჭრილ წეროს, ორი მოკლული წაგართვა წყალმა, მისდევ და მიჰყვები, აღარ იცი რომელს გამოუდგე.

გადავეშვით მე და გაბოი, იმ მუხნარის ქვემოთ წამოვეწიეთ ძლივს, მერე ის იყო ყურებით დაგითრიეთ, წეროები წყალმა წაგვართვა.

მცხეთაში ჩამოგიყვანეთ ურმით, გამოგვიდგა აღმზრდელი, შეგვრისხა: უფლისწული წყალში დაგხრჩობოდათ, თავებს დაგაყრევინებდითო, თქვე ეშმაკებო“.

„შენ დაგვიწყნია, ქიტესა, წეროები მე გამოვიტანე იმ დღეს“, – შენიშნა გაბრიელმა.

„ორივეს გეშლებათ, – ჩაერია საუბარში ესტატე, – ის წეროები მეთევზეებმა გამოიტანეს მცხეთაში“.

„კარგი, მამა გიცხონდებათ, ნუ ჩხუბობთ წყალწაღებული წეროების გამო“, – ამბობს გაბოი და იღიმება.

„ეჰ, იმ წეროებივით წაიღო ჩვენი სიჭაბუკე არაგვმა“, – ამოიოხრა ესტატემ.

„არაგვმა, თუ დრომ?“ – სიტყვა ჩააგდო გიორგიმ, ესტატემ არაგვს გადახედა, გიორგის ეუბნება:

„დაინახე, იმ ორკუზიან გორაკზე ვიღაც ახალგაზრდა ავიდა ხეზე?“

გიორგი თავიდანვე ხედავდა არაგვის გაღმა, ორკუზიან გორაკზე ერთი ბორცვიდან მეორეზე გადაირბინა ვიღაც კაცმა და ნეკერჩხლის ხეზე აძვრა.

შეკრთა, ალბათ მიცნო, სათხოვარი ჰქონდესო რაიმე, მერე რომელიღაც ფრინველი დაიჭირა იმ ახალგაზრდამ ხეზე, უბეში ჩაისვა, მეორე ბორცვის წვერამდე მიაღწია და იქ გაუჩინარდა.

„ვინ დაინახა ის კაცი პირველად?“ – ეკითხება მეგობრებს გიორგი.

„მე,“ უპასუხა ესტატემ.

„საიდან გაჩნდა ის ახალგაზრდა კაცი იმ გორაკზე, ან სად გაქრა ბოლოს?“

„მეც მიკვირს, ზუსტად არ ვიცი.“

უპასუხა ესტატემ.

გიორგი გაოცდა. მზე ჯერ კიდევ მაღლა იყო. ბორცვი სრულიად შიშველი იყო. იმ კაცს, რომელიც ბარისკენ წასულიყო, წითელ-ყვითელი ტანსაცმელი ეცვა, ამიტომ მონადირეები აუცილებლად შეამჩნევდნენ.

„შენც დაინახე?“ ეკითხება გიორგი გაბოს.

„მეც ვნახე.“

„ქიტესა, შენც?“

„მეც.“

ყველა შეშინდა.

სად გაქრა ის ახალგაზრდა კაცი ხელსა და თვალს შორის?

გიორგის ათასჯერ ჰქონდა მოსმენილი ფარსმან სპარსისგან, რომ მოჯადოებული ადამიანები (გრძნეულები) ხვდებიან მონადირეებს ტყეებში, მშვილდისარს გაუფუჭებენ და უძლურს გახდიან მონადირეს.

ესტატე გულმოდგინედ ამტკიცებდა:

„მე თვითონ ვნახე, როგორ დაიჭირა მან ის ფრინველი. მეორე ბორცვამდე მიაღწია და ალბათ მიწის ნაპრალში ჩაძვრა.“

გაბო მამაცი იყო, მაგრამ ყველაზე მეტად მას გრძნეულების ეშინოდა. „ხელი ავიღოთ სატანის ძებნაზე, პირჯვარი გადავიწეროთ და საფურცლისკენ გავუდგეთ გზას,“ თქვა მან.

ახლა მან სრულიად უცნაური ამბავი დაიწყო:

„შენ ხომ გახსოვს, გლახუნა, ხერკის ციხეში რომ გამგზავნე გასულ შაბათს?“

„მახსოვს, როგორ არა, გაბრიელ.“

„ცოტა არეული მოვბრუნდი უკან. საჯინიბოში შემხვდი და მკითხე: რა მოგსვლიაო?“

„ეგეც მახსოვს, გაბრიელ.“

„მიზეზი არ მითქვამს, არა?“

„არა, არ გითქვამს მიზეზი.“

„მაშ, თუ სიმხდალეს არ დამწამებ, გლახუნა, ახლა გიამბობ დეტალურად. საღამოს ხერკიდან ცხენით მოვდიოდი. როცა ღართისკარს ერთი ეჯის მანძილზე მიუახლოვდები, იქ ერთი მეჩხერი წიფლნარია. ჰოდა, იმ წიფლნარის პირას უზარმაზარი მუხა დგას. შენც ხომ შეგიმჩნევია ეს მუხა, გლახუნა?“

„შემიმჩნევია, როგორ არა, გაბრიელ.“

„ალბათ ესეც შეგიმჩნევია: სანამ იმ მუხამდე მიაღწევდე, კლდეების კიდეს მიჰყვება დაღმართი გზა. ამ გზიდან დიდხანს უყურებ იმ მუხას.

სწორედ იმ ადგილამდე მივაღწიე. ვხედავ, ვხედავ და რას ვხედავ? წითელ-ყვითელი ტანსაცმლით მორთული ვაჟი გამოვიდა. წითელი მამალი გამოეჩრა იღლიაში. სამჯერ შემოუარა იმ ყმაწვილმა მუხას, სამჯერ აკოცა ხეს. ამის შემდეგ თავი წააცალა მამალს, სისხლი მოაპკურა მუხის გარშემო, მამალი წაიღო და გაუჩინარდა ტყეში.“

ამ ამბავმა ყველა გააოცა. საფურცლისკენ აპირებდნენ წასვლას, მაგრამ ახლა გიორგი გაჯიქდა:

„ვაჟკაცები არა ვართ? ოთხ მონადირეს რას დაგვაკლებს ერთი ეშმაკი?“

ამას სხვების გასამხნევებლად ამბობდა, თუმცა თვითონაც ეშინოდა გულში.

წეროები მხრიდან მოიხსნეს, ხეებზე ჩამოკიდეს, მშვილდისრები მოიმარჯვეს და ოთხივე მხრიდან შემოუარეს ბორცვს.

ყველაზე ადრე გიორგი ავიდა გორაკზე.

შეამჩნია: შიშველი ბორცვის თავზე მოჭრილი გვიმრა იყო მოგროვებული. გიორგი სუნთქვაშეკრული აკვირდებოდა, მაგრამ ვერავინ ნახა გვიმრის ქვეშ. ერთი რამ შეამჩნია მონადირის მახვილმა თვალმა: მიწიდან ამოშვერილი შიშველი ჯოხი ტოკავდა. მასზე მიბმული ჩიტბატონა ხანდახან ხტებოდა და ფეთქავდა.

ჯოხი შეტოკდებოდა, ჩიტი ზეახტებოდა, ჰაერში ფრთებს შეაფრთხიალებდა, ისევ დაახტებოდა ჯოხს. წნელი კიდევ შეტოკდებოდა და დაბმული ჩიტი დაიწყებდა ფეთქვას.

გიორგი ბორცვის თავზე მოექცა და ხედავს: კაცის სიმაღლის ორმოში წითელ-ყვითელ ჩოხაში მორთული ვაჟი იყო ჩამალული.

მისი ჩოხა ჭუჭყით იყო დაფარული, თმა გაბურძგნოდა. პატარა, უსუსური წვერი ჰქონდა ნიკაპსა და ყვრიმალებზე, თითქოს ბჟიტის ნაკრტენი ყოფილიყოს.

როცა ოთხივე მშვილდოსანი თავზე წამოადგა, ორმოში მჯდომი შეკრთა და გაფითრდა.

„ჰეი, ვინა ხარ, ახალგაზრდავ მანდ?“ შეეკითხა გაოცებული და გახარებული გიორგი, რადგან დარწმუნდა, რომ მის წინაშე ნამდვილი ადამიანი იდგა და არა ეშმაკი. შემდეგ დააკვირდა ამ ახალგაზრდას, სახეც ეცნო და ტანსაცმელიც.

ოღონდ ის ჩოფურა იყო, ახლად გადატანილი უნდა ჰქონოდა ყვავილი, სვრინგები ჯერ კიდევ ეტყობოდა, ეს უშლიდა ხელს ოდესღაც ნანახი სახის ამოცნობაში.

„მეც თქვენსავით მონადირე ვარ, ვინღა ვიქნები სხვა!“ მოესმათ პასუხი ორმოდან.

„თუ მართლაც მონადირე ხარ და არა გრძნეული, მაგ ორმოში რას იმალები?“ შეეკითხა ესტატე უცნობს.

„ზოგი ორმოში ნადირობს, ზოგიც ტყეში. გააჩნია, ვის როგორ მოსწონს, ბატონო.“

ესტატე ხან ახალგაზრდას უყურებს, ხანაც ჩიტს. თუ ამ კაცს ასეთი ფრინველისთვის მოუცლია, კანაფით რატომ დაუბამს ჯოხზე? თანაც არ სჯერა, რომ ეს ახალგაზრდა მართლაც მონადირეა და არა გრძნეული.

ვაჟი მონუსხულივით შესცქერის გიორგის. მასაც ეცნო იგი, მაგრამ მისი წითური წვერი და უცნაური ჩაცმულობა ებლანდება თვალში.

ამ დროს ესტატემ ჩურჩულით უთხრა გიორგის:

„არ დაიჯერო, გლახუნა, ეგ კაცი ან გრძნეულია, ან მპარავი, ციხიდან გამოქცეული.“

ვაჟმა სახელი „გლახუნა“ გაიგონა, ეუცნაურა კიდეც. „ალბათ ვცდები,“ გაიფიქრა და კიდევ შეხედა გიორგის.

„რაზე ნადირობ, ახალგაზრდავ, მაინც?“

„მიმინოზე, ბატონო,“ მიუგო ვაჟმა.

„მიმინოზეო? როგორ? რა მეთოდით?“

„აი ამ ჩიტს ხომ ხედავთ, ბატონო, აჰა ეს ბადეც.“

ასე თქვა, ჯოხი ერთი ხელით ასწია, ისევ ააფეთქვა ჩიტი. მეორე ხელით კი კუნჭულიანი ბადე ასწია, რომელიც გრძელ ჯოხზე იყო დაგებული.

„მიმინო ამ დროს გამოდის სანადიროდ. როცა ციდან ამ ჩიტის ფეთქვას დაინახავს, იფიქრებს, რომ ჩიტი კაკანათში გაება და დაეცემა, რომ გაიტაცოს. როგორც კი ჩამოუფრენს და დააცხრება, მე გვიმრის ქვეშ, ორმოში ვარ დამალული, მაშინვე თავზე წამოვაცვამ აშრიალს (ბადეს).“

მონადირეები გაოცდნენ, ასეთი რამ ჯერ არ სმენოდათ.

გიორგიმ იცოდა მიმინოზე ნადირობის ამბავიც, მაგრამ მისი ირანელი ბაზიერები სულ სხვანაირად ნადირობდნენ მიმინოზე.

„სადაური ხარ, ახალგაზრდავ?“ ეკითხება გიორგი ვაჟს.

„ლაზი გახლავართ, ბატონო.“

„ლაზი თუ ხარ, აქ რა გინდოდა მერე?“

„გიორგი მეფის ტყვე გახლავართ, ბატონო.“

გიორგი უფრო მეტად გააოცა ამ ამბავმა. ლაზები არასოდეს შეუპყრია მის ლაშქარს. ოლთისიდან წამოყვანილი ტყვეები მოაგონდა, მაგრამ მათ შორის ბევრი ბერძენი იყო, სომხებიც ერია. ბერძნები კალატოზებად (მშენებლებად) დააყენა, ხოლო სომხები გაათავისუფლა. ლაზიო? არც ერთი ლაზი არ მოაგონდა.

ამიტომ ხელახლა შეეკითხა უცნობს:

„ლაზიკიდან ხარ აქ მოყვანილი?“

„არა, ფხოვიდან, ბატონო.“

„რა გვარისა ხარ, ყმაწვილო?“

„არსაკიძე ვარ, ბატონო.“

„ფხოვში რა გინდოდა, ბედშავო ლაზო?“

„მამაჩემი კვეტარის ერისთავის კირითხუროი (მშენებელი) იყო, ბატონო.“

„ახლა სადღაა მამაშენი, ახალგაზრდავ?“

„კვეტარის აღებისას მოკლეს სამეფო ჯარებმა.“

გიორგის გვარი მოაგონდა, რომელიც შორენამ ახსენა კოლონკელიძის ციხეში იმ საშინელ საღამოს.

ისევ მიუბრუნდა არსაკიძეს:

„განა ეკლესიებს აგებდა კოლონკელიძე?“

„ერთ დროს ეკლესიებსაც ვაშენებდით მე და მამაჩემი, მაგრამ ერისთავმა უცებ შეიცვალა რწმენა, ეკლესიების ნგრევა დაიწყო და ციხეების აგებას შეუდგა.“

გიორგი დადუმდა. ახლა ესტატემ შეეკითხა არსაკიძეს:

„ე, მანდ ხეზე რა დაიჭირე ცოტა ხნის წინ?“

„დაგეშილი მიმინო გამექცა და ის დავიჭირე.“

ეს თქვა და წითელი სახამლავით (თოკით) მხარშეკრული მიმინო აიყვანა ორმოს ფსკერიდან არსაკიძემ და აჩვენა მონადირეებს.

„ახლა რაღად გინდა მიმინო, ხომ მოთავდა მწყერობა უკვე?“ შეეკითხა გიორგი.

„წეროზე ვანადირებ მიმინოს.“

„სად გისწავლია ასეთი რამ, ახალგაზრდავ?“

„ლაზიკაში, მიმინოთი ვნადირობთ წეროზე, ბატონო.“

გიორგი გაოცდა.

როცა არსაკიძე ორმოდან ამოვიდა, გახარებული ესტატე მაშინვე მიეჭრა, ათვალიერებდა ფეხისგულიდან თავის თხემამდე და თან უღიმოდა უცხოს.

„ესტატე, ეგ ხომ არ იყო ის ვაჟი, მამალი რომ დაკლა მუხის ძირას იმ დღეს?“ ეკითხება მეფე ლომაისძეს.

ესტატემ თავი დაუქნია.

„ეგ იყო ის ვაჟი, გლახუნა.“

გიორგი არსაკიძეს მიუბრუნდა:

„ახლა ეს მითხარი, ახალგაზრდავ, მამალი რატომ დაკალი მუხის ძირას იმ დღეს?“

„ყვავილი მოვიხადე გასულ კვირას, ბატონო, ამიტომაც შევსწირე წითელი მამალი ღვთაებას.“

„სად იციან ასეთი რამ?“

„ჩვენთან, ლაზიკაში, ბატონო!“

არსაკიძემ მხრები შეუხსნა მიმინოს, მარცხენა ცერზე ტყავის თათმანი გადაიცვა, მიმინო ზედ შეისვა. შემდეგ მარჯვენა ხელი გადაუსვა თავიდან ბოლომდე, მოეფერა, დაუყვავა ველურ ფრინველს.

მიმინო გაბოროტებული თვალებით უბრიალებდა უცხოებს.

არსაკიძე წინ მიდიოდა, ოთხივე უკან მისდევდა. გახარებულები ელოდნენ, რა მოხდებოდა ახლა.

არაგვის რიყეზეც არ იყვნენ მიღწეულები, რომ ფშანიდან წერო წამოფრინდა. გიორგი ყმაწვილივით აღტაცებული შესცქეროდა, როგორ მიუტია არსაკიძემ გაფრენილ მიმინოს.

თავდაპირველად წერომ გაასწრო, აიჭრა ცაში, ფრთებგაშლილი ებრძოდა ჰაერს. მონადირეებმა თვალი გააყოლეს. მიმინომ კამარა (წრე) ჰკრა, ერთ წუთში გადაევლო თავზე, შემდეგ წერო განზე წავიდა, აქაც გაუსწრო მტაცებელს და დასავლეთისკენ გაფრინდა. მიმინო მცირე ხანს ჩამორჩა, შემდეგ უცებ წამოეწია ფრინველს, ჭანგებით მისწვდა და ჩრდილის სისწრაფით ძირს დასცა წერო.

ყიჟინით გაექანნენ მონადირეები, გიორგის წვივის ტკივილი გადაავიწყდა. პირველმა მიუსწრო ასეთ სურათს: ავშანის ბუჩქებში ფართხალებდა წერო, ფრთებგაფოფრილი მიმინო ზედ დასჯდომოდა, პუტავდა სულთმობრძავ მსხვერპლს, აბრიალებდა ფეტვისფერ თვალებს.

არსაკიძემ დაუწრუწუნა მიმინოს, სულგანაბული მიეპარა, დაუყვავა, დაუყვავა, თავზე ხელი გადაუსვა. ჯერ შუათანა ჭანგი გაუმართა, შემდეგ სათითაოდ სხვა დანარჩენი. ჯიბიდან ხორცის ნაჭერი ამოიღო, წერო გამოაცალა და საქნიერი (ხორცის ნაჭერი) შეაჩეჩა კლანჭებში.

წეროს სისხლი სდიოდა გრძელი, მოღერებული კისრიდან, როგორც სურას. მან მხრები აათამაშა, ფეხები აასავსავა. კისერგამოღადრულმა, ანუ კისერგამოჭრილმა, უსუსური, უცნაური ხმა გამოსცა. თვალებზე სითეთრე გადაეკრა და უმწეოდ, ჩუმად, წინააღმდეგობის გარეშე მიენდო სიკვდილს.

გიორგი არსაკიძეს გვერდით მიჰყვებოდა და თვალს არ აშორებდა მის მიმინოს.

„ეს მიმინო სად დაიჭირე, ჭაბუკო?“ – ჰკითხა გიორგიმ.

„საფურცლეში, ბატონო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

„ეს შავი მიმინო როგორი მონადირეა?“ – განაგრძო გიორგიმ.

„შავი მიმინო კარგი დამჭერია, ბატონო, მაგრამ ძნელად საგეშია, ანუ ძნელად მოსათვინიერებელია. უხასიათოა, ჯიუტი, თავნებაა და შორს მიდის,“ – განმარტა არსაკიძემ.

„ჟანგისფერისთვის რას იტყვი?“ – იკითხა გიორგიმ.

„ჟანგისფერი ბედოვლათია, ანუ უიღბლოა, უვარგისია,“ – თქვა არსაკიძემ.

„წითელი?“ – ჰკითხა გიორგიმ.

„წითელი შავსაც სჯობია და ჟანგისფერსაც, ბატონო. ყველას ფოლადისფერი სჯობია. ის ტანსრულია, ანუ ტანადი, ადრე იგეშება, ანუ თვინიერდება, თვინიერია და გამგონე,“ – დაასრულა არსაკიძემ.

მცირე ხანს გიორგი უხმოდ მიჰყვებოდა არსაკიძეს. ამ წუთში შორენაზე ფიქრობდა. გაახსენდა კვეტარის ციხის აღება და კოლონკელიძისთვის თვალების დაწვა. კვლავ მოეშხამა საწუთროება, ანუ ცხოვრება გაუმწარდა.

გზაში მეფე და ზვიადი წამოეწივნენ. შორენა ცხენზე იჯდა ლოყებდახოკილი. არსაკიძე გვერდით მიჰყვებოდა ცხენდაცხენ, მხრებგაკრული, ანუ მხრებში გამართული.

„რა მოხდენილი ჭაბუკი იყო, როგორ დაუგლახებია ტყვეობას ბედშავი?!“ – გაიფიქრა გიორგიმ და კვლავ მიმართა არსაკიძეს:

„მე გეტყვი, ჭაბუკო, რას აკეთებ მცხეთაში ამჟამად?“

„კირითხურო ვარ, ანუ ქვისმთლელი, ფარსმან სპარსთან ვმუშაობ ახლა.“

„როგორი ოსტატია ფარსმანი?“ – ეკითხება არსაკიძეს მეფე.

„ფარსმანი ჩინებული ოსტატია, მაგრამ ძალიან თავნებაა. სხვების რჩევას ჩირადაც არ აგდებს, ანუ არაფრად აგდებს. ძნელია მასთან მუშაობა, ბატონო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

„თავისუფალი მუშაობა თუ შეგიძლია, ჭაბუკო?“ – ჰკითხა მეფემ.

„რატომ არა, ბატონო? ცხრაკარის ეკლესია მე ავაშენე ორი წლის წინ.“

გიორგის ნანახი ჰქონდა ეს ეკლესია.

„ჩვენში თუ აგიგია რაიმე?“ – იკითხა მეფემ.

„ითვალისის ეკლესია დავასრულე შარშან.“

ითვალისიც ძალიან მოსწონდა გიორგის.

„მელქისედეკ კათალიკოსი და გიორგი მეფე სვეტიცხოველის აშენებას აპირებენ. თუ გაიმარჯვებ, ანუ თუ შეძლებ, ამ საქმეს მეფე შენ მოგანდობს.“

„მე ვინ მიჩვენებს მერე მეფეს?“ – იკითხა არსაკიძემ.

„ხვალ სასახლეში მოდი, მე წარგადგენ გიორგი მეფესთან,“ – უთხრა გიორგიმ.

მონადირეებს გაეღიმათ ამის გაგონებაზე.

არსაკიძემ ეს შეამჩნია. თვითონაც ღიმილით შეხედა იმ კაცს, რომელსაც მონადირეები გლახუნას, ანუ ღარიბს, უძახდნენ. მან კვლავ შეავლო თვალი მის უბრალო, მდაბიორის ჩაცმულობას და მხოლოდ ეს გაიფიქრა: „ალბათ მატყუებსო ეგ წვერწითელა კაცი.“

უკვე შეღამდა.

ბინდი დაეშვა არაგვის ჭალებზე. ტყეებში ხმა არ ისმოდა. ცაზე გაკრული წეროების ქარავნები ჩრდილებივით მიფრინავდნენ სამხრეთისკენ. ყიოდნენ ჩამორჩენილი, მარტოხელა წეროები. მხოლოდ ერთი ვარსკვლავი კიაფობდა, ანუ ციმციმებდა.

შორს, კავკასიონზე დაზვინული, ანუ დაგროვილი, ღრუბლები წითლად და ყვითლად ქათქათებდნენ, ანუ კაშკაშებდნენ.

როცა მუხრანის ციხის კარები გაუღეს მეციხოვნეებმა მონადირეებს, გიორგი შიგნით შესვლამდე შემობრუნდა. თეთრზუჩიან, ანუ თეთრწვეროიან, მწვერვალებს შეხედა. წოწოლა მთაზე ცეცხლშემოგზნებული ეკლესია კვლავ იწვოდა.

შემკრთალმა, ანუ შეშინებულმა, პირჯვარი გადაიწერა და ციხეში უსიტყვოდ შევიდა.

– XXI –

თავი XXI

ფარსმან სპარსი ჩუქურთმიან საკარცხლულზე, ანუ მოჩუქურთმებულ სავარძელზე, გარინდებული, ანუ ჩუმად, გაუნძრევლად ზის და გასცქერის მთავართა სანათლოის განაპირა უბანს, რომელიც მიწისძვრებისაგან იავარქმნილია, ანუ განადგურებულია.

სარკმლიდან შემოსულ უსუსურ ნათელს დაუჩრდილავს მისი ბორას ნისკარტივით მოდრეკილი, სიფრიფანა, ანუ თხელი, ცხვირი და პერგამენტივით გაყვითლებული ქოსა, ანუ უწვერო, სახე.

ირანულ ყალიონში გაღვივებული თრიაქი, ანუ ოპიუმი, ხრჩოლავს. ბენგალის ცეცხლივით მომწვანო შუქი ლიცლიცებს, ანუ ციმციმებს. ლილისფერი ბოლი მატყლის ფთილებივით იწელება, ზანტად, ანუ ნელა, მიიკლაკნება ქვითკირის დარბაზის მაღალი თაღებისაკენ.

ამ დარბაზს ეტყობა, რომ ოდესღაც ციხე ყოფილა, ან წარმართების სამლოცველო, ძველთუძველესი, ანუ ძალიან ძველი. ამას სათოფურები და სამზერები მოწმობს.

თაროებზე უწესრიგოდ ყრია საკითხავები, ეტრატის გრაგნილები, კარაბადინები, ანუ სამედიცინო წიგნები, ავანდასტები, ანუ ასტრონომიული ხელსაწყოები, და ფიალები.

კედლებზე ფრესკებია, რომლებსაც წამალი გადასვლია, ანუ გაუფერულებულა. ფრთოსანი ლომები ერთმანეთს ებრძვიან გვირგვინის გარშემო. კუდაშვერილ გრიფონს კაცის ტერფი ხახაში გაურჭვია. ცხენოსანი, შარავანდიანი, ანუ ნიმბიანი, რაინდი ჰოროლსა, ანუ შუბს, სცემს ხახაში ურჩხულს.

მცხეთის ერისთავს თავზე თაჯი, ანუ გვირგვინი, ახურავს. წელზე ვადაჯვარიანი, ანუ ჯვარედინი ვადა-ტარიანი, ხმალი ჰკიდია და ხელში ეკლესიის მოდელი უპყრია. იქვე კიდია ეკლესიების, ციხეების ნახაზები და გეგმები, ქვის საკოდი ეჩოები და საჭრეთელები, მკუთხავები და გონიო.

სარკმლიდან მთავართა სანათლოის ნანგრევები მოსჩანს ცარცისფერ მთების ფონზე. გასული წლის მიწისძვრისაგან დალეწილი პალატები, გუმბათგადაცლილი სამრეკლო, დანგრეულ ბალავრებზე, ანუ საძირკვლებზე, მარტო დარჩენილი ბუხრისთავები.

მარცხენა მხარეს თოვლით დახუნძლული, ანუ დაფარული, ნაძვნარი მოსჩანს.

ფარსმანი თოვლისაგან დადრეკილ, ანუ მოხრილ, ტოტებს გაჰყურებს. შორიდან ისინი რომელიღაც ნადირის თათებს ჰგვანან. ესმის, როგორ ილეწებიან ნაძვის შტოები. ყინვის ლოლუები, ანუ ყინულის ნამტვრევები, სცვივიან სამრეკლოს გუმბათის კარნიზებიდან.

კუზიანი დედაკაცი გამოდის ტყიდან. დათქერილ, ანუ გათელილ, ბილიკზე თოვლს ხრაშახრუში გაუდის. მოდის ვაგლახად, ანუ საცოდავად, მოდრეკილი მხევალი თებრონია და მორებს მოათრევს.

მარჯვენა მხარეს გზა მუხნარის ციხისაკენ მიდის. ქარავანი ზლაზვნით, ანუ ნელა, მიემართება. ზანზალაკები ჟრიალებენ, ჯორები ფრუტუნებენ. მეაქლემის მჭახე, ანუ მკვეთრი, შეძახილი ისმის. ხანდახან შოლტის ტლაშუნი ზედიზედ.

ისევ დადგა სიჩუმე და ფარსმანს ესმის, როგორ აბაკუნებს თებრონია ფეხებს ტალანში, ანუ დერეფანში, და სამოსიდან თოვლს იბერტყავს.

მხევალმა კარი შემოაღო. ფარსმანმა უსიამო მზერა ესროლა მის ტყირპიან, ანუ ჭორფლიან, სახეს. თებრონიას მოხარშულ კიბოსავით გაწითლებული ტყირპი უარესად დაწითლებოდა.

მისი ზანგური, ანუ შავი, ლაშები აცმაცურდნენ, ანუ აუთამაშდნენ. რაღაც წაიბუტბუტა, მაგრამ ბუხრისკენ მიბრუნდა. მუგუზლები მირეჯგვ-მორეჯგვა, ანუ აურ-დაურია, და მორები ჩაყარა შიგნით.

ფარსმანმა თვალი აარიდა ქალს. ისევ სარკმლიდან გაიხედა მოულოდნელად.

ყორნები შემომსხდარან სამრეკლოს გუმბათზე. უსიამოვნოდ ყრანტალებენ, ანუ ყივიან, მყივარნი.

სიბნელე ნელ-ნელა მოიპარება დარბაზში. თებრონია ნიშების მახლობლად დაფათურობს. ხელში გაჩაღებული კვარი, ანუ ანთებული ჩირაღდანი, უჭირავს. თაფლის სანთლებს ანთებს სათითაოდ.

თაფლის სანთლები ლიცლიცებენ. გარედან ყორნების ყრანტალი ისმის, ხანდახან კი ზანზალაკების ერთობლივი ჟღარუნი.

კარი მოულოდნელად გაიღო. ფარსმანი ტალანს მიაშტერდა. ახალმოსულმაც დაიფერთხა ფეხი ტალანში და საკარცხლულისაკენ ჯიქურ, ანუ პირდაპირ, წამოვიდა.

თავი დახარა, მასპინძელს მცირედ შეხედა და თავმოდრეკილი მიესალმა:

„მშვიდობიანი საღამო, ოსტატო!“

ფარსმანმა კონსტანტინე არსაკიძე ხმაზე იცნო. სამფეხა სკამი თვალით უჩვენა.

სტუმარმა მადლობა მოახსენა მასპინძელს. იღლიიდან უშველებელი გრაგნილი გამოიღო და წაიბუტბუტა:

„სვეტიცხოველის გეგმა დავასრულე. გიორგი მეფესთან ვიყავი მიწვეული. მეფემ მოიწონა ეს ნახაზები, მხოლოდ ეს ბრძანა: „ფარსმანმა გადაჰკრასო თვალი.“ ხვალ დილით კათალიკოსს მივართმევ გეგმას.“

ფარსმანს სახის ნაკვთები უსიამოვნოდ დაეღრიჯა. გრაგნილი ტაბლაზე, ანუ მაგიდაზე, გახსნა. საკარცხლულიანად მიუჩოჩდა და ორივე ხელით დაებჯინა ნახაზზე. დიდხანს ათვალიერა ჩუმად. მერე თებრონიას უბრძანა: „მომაშველეო მაშხალა.“

თებრონიამ ანთებული მაშხალა მოიტანა. ფარსმანმა თავი ასწია. მცირე ხანს ითვლიდა, სიგრძესა და სიგანეს ამრავლებდა, ანგარიშობდა კედლების სიმაღლეს, ნავების სივრცეს და მოცულობას, გუმბათის სიგრძეს, კარ-ფანჯრების რიცხვსა და რაოდენობას.

„მაინც არ იშლის მელქისედეკი თავისას, სამნავიანი იყოსო უთუოდ, ანუ აუცილებლად?“ – ეკითხება ფარსმანი არსაკიძეს.

„სიმაღლეზე რამდენი გაქვს ნავარაუდევი, ანუ დაგეგმილი?“

„ორჯერ მეტი, ვიდრე სიგანე.“

„კათალიკოსი ასე ბრძანებს, ოსტატო,“ – მიუგო მოკრძალებულად შეგირდმა, – „ახალი სვეტიცხოველი ისეთი მოცულობისა უნდა იყოს, რომ სამი ეკლესია გაიმართოს მასში: ოლთისის ეკლესია, რომელიც ქართულმა ლაშქარმა მოულოდნელად გადაწვა, და ორიც სამცხისა, შენს მიერ აშენებული, ოსტატო.“

ფარსმანი მოიღუშა.

„მეფე რას ამბობს ამის გამო?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„მეფემ დასტური მოგვცა, ოსტატო, გუშინ,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

„ეგებ მელქისედეკს ასე ეგონოს, რომ 300 ფხოველი ტყვე ეყოფა მუშახელად?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„მეფეს ნაბრძანები აქვს, რომ ორ ათას მონას მოასხამს ტაოკლარჯეთიდან, და ერგას, ანუ ოცდაათს, გამოცდილ ქვისმთლელს ბერძენთაგანს მიგიჩენთო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

„რა მასალაა ნაგულისხმევი, ანუ დაგეგმილი?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„ტაძრის პერანგი ალგეთურ თეძამის ქვისა და ცისფერი ფიქალისაგან უნდა გაკეთდეს.“

„ძველი მასალა?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„ძველი მასალა მხოლოდ ეკვდრებს, ანუ ეკლესიის გვერდითა მცირე სათავსოებს, უნდა მოხმარდესო, კათალიკოსს ასე აქვს ნაბრძანები, ოსტატო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

„კირითხურონი?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„ათორმეტი ბოლნისიდან წამოსულია.“

„სახურავი?“ – იკითხა ფარსმანმა.

„მთლიანი ფიქალისა.“

„ახლა ძველი ნაგებობის დანგრევა ნახეთ, როგორ გასჭირდება: აბულ-ყასიმს მხოლოდ ჩრდილოეთის ფასადი აქვს სავსებით დანგრეული.“

„ნაბრძანებია, რომ სათითაოდ ჩამოვიღოთ ლოდები, რათა დანგრევისას მეფეთა და კათალიკოსთა სამარხები არ დაზიანდეს.“

„აბა მე გეტყვით, ძველი ნაგებობის დანგრევასაც არ ეყოფა სამი თვე,“ – თქვა ფარსმანმა.

„მისი მეუფობა ასე ბრძანებს, თუ გასჭირდა ათას მონასა და ერგას კირითხუროს ჩამოვიყვანო, ლაზებს,“ – უპასუხა არსაკიძემ.

ამის შემდეგ ფარსმანი დადუმდა. ისევ დაეყრდნო ტაბლაზე გადაშლილ გეგმას ორივე ხელით. თვალები სულ ახლოს, სულ ახლოს მიჰქონდა ნახაზის დეტალებთან და აშტერდებოდა. მერე აიღებდა, ბუტბუტებდა, ანგარიშობდა.

ბოლოს წელში გაიმართა, ბნელ კუთხისკენ გაიხედა. თვალები კედელს მიაშტერა, თითქოს იქ ეგულებაო ასაგები ტაძრის გეგმა და მას უყურებსო. მერე კონსტანტინე არსაკიძის ჩოფურა, ანუ გაბუსხულ, სახეს შეხედა და ეუბნება:

„ახალგაზრდავ, მეფეს ჩემი ვარაუდი გადაეცი: ასეთი უზარმაზარი ტაძრის აშენებას ჩვენი ძალებით ათი წელიც არ ეყოფა. ციხეების შეკეთება უნდა შევაჩეროთ. ამ წლებში ვეღარც ქვების სასროლ მანქანებსა და კედლების დასანგრევ მოწყობილობებს ავაშენებთ.“

შემდეგ ფარსმანმა გრაგნილი დაკეცა და არსაკიძეს ხელში მისცა.

კონსტანტინემ გრაგნილი გამოართვა, მასპინძელს საღამოს მშვიდობა უსურვა და გაციებულმა თვალი გაღვივებული ცეცხლისკენ გააპარა.

ბუხრის წინ გაჩაღებულ მაყალზე ლითონის ქვაბები იდგა. ადუღებული ქოთნების სარქველები ხმაურობდნენ და ირგვლივ უსიამო სუნს ავრცელებდნენ.

„ალბათ რაღაც საწამლავებს ხარშავს ფარსმანი,“ – გაიფიქრა არსაკიძემ და სწრაფად კარისკენ გაემართა. თებრონია წინ მიუძღოდა და მაშხალით უნათებდა დაბნელებულ დერეფნებსა და კიბეებს.

ფარსმანმა ისევ გადმოიღო ყალიონი, ცერით ჩატენა თრიაქი, მოუკიდა და კვლავ მოწია. მატყლის ფთილივით დაწეწილი მწვანე ბოლი ნელა აიჭრა და დარბაზის ბნელი თაღებისკენ გაემართა.

დიდხანს იჯდა გაოგნებული ფარსმანი, ხარბად ისუნთქავდა თრიაქს და ირგვლივ მოწოლილ სიბნელეს გასცქეროდა.

თაფლის სანთლები ციმციმებდნენ, სიბნელეში აქლემების ზანზალეკები ჟღარუნებდნენ.

თებრონია შემოფათურდა და ჯამით ქუმელი შემოუტანა, მაგრამ წინა ღამით უძინარ ფარსმანს ისე მოსძალებოდა თრობა, რომ არც თებრონია შეუნიშნავს და არც ქუმელის ჯამი.

ერთბაშად თავბრუ დაესხა ფარსმანს. მის თვალწინ ყვითელი ბურთულები აცეკვდნენ, თითქოს მთვრალი ჯამბაზის მიერ ზემოთ აგდებულ ბურთებს შესცქერისო. შემდეგ ისეთი რყევა იგრძნო, როგორსაც აქლემზე პირველად შემჯდარი ან ნავით ატოკებულ ზღვაზე გასული განიცდის ხოლმე.

საფეთქლებში ოფლი გამოუვიდა, მუშტით მოიფშვნიტა თვალი. ბოლოს ოდნავ დაუცხრა მღელვარება, სხეულის იოგები მოუდუნდა, მოეწადინა ძილი და სწორედ ამ დროს ვიღაცამ უხეშად დააკაკუნა კარზე.

ფარსმანი უსიამოვნოდ შეკრთა.

ბუხართან მთვლემარე თებრონიამ მაშხალს წაავლო ხელი. როგორც კი კარი გააღო, კარის ჩარჩოში ვიღაც მაღალი კაცი გამოჩნდა. ფარსმანმა თვალი მიაშტერა და მსაჯულთუხუცესის შიკრიკი იცნო.

უცნობმა არ ისურვა კარის ზღურბლზე გადმოსვლა, რაღაც გრაგნილი შეაჩეჩა თებრონიას და სალამის დაუბარებლად ბნელი დერეფნისკენ გაემართა.

როგორც კი ფარსმანმა წიგნი გახსნა, მსაჯულთუხუცესის მოწოდება ამოიკითხა:

„შესმენილ იქნა აფხაზთა და ქართველთა, რანთა და კახთა მეფეთ მეფის გიორგის წინაშე.

ხუროთმოძღვართუხუცესი – ფარსმან სპარსი...

მომჩივანი – ფანასკერტელი რუსუდანი.

მამხილებელი – ეზოსმოძღვარი ამბროსი.“

უეცრად გაუარა ფარსმან სპარსს თრობამ, მთელ ტანზე გაბურძგლა, შემცივნება იგრძნო. გრაგნილი მაგიდაზე დააგდო, სკამი დაითრია, ცეცხლის პირას მიაჩოჩა და ხელისგულები ცეცხლს მიაფიცხა.

ანაზდეულად გააჟრჟოლა, შემდეგ სკამში გასწორდა, ორივე ხელი ერთმანეთს გადააწნა, ხელ-ფეხი გაჭიმა და გაიზმორა ისე, როგორც სიცხისგან დაუძლურებული ადამიანი იჭიმება ხოლმე.

შემდეგ ხელები გაითავისუფლა, სკამის სახელურებს ორივე ხელით მოეჭიდა, ფეხები გაშალა, ბუხრის რკინის ძირს მტკიცედ მიეყრდნო და ღველფადქცეულ ნაკვერჩხლებს მიაშტერდა, რომლებსაც ჯერ კიდევ ეტყობოდათ ის მსუბუქი ხაზები, რაც ახლად დახეთქილ მორებს ძარღვებივით აჩნდებათ ხოლმე.

შემდეგ ფარსმანი ხედავდა, თუ როგორ დაინგრა აყუდებული, დამწვარი ნაკვერჩხლები გახურებული ოქროვით ბრწყინვალედ.

წამოიწია, ორი მორი აიღო და ცეცხლს შეუკეთა. ესმოდა, როგორ მოედო ცეცხლი ფისოვან ხეს, მორი აშიშხინდა. ცოფიანის დუჟისებრი სითხე გამოეყო ფისოვან ნაწილებს, ბოლოს ეს შიშხინი წივილად იქცა...

ზის გაჩუმებული ფარსმანი ბუხართან და ცეცხლს შეჰყურებს... ხან კათალიკოს მელქისედეკის გაბრაზებული სახე ელანდება, ხანაც ეზოსმოძღვრის ცერცვისფერი, პატარა თვალები.

როგორი უცნაური და უგუნურია ეს ცხოვრება მართლაც!

რამდენ ხმალშემართულ რაინდს შეჰგებებია უშიშრად ფარსმანი! ქართველსა და ბერძენს, სარკინოზსა და სომეხს, ცხენდაცხენ შეტაკებია სახელოვან სარდლებსა და მეომრებს, ხმლითა და შუბით უბრძოლია მტრებთან...

და ახლა, ამ დალეულმა, პატარა მოხუცმა – კათალიკოსმა მელქისედეკმა უნდა მოუსწრაფოს სიცოცხლე მრავალნაცად მეომარსა და მოგზაურს!

შარშან, შობა დღეს, მელქისედეკი საკურთხევლის წინ იდგა და მრევლს უქადაგებდა. აღტყინებისგან თითქოს სიმაღლე მომატებოდა, ნაკვერჩხალივით ელავდნენ ღილისებრი წვრილი და გამჭოლი თვალები მის ფერმკრთალ სახეზე.

ქადაგად დავარდნილივით ბოდავდა კათალიკოსი. განკითხვის დღის ჯოჯოხეთით აშინებდა იგი თავის მრევლს. ადამიანური ვნებების დაოკებისკენ მოუწოდებდა ქრისტიანებს და როცა სოდომის ცოდვებს შეეხო, ასეთი რამ თქვა:

„ამისათვის ვამცნობთ ყოველ დიდსა და მცირეს, ღარიბსა, მეფესა და მთავარს, აზნაურსა და უბრალო ადამიანს, მღვდლებსა და უმღვდელოებს, ბერებსა და ერისკაცებს, მოხუცებსა და ახალგაზრდებს, ყოველ წოდებასა და ყოველ ასაკს, რომ განეშორონ ამ ვნებას.“

შემდეგ კათალიკოსმა მოჰყვა, თუ როგორ გაანადგურა ამ ცოდვამ ათენი და რომი, თებე და ბაბილონი, ასურელთა ქვეყანა და სპარსთა ქვეყანა.

ფარსმანი წამოდგა, მაგიდიდან აიღო მსაჯულთუხუცესის მოწოდება, ისევ ბუხართან დაჯდა და გულმოდგინედ გადაიკითხა იგი.

ხედავდა, რომ კათალიკოსი მას „უძვირესსა და უსაწყალობელს“ ბრალს სდებდა. სჯულის კანონები ზედმიწევნით იცოდა ფარსმანმა. სოდომის ცოდვისთვის სამი სხვადასხვაგვარი სასჯელი იყო დაწესებული როგორც ბიზანტიაში, ისე საქართველოში:

ძელზე აბმა, თავის მოკვეთა, ან ორივე თვალის დაბრმავება.

ფარსმანს თვალების დაწვას ყოველგვარი სასჯელი ერჩია. უთვალოდ რას გააწყობდა ხუროთმოძღვარი?

ბრალდება ორმაგი იყო: „ახალგაზრდა ქალწულის გახრწნა და ქალებთან მამაკაცური კავშირი.“

ეს ყველაფერი რთულდებოდა თავად ფარსმანის მდგომარეობითაც. სამეფო კანონების მიხედვით, „განათლებულთა და მეცნიერთა ცოდვები უფრო მძიმეა, ვიდრე უსწავლელთა და უმეცართა.“

კიდევ ერთხელ გადაავლო მოწოდებას ფარსმანმა თვალი, კვლავ დაგრაგნა და ბუხრის რაფაზე შეაგდო.

ფარსმანს იდაყვები მუხლისთავებზე დაუყრდნია, მუშტები ყბებზე შემოუდგამს, დადუმებული შესცქერის ცეცხლს. თებრონია სკამლოგინზე მიგდებულა და ხვრინავს.

სიჩუმე და სიბნელე შემოსწოლია ფარსმანის საცხოვრებელს. მხოლოდ გზის პირიდან ისმის ხანდახან შოლტის ტლაშუნი და ზანზალაკების ერთობლივი ჟღარუნი. გულის მომწყვლელად წრიპინებს ფისოვანი ხის ნარჩენი, თუჯის ქვაბები თუთხუნებენ და ჯოჯოხეთურ ორთქლს ავრცელებენ ირგვლივ.

აჰა, დაიწვა უკანასკნელი ნაკვერჩხალი. ნაღვერდალად ქცეულ შეშის ნაჭერს ზედ აჩნია ზოლები, ძარღვისებური წვრილი ხაზები. კიდევ ცოტა ცეცხლი, კიდევ მცირეოდენი სიმხურვალე, წაიქცევა და ათას ნაწილად იქცევა იგი.

არც ერთი მათგანი არ ჰგავს იმ ორს, რომელიც ფარსმანმა ღუმელში შეუკეთა.

რაღა დარჩება მისგან? მცირეოდენი ნახშირი და ფერფლი, ნახშირი და ფერფლი...

კიდევ ორიოდე დღე, შესაძლოა, მისი სხეულიც ისე დაიშალოს და დაირღვეს, როგორც ეს ცეცხლმოდებული ძელი.

ფარსმანი გაჩაღებულ ბუხარს შესცქერის, თავისი ტკბილი, ტკბილი ბავშვობა ახსენდება.

თაფლის სანთლები ციმციმებენ ნიშებში. ზის თავის სკამზე წელში მოხრილი. მისი სხეულის უზარმაზარი ჩრდილი კედელთან აყუდებულა. თავის გარშემო შემოხვეული ჩალმის ტოტები ჩრდილში ისე იხატება, როგორც სატანის ორმაგი რქა.

დამჯდარა იგი ცეცხლის პირას, სიბერის ჩრდილსა და სიყმაწვილის ხილვას შორის.

აი, მორბის შვიდი წლის ბიჭუნა, მშვილდისარი უჭირავს ხელში. თუხარისის ციხის სილუეტი წარმოუდგა მის წარმოდგენაში.

ამ ციხის ბანებზე დასდევდა ფარსმანი მტრედებს, ხოლო საიდუმლო ხვრელებსა და სარდაფებში ვირთხებზე ნადირობდა შეუდარებელი მშვილდოსანი.

შავშეთის უღრანი ტყეები ახსენდება. კლდეებზე გადმომდგარი ციხეები და ეკლესიები, კლდიდან გადმოკიდებული ჩანჩქერები, ჭოროხის ცისფერი წყალი, მტრედების დასაჭერი ბადეები, კალმახის ფაცერები, საძოვრებიდან მობრუნებული კუროების ბღავილი, საღამოს გალობა ეკლესიაში, მხიარული ლამპრობა ვნების კვირაში, ჩრდილისა და სინათლის ციალი თუხარისის კარის ეკლესიის სარკმლიდან, ღამისთევები, მტრედები, ქედნები...

მათ ფრთებს თან გადაჰყვა მისი სიყმაწვილე.

პაპა სუმბატი, მუდამ მოღუშული, ჟანგისფერი ჯავშნიანი დევკაცი, მისი ფეხკავშა ცხენი, ქორ-შავარდნები, მაძებრები და ლომისფერი მწევრები, მამა – ბაქარი, ჭროღათვალება, ქერა რაინდი, დედა – ნანაი, მუდამ ლოცვებში ჩაფლული, საგალობლების ტკბილი მგალობელი.

ბუზღუნა აღმზრდელი, თავმოტვლეპილი, კოჭლი ვარდანი (კრუხის უკანალივით გამოპუტული ჰქონდა ნიკაპთან წვერი. ცალ დეზს ატარებდა მარჯვენა ფეხზე).

ვარდანი ჩრდილივით უკან დასდევს ყრმას, ციხის ბანებზე გასვლას უკრძალავს. არც სარდაფებში ჩახედვას ანებებს, სულ თვითონაც ფუთფუთებს და თავის გაზრდილსაც მუდამ აფუთფუთებს.

„ტყეში ნუ მიხვალ – დათვებია მანდ დღისით, ღამით კი ტურები გაგჩხიბავენო, ჭოროხში ნუ ჩახვალ – გველები და ჯოჯოებიაო შიგ, მიწაზე ნუ წვები – ავი სული შეგეყრებაო, ხილი არ ჭამო – კუჭს გაიფუჭებო, სარკმლიდან ნუ გაიხედავ – ქარი გეცემაო, მზეს ნუ მიაშტერდები – თვალებს აგატკიებსო, რადგან მზე ღვთის შექმნილია, თვალს ვერავინ გაუსწორებსო მას.“

ერთადერთი, რაც ფარსმანს თავისი აღმზრდელისგან არ ჰქონდა დავიწყებული, ლოცვა იყო.

დილით, სადილის წინ, სადილის შემდეგ, შუადღისას, საღამოს და დაძინებამდე ბავშვს ყოველთვის უნდა ელოცა. აღმზრდელი მას ფსალმუნებს ყოველდღე აზეპირებინებდა.

ვარდანი საოცარი ენამზეობით უხატავდა ფარსმანს განკითხვის დღისა და მეორედ მოსვლის საშინელებებს.

ერთხელ ძლიერი ჭექა-ქუხილი ატყდა. ვარდან აღმზრდელი გზაში დარჩა. შუადღის შემდეგ ჯორმა ძლივს მოიყვანა ის ციხეში.

აცახცახებული, გაფითრებული და სველი ვარდანი უნაგირიდან ძლივს ჩამოსვეს. ის ბუხრის პირას დაჯდა და ფარსმანს უამბობდა:

„ტყეში ქარიშხალმა მომისწრო. იყო ელვა, ქუხილი და ჰაერიც ბოროტი იყო. ეშმაკმა შვიდჯერ დაჰკრა და პეროინი (ბოროტი სული) ღრჭიალებდა და ყიოდა, მე კი მუხის ძირას ვიდექი და ვლოცულობდი“.

ვარდანი ლოგინად ჩავარდა.

ბავშვი ფარსმანი გახარებულია, ფიქრობს: „იქნებ მოკვდეს და ფსალმუნების დაზეპირებას გადავრჩე“.

ვარდანი ისევ გამოჯანმრთელდა და დაიწყო დარიგება.

„ნუ ცილს სწამებ (ნუ დააბრალებ ტყუილს), ნუ ორ სიტყვას იტყვი (ნუ იქნები ორპირი). პატივი ეცი დედასა და მამას შენსას, შეიყვარე მოყვასნი (მეზობლები, ახლობლები), როგორც საკუთარი თავი.

ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“.

მან ვაჟს ბეჭის ძვალზე ნახშირით წერა ასწავლა.

ამის შემდეგ ფარსმანი საკითხავებს (წიგნებს) დაუმეგობრდა.

ისევ ახალი შეგონება (დარიგება) მოისმა:

„სიბრძნე და გონიერება კაცთა შორის მხეცს ჰგავს და მათი სიწმინდე არაფრად ვარგა“.

ბავშვი უკვე ჭაბუკობაში გადავიდა. აღარაფრად აგდებს აღმზრდელის ბუზღუნს. მარცხენა ხელზე შავარდენს შეისვამს, მხარზე მშვილდს გადაიკიდებს და ჭოროხის ჭალებში დაყიალობს (დადის).

უბელო ულაყებით (მოუთვინიერებელი ცხენებით) ჯირითობს. სანადიროდ პაპასა და მამას აეკიდება, ჭოროხში სათევზაოდ მონადირეებს დაჰყვება.

და როგორც იხვის პატარა ბარტყებს (ბჟიტებს) ყვერულს (ქათამს) მიუსხამენ ხოლმე, შემდეგ ეს საჭურისი (კვერცხისმდებელი) ქათამი დასდევს თავის შვილობილებს. ბარტყები შეცურავენ გუბეში, ყვერული კი კუთავს (კრუხავს) და წრიალებს, გულგახეთქილი ეჯახება ნაპირებს, ეშინია, წიწილები არ დამეხრჩოსო. ასე კრუსუნებს და ავობს (ბრაზობს) ვარდან აღმზრდელი, როცა ხედავს, როგორ შეახტება ფარსმანი ნასუქალ ულაყს (კარგად ნაკვებ ცხენს), ან ჭოროხს გადაცურავს მხარულით (მხარზე ხმლით). ნადირობის დროს ტყეში ღამეებს ათევს.

კვლავ ესმის დარიგება:

„ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“...

ჭაბუკ ფარსმანს ცხოვრება პირიქით ენატრება. ამ უდაბნოში წინსვლა მონატრებულია და სწუხს კიდეც, რომ ჯერ არსად ომი არ არის. ჩორჩანელების ციხეში მშვიდობაა, მეომრებს ხმალი დაუჟანგდათ ქარქაშში (ხმლის ბუდეში), დღისით და ღამით ციხის გუშაგები ამაოდ უთვალთვალებენ სამზერებს (სათვალთვალო ადგილებს).

მხოლოდ პაპა სუმბატის ნაამბობიდან თუ სმენია ფარსმანს ომების, ბრძოლების, ფალავნური (გმირული) შეტაკებების, ტალად დგომის (ბრძოლის ველზე მტკიცედ დგომის), ციხეების ალყაში მოქცევისა და გოდოლების (კოშკების) დანგრევის ამბები.

განუსაზღვრელად უყვარს ჭაბუკს თორის (აბჯრის) გადაცმა, მუზარადის (ჩაფხუტის) თავზე დახურვა, პაპის ხმლები, მამის ქეიბურები (სამხედრო ტანსაცმელი), ცხენი, ჯირითი და ხმლის მოქნევა...

თექვსმეტი წლის ფარსმანს პაპა სუმბატმა საომარი ცხენი მიუჩინა, თორი (აბჯარი) აჩუქა, მუზარადი (ჩაფხუტი), ხმალი, მშვილდი და საბრძოლო ქეიბურები (სამხედრო ტანსაცმელი).

ვარდან აღმზრდელი ხედავდა, რომ მისი ძველი დარიგებები უდაბნოში მღაღადებლის (მქადაგებლის) ხმად დარჩა (არავინ უსმენდა). ამიტომაც ჭაბუკს ახალი დარიგება მისცა:

„კაცი არის თვითმოძრავი ჭური (ჭურჭელი) – სულის მბრძანებელი“...

და სწორედ იმ წელს შეუსრულდა ფარსმან ჩორჩანელს ნატვრა. საქართველოს დიდმა პატრიოტმა იოანე მარუშისძემ უფლისციხე დავით კურაპალატს გადასცა.

დავითმა ფარსმანის პაპა, სუმბატ ჩორჩანელი, სხვა ერისთავებთან (მთავრებთან) ერთად მიიწვია და ბაგრატ კურაპალატს წარუდგინა:

„ეს არის ტაოს, ქართლისა და აფხაზეთის მკვიდრი (მემკვიდრე), ჩემ მიერ შვილად გაზრდილი და მას დაემორჩილეთო“...

სუმბატ ჩორჩანელმა მეფეს არ დაემორჩილა. მაშინ ბაგრატმა ის შეიპყრო და თავი მოჰკვეთა. მის გვამს კი ფეხებზე თოკი შეაბეს, ციხის ჩარდახიდან (აივნიდან) თავდაყირა გადმოჰკიდეს, რათა ურჩი აზნაურებისთვის (დიდებულებისთვის) ჭკუა ესწავლებინათ.

ამის შემდეგ ბაგრატ მესამე ლაშქრით (ჯარით) წამოვიდა და თუხარისის ციხეს ალყა შემოარტყა. მას გულით უნდოდა სუმბატის ძის, ბაქარის, და მისი ვაჟის, ფარსმანის, შეპყრობა. თუხარისის ციხეში საყვირი ჩაჰკრეს... ტაოელები ციხიდან სამეფო ჯარს შეეგებნენ...

ჭაბუკი ფარსმანი მამის გვერდით ვაჟკაცურად იბრძოდა, მაგრამ სამეფო ჯარმა სასტიკი იერიშები მიიტანა და ჩორჩანელის ჯარი უკან დაახევინა.

ერისთავის ლაშქარი ციხეში დაბრუნდა. ბაქარ ჩორჩანელმა სამ თვეს გაუძლო ალყას. ბოლოს მეციხოვნეებს სურსათი (საკვები) შემოელიათ, ძაღლები, სახედრები და ვირთხებიც კი აღარ დარჩათ საჭმელად. ბაქარ ჩორჩანელმა თავისი ერთადერთი ვაჟი და ათასი მონასპა (მებრძოლი) აიყოლია, ციხის ხვრელიდან გაძვრა და ბნელ ღამეს გაეცალა.

აგორდა თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო)...

გაქცეულები ბიზანტიაში გადავიდნენ. იმ დროს კეისრის ქვეყანაში ბარდა ფოკას ამბოხი იწყებოდა. ბაგრატ მესამეს ახლად მიღებული ჰქონდა კურაპალატის (მაღალი ტიტული) ხარისხი, ამიტომაც ერთგულობდა ბასილი კეისარს.

განდგომილი ბაქარ ჩორჩანელი მეამბოხე სარდალს, ბარდა ფოკას, მიემხრო.

ფოკას ციხეს ბიზანტიელი პატრაციუსი (მაღალი რანგის მოხელე) იოანე პორტეზე თავისი ჯარით ალყა შემოარტყა. ლოდსატყორცნებითა (ქვის სასროლი მანქანებით) და ტარანტებით (კედლის გასარღვევი მოწყობილობებით) გატეხა ციხე. ფოკამ თავი იხსნა, ხოლო ბაქარ ჩორჩანელი და ათასი იბერიელი (ქართველი) მონასპანი (მებრძოლი) ექვს თვეს გააფთრებით იბრძოდნენ. ბოლოს ციხე პორტეზემ აიღო, იბერიელი მონასპანი გაწყვიტეს, ბაქარ ჩორჩანელს თავი მოსჭრეს, ფარსმან ჩორჩანელი და სამასი იბერიელი მონასპა კი ტყვედ წაასხეს ბიზანტიონში (კონსტანტინოპოლში).

კვლავ აგორდა თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო)...

ფარსმან სპარსმა ცეცხლს შეშა შეუკეთა.

დარბაზში სრული სიჩუმე სუფევდა. თებრონია ძილში ბოდავდა. გზიდან მეაქლემის (აქლემების მწყემსის) მჭახე ხმა მოისმა. ზანზალაკების ერთობლივმა ჟღარუნმა შეაშფოთა ღამე...

...ფარსმანს ანტიოქიის უწყლო მიწაზე საშინელი მოგზაურობა ახსენდება.

სიცხით გადამწვარი ველები, ცის კიდურებზე ციხეების ქონგურები (კბილანები), მეჩეთები, ეკლესიები, ღატაკური მიწურები (მიწაში ჩაშენებული საცხოვრებლები), თავშიშველა მონების ბრბოები (ბევრი ხალხი)...

„წყალი“, ეხვეწებიან იბერიელი ტყვეები გუშაგებს, მაგრამ არავის ესმის მათი ვედრება.

„წყალი“, ევედრებიან გამვლელებს, მეაქლემეებს და სტრატიოტებს (ჯარისკაცებს), არავის ესმის ეს სიტყვა.

ფარსმანი იმავე აქლემზე ზის, რომელზეც ხურჯინით (ორკუზიანი ჩანთით) ზედ ჰკიდია ბაქარ ჩორჩანელისა და მისი სახლთუხუცესის (მთავარი მსახურის) თავები...

ტარაბუები (ბუზის მსგავსი მწერები) კბენენ მხარგაკრულს (მხრებზე ჯაჭვით მიბმულს). ორკუზიანი აქლემი ყანყალებს. მწყურვალს გული ერევა, თავბრუ ესხმის. იბერიელთა შორის ერთადერთი ფარსმან ჩორჩანელი არავის ევედრება წყალს, რადგან მასაც ეს უნდა – უწყლო სიკვდილმა არ დააყოვნოს, ამ უკაცრიელ ველებზე ამოხადოს სუნთქვა.

ჟრიალებენ ზანზალაკები, აქლემები სიცხისგან გამომშრალ მიწაზე აფურთხებენ და ფარსმანს აღმზრდელის, ვარდანის, დარიგება ახსენდება:

„ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“...

ეს თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო) იგორა (გაგრძელდა), იგორა, სანამ აია სოფიას ჯვარი არ გამოჩნდა ცის თაღში.

ჰიპოდრომის (ცხენების სარბენი მოედანი) გვერდით იმ „ძაღლს“, ბასილი კეისარს, დილეგი (საპყრობილე) ჰქონდა გამართული.

ტყვეების რიგიდან შვიდი იბერიელი და ცამეტი სარკინოზი (არაბი) გამოიყვანეს. თმა-წვერი მოპარსეს, ნესტოები გაუხვრიტეს. კისერზე ჯაჭვი დაადეს, ფეხებზე ბორკილები შეასხეს და ერთ საკანში შეაგდეს.

ერთი წლის წამების შემდეგ ერთმა ქართველმა ბერმა აღდგომა დღეს ფარსმანი და ექვსი იბერიელი მოინახულა. მცირეოდენი მოსაკითხი (საკვები) მოუტანა და ტყვეები ანუგეშა.

როცა მნახველი წავიდა, დამშეული ტუსაღები (პატიმრები) საპასექო ლელანგოებს (პასკის ნაჭრებს) მიეცნენ. სწორედ ფარსმან ჩორჩანელს შეხვდა ის ლელანგო, რომელშიც ბერს პატარა ქლიბი ჰქონდა შეტანილი.

ფარსმანმა შვიდი ღამე იმუშავა. კისერზე დადებული ჯაჭვი და ფეხებში ასხმული ბორკილები გაქლიბა. ამის შემდეგ ამხანაგებსაც გაუხსნა ხელ-ფეხი. ბორკილები ერთმანეთს გადააბეს, ციხის კედელი გამოანგრიეს და ბნელ ღამეს გაიქცნენ.

კონსტანტინოპოლის მიდამოებში წმინდა იოანეს მონასტრის ბერებს თავს დაესხნენ, ვენახებში მომუშავეებს თავზე წაადგნენ.

ეს ამბავი ფარსმანმა ასე მოაწყო: ჯერ თავის რაზმს (ჯგუფს) უბრძანა, ტანზე გაიხადეთო...

ბერები გაოცდნენ, გაქვავდნენ, როცა დაინახეს, რომ შიშველი ვაჟკაცები მათკენ გამოქანდნენ.

ახლა ბერები გაატიტვლეს, ტუსაღების ძველმანები (ძველი ტანსაცმელი) მიუგდეს, თითოეულს ათ-ათი ოქროს სოლიდი (ფულის ერთეული) წაართვეს.

სახედრები იყიდეს და ანტიოქიისკენ გაემართნენ.

გამვლელებს ატყუებდნენ, იერუსალიმში მივდივართო.

იგორა თვითმოძრავმა ჭურმა (ადამიანის ბედის სიმბოლო).

ახლა ფარსმანმა სახედრით შემოიარა ბითინია, ანატოლიკი და ანტიოქია. ბოლოს ალ-ჰაქიმთან ჩავიდა ჰალებში.

ხალიფს (მუსლიმთა მმართველს) საქართველოს ამბები წვრილად სცოდნოდა. ბაქარ ჩორჩანელის მამაცობაც სმენოდა თურმე. ბაგრატ კურაპალატისა და ბიზანტიის კეისრისადმი სიძულვილმა ფარსმანს სჯული (რელიგია) გამოაცვლევინა.

მან აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი დაირქვა.

როცა ბასილი კეისარი ჰალების ციხეს მიადგა, ფარსმანი ციხისთავად იყო. ამ ბრძოლაში დიდად გაითქვა სახელი, სარკინოზები (არაბები) მას ალ-ჰაქიმის მარჯვენას უწოდებდნენ.

ბერძნებთან მეორეჯერ შეტაკებისას განსაცვიფრებელი სიმამაცე გამოიჩინა. ალ-ჰაქიმი და ფარსმანი მაშველი ჯარით ბიზანტიელ დუკას (მხედართმთავარს) ზურგში მოექცნენ.

დუკას ლაშქარი ქაიროს ციხეს ალყაში ჰყავდა მოქცეული, ლოდსატყორცნით ანგრევდა პირველ გოდოლს (კოშკს).

ფარსმანმა თავისი არაბული ულაყი (ცხენი) დასძრა, ელვის სისწრაფით მიეჭრა ბერძნებს, მიდიური (ცეცხლოვანი) ცეცხლი ესროლა ლოდსატყორცნს, ხანძარი გაუჩინა და კვლავ ალ-ჰაქიმთან მიბრუნდა.

დუკა უკან დაახევინეს.

სარკინოზებმა ციხე გაათავისუფლეს, მაგრამ ხელჩართულ ბრძოლაში ბერძენმა სტრატიოტმა (ჯარისკაცმა) ჰოროლი (შუბის მსგავსი იარაღი) სცა ფარსმანს, ბექთარიანად (აბჯრიანად) გაუგმირა ბეჭი.

ალ-ჰაქიმმა ფარსმანს საუკეთესო ექიმები დაუნიშნა, მაგრამ მათ სრულად ვერ განკურნეს. ხალიფმა ფარსმანი თავის სასახლეში დაასახლა.

ქაიროში მან არქიტექტურა, ალქიმია და სპარსული ენა შეისწავლა.

იქვე გაიცნო ინდოელი ფაკირები... შიშველი ფეხი გაწვრთნა, რომ ბასრ ხმლებზე ევლო. ზოგჯერ დიდ ბაზრებზე გამოდიოდა, როგორც ჯამბაზი: დღისით ალესილ ხმლებს თვალებზე იდებდა, ცეცხლის ალს უვნებლად ყლაპავდა და ღამით მეჩეთების მინარეთებიდან ვარსკვლავებს აკვირდებოდა.

ის სუფიების მოძრაობას შეუერთდა, შემდეგ კი ისევ ხელოვნებას დაუბრუნდა და ქაიროში ულამაზესი მეჩეთები ააგო.

990 წლის 2 მაისს, ხუთშაბათს, ბიზანტიელი დომესტიკის ჯარი კვლავ შემოადგა ჰალის ციხეს.

დომესტიკმა ციხესთან ლოდსატყორცნი მანქანები და ტარანები მიაყენა. მოწინავე ჯარმა პირველი კოშკი დაანგრია. „ამ ჯარის სათავეში საქართველოს მეფე იბრძოდა, ხოლო მარჯვენა ფლანგზე – გრძელ ჯავშნებში გამოწყობილი დიდებულები“.

მაშინ ალ-ჰაქიმმა მძევლები მისცა დომესტიკს და ელჩები გაგზავნა ბიზანტიაში.

ისევ დაიწყო თვითმოძრავი ჭურის მოძრაობა.

ამ ელჩების ხელმძღვანელობა აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარის ჩააბარეს.

მამალმა იყივლა მთავართა სანათლოის გარეუბანში...

ფარსმანმა ცეცხლს ნეკერჩხლის ნაკვერჩხალი შეუკვეთა. მაისის ბოლოს ელჩები ბიზანტიაში ჩავიდნენ. კეისრის სასახლეში გამოცხადდა აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი, ხალიფ ალ-ჰაქიმის მთავარი ელჩი.

მას შავი მოსასხამი ეცვა, თავზე თეთრი ჩალმა ჰქონდა შემოხვეული, წელზე კი შავი ხანჯალი ეკიდა.

კარისკაცები გაყოვნდნენ, არ ისურვეს თეთრჩალმიანი და შავხანჯლიანი კაცის შეშვება კეისრის პალატებში.

მაშინ აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარიმ კეისრის კარისკაცებს უთხრა:

„მე წავალ და ამიერიდან აღარ მოვალ.“

გახარებული გამობრუნდა: „ათასი შუშა მუსკუსი, ათი ათასი ოქროს სოლიდის ღირებულების ძვირფასი თვლები, სტავრა, ოქსინო და ხუთასი შუშა არაბული შტახსი შემრჩება.“

ისევ დაიწყო ჭურის თვითმოძრავი მოძრაობა, ზღვის პირას მიაღწია, ინდოეთში წასვლა გადაწყვიტა და ნაპირისკენ მომავალ სამმაგიანი ნიჩბებიან ხომალდს აკვირდებოდა.

კარისკაცებს მალემსრბოლი გამოეგზავნათ, რომ ეთქვათ: „კეისარი გიხმობს ალ-ჰაქიმის ელჩს.“

როცა ხელახლა მივიდა სასახლეში, მსახურთუხუცესი დახვდა. მან მოსთხოვა, რომ კეისრის პალატებში შესვლამდე ყველა მუსლიმანი მიწას უნდა ემთხვიოს.

აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი უარზე დადგა და ისევ წასვლა დააპირა.

მივიდნენ და ბასილი კეისარს მოახსენეს.

იმპერატორს გაეცინა, როცა დამარცხებული ალ-ჰაქიმის ელჩის ასეთი თავხედობა გაიგო. „ხალიფა ალ-ჰაქიმი ეპილეფსიით არის დაავადებული, ალბათ გიჟს გამოგზავნიდა ვინმეს.“

მან ბრძანა: „ისეთი კარი შეაბით, რომ ჩემთან შემოსვლისას თავის დაკვრა მაინც მოუწიოს.“

მეორე დღეს აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი ისევ იხმეს.

როცა თეთრჩალმიანი და შავხანჯლიანი ელჩი კვლავ მიბრუნდა კეისრის სასახლეში და ნაჩქარევად გაკეთებული დაბალი კარი დაინახა, ზღურბლამდე თავაწეული მივიდა, შემდეგ შემობრუნდა და უკანალით შევიდა ბასილი კეისრის დარბაზში. კარი ვიწრო იყო, ჩარჩოს გამოედო, მან მაგრად შეანჯღრია ხის კარი.

კეისარი ვერცხლის ტახტზე იჯდა, მარჯვნივ სამი ოქროსთორიანი დიდებული იდგა, მარცხნივ კი სამი თარჯიმანი. ბასილის თავზე ოქროს გვირგვინი ედო, მარგალიტებით მორთული ძოწისფერი სამოსი ეცვა, კისერზე ძვირფასი თვლებით დახუნძლული ჯაჭვი ეკიდა, ფეხზე კი წითელი ფეხსაცმელი ეცვა, მთლიანად ალმასებითა და მარგალიტებით მორთული.

წინ წამოდგა არაბულის თარჯიმანი, მიესალმა და ელჩს ეკითხება:

„რა მოვახსენო თქვენი სახელით კეისარს?“

„მხოლოდ ის, რასაც ჩემგან გაიგონებთ.“

კეისარს გაეცინა.

შემდეგ ბასილი არაბულის თარჯიმანს მიუბრუნდა და ეუბნება:

„სარკინოზების ელჩებს, როგორც ჩანს, შუბლზე უფრო მაგარი უკანალი აქვთ?“

აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარიმ არ აცალა თარჯიმანს გადათარგმნა, დახვეწილი ბერძნულით მიმართა კეისარს:

„უფლისწულო, საერთოდ ელჩებს განსაკუთრებით მაგარი უკანალი უნდა ჰქონდეთ, როცა ხალიფის სასახლიდან კეისარს ეახლებიან, რადგან ბევრ პანღურს უნდა მოელოდნენ.“

ბასილის დედა მეკარის ქალი იყო, ამიტომაც უყვარდა კეისარს უხამსი ლაპარაკი.

ამ სიტყვების გაგონებაზე გულიანად გაეცინა.

როცა ალ-ჰაქიმის ელჩებმა საქმე დაამთავრეს და ქრთამები გადასცეს კეისარს, ლულუის მცხოვრებთა ელჩები შემოიყვანეს. მათ კეისარს შეატყობინეს: „ლულუის ქალაქი აპირებს ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოქცევას.“

ბასილი ბრმად მორწმუნე იყო, დიდძალი საჩუქრები უბოძა ლულუის ელჩებს და დაუყვავა.

მეორე დღეს ბასილის კვლავ გამოეცხადა ალ-ჰაქიმის ელჩი: „მეც ვიწამებ ქრისტეს სჯულს.“

იმ დღეს ბასილიმ ელჩები ხრიზოტრიკლინის ოქროს დარბაზში მიიღო.

კეისარს გაუხარდა, როცა გაიგო, რომ ეს ენამახვილი და გამბედავი რაინდი ქრისტიანობას უერთდებოდა. როცა ფარსმანმა შვიდი ხელობა ჩამოუთვალა, ის არქიტექტორთა უხუცესად დანიშნეს.

წლის ბოლოს დიდი მიწისძვრა მოხდა ბიზანტიაში. ფარსმანმა შეაკეთა აია სოფია და რამდენიმე ტაძარი ანატოლიკში.

კონსტანტინოპოლშივე ფარსმანი სუფიების სექტას შეუერთდა, ერთ მშვენიერ დღეს ქალაქიდან გაიპარა. გაუჭედავი აქლემით ეგვიპტეში გაიქცა.

დიდხანს იმოგზაურა ეგვიპტეში. ხეოფსის პირამიდაზე არაბული წარწერა ამოიკითხა ასეთი:

„დააგდე სექტა, სიძულვილის გახდი საგანი, ვერ გაგიბედოს შენ ხელყოფა მუხთალმა დრომა, გახდი დერვიში, უსამშობლო გლახაკთაგანი, ზღვისგან ისწავლე ღელვის შემდეგ გულდამშვიდება...

განაძე შენგან წუთისოფლის მტკნარი დიდება, დაიმსახურე მართებულად მეფეთა წყრომა...“

ეს ლექსი, უკაცრიელ უდაბნოში ამოკითხული, ისე ღრმად ჩასწვდა გულში, რომ დერვიშობა დაიწყო. მთელი ეგვიპტე შემოიარა, მათხოვართა თავშესაფრებში ათევდა ღამეს.

იქიდან ბაღდადში ჩავიდა...

სწორედ იმ დღეს საშინელი ქარიშხალი დაიწყო ბაღდადში, ატყდა ჭექა-ქუხილი, ციდან ცეცხლის სვეტი გამოვიდა. შავი წვიმა წამოვიდა, საღამოს კი ხმლის ფორმის კუდიანი ვარსკვლავი ამოვიდა.

შეძრწუნებული მოსახლეობა ამ ყველაფერს ალაჰის რისხვას მიაწერდა და პირქვე დამხობილი ლოცულობდა.

ამ ამბავმა ფარსმანი ძალიან დააფიქრა და ვარსკვლავთმრიცხველობამ გაიტაცა იგი.

უკვე ხანში შესულს სამშობლო მოენატრა. ბაღდადის ხალიფამ ის ტფილისის ამირასთან გაგზავნა. ტფილისში მან პირველი ობსერვატორია მოაწყო, აქვე შეირქვა ფარსმან სპარსი.

როცა ტფილისის ამირა დიღომთან მეფე ბაგრატს შეებრძოლა, ფარსმანი სამეფო ჯარმა შეიპყრო (ის თურმე თუხარისის ციხეში ფარულად ჩასვლას აპირებდა და ამიტომ გაჰყვა სარკინოზების ჯარს).

მცირე ხანს უფლისციხის საპყრობილეში იჯდა. ბაგრატ კურაპალატს ჯერ თარჯიმნად ჰყავდა სასახლეში. ერთი წლის შემდეგ გიორგი პირველმა მას არქიტექტორთა უხუცესობა დააკისრა.

ისევ იყივლა მამალმა მუხნარის ციხის მიდამოებში, ახლა მეორე გამოეპაექრა მას. აყივლდნენ მთავართა სანათლოის მამლებიც.

ზის წელში მოხრილი ფარსმან ჩორჩანელი ნაცრიანი ბუხრის წინ. ხვალ, ზეგ ან ერთი კვირის შემდეგ რა პატარა ღელე დაახრჩობს ზღვების გადამლახველს!..

სულ პატარა, უსუსური ღელე დაახრჩობს მრავალგამოვლილ მეომარსა და მსოფლიო მოგზაურს, რომელიც თავის სამშობლოში უსამშობლოდ იქცა.

კვლავ ახსენდებოდა ვარდან ბრძენის შეგონება:

„ცხოვრება უდაბნოა ურწყული და ეცადე გარს შემოუარო...“

ფარსმანს შეეძლო ახლა ეთქვა: „მე არც ქრისტიანი ვარ, არც იუდეველი და არც მუსლიმი.“

უსჯულოდ, უღმერთოდ, უთვისტომოდ იღუპება იგი თავის ხალხში.

მერე რისთვის?

ერთი პატარა ქალის, ფანასკერტელის გომბიოს გამო...

უკეთეს შემთხვევაში თავს მოჰკვეთენ სადმე, ღართისკარს იქით გადააგდებენ მის ცხედარს ხევში და არავინ გამოჩნდება ქვეყნად არც მთხრობელი, არც მწერალი, არც მხატვარი, რათა მისი დიდი ვნებები გაუზიაროს მომავალ თაობებს შემდეგ...

მხევალი თებრონია პირაღმა გაშოტილა. მშვიდად ხვრინავს და მისი ჭორფლიანი სახე ისეა მოქცეული, თითქოს მორიელები დასევიან ლოყის თავებზე.

მამალმა ისევ იყივლა, ახლა სულ ახლოს, სადაც ფარსმანის შეგირდი არსაკიძე ცხოვრობს. მას მეორე გამოეხმაურა, მესამე, მეოთხე და ფარსმანმა ვეღარ დათვალა...

„რა საოცარი არსებაა მაინც მამალი!!“

ფიქრობს თავისთვის ფარსმანი.

„იგი ერთადერთია ცხოველთა შორის, რომელიც მუდამ ცისკენ იყურება. მზისა და სიკვდილის მოახლოების მაცნეა მამალი, ღამესთან მებრძოლი და მარადჟამს ღამისმთეველი.

ლომსაც კი აშინებს მისი უცნაური ყივილი.“

„...მოგორდა თვითმოძრავი ჭური და აჰა, სიკვდილის კართან მოგორებულა იგი!...“

მელქისედეკის ღიმილიანი სახე წარმოუდგა კვლავ.

ცისკენ თავაწეულ მამალს ჰგავდა კათალიკოსი მელქისედეკი, შობის დღის ქადაგების მთქმელი.

რაღაც ჯიუტი, ურღვევი ძალა გამოსჭვიოდა ხორცდაშრეტილი ბერის ძვლოვანი აღნაგობიდან. ტირანული სისასტიკე გადაჭიმულიყო ძარღვებდაბერილ შუბლსა და ენერგიულ ლოყის თავებს შორის. ციმციმებდნენ ტიარის ალმასები, კაშკაშებდა ოქროს ომოფორი მრავალი სანთლის ერთობლივ ციმციმზე.

ისეთი ბედისწერის მომასწავებელი ბრწყინვალება ჰქონდა ტიარასა და ომოფორს, როგორიც ბიზანტიელ დიდებულთა მოოქროვილ მუზარადებსა და ჯაჭვის პერანგებს იმ წუთში, როცა ხმალამოწვდილნი ეცემიან აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარს, ჟანგისფერ ჯავშანში გამოწყობილს.

მელქისედეკი იდგა ამაყად, თავაწეული და შეუპოვარი, როგორც გამარჯვებული ლაშქრის დროშა.

ფარსმანმა ფანჯრიდან გაიხედა. მთავართა სანათლოის ჩაბნელებულ უბანს ეძინა. შორიდან მგლების ყმუილი ისმოდა. ისევ დაიწყო მამლების შეუპოვარი ყივილი. მთვარის შუქით განათებული ცის კამარა თითქოს ირხეოდა და კანკალებდა.

თავი XXII

– XXII –

გაზაფხული დადგა. ლაჟვარდისფერ მთებზე აქა-იქ კაშკაშა სითეთრე ელავდა. არაგვის ხეობა გამწვანებულიყო. ნუში ყვაოდა. წითელ-ყავისფერი, რუხი და ზღვისფერი (ცისფერი) ერთმანეთს ებრძოდნენ ბალახიან ფერდობებზე. მზე ემშვიდობებოდა მცხეთის ტაძრების მოოქროვილ გუმბათებს.

კონსტანტინე არსაკიძე ნელი ნაბიჯით ჩამოდიოდა ერთსართულიანი ქვითკირის სახლიდან, რომელსაც უკან ჩარდახმორღვეული კოშკი ჰქონდა მიდგმული. ეს პატარა სასახლე ოდესღაც ხურსი აბულელის სახლთუხუცესს, რატის ეკუთვნოდა. როცა ხურსი სარკინოზებთან გაიქცა, ოჯახის წევრები და სახლთუხუცესი თან წაიყვანა, მხევალი ნონაი კი სახლში დატოვა. შემდეგ მეფე გიორგიმ არსაკიძეს ხუროთმოძღვრის წოდება მიანიჭა და ეს სასახლეც მას გადასცეს. სასახლეს გარშემო ხილის ბაღი ერტყა, ირანული გეგმით მოწყობილი ბაღჩა, რომელშიც ათამდე საფუტკრეც იყო. მოხუცი ნონაი მრავალი წელი მარტო ცხოვრობდა ამ უკაცრიელ სახლში. ყველაზე ადრე მწერები და ქვეწარმავლები გრძნობენ ხოლმე, როცა ოჯახი ინგრევა. ობობები შეესივნენ კუთხეებს, ხოჭოებით გაივსო კარადები და განჯინები, მორიელებმა დაანგრიეს ქვითკირი, ცეცხლისფერი მორიელები ციმციმებდნენ თაროებსა და ფანჯრის რაფებზე. ნონაი თავდადებით ებრძოდა მათ, ბოლოს კი გაქცევა გადაწყვიტა. ის დედათა მონასტერში მონაზვნად აღკვეცას აპირებდა, რადგან ამბავი მოუვიდა, რომ რატი რომელიღაც ომში მოუკლავთ. სწორედ ამ დროს დაასახლეს იქ ტყვეყოფილი ლაზი. ნონაი სიხარულით ცას ეწია. მამისეულ ოჯახში განებივრებულ არსაკიძეს მეურნეობის ნიჭი არ ჰქონდა. რატისეული სასახლე განადგურების პირას იყო მისული. სახლის კუთხეები შერყეულიყო, საძირკველი მიწისძვრას დაეხეთქა, სახურავის ფიქალი აქა-იქ ქარს გადაეძრო. ხეხილი ყინვას დაეზარდა. მომვლელი არავინ ჩანდა. არსაკიძე დღედაღამ ხარაჩოებზე დაძვრებოდა. მთელ საქართველოში დადიოდა, ციხეებისა და ეკლესიების მშენებლობას აკვირდებოდა. დაქანცული, კირში ამოთხვრილი ბრუნდებოდა შუადღისას შინ, სწრაფად წაიხემსებდა და კვლავ სამუშაოს მიუჯდებოდა. თვითონ ხაზავდა გეგმებს, ასწორებდა სხვის მიერ დახატულ დეტალებს, არ ენდობოდა ხელოსნებს. ხანაც საჭრეთელს აიღებდა ხელში, აკეთებდა ბარელიეფებს, ჭრიდა ჩუქურთმებს მაგარ ლოდებზე, თვითონ ამზადებდა ფრესკების ნახაზებს. ნონაი საკუთარ შვილსავით უვლიდა ჭაბუკს. მოხუცი ქალი იტანჯებოდა არსაკიძის უმწეობისა და უიღბლობის შემყურე. დღედაღამ შრომაში გართულს ჭამაც ავიწყდებოდა. ნონაი თეფშით უკან დასდევდა. „შეჭამე რამე“, – ევედრებოდა თავის ახალ ბატონს, რომელსაც ბატონობის უნარიც არ აღმოაჩნდა. იმ საღამოსაც ჩრდილივით მიიპარებოდა არსაკიძე ბინიდან. ბაღჩაში ნონაი კაჭაჭს თხრიდა. გამოუდგა მას. „დღეს უმადოდ ისადილე, ბატონო, ცოტაოდენი კორკოტი მაინც ინებე“, – ევედრებოდა. არსაკიძეს ეჩქარებოდა, მაგრამ ხათრი დასდო მოხუცებულს. ის დედას აგონებდა მას თავისი უცნაური მზრუნველობით. კორკოტიც არ ჰქონდა დამთავრებული, რომ ნონაიმ კეცზე შემწვარი ორაგულები მოურბენინა. „მაგვიანდება“, – მოიმიზეზა არსაკიძემ და მხევალს ხელიდან დაუსხლტა. ბაღი გადაიარა თუ არა, ფარსმანის სახლს მოჰკრა თვალი. „შევალ და ვინახულებ ავადმყოფ ოსტატს“, – ეს გაიფიქრა და სწორედ ამ დროს მთავართა სანათლოის ეკლესიაში ზარი დარეკეს. ეზოსმოძღვრის გუშინდელი საყვედური გაახსენდა უცებ: „წირვასა და მწუხრზე ვერ გხედავენო, ლაზო“. შემდეგ ამისა, ხუცესმა ძველთუძველესი ისტორიები დაიწყო: „ლაზები იყვნენო პირველქრისტიანები საქართველოში, მათ აღმართესო ძელი პატიოსანი პირველად. თუ წარმართმა ფხოველებმა არ გადაგარჯულეს, შენ უნდა იყოო სანიმუშო სჯულისმოყვარე“. ამ თავაზიან შეგონებაში უეჭველად ერია იდუმალი დაცინვა. კარგად იცოდა არსაკიძემ, რომ ეზოსმოძღვარი ამბროსი გულბოროტი, ენაჭარტალა და ღვარძლის მთესველი იყო. ახლა, როცა დიდი ხნის ტანჯვის შემდეგ ბედმა გაუღიმა, რაღად სჭირდებოდა უსახლკარო ტყვე ლაზს ამ ქვეყნის ძლიერთა გულისწყრომის დამსახურება? დაქანცული იყო მთელი დღე ხარაჩოებზე მუშაობისგან. სახლში დაბრუნება ყველაფერს ერჩია, მაინც გააგრძელა გზა. მარტის მზეს სითბო დარჩენოდა მთების უბეებში. პატარა ვენახებს სხლავდნენ. აქა-იქ კოცონები ენთო ბაღის კუთხეებში, წალამს ტკაცუნი გაჰქონდა. ვაზს რქა აეყარა, ფშატისა და ატმის ხეები აყვავებულიყო, ნერგებს ლერწები დასწითლებოდა, მანეულის ბუჩქები ყვითლად ღვიოდნენ. ისინი ცეცხლმოდებულ ჯაგებს ჰგავდნენ. მწუხრი მშვიდობისას უსურვებდა არსაკიძე ვენახებში მომუშავეებს. ბავშვებს სიმღერით შემოჰყავდათ მთავართა სანათლოის გარეუბანში ღორები და ხბოები. მათ უკან კამეჩის ჯოგები ნელა მოიზლაზნებოდნენ გზაზე, ნახირები მოსდებოდნენ გზებსა და ვიწრო ქუჩებს, თავაწეული კამეჩები ყოყინებდნენ, უბელო ჭაკები ჭიხვინებდნენ, ფალნიანი აქლემები თავს აკატუნებდნენ, ქერა კვიცები კუნტრუშებდნენ ტალახიან გზებზე. ბალახიანი ფერდობი აიარა თუ არა, სვეტიცხოველი გამოჩნდა შორიდან. თვალი თავისი საყვარელი ქმნილებისკენ გაექცა. გაიხარა ოსტატის გულმა. ორი წლის წინათ ამ ადგილას საძირკველიც არ ჩანდა. ახლა ხარაჩოების მთელი ტყე იდგა ოთხივე მხარეს. სვეტები, კოჭები, კაკუტები, ლატნები, ხარიხები და ძელები... სამკუთხედი, ოთხკუთხედი, ჯვარედინი, წრიული და მანდიკური ხაზები, ეს ყველაფერი ისეთ შთაბეჭდილებას ქმნიდა შორიდან, თითქოს გოლიათური ქარის წისქვილები აეგოთ, ანუ ერთმანეთზე შემდგარი ქოხები, დევის ბავშვების სათამაშოდ გაკეთებული. ამ უწესრიგო, არათანაბარი ხაზების ქაოტურ სწრაფვაში მხოლოდ ოსტატის თვალი თუ ამოიკითხავდა მომავალი დიდებული ნაგებობის სტრუქტურას. არავინ ისე არ იტანჯება მატერიის ქაოსის შემყურე, როგორც ხელოვანი ამქვეყნად. არსაკიძე გრძნობდა, რომ მეფემ და კათალიკოსმა უდიდეს ოსტატს შეარკინეს იგი. მოხუცებულ ბრძენკაცს უნდა შებმოდა მოკრძალებული, თავმდაბალი ჭაბუკი, მის ქმნილებას უნდა დაეჩრდილა ფარსმანის მიერ სამცხეში აგებული ყველა ტაძარი. ღმერთია მოწამე, მას არ მოუწადინებია ეს. არსაკიძის სახელს დასწვდნენ და ესროლეს იგი ფარსმანს, როგორც ხელკეტი მწიფე ნაყოფს. ხალხს გულამაყი ეგონა არსაკიძე – ბუნებით კი უთვინიერესი იყო. ჯერ კიდევ ფარსმანისაგან ჰქონდა მინიშნებული კონსტანტინესთვის: „ბრძენკაცი უნდა იყოო და შლეგად მოაჩვენოო ადამიანებს თავი, გმირი უნდა იყო და ჯაბანივით დადიოდე, ოსტატი უნდა იყო და ხელმოცარულად მოგქონდეს თავი, რადგან არავის იმდენი მტერი არა ჰყავსო ქვეყნად, როგორც ბრძენკაცს, გმირსა და ოსტატს“. არც არასოდეს გაბედავდა არსაკიძე არაგვისა და მტკვრის შესართავთან ტაძრის აგებას უკვარცხლბეკო ვაკეზე. აღმოსავლეთიდან ჯვრის ტაძარი გადმოსცქერის მას, სარკინეთისა და ზედაზენის მთების გვირგვინი, ჩრდილოეთიდან ყაზბეგის მწვერვალიდან ყინვის ჯავშანში ჩაჭედილი მარადისობა. ეს ყველაფერი კარგად ესმოდა არსაკიძეს, ამიტომაც ებრძოდა იგი ამ უხეში ლოდების ქაოსს, როგორც კოჭლი იაკობი თავის მრისხანე ღმერთს. ორი წლის წინათ ეს ლოდები, ეს ძელები, ეს აგურები უწესრიგოდ ეყარნენ მიწაზე. დაჰხედა ოსტატის თვალმა, შეეხო ოსტატის ხელი, ქვა ქვაზე დადგა, აგური აგურს მიეწება, კედლებმა მხარი მისცეს ერთმანეთს, თაღებმა კამარა შეკრეს, გუმბათმა ნაგებობა დააგვირგვინა. მალე მიეახლება ნაოსტატარს ოსტატი, ქაოსს სრულყოფილს შემოაცლის, ბედნიერი შემოქმედი, შესძახებს ქმნილებას: „იქმენინ ნათელი!“ და ცას მისწვდება ლოდების უცნაური ჰარმონია, ცაში ატყორცნილი და ცაშივე გაყინული სამარადჟამოდ.

„კურთხეულია მხოლოდ ვალმოხდილის ნაბიჯი, შრომაა უდიდესი სათნოება ამქვეყნად და არც არაფერი ამშვენებს ისე ვაჟკაცს, როგორც შრომაში გამოჩენილი სიმამაცე. უდიდესი სიამაყე შეუდგება გულს, როცა შენი შემოქმედების ნაყოფი ცხოვრებასა და მიწას სამკაულად გამოადგება“.

უბანი გაიარა ამ ფიქრით მოცულმა ჭაბუკმა, უკაცრიელი ველი დაიწყო. გუგულის ხმა მოისმოდა შორიდან. გაზაფხული გაუბედავად მოსდგომოდა არაგვის ხეობას, გუგული თითქოს მთების უბეებში დაყოვნებულს უხმობდა. ბებერი მუხა გაახალგაზრდავებულიყო გაზაფხულის ძლიერი სუნთქვით. შტოებზე ლერწები გალურჯებულიყვნენ, ია გამოსულიყო აქა-იქ ბალახიან ფერდობებზე, ავშანის სურნელოვან ბუჩქებში ჩამალული. ღობემძვრალა ფაჩუნებდა ნაზამთრალ ფოთლებში, წითური ჭიანჭველების ქარავანი მაღლა აჰყოლოდა დაკორძებულ მუხის ტანს. ხოლო ქვევით, დანაოჭებულ ფესვებთან, შავი ჭიანჭველები მისეოდნენ გვამგამოფატრულ, ყვითელ მუხლუხას, ფუსფუსებდნენ გრძელულვაშიანი მეკობრეები, სიცოცხლე ზეიმობდა სიკვდილის კარზე. ბალახიან ფერდობზე წამომჯდარი მწყემსი სალამურს უკრავდა. თხები კუნტრუშებდნენ კლდეების ძირში. ციკნები კიკინებდნენ მაყვლოვანში მოთამაშეები. ზარი დარეკეს სამთავროს ეკლესიაში. მწუხრზე ეჩქარებოდა არსაკიძეს, გადაწყვიტა მოკლე გზით, სასაფლაოზე გაევლო. საწყალობელი იყო ძველთაძველი სასაფლაო. ქართული, ბერძნული, არაბული წარწერები ჩანდა ლოდებზე, ფრინველთა სკორეს შეებილწა უპატრონო სამარხები. ყორნები წამოიშალნენ ქვის ჯვრებიდან, უკმაყოფილო ყრანტილით მუხნარისკენ გაფრინდნენ.

არსაკიძე მიდიოდა. ანწლისა და ავშანის გამხმარი ტოტები შრიალებდნენ. ის გზადაგზა წარწერებს აკვირდებოდა, ხანდახან კი სამარხებზე ჩამუხლულ ვერძებს უყურებდა. ზოგიერთ წარწერას ჯერ კიდევ კითხულობდა, ზოგი კი ხავსს წაეშალა.

ქართველები, ბერძნები, სარკინოზები – ყველა სიკვდილის წინაშე თანასწორი იყო. ისინი ამქვეყნიურ ამაოებას გლოვობდნენ და ყველანი შენდობასა და მოხსენიებას ითხოვდნენ.

„ნუთუ ცოცხლების ღმერთია ის, ვისაც ეს ძველი თაობები შესთხოვენ? თუ სიკვდილის მბრძანებელია, ჩრდილების ქვეყნისა და ჯოჯოხეთის მმართველი?“

არსაკიძემ სასაფლაო გადაიარა და აღმართი დაასრულა. ანწლისა და ავშანის ტოტები წელამდე სწვდებოდა, ზამთარგადატანილ ღეროებს უსიცოცხლო შარიშური გაჰქონდათ.

სალამურის ხმა გაძლიერდა, გუგულმა უფრო ხშირად დაიწყო ძახილი.

ეს ასე გამოდიოდა: პანის სალამური და გუგულის ხმა გაზაფხულს ეძახდნენ. ის ამ გაპარტახებულ სასაფლაოზეც კი მოსულიყო, რადგან ავშანისა და ანწლის ფესვებიდან ახალი ყლორტები ამოსულიყო, ყურებდაცქვეტილი ტოტები ცას უღიმოდნენ. გაზაფხულის სითბო მიწას აცოცხლებდა. სულ მალე ბალახი უნდა ამოხეთქილიყო და ამ ველურ მცენარეულობას წაეშალა ეს ხავსიანი ლოდები და ქვის ჯვრები. ეს წარწერები, რომლებიც ამაოებასა და სიკვდილს აუწყებდნენ.

არსაკიძეს ხასიათი შეეცვალა, კიდევ ერთხელ შეხედა სვეტიცხოველს. ბალახიან ფერდობზე ისე მსუბუქად აირბინა, თითქოს ხელახლა დაიბადა ამქვეყნად.

მტკიცე ნაბიჯით მიდიოდა და თავისთვის ფიქრობდა:

„ხელოვნება თავად უკვდავებაა. მხოლოდ ოსტატს ვერ ეწევა სიკვდილი... ათასობით წელი წალეკავს ირგვლივ ყველაფერს. მხოლოდ სვეტიცხოველი დარჩება, როგორც ღმერთთან და სიკვდილთან მებრძოლი იაკობი.“

საკუთარი ფიქრის წინაშე შეკრთა და ეკლესიისკენ მიმავალ ბილიკს აჩქარებული ნაბიჯით გაჰყვა.

სამთავროში ისევ ზარს დაჰკრეს.

ეზოში უამრავი ხალხი იყო, გალავნის გარშემო ბრბო შეკრებილიყო. ბავშვიანი ქალები კარიბჭეში მიდი-მოდიოდნენ, ქვის ღობეებთან დაბმული ულაყები ჭიხვინებდნენ, დიდებულების ჯავშნიან ცხენებს მეჯინიბეები ასეირნებდნენ.

მათხოვრები, ჯამბაზები და მუცლით მეზღაპრეები ხმაურობდნენ კარიბჭეებთან. ისმოდა ერთმანეთში არეული გალობა, ტირილი, ბავშვების ტირილი და ცხენების ჭიხვინი.

შესასვლელთან არსაკიძემ ვიღაც მოხუცი შეაჩერა.

ჰკითხა:

ხატობაზე ხომ არ მოსულა ამდენი ხალხი?

არა, ხატობა არ არისო, მელქისედეკ კათალიკოსი იქადაგებს მწუხრის შემდეგ, ამიტომაც მოაწყდა ხალხიო.

არსაკიძეს არ უყვარდა ის უცნაური სუნი, რომელიც ხალხით გადაჭედილ ეკლესიებში იდგა. მას მხოლოდ ეზოსმოძღვრის დანახვა უნდოდა, ამის შემდეგ თავის მოვალეობას შესრულებულად ჩათვლიდა.

ტაძარიც ხალხით იყო სავსე, მაინც ყველა შიგნით შესვლას ცდილობდა. ორ-ორი კაცი გამოჰყავდა გულწასულ ქალებს. ერთ მაღალ ქალს ოთხი ვაჟკაცი ეხმარებოდა, სრულიად გაფითრებულს ძლივს მიათრევდნენ ბრბოში.

კლიროსიდან სულზე უტკბესი გალობა ისმოდა. ეს გალობა უყვარდა არსაკიძეს. მხოლოდ ამისთვის დადიოდა წირვაზე, მაგრამ ტაძარში ისეთი ხმაური იდგა, რომ მგალობელთა ხმა მხოლოდ ხანდახან ესმოდა.

მწუხრი დასრულებული იყო, როცა არსაკიძემ ტაძრის შუაგულამდე ძლივს მიაღწია.

კათალიკოსს ქადაგება უკვე დაწყებული ჰქონდა.

რა უცნაურია ბრმა შემთხვევის ძალა! სწორედ იაკობის მიერ ღმერთთან შებრძოლებას ეხებოდა მელქისედეკი.

„...და იაკობმა შეკრიბა ყველაფერი, რაც ჰქონდა და მარტო დარჩა იქ. და ებრძოდა მას კაცი განთიადამდე. და როცა დაინახა, რომ ვერ სძლევდა მას, შეეხო მის ბარძაყის სახსარს და იაკობის ბარძაყის სახსარი ამოუვარდა მასთან ბრძოლისას და უთხრა: გამიშვი, რადგან ცისკარი ამოდის. და მან უთხრა: რა გქვია? ხოლო მან უთხრა: იაკობ.“

ეს ადგილი ზეპირად თქვა მელქისედეკმა.

ამის შემდეგ მტკიცე და ურყევი ხმით განაცხადა:

ბერებსა და მღვდლებს ევალებათ ამ ადგილის კარგად განმარტება, რადგან მწვალებლები და მკრეხელები ცუდად იყენებენ იაკობის მიერ ღმერთთან ბრძოლის ამბავს.

ამქვეყნიური სახელითა და პატივით გაამაყებულნი თავს შემოქმედს უტოლებენ, ღმერთთან შერკინებას ესწრაფვიანო.

აქ კათალიკოსმა ხმა აუწია და ირონიული ღიმილით დაამატა: ამ საცოდავებს ავიწყდებათ, რომ ღმერთმა ბარძაყი მოსტეხა თავის უფალთან მებრძოლ იაკობს.

კანკელის წინ სანთლები ციმციმებდნენ, კათალიკოსის ომფორზე ოქრომკედი ელავდა, ვარშამანგის ალმასები ციმციმებდნენ.

მელქისედეკს ლოყები შეწითლებოდა, მომნუსხველი მზერით უყურებდა გარშემო შეკრებილ ბრბოს.

ამ წუთში არსაკიძეს ეგონა: მას ერთს უყურებდა კათალიკოსი, მცირე ეჭვი გაუჩნდა. ნუთუ წეღანდელი ფიქრი შეიცნო ამ მოხუცმა ჯადოქრობის ძალით?

ჯიუტად შეხედა კათალიკოსს, მაგრამ მალე თავი დახარა, ვერ აიტანა მელქისედეკის დაძაბული მზერის სიმძაფრე.

კონსტანტინეს გული უწუხდება, ხალხით გადაჭედილს. ოფლის სუნი მიწვდა მის ნაზ ყნოსვას, ოფლის, საკმევლისა და მირონის სუნი ერთმანეთში არეული.

კარებისკენ მიბრუნდა.

მიდიოდა. კი არ მიდიოდა, თითქოს მხრებით მიცურავდა. არსაკიძე ჯერ კიდევ არ იყო გამოსული ტაძრიდან, როცა მელქისედეკმა ქადაგება დაასრულა.

ნამდვილი ბრძოლა გაიმართა ყოველ კუთხეში.

ხალხი აფორიაქდა, დიდი და პატარა საკურთხევლისკენ გაეშურა კათალიკოსის გამხმარი ხელის საკოცნელად, მაგრამ რადგან ბრბოს მრავალი ათასი პირი ჰქონდა, ხოლო მელქისედეკს ერთადერთი მარჯვენა, საშინელი ჭყლეტა გაიმართა.

ოთხივე კარიდან შემოაწვა ხალხი გადაჭედილ ტაძარს.

მთავარდიაკონის კათედრა წააქციეს.

უცებ იკივლა ვიღაც ქალმა. მცირე ხანს ხმაურობდა შეკრებილი ბრბო, ორი ვაჟკაცის ხელებზე ახალშობილი ბავშვის ცხედარი ამოტივტივდა.

არსაკიძე შეძრა თავგასრესილი ბავშვის დანახვამ, თვალი აარიდა და მთელი ძალით გასასვლელისკენ დაიძრა, გაბრაზებულს დაღლილობა დაავიწყდა, ბოლოს ძლივს გავიდა ეზოში გახეული საყელოთი.

იმხანად ასეთი ჩვევა დაეუფლა არსაკიძეს.

ყოველ ეკლესიას სპეციალურად ადარებდა სვეტიცხოველის მომავალ შენობას. ამიტომაც ორჯერ შემოუარა სამთავროს ეკლესიას სიბნელეში. ნაბიჯით გაზომა სიგრძე და სიგანე. გაცილებით დიდი აღმოჩნდა ახალი სვეტიცხოველი. ეს ამბავი ოსტატს გაუხარდა.

ყოველთვის ასეთი იყო ხელოვანის ბედი.

როგორც თოკით დაბმული ცხენი დღედაღამ ბოძს უვლის გარშემო, აქ ცოტას ძოვს, იქ ბალახს ჭამს, წრეზე დადის დაბმულივით, ასევე ოსტატს მუდამ თვალწინ უდგას თავისი შემოქმედების საგანი, სულ ერთია, სეირნობს ის, ლხინს ეძლევა, ან მაშინაც, როცა ბრბოში უსაქმურად დაეხეტება, მარადჟამს თავის ქმნილებას დასტრიალებს გონების თვალით.

მთვარე უკვე ამოსულიყო.

ცაცხვის ჩრდილში იდგა არსაკიძე, მძინარე ქალაქს გადაჰყურებდა. ჩრდილის კარიდან ეზოსმოძღვარი გამოძვრა. პირდაპირ შეეჩეხა სიბნელეში მდგარ ხუროთმოძღვარს.

„მშვიდობიანი მწუხრი“, – წაიბუტბუტა არსაკიძემ, მაგრამ ეზოსმოძღვარი ისე გაოგნებული იყო, არც კი გაუგონია ეს მისალმება.

ჩანდა: ვიღაცას უთვალთვალებდა ის ეკლესიის ეზოში.

მღვდელმა კისერი წაიგრძელა და ქალების ერთ ჯგუფს გაჰყვა, რომლებიც იმ წუთში საქალებოდან გამოდიოდნენ.

არსაკიძეს ცნობისმოყვარეობა მოეძალა.

ნაბიჯს აუჩქარა.

შენიშვნა: ფხოვურ სამოსში გამოწყობილ მხევლებს ვიღაც ქალი მიჰყავდათ ეზოში.

როგორც კი მიუახლოვდა, არსაკიძემ ვარდისახარის შინდისფერი თავშალი იცნო.

„შესაძლოა შორენა მოჰყავდეთო“, – ეს გაიფიქრა და წამოეწია. ორიოდე ნაბიჯით გაუსწრო მოახლეებს, უკან მოიხედა ფრთხილად.

თავჩაღუნული მოდიოდა შორენა, სახეს არიდებდა ცნობისმოყვარეთა დაჟინებულ მზერას. გამჭვირვალე ბლონდი ებურა პირზე, ბროწეულის ყვავილის მსგავსი, სითვით ამოქარგული.

ორი შკვარიანი მოახლე გვერდით მისდევდა. სიყვითლის ელფერი გადაჰკრავდა ლოყებზე. არსაკიძეს ვერ გაეგო, შუქის ანარეკლი იყო ეს, თუ ბუნებრივ ფერად ქცეოდა იგი ტყვეს?

არსაკიძემ შენიშნა, რომ ვარდისახარმა იცნო იგი.

ორჯერ მოიხედა ზედიზედ, ჭაბუკმა ქალს მზერა აარიდა.

სწორედ ამ დროს მის წინ ეზოსმოძღვრის აჩრდილმა გაიელვა.

არსაკიძე შავოსანს გაეცალა. ნელი ნაბიჯით მიდიოდა ბრბოში. ერთ მხარეს ფხოველი ქალების ჯგუფს უთვალთვალებდა, მეორე მხარეს კი მღვდლის შავ ანაფორას.

ისევ მოუარა სურვილმა. უნდოდა როგორმე წამოსწეოდა ფხოველ ქალებს, მწუხრი მშვიდობისა მაინც ეთქვა ფარულად.

უცნაური ხმები დადიოდა ბოლო ხანს შორენას გამო მცხეთაში. მოახლეებმა თოკით გადააპარესო იგი ღართისკარის ციხიდან ღამით. ფხოვში გაქცეულაო ჯავშანში გადაცმული ტყვე, ახალ ამბოხებას აწყობსო ერისთავის ასული ახლა.

სულ სხვას ამბობდნენ სხვები: უფლისციხეში ჰყავსო კოლონკელიძის ქალი მეფეს, დასნეულდაო სიბნელეში ჯდომისგან შორენა.

ასეთი რამეც გაგონილი ჰქონდა არსაკიძეს: ბედიის მონასტერში გაგზავნაო იგი კათალიკოსმა, მონაზვნად აღკვეცილაო იქ.

არსაკიძე დაწინაურდა ბრბოში, ისევ წაებლანდა მის მზერას ეზოსმოძღვრის შავი ანაფორა.

მშვენიერი საღამო იყო, გაზაფხულის სუნთქვით დამტკბარი. ცაცხვების ტოტები ვარსკვლავებით ელავდნენ, მთვარე სარკინეთის შავჯაგრიან ქედზე გადმოსულიყო.

ფხოველი ქალების დანახვამ არსაკიძე უცნაურად ააფორიაქა. მას თავისი ტკბილი ბავშვობა და ბედისწერით შეწყვეტილი ახალგაზრდობის სიხარული გაახსენდა.

ვიწრო ქუჩაში მლოცველების დიდი ჯგუფი მიდიოდა. გულდარდიან ახალგაზრდას მარტოობა მოუნდა. ქუჩის პირას ძველი ნანგრევები იყო და მან იქაურ ჩრდილს შეაფარა თავი. მიდიოდა მოწყენილი, თავჩაქინდრული.

ვიღაცამ მკლავზე უბიძგა. პირზე რიდით დაფარული ქალის სილუეტი უცნაურად მოეჩვენა. შეკრთა, აღელდა და მაშინვე ვარდისახარი იცნო.

ქალი ჯადოსნურად უღიმოდა.

ვარდისახარი წნორის ფოთოლივით კანკალებდა და თვალს არ აშორებდა მოახლეების ჯგუფს, რომელიც შორს მიდიოდა.

„სად იყავი აქამდე, რატომ არ ჩანდი მცხეთაში?“ – ეს ჰკითხა არსაკიძემ პირველად.

„ღართისკარის ციხეში ვიყავით...“

„ახლა?“

„ახლა მეფემ შეგვიწყალა და ხურსისეული სასახლე მოგვცა საცხოვრებლად. იმასაც ამბობენ, რომ დროებით ვართ მანდ, კათალიკოსი აფხაზეთში გვგზავნისო.“

არსაკიძე გაოცდა. ეს ყველაფერი სიზმარი ეგონა.

„შენი ამბავი დეტალურად გვითხრა ჩვენმა მოძღვარმა, ათანასე ბერმა. მეფეს ნადირობის დროს გაუცნიხარ და დაწინაურება მიგიღიაო. შორენა გახარებულია ამ ამბით. ფხოვიდან თუ გსმენია რამე?“ – ეუბნება ვარდისახარი სწრაფად, თითქოს სიცხე ჰქონდეს და ყბები უკანკალებს.

„ფხოვიდან არაფერი გამიგია ჯერ.“

ქალი გაოგნებული უყურებდა ვაჟს. არსაკიძეს თვალი ხალხისკენ გაექცა. გაშტერებულ ქალს ხელი მკლავზე მოჰკიდა.

„გესმის, ვარდისახარ, გესმის? მეც თქვენს ახლოს მომცეს ბინა. დაბინდებისას მოდი როგორმე, ნონაი იკითხე, სახლთუხუცესის რატის მხევალი. ახლა წადი, მგონი ეზოსმოძღვარი გვითვალთვალებს.“

ქალმა რიდე აიფარა, კედელს მიეკრა და ჩრდილს შეეფარა. ბნელში სილუეტი ნელა გაუჩინარდა.

არსაკიძე უცნაურად დასუსტდა. ნაბიჯს შეუნელა. „სასაფლაოსკენ გადავივლი,“ – გაიფიქრა მარტო დარჩენილმა.

ცა იისფერი იყო, ვარსკვლავები მოწყენილი აფახულებდნენ მოოქროვილ წამწამებს.

ვარდისახარის სქელი ტუჩები თვალწინ დაუდგა, ქალს ვნებისაგან უელავდა თვალები.

ფხოვის მაღალი ცა გაახსენდა. ვარდისახარის რბილი და თბილი სხეულის სიტკბო, თავის წაწალთან გათენებული ღამეები.

საოცარმა სურვილმა იფეთქა ახალგაზრდის გულში.

ისევ აუჩქარა ნაბიჯს. ფხოველი ქალები აღარ ჩანდნენ ხალხში. ვარდისახარი წეღან მოჩვენებასავით მოეჩვენა. უნდოდა შორენასთვის სახეში ჩაეხედა, წამიერად ენახა ბავშვობის მეგობარი როგორმე.

ახლა თუ გაბედავდა, არ მოერიდებოდა ეზოსმოძღვარს, ახლოს ჩაუვლიდა, „მშვიდობიან საღამოს!“ – ეტყოდა მაინც.

პატარა სამლოცველოს გვერდით ვიწროვდებოდა ტალახიანი ქუჩა. მლოცველების ბრბო შეჩერდა. არსაკიძემ ეს გამოიყენა.

ისევ მოჰკრა თვალი შინდისფერ თავსაფარს. შორენას მოქარგულმა ბლონდმაც გაიელვა მდინარე მტკვრის შუქზე.

ახლა შენიშნა არსაკიძემ, რომ გარშემო შეკრებილი მცხეთელი ქალები განსაკუთრებული ყურადღებით უყურებდნენ ერისთავის ქალს და მის მოახლეებს.

კონსტანტინეს ფხოვური ჩოხა ეცვა. მიახლოებოდა ფხოველ ქალებს?

ეს ყველას თვალში მოხვდებოდა.

კვლავ მოუდუნდა ნებისყოფა ახალგაზრდას, „შესაძლოა, ქალებს რამე დაუშავდესო.“

ორი ახალგაზრდა ქალი უკან მიჰყვებოდა ფხოველ ტყვეებს. მანდილიანი ქალი რიდემოსხმულს რაღაცას ჩურჩულებდა.

რიდით დაფარულმა რაღაც ჰკითხა მანდილიანს (ეს ვერ გაარჩია არსაკიძემ). მხოლოდ პასუხი გაიგონა:

„კოლონკელიძის ასულია, შორენა.“

„დედოფალივით ქალია, არა?“ – ამას ამბობდა მაღალი ქალბატონი.

„არც ბევრი აკლია.“ – ეუბნება რიდემოსხმული.

„რატომ ამბობ მაგას, ქალო?“

„გიორგი მეფის ხარჭაა, ხომ იცი.“

ეს სიტყვები ლურსმანივით ჩაერჭო არსაკიძეს.

უნდოდა მივარდნოდა ენაჭარტალა ქალს და ეთქვა: „ტყუი!“

თავი შეიკავა, გველნაკბენივით შემობრუნდა, პირდაპირ შეეჩეხა მის უკან მომავალ ეზოსმოძღვარს, ჩუმად ჩაუარა მას და ბნელ შუკაში გაუჩინარდა.

თავი XXIII

– XXIII –

ხუროთმოძღვართუხუცესის სასამართლოში გამოძახებამ დიდი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია მცხეთის სასახლეში. საქმის ნამდვილი ვითარება მხოლოდ სამმა პირმა იცოდა.

მიუხედავად ამისა, ფარსმანის დასჯას ითხოვდა ყველა, დიდი თუ პატარა, განსაკუთრებით კი მარიამ დედოფლისა და მელქისედეკ კათალიკოსის მომხრეები. ყველას, ყველას სძულდა ფარსმანი თავისი ცნობილი „წარმართობისა“ და მუსლიმური ჩაცმულობის გამო.

არც დედოფალს მოსწონდა ის თავიდანვე, მაგრამ ეკლესიების მშენებლობით გატაცებული, მის შემცვლელს ვერავის ხედავდა, ამიტომაც ითმენდა „ბარბაროსი შესახედაობისა და ეშმაკის სჯულის“ კაცს (როგორც ეზოსმოძღვარი უწოდებდა ხოლმე ფარსმანს).

მარიამ დედოფლის ოცნება ეს იყო: მთელი საქართველო ეკლესიებად და მონასტრებად ექცია; არა მარტო საქართველო და სომხეთი, არამედ მთელი ქვეყანა.

აფხაზეთიდან ახლადჩამოსულს უფლისციხეში ამბავი დაახვედრეს: მეფემ და კათალიკოსმა ახალგაზრდა, ქრისტიანი ლაზი დააწინაურესო. დედოფალმა ძალიან გაიხარა, თუმცა ჯერ არც არსაკიძე ენახა და არც მისი ნამუშევარი.

უფლისციხეშივე აცნობეს: მოხუცი ფარსმანი ფანასკერტელის ქალზეა შეყვარებული. თუმცა ფანასკერტელიც ისევე სძულდა, როგორც დიდგვაროვანთა ყოველი შთამომავალი, მაინც ითხოვდა ფარსმანის დასჯას.

ყველაზე მეტად წმინდა გიორგის მცხეთის სასახლიდან „გაპარვამ“ დააღონა მარიამი. ეს ამბავი უდიდესი უბედურების მომასწავებლად მიიჩნია.

მცხეთაში ჩამოსვლისთანავე ითავა და მერე ის იყო, მეფემ, კათალიკოსმა და ეზოსმოძღვარმა დიდძალი შესაწირავი წაასხმევინეს ნოკორნას, თაყვანი სცეს წმინდანს ახალ სამყოფელში.

ფხოველნი, წანარნი და ღილღვნი მოაწყდნენ ნოკორნას მონასტერს იმ დღეს.

თავად კათალიკოსი სწირავდა. წირვის შემდეგ დიდხანს იქადაგა მელქისედეკმა. მეფემ დაიჩოქა და ეამბორა განრისხებულ ღვთაებას. ამის შემდეგ დედოფალი მიეახლა ხოხვით, მდუღარე ცრემლებით დაალტო ხატი, თავის ოჯახზე გულის მობრუნება შესთხოვა წმინდანს.

ამაოდ ეცადა ეზოსმოძღვარი როგორმე დეტალურად მოეხსენებინა ფარსმანის დანაშაულის ნამდვილი ვითარება დედოფლისთვის, მაგრამ ამისთვის ისეთი უღირსი სიტყვები უნდა გამოეყენებინა, რომ მათი წარმოთქმაც ვერ გაბედა შემასმენელმა.

მარიამ დედოფალი სომეხთა მეფის ასული იყო. მან შემოიტანა სასახლეში აფხაზთა მეფეებისთვის სრულიად უცხო, ასკეტური სული.

მარიამი თვალს ადევნებდა არა მარტო სასახლეში რელიგიური რიტუალების შესრულებას, არამედ მონასტრებისა და ეკლესიების ყოფას, მღვდელმთავრების, ეპისკოპოსების, ბერ-მონაზვნების ზნეობას.

მისი ყოვლისმხილველი თვალი და ყოვლისმსმენელი ყური ეზოსმოძღვარი ამბროსი იყო. იგი უთვალთვალებდა არა მარტო სამღვდელო პირებს, არამედ თავად მეფეს, მის ვაზირებსა და ერისთავებს.

ფარსმანის საქმის გამო გიორგი დაჟინებით დუმდა, რადგან მეფემ კარგად იცოდა: მის მიერ თუნდაც რაიმე აზრის გამოთქმა განაჩენის წინასწარ გამოტანა იქნებოდა უთუოდ.

ზვიად სპასალარიც თავს იკავებდა. მაინცდამაინც არც მას უყვარდა ფარსმანი, მაგრამ როგორც ყოველ საქმეში, აქაც მხოლოდ სამხედრო მოსაზრება ამოძრავებდა სპასალარს.

კარგად ხედავდა: დღითი დღე რთულდებოდა ბიზანტიასთან ურთიერთობა. „კომნინის შეთქმულებას“ საშინელი დევნა მოჰყვა, ეს ყველაფერი ქართველობას დაატყდა თავს.

ცნობილია: ვესტარქების წოდებას მხოლოდ ქართველებსა და სომხებს ანიჭებდნენ ხოლმე ბიზანტიის იმპერატორები. ბოლო წლებში მხოლოდ სომხებს მიანიჭა ბასილ იმპერატორმა ეს წოდება.

ბიზანტიაში შეიპყრეს ჯერ კიდევ დავით კურაპალატის დროს სამშობლოდან გაქცეული კლარჯეთელი დიდებულები. სრულიად უსაფუძვლოდ დაუკავშირეს ისინი „კომნინის საქმეს“, რომელიც ჯაშუშების მიერ იყო სპეციალურად შეთხზული.

ასეთი ატმოსფერო შეუთანხმებელ აზრთა სხვაობას იწვევდა გიორგი მეფის სასახლეში. დედოფალი და კათალიკოსი ისე გაიტაცა ბრმა რწმენამ, რომ ისინი საქართველოს მტერს როდი ხედავდნენ იმპერატორში, არამედ ქრისტიანული სამყაროს უზენაეს არსებას, რომელიც როგორც რომის იმპერატორი და „პონტიფექს მაქსიმუმ“, მხოლოდ ღმერთს უთმობდა პირველობას ამქვეყნად.

ბიზანტიასთან სჯულის ერთიანობით დაბრმავებულმა სენაქერიმმა, სომხეთის მეფემ, თავისი სამეფო ბასილი იმპერატორს გადასცა.

ზვიადი ამჩნევდა: „კომნინის შეთქმულება“ საქართველოსკენ მომართული მახვილის ალესვას მოასწავებდა მხოლოდ.

ასეთ დროს ფარსმანისთვის თვალების დაწვა არც ისე ადვილად გადასაწყვეტი იყო.

ეკლესიების მშენებელი მართლაც მოიძებნა, მაგრამ მეფისა და სპასალარის გარდა არავინ იცოდა, რომ რკინის მჭრელი ხმლების წრთობის საიდუმლო მხოლოდ ფარსმანმა იცოდა.

ამ საიდუმლოს სხვისთვის გადაცემას არც აპირებდა იგი.

გარდა ამისა, არც საქართველოში, არც წინა აზიაში ფარსმანზე უფრო დიდი ციხეთმშენებლობის მცოდნე ზვიად სპასალარს არ ეგულებოდა.

* * * * * * *

მეფე გიორგი უჩვეულოდ ღელავდა. სამჯერ გადაადებინა საქმე. ბოლოს ფარსმანი სასამართლოს 27 მარტს უნდა წარდგომოდა.

მეფემ დაიბარა მსაჯულთუხუცესი, დედათა მონასტრის წინამძღვარი ვერხაულისძის ქალი და ეზოსმოძღვარი.

გამოუცხადა: ფანასკერტელის ქალის საქმე არავისთვის ემცნოთ განაჩენის გამოტანამდე. თვით მარიამ დედოფლისთვისაც არ გაემჟღავნებინათ საქმის შინაარსი. უმკაცრესი სასჯელით დაემუქრა სამივეს.

ამის შემდეგ მსახურთუხუცესი გაგზავნა, მელქისედეკ კათალიკოსი მოაწვევინა. სამჯერ ეახლა იგი მელქისედეკს, სამჯერვე ლოგინად ჩავარდნილი დახვდა მელქისედეკი მოციქულს.

მეფე თვითონ იყო სასამართლოს უმაღლესი ხელმძღვანელი. მისთვის ძალიან უხერხული იქნებოდა საქმის გაუქმება ან ფარსმანის შეწყალების მოთხოვნა, რადგან საქმეში მოსარჩელის – ფანასკერტელის ქალის მოთხოვნა იყო ჩართული.

ბოლოს მეფემ თვითონ გადაწყვიტა კათალიკოსთან წასვლა. მაგრამ ერთიც ვნახოთ, განა მელქისედეკი გააწბილებდა მეფეს, რომელიც მასთან ოფიციალური ვიზიტით მივიდოდა?

ეს მათ შორის უჩუმრად მიმდინარე ბრძოლას საჯაროს გახდიდა.

რადგან კათალიკოსთან სათათბიროდ გაგზავნილისთვის ძალიან დიდი და საიდუმლო საქმეები უნდა გაემხილათ, ზვიად სპასალარმა თვითონ შესთავაზა გიორგის: „მე ვეახლები კათალიკოსს“.

მეფემ დაარიგა ზვიადი, რომ ყველაფერი დეტალურად აეხსნა მელქისედეკისთვის.

დიდხანს ჩურჩულებდნენ. ბოლოს მეფემ დააბარა: „ამ საუბრის დროს არავინ დაესწროს“.

სპასალარმა გიორგის მოწყენილი გუნება შეამჩნია და მიზეზი ჰკითხა. მეფემ მოიმიზეზა: „წინა ღამეს არ მიძინია“.

თათბირი დაამთავრეს. მეფემ თრიაქი გადმოიღო, ნარგილე გააჩაღა და სწორედ ამ დროს ბიზანტიონიდან მალემსრბოლი ჩამოვიდა.

გრაგნილი გახსნეს და ასეთი ამბავი ამოიკითხეს:

ტაოდან იერუსალიმში სალოცავად მიმავალი ბერი ზაქარია ანტიოქიის დომესტიკმა შეიპყრო. ის ბასილისთვის გადაეგზავნა, კეისარს კი დილეგში ჩაეგდო იგი.

ზაქარიას დასდეს ბრალი, თითქოს მას მიეტანა კომნინისთვის მეფე გიორგის მიერ გაგზავნილი წითელი წაღები და მისივე სახელით კეისრობა მიელოცა განდგომილისთვის.

დიდხანს აწამებდნენ ბერ ზაქარიას. მისგან ამას მოითხოვდნენ, რომ დაედასტურებინა: მართლაც გაეგზავნა თითქოს მეფე გიორგის წითელი წაღები კომნინისთვის. მაშინვე გათავისუფლებას ჰპირდებოდნენ ბერს და კესარიის საეპისკოპოსო ტახტსაც კი აღუთქვამდნენ.

ზაქარიამ მტკიცე უარი განაცხადა.

რადგან დაპირებებით ვერაფერი გააწყვეს, ისევ დილეგში ჩააგდეს და ვირთხები მიუსიეს.

როცა დაკითხვებით თავი მოაბეზრეს, მან სიჩუმე მოიგონა.

მას ენა მოაჭრეს.

„რადგან დადუმდი, ენა რაღად გინდაო“, დასცინოდნენ ღრმად მოხუცებულს.

ამ ამბავმა გიორგი გააცოფა.

წამოვარდა და მუშტებს ურტყამდა მაგიდას.

„ბასილი კეისარს ეს უნდოდა: ერთმორწმუნე საქართველოც სომხეთის მსგავსად როგორმე გადაყლაპოს. სანამ ცოცხალი ვარ, ამ დღეს ვერ მოესწრება ძაღლთაპირი ბასილი კეისარი“...

ყვიროდა მეფე.

ასეთი სიტყვები არასოდეს სმენოდა მისგან სპასალარს.

„ნუთუ ამას ვერ ხედავს დაბრმავებული მელქისედეკი? აღარც დედოფალ მარიამს ესმის ეს საფრთხე“.

ზვიადს ეს ამბავი ერთის მხრივ გაუხარდა. მიხვდა, რომ ის ძალიან წაადგებოდა კათალიკოსის სიჯიუტის დასაძლევად.

ზვიადი წასვლას აპირებდა და სწორედ ამ დროს კარი გაიღო, დარბაზში დედოფალი შემოვიდა.

სიგამხდრეს უფრო მეტად გაემაღლებინა ისედაც მაღალი, გამხდარი ქალი. ფერმკრთალი და სახეგამშრალი ჩანდა.

ჩინური, შავი ფარჩა ეცვა. დიდრონი ალმასების ყელსაბამი ირისის მსგავსად უელავდა ყელის გარშემო. წვრილ და გრძელ კისერზე უცნაურად დაბერილი, ენერგიული ძარღვები მოუჩანდა. რისხვიანად უელავდნენ შეშუპებული თვალები.

ზვიადმა თაყვანი სცა.

დედოფალი მშრალად მიესალმა სპასალარს.

მას ზედ ეტყობოდა, რომ აფხაზეთში მოგზაურობას თუ შინ დახვედრილ უსიამოვნო ამბებს დედოფალი ძალიან მოექანცა.

როცა სპასალარს სალამითვე უპასუხა, ნაძალადევად გაუღიმა. ჭარბად წასმულ უმარულს ვერ დაეფარა ჩიტის ნაკვალევივით წვრილი ნაოჭები, რომლებიც ფართო და სევდიანი თვალების გარშემო ჰქონდა.

უჩვეულო შარიშურით გაიარა საწოლის დარბაზისკენ. კარის დაკეტვაზეც შეამჩნია ზვიადმა, რომ რაღაც დიდი უსიამოვნება უნდა მოსვლოდა ცოლ-ქმარს.

ზვიადმა მეფეს თაყვანი სცა, „ღამე მშვიდობისაო“, ჩაილუღლუღა.

მეფე გიორგი იჯდა, თრიაქს ეწეოდა და არც კი გაუგონია სპასალარის გამომშვიდობება.

ზვიადი დარბაზის კარამდეც არ იქნებოდა მისული, როცა გიორგიმ თავი ასწია და მიაძახა:

„შენ გეტყვი, ზვიად, მობრუნდი, აქ დაჯექი!“

ზვიადი გაოცდა. გიორგის არ სჩვეოდა წამსვლელის შეჩერება, არც არასოდეს დავიწყებია გაგზავნილისთვის სათქმელის დაბარება.

როცა ნარგილეს გვერდით მჯდარ მეფეს თავზე წაადგა სპასალარი, მეფე დიდხანს იყო გაოგნებული, თითქოს დაავიწყდაო, რომ ცოტა ხნის წინ ზვიადს უხმობდა.

გახევებული სპასალარი იდგა. ხედავდა, როგორ უსიტყვოდ იტანჯებოდა მეფე. თმა შუბლზე ჩამოფხატოდა, ღაწვები ჩავარდნოდა, სახე დაგრძელებოდა. თმის ყოველ ღერზე ეტყობოდა, თუ როგორ აფორიაქებოდა ბუნება საერთოდ გულდინჯ და უშიშარ ვაჟკაცს.

სპასალარმა ნელა დაახველა. ამით უნდოდა შეეხსენებინა ფიქრებში ჩაძირული გიორგისთვის: „რად მიხმე ცოტა ხნის წინ?“

მეფემ თავი ასწია.

„თრიაქი თუ გსურს?“ – ჰკითხა მან ზვიადს.

ზვიადმა მადლობა მოახსენა: „არა, უკვე აღარ ვეწევი თრიაქს“.

მეფემ თვალით ანიშნა, რომ სელზე დამჯდარიყო. კიდევ ცოტა ხანს დუმდა... შემდეგ ამღვრეული თვალები ჯიუტად მიანათა სპასალარს და ეუბნება:

„შენ გეტყვი, ზვიად, თუ მელქისედეკმა შორენას გამო რაიმე გითხრა, რას უპასუხებ მაშინ?“

ზვიადი აიმღვრა.

„მხოლოდ იმას, რასაც მეფე მიბრძანებს, ჩემი პატრონი“.

გიორგიმ თავი ჩაჰქინდრა და გაუმეორა:

„მხოლოდ იმას, რასაც მეფე გიბრძანებს... ჰმ“...

„რატომ ბრძანებთ ამას, მეფეთ მეფეო?“

„არა, ისე ვთქვი“...

მცირე დუმილის შემდეგ განაგრძო:

„დედოფალი წამეკიდა წუხელ. ჩანს, ეზოსმოძღვარს უჭორავია... მარიამი ყველაფერს აცნობებდა კათალიკოსს, ალბათ. თუ მელქისედეკმა შორენას გაგზავნა მოითხოვა, აფხაზეთში გაგზავნა და ბედიაში მონაზვნად აღკვეცა, არავითარ შემთხვევაში არ მისცე ჩემი სახელით თანხმობა. ხოლო“...

აქ ისევ დადუმდა. მცირე ხნის შემდეგ კვლავ განაგრძო: „ხოლო თუ კათალიკოსი გაჯიუტდება, უთხარი ჩემი სახელით, რომ შორენას გირშელს მიათხოვებენ-თქო, ყველისციხის პატრონს, დედაჩემის დისშვილს.

ეცადე, აქამდე არ მიიყვანო საქმე. თუ სხვა გამოსავალი არ იქნება, დაეთანხმე, რომ გურანდუხტმა მზითევი უკვე გადმოუგზავნა-თქო და მეფემ თანხმობა მისცა-თქო. გირშელს მიათხოვებენ-თქო ყველისციხის პატრონს. ასე უთხარი და ვნახოთ მერე“...

ხელახლა თაყვანი სცა ზვიადმა მეფეს. მან კვლავ ჩაიდო ნარგილეს მილი პირში, გააბოლა. მცირე ხანს გაოგნებული იჯდა და რამდენიმე წუთის შემდეგ კვლავ მიაძახა წამსვლელს:

თავი XXIV

„წითელი წაღების ამბავი შენებურად გამოიყენე, ზვიად“...

– XXIV–

ბინდი გადმომდგარიყო სარკინეთის მთებზე, როცა ზვიად სპასალარმა კათალიკოსის ბაღში ფეხი შედგა. მზის ჩამავალი სხივების ნამსხვრევები ელავდა ატმების აყვავებულ ტოტებზე. ფარშავანგების ჩხავილი ისმოდა საიდანღაც.

ზვიადს ეს უნდოდა: შეუმჩნევლად შეპარულიყო კათალიკოსის სასახლეში როგორმე.

შველმა გადაურბინა გზაზე. ყურდადგმული შედგა ნუშის ქვეშ. ერთი შეხედა, შეკუნტრუშდა და შრამელებისკენ გაქანდა სირბილით. უზარმაზარი ნაგაზები გამოენთნენ სტუმარს ღრიალით.

ზვიადს დაცდილი ჰქონდა: საერთოდ არ ერჩოდნენ ძაღლები მას, მაგრამ ესენი ისე მჭიდროდ შემოესიენ, რომ ქარქაშიანი ხმლით იგერიებდა და უყვიროდა მყეფარებს.

ბოლოს გაუჭირდა საქმე. ერიდებოდა ომებში მრავალგზის ნაცადი მახვილის ამოღებას. სწორედ ამ დროს შრამელებიდან მონები გამოცვივდნენ და დასაჯეს ძაღლები.

აივნის კარი გაიღო. ეზოსმოძღვარმა თავი გამოჰყო. ისევ გაუჩინარდა. არ ესიამოვნა ზვიადს: „რატომ გადავაწყდი ამ მელაძუა ხუცესს?“

იცოდა: ამბროსი უსიტყვოდ მიხვდებოდა სპასალარის სტუმრობის მიზეზს. დღესვე მოახსენებდა დედოფალს.

მეფესა და სპასალარს ასე სურდათ: ყველაფერი ისე მოეწყოთ, ვითომც მელქისედეკს თვითონ განეჭვრიტა ყველაფერი წინასწარ, სახელმწიფოებრივი მოსაზრებით შეეჩერებინა ფარსმანის საქმე, რადგან ზნეობისა და სჯულის საკითხები კათალიკოსის სფეროს შეადგენდნენ უპირატესად.

კიბის საფეხურზე ფეხი შედგა თუ არა ზვიადმა, ეზოსმოძღვარმა კვლავ გამოჰყო დერეფნიდან თავი.

„მობრძანდით, ზვიად ბატონო“, – შემოეგება ღიმილით სტუმარს. მარად მოღუშული, შეყრილი წარბები არც კი გაუხსნია ზვიადს, ისე მიუგდო „საღამო მშვიდობისა“ ხუცესს და ღია კარში შეასწრო უცებ.

სამ დარბაზში გაატარა ეზოსმოძღვარმა სტუმარი. საკმევლისა და მურის სუნი ასდიოდა ირგვლივ. თაფლის სანთლები ციმციმებდნენ ნიშებში ჩასმული ხატების წინაშე.

პირჯვრის წერით მიჰყვებოდა სპასალარი ეზოსმოძღვარს, ფრთხილად მიდიოდა ირგვლივ მიმოფანტულ ავეჯს შორის.

საწოლის დარბაზის კარი ღია იყო. შიგ შესვლამდე ზვიადმა თვალი მოჰკრა მელქისედეკის გაფითრებულ სახეს, რომელიც უზარმაზარ ბალიშზე სულ დალეული იწვა.

სასთუმალთან კათალიკოსს უსხდნენ მამათა მონასტრის მამა სტეფანოზი, მცხეთის მიტროპოლიტი რაჟდენი და ბერი გაიოზი.

სამი მემაშხლე თავზე ადგა სტუმრებს. აქაც უამრავი სანთელი ციმციმებდა ხატებისა და ჯვრების წინაშე.

როცა ზვიადმა კათალიკოსს თაყვანი სცა და ხელზე ეამბორა, დარწმუნდა: მელქისედეკს სულაც არ უნდა ჰქონოდა სიცხე. მიხვდა: ეს „ლოგინად ჩავარდნა“ მხოლოდ იმას ნიშნავდა, რომ მელქისედეკს ჯერჯერობით არ სურდა მეფეს შეხვედროდა.

ზვიადს ისეთი დაფანჩვული წარბები და გრძელი წამწამები ჰქონდა, რომ მძინარე ეგონებოდა უცხოს. მიუხედავად ამისა, ზვიად სპასალარი გაუმხელელი ზრახვების შეცნობის დიდოსტატიც იყო.

ახლა ცხადი იყო, თუ რატომ გააუქმა კათალიკოსმა სამი დღის წინ დანიშნული თათბირი, რომელიც მეფე გიორგის მიერ იყო მოწვეული სვეტიცხოვლისთვის საჭირო ახალი მასალისა და მუშახელის მოსაპოვებლად.

როდესაც მისალმებები და ერთმანეთის მოკითხვა დასრულდა, ზვიადმა უცებ დიდი უხერხულობა იგრძნო. ის ტყუილად ეძებდა კათალიკოსთან სასაუბრო თემას, მაგრამ უცებ ვერაფერი მოიფიქრა.

ეზოსმოძღვარი ფეხზე იდგა და სპასალარს პირდაპირ უყურებდა. თავისი მკვეთრი, ცერცვისფერი თვალებით თითქოს ეუბნებოდა: „თქვი ბარემ, რისთვის მოსულხარ? სულ ერთია, უთქმელადაც ყველაფერი ვიციო.“

დანარჩენი ბერები საწოლის ირგვლივ ეკლესიის ყვავებივით ისხდნენ. სტუმარს ისეთი შთაბეჭდილება დარჩა, თითქოს ეს შავმოსასხამიანი ბერები დუმილის დასაცავად ისხდნენ ხატებით მორთულ საწოლის ოთახში.

გაციებული კამეჩივით ქშინავდა შავწვერა გოლიათი მამა სტეფანოზი. ის ბუკივით მსხვილ და მეჭეჭიან ცხვირს ასრუტუნებდა და სულ ხელს ისვამდა ფაფუკ მუცლამდე მიღწეულ წვერზე.

წვერგაბურძგნილი მიტროპოლიტი რაჟდენი ძლივს ახელდა დიდ თვალებს. მისი სახე თრიაქით მთვრალს ჰგავდა. პირმოკუმული იჯდა თხაწვერა მოხუცი ბერი გაიოზი, მოკლეცხვირა და ყურმოჭრილი მოხუცი.

კათალიკოსმა ანიშნა და ეზოსმოძღვარი ციყვივით დაჯდა სელის სკამზე. მის გამოხედვაში ეტყობოდა ის ველური სიფხიზლე, რაც მინდვრის ვირთხას ახასიათებს ხოლმე, როცა სოროდან ახალგამოსულია და ველის პირას დგას.

ზვიადი უგუნებოდ გახდა. მან ხელისგული წვერით გაჯაგრულ ნიკაპზე დაისვა (როგორც ეს მღელვარების დროს სჩვეოდა ხოლმე).

აღარ იცოდა, რა ეთქვა, რა გაეკეთებინა?!

ეთქვა კათალიკოსისთვის, რომ მხოლოდ მის უწმინდესობასთან სურდა საუბარი? ეს უეჭველად შეურაცხყოფდა იქ მყოფებს.

ბოლოს, როგორც იქნა, ორიოდე ფრაზა შეკრიბა და ჩაილაპარაკა:

„მეფის დავალებით გეახელით, უნეტარესო. წვივის ტკივილები განუახლდა, თორემ თავად გეწვეოდათ უეჭველად.“

ეს თქვა, სელიდან წამოიწია და დაამატა:

„ხვალ დილას უფლისციხეს მგზავნისო მეფე.“ და სწორედ ამ დროს თავად კათალიკოსმა შეაგება:

„მცირე რამ სალაპარაკო მქონდაო, ზვიად ბატონო, შენთან.“

სტუმრები წავიდნენ.

ზვიადმა შენიშნა: ეზოსმოძღვარი სხვებს აცილებდა, მაგრამ ჯერ არ ჩანდა, თავად ის თუ წავიდოდა აქედან, ვის თანდასწრებითაც სპასალარი განსაკუთრებით გაურბოდა საუბარს.

მცირე ხანს მონუსხულივით შესცქეროდა მელქისედეკის გამომშრალ სახეს. ახლა მიხვდა ზვიადი: არც კათალიკოსს უნდოდა საუბრის დაწყება, სანამ ეზოსმოძღვარი სტუმრების გაცილებას არ დაასრულებდა.

სიცოცხლის ნიშანწყალი არ ეტყობოდა მელქისედეკის სახეზე. მდოგვის ფესვებივით წვრილი, ცისფერი ძარღვები მიიკლაკნებოდნენ ლოყებიდან საფეთქლებისკენ.

გულზე ხელებდაკრეფილი იწვა პირაღმა. მისი გრძელი, ნაოჭიანი ხელები მიცვალებულისას ჰგავდა. თითების ნუნები დალურჯებოდა, ხელის ზურგზედაც უსუსური ძარღვები ჩანდნენ, როგორც უმწიფარ თუთუნის ფოთოლს ატყვია ხოლმე.

საკმარისი იყო წამიერად დაეხუჭა ღილზე უწვრილესი და ღამეზე უშავესი თვალები, და ის სამი დღის მიცვალებულს დაემსგავსებოდა უეჭველად.

ცხედრის თმას ჰგავდა მისი გაუფერულებული, მგლისფერი წვერი, ნიკაპსა და ტუჩების ირგვლივ ოდნავ გაპუტული.

იწვა და დუმდა მელქისედეკი.

უსიცოცხლო ტუჩები ისე მოეკუმა, ზედვე ეტყობოდა: დიდ ენერგიას ხარჯავდა დუმილის შესანარჩუნებლად.

ზვიადს უხაროდა, რომ მემაშხლეთა თანდასწრებით ეს ტუჩები არ აპირებდნენ ალაპარაკებას. ბოლოს შემოვიდა ეზოსმოძღვარი, ხელზე ემთხვია მელქისედეკს და სწრაფად გავიდა.

კათალიკოსმა ანიშნა მემაშხლეთა. ისინიც გავიდნენ.

მცირე ხანს კიდევ ასე იწვა ხმაგაკმენდილი, აღმოსავლეთის კედელს მისჩერებოდა, თითქოს იქ ჩარაზმულ ხატებს ეკითხებოდა რჩევას. ბოლოს ნახევრად ბნელში მწოლარემ დაიწყო ასე:

„ორჯერ ვუწვევივარ მეფე გიორგის, მაგრამ ჯანმრთელობამ არ მომცა ნება, რომ როგორმე ვწვეოდი და თავად მომეხსენებინა ის, რასაც ახლა გაუწყებთ, ზვიად ბატონო.“

ზვიადი უხერხულად შეირხა სელზე, ისევ დაისვა ხელისგული ნიკაპზე, სმენა დაძაბა, რადგან სახის იერიც უმტკიცებდა, რომ მელქისედეკს რაღაც უცნაური და უხეში უნდა ეთქვა ამ წუთში:

„ჩემი ჯანმრთელობა ძალიან შერყეულია, ზვიად ბატონო, უფლის ნებაა ეგეც. არც მე მინდა საქართველოს დაქცევის მოწმე გავხდე. უმალ დამიბრმავდეს ეს თვალები და დამეხშოს ყურები, რომლებიც უფლისგან სმენად მომეცა.

რადგან ნეტარნი არიან ისინი, ვისაც სიკვდილი უმალ უწევს, ვიდრე საკუთარი თვალით იხილავდნენ სამშობლოს განადგურებას.

ნეტარნი არიან ისინიც, ვინც გულმართალ წინაპართა აჩრდილებს შორის ლანდადქცევას ამჯობინებენ, გადაშენების გზაზე დამდგარ თანამემამულეთა შორის ყოფნას.

ვაი მათ, ვისაც იერემიასებრი გოდება ხვდება წილად, თავისი სამშობლოს დანგრეულ კოშკებსა და ციხეებს შორის.

უსჯულოება მომძლავრებულია ქრისტიანულ სამყაროზე. ასეთ დროს თუ სჯულის სიმტკიცე და ზნეობის სიწმინდე ვერ შევინარჩუნეთ, ვერაფერს გვიშველის ის ციხეები, რომლებსაც მეფის შემწეობით აშენებთ, ზვიად ბატონო, თქვენ.

ქვეყანა თავზე დაგვემხობა, განადგურდება ქრისტიანული სამყარო და ვეღარც ის ცეცხლის მფრქვეველი ხმლები გააწყობენ რაიმეს, გიორგი მეფე რომ აწრთობინებს ფარსმანს, უსჯულოსა და მუცლით მეზღაპრეს.

რადგან ყოველთა შემქმნელისა და ყოვლის მხილველის თვალი სუფევს, ზვიად ბატონო, ყველგან და მდოგვის მარცვალიც ვერსად დაეცემა მისი ნებისა და ხედვის გარეშე.“

ზვიადს ასე ეგონა: ამ გრძელი წინასიტყვაობის შემდეგ მელქისედეკი მაინც მიაღწევდა სათქმელამდე. გონებადაძაბული უსმენდა, მაგრამ უცებ მელქისედეკმა ბაგრატ კურაპალატი ახსენა და ჩვეულებისამებრ დაიწყო მისი ქება.

ბაგრატი „ყველა ადამიანის, დიდისა და მცირეს სასოება“ იყოო, ამიტომაც გააფართოვა მან საქართველო. არც არავის აუშენებია ამდენი ეკლესია სხვას, ვახტანგ გორგასლის შემდეგ.

ბაგრატი ყოვლად ქრისტიანი მეფე იყოო, ამიტომაც მიანიჭა მას კურაპალატობა „ქრისტიანული სამყაროს უზენაესმა მამამ – ბასილი კეისარმა.“

გასაგები იყო, ვის ეხებოდა ეს იგავები: ეს ყველაფერი გიორგი მეფის გაკიცხვას მოასწავებდა.

არც იმას ახსენებდა მელქისედეკი, რომ ბაგრატის ძემ – გიორგიმ კურაპალატისა და ნოველისიმუსის ხარისხებს ბიზანტიის წინააღმდეგ ბრძოლა არჩია.

ბასილის ხსენებისას მელქისედეკს ხველა აუტყდა, ხოლო ზვიადს ბრაზი მოეკიდა. ბრაზი მოეკიდა, რადგან მთელი სიცოცხლის მანძილზე ამას ნანობდა იგი: ოლთისის ომში რატომ არ მოვკალიო ბასილი?

ცხენდაცხენ შეეჩეხა ხელჩართული ბრძოლის დროს მას, მაგრამ ვერ გაუბედა ქრისტიან კეისარს და მის ნაცვლად პატრიციუსს, ბასილისკ კულეიბს, აძგერა მახვილი.

ხველებისგან დასუსტებულ კათალიკოსს ლაპარაკის უნარი წაერთვა და ისევ მოკუმა თავისი ჯიუტი, ლაინისფერი ტუჩები, რათა უცებ შეწყვეტილი საუბრისთვის კვლავ მოეკრიბა ძალა.

სწორედ ამით ისარგებლა სპასალარმა და ხელისგული ჩამოისვა ნიკაპზე, მღელვარება ძლივს დაიმორჩილა.

სპასალარი ყოველგვარ ენამზეობას მოკლებული იყო, უბრალო საუბარიც ძალიან უჭირდა ბუნებით მდუმარეს. ლაპარაკის დროს სახე ეღრიჯებოდა, ცხვირის ნესტოები ებერებოდა, მუშტებს იშველიებდა უნებლიეთ, თითქოს ემუქრებოდაო ვისმეს, სულ სიტყვას ეძებდა.

მღელვარების დროს წინადადებას უმატებდა „რა“-ს.

„თუ ბასილი კეისარი მართლაც უზენაესი მამაა მთელი ქრისტიანული სამყაროსი, როგორც ცოტა ხნის წინ ბრძანეთ, უნეტარესო, რატომ აწამებინა მან სრულიად უდანაშაულო ბერი ზაქარია?... ის ხომ ჩვენს მიერ გაგზავნილი ჯაშუში არ ყოფილა?! არა?

არც წითელი წაღები გაუგზავნია მისი მეშვეობით კომნინისთვის მეფე გიორგის. იერუსალიმს მიდიოდა თურმე ბერი ზაქარია სულის გადასარჩენად, არა?“...

კათალიკოსი გაოგნებული დარჩა ამის გამგონე. მცხეთის მიტროპოლიტი ახლად ჩამოსული იყო ბიზანტიიდან და სწორედ ზვიადის მოსვლამდე აცნობებდა კათალიკოსს ბიზანტიის ქართული ეკლესიების მდგომარეობას, გაკვრით ახსენებდა ვინმე ზაქარია ბერის შეპყრობას.

მელქისედეკი აიმღვრა, ლოყები შეუწითლდა, მხოლოდ ეს შეაგება სპასალარს:

„ზაქარია ბერი მართლმორწმუნე არ არის, სომეხია ის.“

„სომეხიაო?“

ირონიულად გაიღიმა ზვიადმა.

„ზაქარია ბერი არტანუჯელი აზნაურია, არიშიანის გვარისა და არიშიანის სომხობა არავის სმენია, უნეტარესო, დღემდე.“

ამ ამბავმა სრულიად დათრგუნა კათალიკოსი. მიტროპოლიტი ასე ამბობდა: ზაქარია დარიშიანი აწამესო ბიზანტიონში. არ ესიამოვნა, რომ საკუთარი სამწყსოს მიმართ გულგრილობაში დაიჭირა იგი, მერე ვინ? ზვიად სპასალარმა, რომელსაც, მელქისედეკის აზრით, მცირეოდენი წილი ედო ოლთისის ეკლესიის დაწვაში.

ბრაზი მოეკიდა კათალიკოსს, რადგან მიტროპოლიტს წყევლიდა თავის გულში: „ასე რამ გამოაშტერაო ბერიკაცი, დარიშიანი და არიშიანიც რომ ვერ გაარჩია ერთმანეთისგან?“

ამ მარცხის მიუხედავად არ შეშინებულა მელქისედეკი.

მოურიდებლად გაალესა მხილების მახვილი და უშიშრად დაიწყო გიორგი მეფის ძაგება. აქაც შორიდან მოუარა სათქმელს.

ის ისიც ახსენა, რომ გიორგი მისი უახლოესი ნათესავი იყო, ნეტარხსენებულმა ბაგრატ კურაპალატმა ჩააბარაო თორმეტი წლის ყრმა.

ბოლოს, როგორც იქნა, მიადგა სათქმელს:

გიორგი უწესო ქალების მოყვარულიაო. კოლონკელიძეს თვალები დაუბნელა, მისი ერთადერთი ქალიშვილი ხურსისეულ სასახლეში გადაიყვანა და ხარჭად ჰყავსო.

მეფის მიერ წინასწარ გაფრთხილების მიუხედავად, ზვიადი არ მოელოდა, რომ კათალიკოსი ამ ყველაფერს შეაგებებდა.

ფარსმანის ამბავი ამ ამბავმა დაჩრდილა.

გიორგიმ ზვიადს შორენას ღართისკარიდან გადმოყვანის საკითხიც გაესაუბრა. ზვიადი მაშინაც არ ურჩევდა მეფეს ამის გაკეთებას. მან მიზეზად მოიყვანა, რომ ღართისკარის ციხე უნდა შეეკეთებინა. ზვიადს ეს გაახსენდა და სწორედ ამით დაამშვიდა კათალიკოსი. მან თქვა: „რაც შეეხება ხარჭას, დანამდვილებით ვიცი, გიორგი მეფე აქაც სრულიად უდანაშაულოა, ეს ყველაფერი ბოროტი ენების მოგონილი უნდა იყოს. კარგს იზამდა უნეტარესი, თუ ზოგიერთი სამღვდელო პირის ნათქვამს წინასწარ შეამოწმებდა“. კათალიკოსს გულზე მოხვდა, მიხვდა, რომ სპასალარი ეზოსმოძღვარს გულისხმობდა. ბოლოს თვითონაც დაფიქრდა: თუ მცხეთის მიტროპოლიტს არიშიანი დარიშიანად მოეჩვენა, ხომ შეიძლებოდა ეზოსმოძღვარსაც რამე არეოდა? ვინ იცის?.. ისიც სიმართლესთან ახლოს იყო, რომ ღართისკარის ციხე შესაკეთებელი იყო. ზვიადმა შენიშნა, რომ კათალიკოსი მოლბა, წელში გაიმართა და თვითონაც შორიდან მოუარა მთავარ საკითხს. ის დიდ და საიდუმლო საქმეებს აუწყებდა კათალიკოსს, გამუდმებით ისვამდა ნიკაპზე ხელისგულს. „მაინც დიდი დღე წინ არ უძევს, უნეტარესო, ფარსმან სპარსს. მეფესა და მე, თქვენი უწმინდესობის მსახურს, გადაწყვეტილი გვაქვს სიცოცხლე მოვუსწრაფოთ მაგ მუცლით მეზღაპრეს, მაგრამ ვშიშობთ, მცირე გაბრაზება და შესაძლოა, სარკინოზებთან გაგვექცეს. არა? ჩვენი საიდუმლოებები სარკინოზებს მიჰყიდოს. არა? და სარკინოზები კარზე გვადგანან, უნეტარესო, არა?“ შესაძლოა, ფარსმანი ხურსი აბულელის მსგავსად გაგვექცეს. აბულელის ხსენებამ ჟრუანტელი მოჰგვარა მელქისედეკს. „სატანასთან თანამონაწილეობისთვის“ ის თვითონ ჰყავდა შეჩვენებული. კათალიკოსს ისევ აუტყდა ხველა, ზვიადმა კვლავ დრო იხელთა: „მთავარი მაინც ეგაა, უნეტარესო“, – დაიწყო იდუმალი ხმით. ირგვლივ მიმოიხედა, და როცა დარწმუნდა, რომ ხატების გარდა სხვა არავინ უსმენდა, ხმამაღლა განაგრძო: „...როგორმე დავსტყუოთ ფარსმანს რკინათა და ძვალთა მკვეთელი ხმლის საიდუმლო. ის წყეული რაღაც უცნობი ბუნების ინდურ ფოლადსა და უცნაურ არაბულ ფხვიერს იყენებს. ჯერ კიდევ ნეტარხსენებულმა ბაგრატ კურაპალატმა სამჯერ აწამა იგი, ციხეში ჩააგდო, ენის მოჭრით დაემუქრა, ფეხის ფრჩხილები სათითაოდ დააძრობინა, მაგრამ გაჯიქებულმა ხმა არ ამოიღო“. ზვიადი შეჩერდა, კათალიკოსს თვალებში ჩახედა, და როცა დარწმუნდა, რომ გულმოდგინედ უსმენდა, გამხნევდა და დაამატა: „კვეტარიდან ჩამოყვანილ ტყვე ქალთა შორის მხევალი გვეგულება. ვინმე ვარდისახარი, კოლონკელიძის ასულის პირისფარეში. ჩვენ გადაწყვეტილი გვაქვს ბებერ ფარსმანს შევართვევინოთ იგი. ეგ უსჯულო უწესო ქალების მოყვარულია, ვინ იცის, იქნებ ამ ქალმა დასტყუოს ეს საიდუმლო მას“. მელქისედეკი არც ისე გულუბრყვილო იყო, სპასალარმა ჯერ კიდევ სრულად ვერ დაარწმუნა იგი, რომ გიორგის შორენა ხარჭად არ ჰყავდა. ღართისკარის შეკეთების ამბავი ჩანდა მხოლოდ სარწმუნოდ. ისიც იცოდა კათალიკოსმა, რომ ჯერ კიდევ ჭიაბერის ორმოცზე წასულა მეფე ამ „სიძვის ქალის“ სანახავად. არც ის დაუმალავს ეზოსმოძღვარს მისთვის, მეფე და დედოფალი როგორ წაეკიდნენ ერთმანეთს ამ ქალის გამო. მარიამ დედოფალს ძალიან აფასებდა მელქისედეკი, „როგორც წმინდანის სწორს და ეკლესიების დიდ მოამაგეს“ (რა ვუყოთ, რომ აზნაურებს სძულდათ ეს „სომეხი ქალი“?). მისთვის ცხადი იყო: ღართისკარის ციხეშიც რომ ჩაეკეტნათ ეს ცდუნებით სავსე ქალი, მაინც დიდ საფრთხეს უქადდა იგი როგორც დედოფალს, ისე სამეფოს ზნეობას. სწორედ ამიტომაც, მელქისედეკმა ხელი ჩაავლო ხელსაყრელ შემთხვევას და ეუბნება ზვიადს: „მე მივაწვდიდი კარგ რჩევას, ზვიად ბატონო, მეფეს“. სპასალარმა ყური დაუგდო: „თუ თქვენ ფარსმანის მოჯადოება გსურთ მართლა, მე გირჩევდით კოლონკელიძის ასული შეართვევინოთ მათ უსჯულოს. ამბობენ, თილისმა ქალიაო. ფარსმანზე უფრო ახალგაზრდებისთვისაც კი წაურთმევია მაგ ქალს გონება“. ზვიადი მიხვდა, რომ მელქისედეკი შეფარვით გიორგის გულისხმობდა, მაგრამ მაინც არ დაიბნა. კვლავ შეეცადა კოლონკელიძის ასული გამოეთიშა ამ საქმიდან როგორმე, უფრო ენერგიულად ჩამოისვა ხელისგული ნიკაპზე და მიუგო: „რაც არ უნდა იყოს, ერისთავის ქალია, უნეტარესო, ეგ ქალი, არა? ვიღაც სარკინოზს თუ ირანელს არ მითხოვდება, არა? გარდა ამისა, ვარდისახარი გრძნეულებით ყოფილა განთქმული, მდაბიორის, მეჯადაგის ქალი, ოვსთა მეფეს ჰყოლია ხარჭად, მერე ის იყო, ღალატით მოკლა ოვსთა მეფე ჭიაბერმა, ციხეები წაართვა, ეს ქალი ტყვედ წამოიყვანა და თავის სასძლოს შორენას უბოძა იგი“. მცირე ხნის დუმილის შემდეგ კვლავ მიაშტერა თავისი დიდრონი, მოღუშული თვალები მელქისედეკს. უსიტყვოდ შეატყო, რომ ვერც ამით შეაჯერა კათალიკოსი. „რაც შეეხება ფანასკერტელის ქალს, ეს საქმეც მოგვარებულია, უნეტარესო, წინასწარ. ცხრატბის ცოტა-ერისთავის უმცროს ვაჟს, დაჩის, სიცოცხლე აჩუქა მეფემ. ასე რომ, მაგ უბედურს შევართვევინებთ ფანასკერტელის ასულს. უკვე მიღებულია დაჩისაგან თანხმობა. ძიებას რომ მსვლელობა მიეცეს ამჟამად, სახელი გაუტყდება სასძლოს და ფარსმანის სიკვდილი ვერაფერს უშველის ამ სამწუხარო საქმეს“. კათალიკოსი ყოველგვარი მოკვდინებისა და თვალების დაწვის წინააღმდეგი იყო. აქამდე ფარსმანის გაძევებას მოითხოვდა იგი, მაგრამ ახლა თვითონაც დარწმუნდა, მისი გაძევება სარკინოზებს გაახარებდა, ამიტომაც სარწმუნოდ მიიჩნია ეს ყველაფერი. დაეთანხმა სპასალარს: კათალიკოსის შუამდგომლობის მეშვეობით მეფე უბრძანებდა მსაჯულთუხუცესს, საქმეს შეაჩერებდნენ დროებით. მელქისედეკი არ კარგავდა იმედს, რომ ასეთი გულმოწყალება ქრისტეს სჯულისკენ მოახედებდა ფარსმანს. ზვიადს ეგონა, ამით დასრულდაო თათბირი. გულხელდაკრეფილი იწვა კათალიკოსი, ბაგემოკუმული შესცქეროდა ხატებს. ერთბაშად სახე მიიდრიკა ზვიადისკენ: „ეს ყველაფერი ჩინებულია და კარგია, ზვიად ბატონო, მაგრამ... ერთი და უმთავრესი უნდა მოგვარდეს მაინც“. ეს თქვა მელქისედეკმა და ღილზე უწვრილესი და ღამეზე უშავესი თვალები მიაშტერა სპასალარს: „გულმეცნიერი ბრძანდებით, ზვიად ბატონო, და უჩემოდაც მოგეხსენებათ, რა მძიმე ტვირთი დამაკისრა ამქვეყნად უფალმა. დედოფალი მარიამი ბრძანდებოდა სამი დღის წინათ ჩემთან. იმ სელზე იჯდა და სტიროდა მდინარე ცრემლით. შემომჩიოდა მეფის გულარძნილობის გამო, გადაწყვეტილი მაქვსო ბედიის სადედო მონასტერში მონაზვნად აღკვეცა. მოგეხსენებათ, მარიამ დედოფალს წმინდანად შერაცხავს საქართველოს ეკლესია ოდესმე, მაგრამ ამჟამად მონაზვნად აღკვეცა მისი უთუოდ საზიანო იქნებოდა ჩვენი სამეფოსთვის. ამიტომაც მოვითხოვ მეფისაგან, ზვიად ბატონო, კოლონკელიძის ქალი აღკვეცილ იქნას ბედიის მონასტერში“. ზვიადი გაოგნებული დარჩა, მიხვდა, რომ უკან დასახევი გზა არ ჰქონდა, ამიტომაც ბრძოლაზე ხელი აიღო მაშინვე და მეფის დანაბარები უყოყმანოდ ამცნო კათალიკოსს. გურანდუხტი თავის ქალს გირშელს, ყველისციხის პატრონს, მიათხოვებსო, მეფე გიორგის მიუცია თანხმობა უკვე. ეგეც გონივრულად მიიღო კათალიკოსმა. შუაღამის შემდეგ იყო, როცა სამმა მემაშხალემ კათალიკოსის ბაღიდან გააცილეს სპასალარი. ზვიადმა მონები დაითხოვა, ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას ახედა. მოგვთა ხიდის მიდამოებში იყივლა მამალ

თავი XXV

მა ხოხობმა. – XXV – აღდგომის შემდეგ მარიამ დედოფალი მოუთმენლად ელოდა ყველისციხის პატრონის სასახლეში ჩამოსვლას. მას არ უყვარდა ქმრის ნათესავები, მით უმეტეს გირშელი, მაგრამ ამჯერად მასზე იყო დამყარებული უკანასკნელი იმედი. დედოფალი დარწმუნებული იყო, როგორც კი შორენას დანიშნავდა გირშელი, გიორგი მაშინვე ჩამოეცლებოდა ამ „სიძვის ქალს“ და ბოროტ ენებსაც გამოელეოდათ საჭორაო საგანი. ბოლოს დაიწყო მდინარეების საგაზაფხულო ადიდება, არაგვი, მტკვარი და ქსანი განსაკუთრებით გაცოფდნენ იმ წელს. მარიამმა იმედი დაკარგა, არც სხვები ელოდნენ სტუმრებს მოკლე ხანში. ბავშვობის შემდეგ არავის ენახა ყველისციხის პატრონი მცხეთაში. დიდი და პატარა მას აქებდა იმ დღეებში. შვიდ წელს ჰყოლოდათ სარკინოზებს გირშელი და მისი სამი აზნაური ტყვედ. ბოლოს, ბაირამობის დღეს, ხალიფის სასახლეში მიჰყავდათ თურმე ტყვეები. იბერიელები თავს დაესხნენ გულიამებს, იარაღი აჰყარეს, ძლიერი ცხენები წაართვეს, ბრძოლით გაიკაფეს გზა. ერთი წლის წამების შემდეგ ყველისციხემდე მიაღწიეს ძლივს. სწორედ კვირაცხოვლობის შუაღამის შემდეგ შვიდი ძლიერი რაინდი მოადგა დიდი ამალით არაგვის კარის საბრძოლო კოშკებს. ქვახვრელთან გადმოელახათ ადიდებული მტკვარი. მდინარეს წაართვა ერისთავის მეაბჯრე ქაჩაბურაისძე, ამაოდ ეცადნენ აზნაურები მის გადარჩენას. ბოლოს თვითონ პატრონმა იკისრა თავი, მეაბჯრეს ცხენი დაეხრჩო. მხარულით წამოეწია გირშელი, ყმაწვილივით გამოეჩრა სულმობრძავი იღლიაში, ცურვით გამოიტანა გამოღმა, ისევ გაცურა მტკვარი, ახლა ცხენდაცხენ გადმოელახა მდინარე. ძალიან გაუჭირდათ ქსანზედაც გადმოსვლა. მეორე დღეს საშვიდობო პარაკლისი გადაიხადა მელქისედეკმა, მთელი მცხეთა ისევ ალაპარაკდა გირშელის სიმამაცის გამო. ნაშუადღევს მელქისედეკ კათალიკოსი, ჭყონდიდელი და მთელი ტაძრეული დიდ დარბაზში ისხდნენ, როცა ვერცხლის ჯაჭვიანი გოლიათი დეზების ჟღარუნით შემოვიდა უხმლოდ, შვიდი ძლიერი აზნაურის თანხლებით.

ზვიადი (გირშელი) მაშინვე მივარდა დედოფალთან, ერთი მუხლი იატაკზე დაჰკრა, თაყვანი სცა და ხელზე აკოცა. შემდეგ კათალიკოსს ხელზე ემთხვია, მეფე გიორგი გადაკოცნა და, როცა სპასალარს მიუახლოვდა, ზვიადი მასზე მთელი წყრთით დაბალი აღმოჩნდა.

მის მოძრაობებში დათვური სიჯიუტე იგრძნობოდა. ლოყები ხმლით ჰქონდა დაჩეხილი, რაც ამ მშვენიერ ვაჟკაცს ამახინჯებდა. ხმა როხროხა ჰქონდა და იშვიათად იცინოდა, რადგან ძალიან თავმდაბალი იყო.

დედოფალი თვალს არ აშორებდა სტუმარს. როცა გირშელი მეფეს გადაეხვია, მარიამის მახვილმა თვალმა შენიშნა, რომ გიორგი დიდი ხნის ლოდინის შემდეგ ჩამოსულ ნათესავს საკმაოდ ცივად შეხვდა.

მტკვარზე გადმოსვლისას გირშელი გაცივებულიყო, ახველებდა, მაგრამ მაინც არ იმჩნევდა, რომ შეუძლოდ იყო.

დედოფალს გირშელის შესახებ უცნაური ამბები ჰქონდა გაგონილი: თითქოს რატომღაც ქალებს გაურბოდა და ღვინოსა და თრიაქს (ოპიუმს) ეძალებოდა.

დედოფალმა სტუმარს ულამაზესი სეფე-მოახლე (კარის მოახლე) მიუჩინა. როცა გირშელს ანჩაბაისძის ქალი წარუდგინეს, იგი უცნაურად აიმღვრა, მამლის ბიბილოებივით გაუწითლდა ნიყვივით ფართე, განზე გამდგარი ყურები.

ორიოდე სიტყვა ძლივს მოაბა თავი.

დედოფალმა ეს ასე ახსნა: ალბათ მუსლიმანების ტყვეობაში გადაეჩვია მანდილოსნებთან (ქალბატონებთან) საუბარს.

პურობა (ვახშამი) აფხაზთა მეფეების სასახლეებისთვის ჩვეული ცერემონიით დაიწყო.

ნამგზავრს (გირშელს) უცნაური მადა მოეძალა. ირმის მწვადების, კეცზე შემწვარი ორაგულების, ორთქლიანი ბეჭისა და მოხრაკულების სასიამოვნო სუნი ნერწყვს ჰგვრიდა. ბუნებით თავაზიანი და მორიდებული, ისე ციცქნიდა საჭმელს, როგორც ირემი ნეკერს. ვაჟკაცი გაურბოდა ქალბატონების სიახლოვეს ჭამას.

ყველა ამჩნევდა, რომ სტუმარი პურობის დროს უხერხულად გრძნობდა თავს. თვითონ მას აოცებდა მეინახეთა (სუფრის წევრების) სრული სიჩუმე. როგორც მეფე-დედოფალი, ისე მთელი ტაძრეული (სასახლის მსახურები) ისე სადილობდნენ, თითქოს ამ სუფრაზე ყველა ერთმანეთზე ნაწყენი იყო.

პურობას ნადიმი მოჰყვა. განმგეთუხუცესმა (მთავარმა მმართველმა) მოატანინა დიდი სამწდეურები (ღვინის ჭურჭელი). სუფრას არ აკლდა ბაგრატეულნი, ატენური, ხიდისთავური და მუხრანული ღვინოები.

მაჰმადიან (მუსლიმანურ) ქვეყანაში დაყოვნებულს (გაჩერებულს) ღვინო ენატრებოდა, მაგრამ იცოდა, რომ სასახლეში ღვინის ჭარბად სმა მიღებული არ იყო, ამიტომაც ითმენდა შეძლებისდაგვარად.

მეფეც ჩუმად ჭამდა, მაგრამ რატომღაც ღვინოს მიეძალა და გირშელსაც ეპატიჟებოდა – მოსვიო, სთხოვდა ხანდახან.

„შეუძლოდ ვარო“, – მოიმიზეზა გირშელმა. ტუჩს მიადებდა სამწდეურს, მართლაც მცირედს შესრუტავდა და ღვინის გემოთი და სურნელით ტკბებოდა.

ნადიმი ადრე დამთავრდა იმ დღეს, რაც ყველაზე მეტად გირშელს გაუხარდა. მეფემ სტუმარი სასახლის ბაღში გაიყვანა. ყოველი ბუჩქი, ყოველი ხე გირშელს თავის სიყრმეს აგონებდა.

ამ ყველაფერში ის და გიორგი პეპლებს დასდევდნენ, იმ ხილნარში (ხილის ბაღში) კაკანათებსა (ჩიტების ხაფანგებს) და სასირე ბადეებს აგებდნენ, იმ ცაცხვების ფუღუროებში ბუს მართვეებს (ბარტყებს) უთვალთვალებდნენ. ამ მსხლებზე ასულან, ის ატმები მოუკრეფიათ, იმ კაკლების ქვეშ ელოდნენ მწიფე ნაყოფის ცვენას.

მსხლებს ფითრი მოსდებია, ატმებს ტოტები შეხმობია, კაკლებს ფუღურო გაუჩნდა, ლეღვები გადაუჭრიათ, ნაცრისფერი ტანები მორჩს (ახალ ყლორტებს) შეეცვალა. ძუძუების მსგავსი კერტები ეგულებოდათ ამ ლეღვებზე, „დედამძუძეებს“ უწოდებდნენ მათ.

იმ ვერხვებზე კაჭკაჭის ბუდეები დაუნგრევიათ, იმ ვაშლის ხეებზე ჩამომსხდარ გვრიტებს მშვილდისრით გამოსდგომიან ტოლები (თანატოლები). ამ ცაცხვის ქვეშ ერთ ვირზე მჯდარან მეფე და ერისთავი ოდესღაც, მათ თავი თოროსან (აბჯრიან) რაინდებად მოჰქონდათ სახრეებით (ჯოხებით) აღჭურვილებს.

იმ თუთის ხეებიდან შაშვის მართვეები (ბარტყები) ჩამოუყვანიათ.

ბედნიერი ბავშვობა იჭყიტებოდა ყოველი ხის ფუღუროდან, ყოველი ბუჩქის ძირიდან. ეს უკვე აღარ იყო მათი სიყრმის სიხარულის ბაღი, არამედ სევდის მომგვრელი ბაღნარი (ბაღი).

საბაზიერო (ფრინველებზე სანადირო) სახლს ჩაუარეს, ქორ-შავარდნები ხარიხებზე (ძელებზე) სთვლემდნენ. მენადირეთუხუცესმა (მონადირეთა უფროსმა) მოასხა მეძებრები, მადევრები და მწევრები (სანადირო ძაღლები).

ძაღლები მეფეს შემოესიენ. გირშელს ამ სანახაობამ აღტაცება მოჰგვარა, მადევრები მხიარულად ყეფდნენ, მეძებრები წკმუტუნებდნენ.

ყვითელწინწკლიანი შავი მწევარი გირშელს შეახტა, ოქსინოს ჯუბაჩა (მოსასხამი) თათებით დაუსვარა.

გიორგი ძაღლებს ყვრიმალებს უსრესდა, პირში ხელს უყოფდა თითოეულ მათგანს, ფაფუკ ყურებს იღებდა ხელში, თელგამს (თვალის ჩირქს) უწმენდდა თვალწიდოვანებს (თვალებჩირქიანებს).

როცა ძაღლები წაიყვანეს, გირშელი მასპინძელს ეკითხება:

„შენი ავაზა რა უყავი, გიორგი?“

„ჩემი ავაზა გაცოფდა, ბევრი ვუაქიმეთ (ვუმკურნალეთ), ლენცოფის (ცოფის საწინააღმდეგო) წვენი ვასვით, ბოლოს ზედმეტად გაბოროტდა, მეც შემომიტია.

უნდა გენახა გახელებული, თვალებიდან ნაკვერჩხლებს ჰყრიდა, აქოჩრილი, დუჟმორეული მომეჭრა, ისეთი უცნაური ხმა გაიღო, როგორიც გაბრაზებულ კატას წამოსცდება ხოლმე. ახლაც სხეულში მაქვს დარჩენილი ის შიში, რომელიც გულში ჩამეჭრა იმ დღეს. ეს შემემთხვა უჯაჭვოდ, უხმლოდ გამოსულს ამ ბაღში.

მალემსრბოლი (სწრაფი მორბენალი) უშიშარაისძე მოვარდა, შუბის წვერზე წამოაგო გაცოფებული.“

„სადაური იყო ის ავაზა, გიორგი?“

„მამაჩემს კეისარმა უთავაზა (აჩუქა).“

„მაშ ახლა უავაზოდ ნადირობ?“

„ავაზა ერთი კი არა, ორი მყავს.

ერთმა ირანელმა მომიყვანა ბოკვერები (ლეკვები) შარშან.“

ორმა მონამ შრამელიდან (ბუნაგიდან) გამოიყვანა ერთი წყვილი ავაზა. ხვადს (მამრს) მშვენიერი, ხატულა (ლამაზი) ბეწვი ჰქონდა. განსაკუთრებით იგი ვეფხვს ჰგავდა. გამოხამებული (გამხდარი), სადოღე ცხენივით ტანმოქნილი, მაღალ ფეხებზე იდგა იოგებმაგარი (ძარღვმაგარი) მხეცი.

გრძელი, მოხდენილი ტანი ჰქონდა, ტანზე უგრძესი კუდი, სხივისფერი (ოქროსფერი) ულვაში უბრწყინავდა ჩალისფერ ტუჩ-პირის გარშემო.

თავდაწეული მიდიოდა, უნდოდ (უჟმურად) აფახულებდა ყვითლად დაწინწკლულ კატისებრ თვალებს.

ძუ (მდედრი) შორიახლო შედგა, გაბზეკილი (გაშლილი) კუდი გააშეშა, პირდაღრენილი შესცქეროდა უცხოს.

ხვადმა მეფისკენ წამოიწია, „გაუშვითო“, უბრძანა გიორგიმ მონას.

როცა მოუახლოვდნენ, გირშელი შედრკა (შეშინდა).

ფრთხილად მოსინჯა ხმლის ვადა (ხელშესახები ნაწილი). გიორგიმ დაამშვიდა სტუმარი. ავაზას მისწვდა, მხეცს ყვრიმალები დაუსრისა, ნადირმა თვალები განაბა (დახუჭა).

გიორგი იცინოდა.

ზურგზე ხელს უსვამდა გატვრინულ (გაჩუმებულ) ხვადს.

ბოლოს ხელიდან გაუსხლტა იგი პატრონს, გირშელისკენ გაიწია ღრენით, მონები მოვარდნენ, გაავებული (გაცოფებული) წაიყვანეს.

„სადაურია ესენი?“ – იკითხა გირშელმა.

„ჰინდუსტანიდან მომიყვანეს, ჩიტას უწოდებენ თურმე ამ ნადირს ჰინდოში.“

„ალ-ჰაქიმს თორმეტი ამათზე უფრო დიდი ავაზა ჰყავდა, – ამბობს გირშელი, – ისინი სავსებით დაგეშილნი (მოთვინიერებულნი) იყვნენ, ხალიფის ბაღში დასეირნობდნენ, არაფერს ავნებდნენ გამვლელებს.“

„ახლა ისეთ რამეს გაჩვენებ, რაც თვალით არ გინახავს არასდროს.“

როცა სასახლის ბაღი გადაიარეს და ირმის საჩიხემდე (საკვებურამდე) მიაღწიეს, გირშელი მართლაც გაოცდა. იგი ირანშიც იყო ნამყოფი, მაგრამ არც შაჰის სამხეცეში (ცხოველების ბაღში), არც ფატიმიდების სანადირო პავილიონებში ამდენი ირემი არ ენახა ერთად თავმოყრილი.

უსაყვედურა გიორგის, ცუდად გყოლიაო მოვლილი.

„ეს ირმები შენი საცოლის – შორენას მამას წავართვი, კვეტარის ერისთავს“, – მიუგო გიორგიმ და თვალი თვალში გაუყარა სტუმარს. შორენას ხსენებაზე გირშელს ყურები შეუწითლდა, მღელვარების თუ დარცხვენის დასაფარავად საჩიხის მარგილებს (ძელებს) მოსჭიდა ხელები, კისერი წაიგრძელა, საჩიხეში თავი გადაჰყო და თვალიერება დაუწყო ქორბუდიან (დიდრქიან) რქების მთელ ტყეს.

განსაკუთრებით ფურები (მდედრი ირმები) გამოიყურებოდნენ სრულიად საწყალობლად. ნაზამთრალი ბალანი (ბეწვი) გასცვენოდათ, ახალი ჯერ არსად ჩანდა, ზოგს კი აქა-იქ ისეთი უსუსური ბეწვი ამოსვლოდა, როგორიც თებერვლის გასვლის შემდეგ, როცა არც ზამთარია, არც გაზაფხული და მთებს ჯერ კიდევ ატყვია რილოჭრელო (ჭრელი) თოვლი, კორდებს მოედება ხოლმე ბალახი – დასუსხული, მეჩხერი.

ნუკრები (ირმის ბოკვერები) ყორესთან (კედელთან) მიყუჟულიყვნენ, თავჩაქინდრულნი სთვლემდნენ, ბედშავენი (უბედურები) მზვარეში (სიცივეში) უცნაურად ძაგძაგებდნენ.

„საქმე ისაა, – ამბობს გიორგი, – ეს ირმები ნუკრობიდანვე (ბოკვრობიდანვე) მთაში იყვნენ გაზრდილნი, მოვლა კარგი აქვთ, საკვებსაც არ აკლებენ, მაგრამ მცხეთის ჰავას (კლიმატს) ცუდად იტანენ.“

მენადირეთუხუცესმა ლასტის ფალანგი (ხის კარი) შეაღო, მეფემ გირშელი საჩიხეში შეიყვანა.

ირგვლივ საქონლისა და სკორის (ნაკელის) სუნი იდგა.

გირშელმა ნუკრებს გადახედა.

„როგორც ჩანს, აცივებს უბედურებს!“

ხარები ატორტმანდნენ (აირივნენ) უცხოს დანახვაზე, სტუმარმა ულამაზეს ფურს დაადგა თვალი.

„ეს არის შორენას საყვარელი, ნებიერა, თვითონ გაუზრდია თურმე.“

„ახლაც თუ უვლის თვითონ?“ – იკითხა გირშელმა.

„აქამდე ერისთავის ქალი ღართისკარის ციხეში გვყავდა. ამჟამად ხურსისეულ სასახლეში ცხოვრობს. როცა შენი საცოლე გახდება, მისი ნებაა, თავის ირემს თუ მიხედავს თვითონ.

ათანასე ბერი მიამბობდა, შორენას მოძღვარი: ძლიერ ენატრებაო თავისი ნებიერა.“

გირშელს ჯერ არ ენახა კოლონკელიძის ქალი, ნებიერას მიშტერებოდა, თითქოს უნდოდა ამ მშვენიერი, ლომისფერი ცხოველის აგებულებაში როგორმე ამოეკითხა თავისი საცოლის ბუნება.

მენადირეთუხუცესი და მონები დაითხოვა (გაუშვა) გიორგიმ. „ჩვენ გადავკეტავთო საჩიხეს.“

როცა მარტონი დარჩნენ, მანაც შეხედა ნებიერას, მოაგონდა: ის ორიოდე ბედნიერი წუთი, კოლონკელიძის სასახლეში გატარებული იმ საშინელ ღამეს, როცა სამეფო ჯარებმა კვეტარის ციხე აიღეს.

გირშელს მიუბრუნდა ისევ:

„ჩვეულებრივი აზნაურის ასული არ გეგონოს შორენა, ვაჟკაცი, მონადირე ქალია იგი.“

„მონადირეო?“

თავის მამიდებისგანაც ბევრი რამ ჰქონდა განაგონი შორენას სილამაზის შესახებ გირშელს. ვერც წარმოედგინა, რომ ამ უჩვეულო მშვენების პატრონს მშვილდოსნობა და ნადირობა ეხერხებოდა.

გირშელს საოცრად მოუნდა საცოლის ნახვა. უნდოდა ბავშვობის მეგობრისთვის ეთქვა: „ბოლოს და ბოლოს, მაჩვენეთ ჩემი საცოლე“. გაახსენდა, რომ გურანდუხტს სასახლეში ელოდნენ, რათა მის გარეშე არ შეხვედროდნენ შორენას. სათქმელი სიტყვა ყელში გაეჩხირა და გიორგის უთხრა: „დღეს დედოფალსა და კათალიკოსს მოვერიდე, თორემ სიმართლე გითხრა, სადილობის დროს დალევა მინდოდა“. გიორგის შერცხვა. ალბათ იფიქრა, რომ სტუმარი გულცივად მიიღო. გაუღიმა გირშელს, მხარზე ხელი დაჰკრა და უთხრა: „მაშ კარგი, მოდი, ძველი დრო გავიხსენოთ. სმაში შევეჯიბროთ ერთმანეთს“. ცოტა ხანს შეჩერდა, ახედა-დახედა გირშელს და დაამატა: „თუ ნამდვილი ქეიფი გინდა, ტანსაცმელი უნდა გამოვიცვალოთ“. გირშელი გაოცდა. მას ოქსინოს ჯუბა და ვერცხლის ბექთარი ეცვა. ვერ გაეგო, რა უნდა ჩაეცვა ამაზე უკეთესი, როცა სტუმრად მიდიოდა. „არა, ორივემ უბრალო ხალხის სამოსი უნდა ჩავიცვათ“. გირშელმა გაიღიმა. გიორგის კარისკაცებს შორის არავინ ეგულებოდა ისეთი, ვისი სამოსიც სტუმარს მოერგებოდა. ზვიადს სთხოვა დიდი სანადირო ტყავის მოსასხამი, მაგრამ ისიც არ გამოადგა დევკაცივით მაღალ გირშელს. ბოლოს მეფეს მალემსრბოლი უშიშარაისძე გაახსენდა. სასაცილო იქნებოდა ახმახი გირშელი სხვის ტანსაცმელში. უშიშარაისძის ხამლის სამოსი და კურდღლის ტყავის ჯუბაჩაც მოკლე აღმოჩნდა მისთვის. ბოლოს მამამზეს ტყავის მოსასხამი უპოვეს, რომელიც ერისთავს მცხეთიდან წასვლისას დარჩენოდა. ის უკვე გახუნებული და გაცვეთილი იყო.

თავი XXVI

– XXVI –

როცა მეფემ წვერი ინით შეიღება, გირშელი გაოცებული მიაშტერდა. „იცი, გიორგი, უცნაურად მაგონებ ალ-ჰაქიმს. სწორედ ასეთი წითური წვერი ჰქონდა ხალიფას. სარკინოზებს მისი ნამდვილი ძმა ეგონები“. „მამაჩემი კეისარს სარკინოზებთან ომებში ეხმარებოდა. ბაგრატ კურაპალატი ქალების მოყვარული ყოფილა. ვინ იცის, იქნებ ხალიფას დედას გადააწყდა სადმე“. გირშელმა გაიღიმა. „დამავიწყდა შენთვის მეთქვა: სწორედ იმ ღამეს, როცა გულიამები დავხოცეთ, ხალიფი ალ-ჰაქიმი სასეირნოდ წასულა და უკვალოდ დაკარგულა“. გიორგი გაოცდა და გირშელმა დაამატა: „ასე რომ, შენ შეგიძლია სარკინოზების ღმერთად გამოაცხადო თავი“. იცინოდნენ და არაგვს ზემოთ მიჰყვებოდნენ. „ღმერთი არ გაგიწყრეს, გირშელ, არავისთან წამოგცდეს, თორემ ამასაც მკრეხელობად ჩამომართმევს კათალიკოსი“. ცოტა ხანს შეჩერდნენ. გაშმაგებული მდინარე ღრიალებდა, მოჰქონდა სოჭის ძელები, ყინულის ნატეხები და დამხრჩვალი ცხენები. წყალს უღლიანი კამეჩები წაეღო. საწყლებს მხოლოდ თავ-კისერი უჩანდათ, საცოდავად ყოყინებდნენ და ნაპირისკენ იყურებოდნენ. ერთი წყვილი კამეჩი იბრძოდა, ერთი უღელს მაღლა ისროდა, მეორეს კი წყალში ძირავდა. არაგვს დაუღლავი კამეჩები მოჰქონდა, საწყლები მორიგეობით ყვინთავდნენ. „ასე გადაჰკიდებს ხანდახან ბედი ორ კაცს ერთ უღელზე“. ეს თქვა გიორგიმ და გირშელმა უპასუხა: „ან ერთს დაახრჩობს, ან მეორეს ბოლოს“. „შესაძლოა, ორივეს ერთად მოკლავს“. ვიღაც ბიჭები გაშიშვლდნენ მდინარის პირას, ქვიშაზე, და ცურვით გაეკიდნენ წყალწაღებულ პირუტყვებს. „ბავშვობაში მე და შენც გადაგვილახავს ასეთ დროს არაგვი. ბიჭი ხარ და ახლა გადაცურავ“. ეუბნება გირშელი დეიდაშვილს. გიორგის გაახსენდა ბავშვობის მეგობართან მუდმივი ჯიბრი. „რატომაც არა? შენ თუ მტკვარი გადაცურე გუშინწინ, ნუთუ მე არაგვს ვერ მოვერევი?“ „უნდა გითხრა, მტკვარი არ ყოფილა ასე ადიდებული იმ ღამეს“. ცოტა ხნის შემდეგ ამბობს: „ჩვენ ორივეს გვჯობნიდა ერთი უბრალო კაცი“. „რომელი?“ „დრუიძე?“ „არა, გაბოი, მგონი. რა გვარი იყო გაბოი?“ „გაბოი კოხრიჭისძეა. სწორედ მის სახლში მივდივართ“. ეს თქვა გიორგიმ და ისევ არაგვს შეხედა. ბიჭები კამეჩებს მისდევდნენ. გაუხარდა, რადგან გიორგის კამეჩები უყვარდა. ყოველთვის უკვირდა: რატომ ყოყინებს ასე ნაღვლიანად ასეთი ძლიერი ცხოველი? ახლაც ეს უთხრა მეგობარს. „შენ რა გგონია, – ამბობს გირშელი, – ძლიერს უფრო მეტად უჭირს ამქვეყნად. ამიტომაც ლომები, ვეფხვები და ავაზები ყოველთვის დაღრენილები დადიან, ხოლო თრითინები, თაგვები და ციყვები ყოველთვის მხიარულად დაცუნცულობენ. არაბეთში მომისმენია ლომების ღრიალი. გადიან უდაბნოში, შემზარავად ღრიალებენ, ამაზრზენია მათი უცნაური გლოვა“. ორივე ჩუმად მიჰყვებოდა ნაპირს. გირშელი ერთ ბანიან სახლს მიაჩერდა. „გახსოვს, გიორგი, აღდგომა კვირას რომ გავეპარეთ აღმზრდელს? ვიღაც ლოთებმა ღვინო დაგვალევინეს, ერთი კუზიანი აგვეკვიატა. იმ სახლის სარდაფში ჩაგვიყვანა, მეძავებთან. გამოგვყვნენ მოხუცი კაცები: „თქვენ რა გინდათ მეძავებთან, ბავშვებო?“ დაგვიყვირეს. დარცხვენილები გამოვიპარეთ“. გიორგის ამის გაგონებაზე გულიანად გაეცინა. იმ სახლის ბანზე ახლაც ქალები ისხდნენ. ისინი ადიდებულ არაგვს დასცქეროდნენ. ვიღაც ბიჭებს ბადე ამოჰქონდათ წყლიდან. გიორგი და გირშელი კლდის პირას დადგნენ. მებადურმა ბადე გაშალა თუ არა, ორაგულები, ციმორები და კალმახები აცეკვდნენ ქვიშაზე. „თევზი გაგვიზიარეთო“, – გადასძახეს გოგონებმა ბიჭებს. გირშელი გზადაგზა ათვალიერებდა ქუჩებს, უთვალთვალებდა ბაღებსა და სახურავებს. ზედიზედ იხსენებდა ბავშვობას: მამლების, ვერძების ბრძოლას, ბერიკობასა და ჭონას. მთვარიან ღამეში სასახლიდან გაპარვას, აღმზრდელის ბუზღუნსა და არაგვში თევზაობას. ოჩხის ამოღებას, ჩანგლების სროლას, თოვლის კოშკების აგებას და მათ დანგრევას. ამ საუბარში გართულნი მივიდნენ მთავართა სანათლო უბანში. როცა ხურსისეულ სასახლემდე მიაღწიეს, გირშელი ბავშვივით ატყდა: „მაინც უბრალო ხალხს ვგავართ, მოდი, სასახლის ეზოში შევიჭყიტოთ, ფხოველი ქალები მაინც დავლანდოთ შორიდან“. გიორგიც გააყმაწვილა ბავშვობის ტკბილმა მოგონებებმა. თავადაც უნდოდა ასეთი რამ გაეკეთებინა, მაგრამ ეს არ უნდოდა გირშელის თანხლებით ექნა. სტუმარი მაინც არ იშლიდა თავისას. „თვალის მოკვრით მაინც ვნახო შორენა“. გიორგი დაფიქრდა: „ვაითუ სხვანაირად ახსნას“. ხურსისეული სასახლის ბაღში შეიყვანა გირშელი. აივანზე ბნელოდა. გულით უნდოდა, არავინ დახვედროდათ შინ. ძაღლები მოულოდნელად აყეფდნენ. ფხოველი ქალი გამოეგება ხილნარში შესულებს. ის ტანმორჩილი და ნაყვავილევი იყო. „მშვიდობიანი საღამო“, – შეაგება სტუმრებს. შორენა იკითხეს. ქალი შეკრთა. „ათანასე ბერმა წაიყვანა სალოცავად ზედაზენს შორენა და მისი მოახლეები. ვარდისახარიღა დარჩა შინ, რადგან იმ დღეს შეუძლოდ იყო. ვარდისახარს ვუხმობ, თუ გნებავთ“. ამას ამბობდა ჩოფურა ქალი. ვარდისახარის ნახვა არავის უნდოდა, ამიტომაც მოულოდნელად უკან გაბრუნდნენ. ფხოველი ქალი არ მოეშვა: „რომელი სოფლისანი ხართ, ან ეს გვარქვით, რატომ იკითხეთ ჩვენი პატრონი?“ „კლარჯეთელი მწირი ბერები ვართ, კოლონკელიძის ძველი ნაცნობები“. „მაშ მოიცადეთ, სადაცაა მოვლენ“, – ემუდარა ფხოველი ქალი. „ცოტა ხნის შემდეგ ისევ გამოგივლით“, – დაუბარა გიორგიმ და ქუჩისკენ გადაუხვიეს. როცა სამეფო საჯინიბოს ჩაუარეს, გირშელმა აიჩემა: „შენი კვიცების ქება გამიგია, მაჩვენე ახლა“. თავლაში შესვლისთანავე ის სუნი ეცათ, რომელიც ცხენის მოყვარულებს არ სძულთ ხოლმე. პატრონის დანახვაზე საომარმა ცხენებმა ჭიხვინი მორთეს. გიორგის განუზომლად უყვარდა ისინი. ისინი ბევრ ტკივილს უძლებდნენ, მრავალი ომის თანამონაწილენი იყვნენ. ეს ცხენებიც ისევე დაჩეხილები იყვნენ, როგორც მათი პატრონის ჯერ კიდევ ახალგაზრდა სხეული. ხუმრობით იტყოდა ხოლმე გიორგი: „ეს კარგი, ჩვენ, ადამიანები, რომ ვხოცავთ ერთმანეთს, მაგრამ ამ საცოდავ პირუტყვებს რას ვუმართლებთ, ნეტავ?“ სათითაოდ მიუახლოვდა თითოეულს, ეფერებოდა, ყურებზე, საოლავებზე ხელს უსვამდა, თვალებს უკოცნიდა, საალერსო სახელებს ეუბნებოდა სათითაოდ. ეს მშვენიერი, ერთგული ცხენებიც იფერებდნენ ალერსს, ხვიხვინებდნენ, ფრუტუნებდნენ, ალერსიანად თავს უქნევდნენ პატრონს. სტუმარს ეუბნება გიორგი: „შენ გეტყვი, გირშელ, ხვალ რომ ტახტიდან გადამაგდოთ ერისთავებმა, მეჯინიბედ დავდგები უთუოდ, ცხენებს მოვუვლი და ეს მომგვრიდა უდიდეს ბედნიერებას“. ყველისციხის პატრონი აღტაცებული შესცქეროდა ნაომარ იაბოებს, მკერდდაჩეხილ ულაყებს, არაბულ კვიცებსა და თექურ ჭაკებს. ბავშვობის მეგობარს მიუბრუნდა: „იცი, გიორგი, ომში ცხენები მეცოდება ყველაზე მეტად. მრავალჯერ მინატრია: ოღონდ ცხენს ნუ გამომიკლავენ ბრძოლაში და მე მზად ვარ, თავად შევუშვირო მტრის ისარს მკერდი. როცა ქაჩაბურაისძე მტკვარმა წაიღო, ცხენი შემეცოდა და ამიტომაც არ დავიზოგე თავი. მეჯინიბეს მივუგდე ჩემი ცხენი, მხარულით გავყევი მეაბჯრეს“. საჯინიბოს ეზო გადაიარეს. გაბოის სახლში ჭაღი ბჟუტავდა. ეს იყო ჩვეულებრივი სოფლის დარბაზი, რომლის უზარმაზარ დედაბოძზე იყო დაყრდნობილი სახურავი. სხვენზე ჩაჩხები ეკიდა, სულ ჭვარტლში გამურული. გაბოი აფაცურდა. შუა ცეცხლზე ჯაჭვი იყო ჩამოშვებული. ზედ ბატი ეკიდა. ქალი კერას უჯდა. ბატი ტრიალებდა, ძირს დადგმულ ტაფაზე ცხიმი იღვრებოდა. ქალი ფრთას ცრემლში აწობდა და ისევ ბატს უსვამდა. ქოხში სასიამოვნო სუნი იდგა. გირშელსა და გიორგის ნერწყვი მოადგათ. ერთადერთი უცხო დახვდათ იქ – უნდილაისძე, ჯავახელი მეცხვარე. „აბა თუ იცნობთ ჩემს სტუმარს?“ – ეუბნება გიორგი ბავშვობის მეგობრებს. ვერც გაბრიელმა, ვერც ქიტესამ და ვერც ესტატემ ვერ იცნეს სტუმარი. მეფეს არ უნდოდა, რომ მეცხვარეს გირშელის ვინაობა გაეგო, ამიტომაც ეუბნება დამხვდურთ:

„კარგი, ჯერ დასხედით, ღვინო დაგვალევინეთ და მერე გაგაცნობთ ამ ვაჟკაცის ვინაობას,“ — თქვა ერთ-ერთმა. გაბოი სხვენზე ავიდა და სამი წლის დუმა (თევზი) ჩამოიტანა.

ირგვლივ უცნაური სიღარიბე იყო. კედლებზე ჯვალოს (უხეში ქსოვილის) ძონძები (დახეული ნაჭრები) ეკიდა, კუთხეში დახეული ბალიშები და ლეიბები ეყარა, საწოლის წინ სამი აკვანი იდგა და ბავშვები საცოდავად ტიროდნენ.

პატარა ბიჭუნა უმწეოდ ტიროდა, მერე სლოკინი აუვარდა, ხველა დაეწყო და ყვინჩილასავით (წყლის ფრინველივით) ხმამაღლა ყვიროდა.

ქალები სუფრის გაშლით იყვნენ დაკავებულნი, ბავშვებისთვის არავის ეცალა.

გიორგი მივიდა და დაუყვავა (მოეფერა) პატარას. საჩვენებელი თითი ნიკაპზე დაადო და ეუბნება: „ალალი, ალალი!“ (დამშვიდების სიტყვა).

დუმა ქვაბში ჩააგდეს და სტუმრებს ლოქო მოართვეს. დამშეულ გირშელს ქინძის სუნი ეცა და მადა კიდევ უფრო გაეხსნა.

გიორგი თვითონ მიუჯდა კერას. დედაკაცს ფრთა გამოართვა. თვითონ აწობდა (ასველებდა) ცხიმში და ნელ-ნელა ჯაჭვზე დაკიდებულ ბატს უსვამდა.

„რამდენი შვილი გყავს, ქალო?“ — ეკითხება გიორგი ქალს.

„მე? მე ორი.“

„ტყუპები?“

„ტყუპები,“ — უპასუხა ქალმა დარცხვენით.

„გაგიზარდოს, გაგიზარდოს, ქალო.“

გიორგიმ ისევ ჩააწო ფრთა ტაფაში, ბატს წასცხო (წაუსვა) კვლავ და ეკითხება ქალს: „ეს მესამე ვისია, ქალო?“

„ჩემი და სტუმრადაა ჩვენთან, იმისია ის პატარა, ყივანა ხველა (მძიმე ხველა) შეეყარა საწყალს.“

გირშელი ხარბად ჭამდა ლოქოს, ესტატეს კი სავსე ხელადები (ღვინის ჭურჭელი) მოჰქონდა ჭურიდან.

„ერთ ძმაკაცთან ვიყავი სადილად დღეს, მშიერი დამტოვა იმ ოჯახქორმა (ოჯახის მოყვარულმა, ანუ მასპინძელმა).“ — თქვა გირშელმა, ლავაში ნიჩაბივით ხელით დაახვია, წვენში ჩააწო და პირში ჩაიბღუჯა (ჩაიდო).

სველი ხელადების დანახვისას გიორგის ღვინო მოსწყურდა. გირშელმა მორიგი ჯამი გადასცა ესტატეს და ეუბნება: „ჩვენი გლახუნა (გიორგი) ვადღეგრძელოთ ამ ჯამით.“

გიორგიმ სასმისი გამოართვა მეგობარს. ზეასწია (აწია) და ამბობს: „ჯერ ჩემი სტუმარი მიდღეგრძელეთ, იკუნკელისძე.“

გირშელმა გაიღიმა და არაფერი თქვა.

„ეგ კაცი ცოლის შესართავადაა მცხეთას ჩამოსული, ადიდებული მტკვარი გადაულახავს. ვაჟკაცთა წესია ასეთი: გულისმიჯნურისთვის (საყვარელი ქალისთვის) არ დარიდება (არ ერიდება) საფრთხისა.“

გლახუნამ თვალი მოავლო მიწურს (მიწისქვეშა სახლს), როცა დარწმუნდა, რომ ქალები წასულები იყვნენ, თქვა: „არა, გატყუებთ, ბიჭებო, მას ერთი სიძვის (მეძავი) ქალი ჰყავს მცხეთაში, ამიტომაც გაუწირავს (გაურისკავს) თავი.“

გაბომ შენიშნა, რომ გლახუნა ღვინის სმაში ეჯიბრებოდა უცხოს. ამიტომაც უჩურჩულა ესტატეს: „ცოტა არაყი ჩაუსხიო მაგ გოლიათს (დიდ კაცს) ყანწში, თორემ დაგვათრობსო ყველას.“

გიორგის მიუბრუნდა შემდეგ ამისა: „საჭმელს მიეძალე (ბევრი ჭამე), გლახუნა, თორემ ეგ ღვინო მატყუარაა, იცოდე.“

გლახუნამ ბარკალი აგლიჯა (მოგლიჯა) ბატს. გირშელი უხმოდ ჭამდა, ნადირისებრი (მხეცის მსგავსი) კბილებით გლეჯდა ხორცს, ძვლებს ხრავდა, ცხიმში ამოსვრილ ხელებს ილოკავდა.

მადიანად შეექცეოდნენ (ჭამდნენ) მდაბიორებიც (უბრალო ხალხიც). ამათ შემყურეს (რომ უყურებდა) გლახუნასაც მოეცა მადა.

როცა მეინახეთა (სუფრის წევრების) და ოჯახის წევრთა სადღეგრძელოები დამთავრდა, უნდილაისძეს გადახედა გიორგიმ. როცა დარწმუნდა, რომ ის უკვე ამ სოფელში აღარ იყო (ანუ გონებადაკარგული იყო), მოზვრის (ხბოს) ყანწი ზეასწია და ამბობს: „ერთი სადღეგრძელო მეც მათქმევინეთ, კაცნო, ხომ გახსოვთ ჩვენი ბავშვობის მეგობარი, დედაჩემის დისშვილი – გირშელი.“

„როგორ არ გვახსოვს, გლახუნავ, გვითევზავნია არაგვში მასთან,“ — მიაძახეს სამივემ.

„ჰოდა... სარკინოზებს (არაბებს) გამოჰქცევია, ყველისციხეში ჩასულა აღდგომა დღეს. ვადღეგრძელოთ, ბიჭებო, გირშელი. გეხსოვნებათ (გემახსოვრებათ), ალბათ, ღვინის სმაში გვეჯიბრებოდა ოდესღაც (ერთ დროს). აქა გვყავდეს (აქ რომ გვყავდეს), ვუჩვენებდით სეირს (გავართობდით).“

„ჰაი, ჰაი, აქა გვყავდეს ნეტა!“ — როხროხებს (ხმამაღლა იცინის) გაბოი.

გირშელმა ნადირისებრი ღოჯები (კბილები) გამოაჩინა, ყანწი დასცალა და ბატის კურტუმს (კუდს) დაუწყო ღრღნა. ერთ წუთში სახე აელეწა (შეეცვალა), უცნაური რყევა (ცახცახი) იგრძნო, ჯამში ჩააგდო ცხიმიანი ხორცი. გული აერია, მაგრამ თავი შეიკავა, ორივე მკლავით მუხლის თავს მოეჭიდა.

გაბრიელმა ჯიხვი (ყანწი) კიდემდის (პირამდე) გაავსო. „წესისამებრ (წესის მიხედვით) ვადღეგრძელოთო მეფე გიორგი.“

ჩამოიარა ჯიხვმაც (ყანწმაც). უხმოდ ჭამას შეუდგნენ მეინახენი კვლავ.

ესტატემ ესა თქვა მხოლოდ: „რასა სჭამს ნეტავ ის საწყალი მეფე გიორგი ახლა?“

„სამი წლის დუმას შეექცევა (ჭამს) ალბათ ჩვენსავით, ირმის მწვადები გამოულეველიაო (არასოდეს არ თავდება) სასახლეში თურმე,“ — გაიხუმრა უნდილაისძემ.

მეფე გიორგი მართლაც ჭამდა სამი წლის დუმას იმ წუთში. გაეცინა. პეშვით (ხელისგულით) მოიწმინდა ულვაშიდან ცხიმი.

გიორგის შეეშინდა, ჩემი ვინაობა არ შეიცნოსო (არ გაიგოს) მეცხვარემ. წამუყო (ანიშნა) გაბრიელს: „კიდევ ატაკეო (მიეცი) მოზვრის ყანწი უნდილაისძეს.“

თამადამ (სუფრის თავკაცმა) ყანწი კიდემდის გაავსო. „შენი ცოლ-შვილის სადღეგრძელოსა ვსვამთო.“

მუხრანულმა (ღვინომ) ჯავახელს წელი მოსტეხა (ძალიან დაათრო). თავი ჩაჰკიდა (დახარა) და დაიწყო თვლემა (ძილი).

გირშელსაც ძლიერ მოეკიდა (მოერია) ღვინო. როგორც ყველაფერში, სმაშიაც ეჯიბრებოდა თავის ნათესავს. გამწედ (ძალიან) სვამდა თვითონ, გიორგის მიერ დაცლილ ყანწებსა და ჯამებს უთვალთვალებდა თანაც.

„ჩემთან ჯიბრი (შეჯიბრი) გადაგიტანს (მოგერევა), იკუნკელისძევ,“ — მიაძახა გლახუნამ, სულმოუთქმელად (სწრაფად, ერთ ყლუპად) გამოსცალა უზარმაზარი ჯამი და ისევ გირშელს გადაულოცა (გადასცა).

გირშელმა მიამიტად (უბრალოდ) შესცინა.

ქიტესა, ესტატე და გაბოი გაოცებულნი იყვნენ. არასოდეს ენახათ, მეფეს ასე ხალისიანად (მხიარულად) რომ ესვა.

გირშელმა თრობა (დათრობა) იგრძნო უკვე. აუხირდა (შეეკამათა) გიორგის: „დღეს ეს ვიკმაროთ, წამო, ხურსისეულ სასახლეში შევიჭვრიტოთო (შევხედოთ).“

გიორგიმ იცოდა: სმა რომ შეეწყვიტათ, გირშელი უთუოდ (აუცილებლად) წაათრევდა ფხოველი ქალების სანახავად მასაც. მთვრალი სასძლოს (საპატარძლოს) დანახვაზე თავს ვერ შეიკავებდა, მთელი ქვეყანა გაიგებდა ამ ამბავს. გიორგიმ ანიშნა გაბრიელს, რომ როგორმე გაეგრძელებინა სმა.

მიცვალებულთა შენდობანი (მიცვალებულთა მოსახსენიებელი სადღეგრძელოები) დამთავრდა. ომებში დახოცილი მეგობრები გაიხსენეს. ადგილის დედაც (ადგილის მფარველი ანგელოზი) ადღეგრძელეს ბოლოს.

წამოდგა ძველი მონადირე, ესტატე. „ეს ღმერთმა გაუმარჯოს იმ მამალ ორაგულს, აღმა (დინების საწინააღმდეგოდ) რომ მიჰყვება ამაღამ არაგვს, უფსკრულებში (ღრმა ადგილებში) დაეძებდეს თავის დედალს, ვაჟკაცურად მიარღვევდეს ტალღებს, რათა გუდამაყარში წამოეწიოს და მისწვდეს (მიაღწიოს) საწადელს (სურვილს).“

გიორგის გულზე ეცა ეს სადღეგრძელო. ამ ორაგულმა რატომღაც გირშელი მოაგონა (გაახსენა). ბრაზი წაეკიდა, მაგრამ დადუმდა.

მოზვრის ყანწმა ჩამოიარა კვლავ. გიორგიმ გირშელს სასმისი ჩამოართვა, ცერის ფრჩხილზე დააპირქვავა (დაასხა, შეამოწმა).

ახლა ქიტესამ აიღო ყანწი. „ეს ღმერთმა გაუმარჯოს იმ ფურირემს (მდედრ ირემს), რომელიც საჩიხეში (სანადირო ადგილას) ჰყავს დამწყვდეული მეფე გიორგის, მყვირალობის დრო (შეწყვილების პერიოდი) მოდგება თუ არა, აბღავლდება (ხმამაღლა იყვირებს) და ეძახის გულის სწორს (საყვარელს).“

ამ სადღეგრძელომ გირშელს ნებიერა გაახსენა, ხოლო ნებიერამ — შორენა. მხარზე დაეყრდნო თავის ნათესავს და უჩურჩულა: „თუ შენ არ წამოხვალ ახლავე, მე წავალ და ვინახულებო ფხოველ ქალებს.“

იჭვნეულობა (ეჭვიანობა) გულზე წაეკიდა გიორგის. „ცოტა მადროვე, წამოვალო ახლავე.“ — თქვა მან, ჯიხვი კიდემდის გაავსო, ხელში აიღო და ამბობს: „ეს ღმერთმა გაუმარჯოს იმ ხარირემს (მამალ ირემს), რომელიც საფურცლეს ტყეში დასდევდეს ამ წუთში თავის ფურს და სხვა ხარი თუ შეეზიარა (მიუახლოვდა), რქებით გამოფატრავს (გამოუღებს შიგნეულობას) მეტოქეს.“

ხარირემის სადღეგრძელომ გირშელი წააქცია. გული აერია თუ არა, წამოვარდა, მაგრამ სიბნელეში პურის კიდობანს (ყუთს) გადააწყდა და დევკაცივით (გიგანტივით) დაყორდა (დაეცა) სოხანეზე (საწოლზე).

ოთხმა ვაჟკაცმა ძლივს გაათრია გირშელი ფარდულში. ჩალაზე დააწვინეს, ნაბადი (შალის მოსასხამი) დაახურეს ზედ, მაგრამ გაბრიელის ნაბადი გოლიათს კვირისთავამდისაც (ტერფამდე) არ მისწვდენია.

გირშელმა მყისვე (მაშინვე) ხვრინვა ამოუშვა.

გიორგი გამობრუნდა და ეუბნება მეგობრებს: „იცით, ბიჭებო, ეგ კაცი ვინ არის? გირშელია, დედაჩემის დისშვილი.“

„შე კაცო, დროზე რომ გეთქვა, არ დავათრობდითო ასე უღმერთოდ (ძალიან),“ — ამბობს ნაღვლიანად გაბოი.

სამივენი მიეახლნენ (მიუახლოვდნენ) გირშელს და გადაჰკოცნეს მძინარე.

„იცით, ბიჭებო, მეცნაურებოდა (მეცნობოდა) ეგ კაცი, მაგრამ ნახმლევი (ნაწიბური) მებლანდებოდა (თვალს მიბნევდა) თვალში,“ — თქვა ესტატემ.

უკვე შეღამებული იყო, როცა სტუმარი გამოაცილეს სამივემ.

„საჯინიბოში გავიაროთო,“ — მოისურვა გიორგიმ. როცა შიგნით შევიდნენ, გლახუნა ეუბნება გაბრიელს: „ოქროსფერი ულაყი (მამალი ცხენი) შემიკაზმეო.“

კოხრიჭისძე გაშრა (გაოგნდა), მხრები აიჩეჩა. „რა დროს შეკაზმვააო ცხენისა?“

გლახუნა უჩვეულოდ გაფიცხდა (გაბრაზდა). „მეფე გიორგი გიბრძანებს: ახლავე შეჰკაზმეო ცხენი.“

გაბომ ბუზღუნით (წუწუნით) დაითრია უნაგირი. ესტატე და ქიტესაც გაოგნებულნი შესცქერიან მეფეს. ბუნებით მშვიდსა და თავაზიანს (ზრდილობიანს) ასეთი ჭირვეულობა (გაბრაზება) არ სჩვეოდა.

ბოლოს ხნით უფროსმა (ასაკით უფროსმა) მოიკრიბა მხნეობა (გაბედულება). ქიტესა მიეჭრა და ეუბნება გიორგის: „უკეთუ (თუკი) არ გვამცნობ (გვეტყვი), თუ სად მიდიხარ, შენს ნაბრძანისს (ბრძანებას) არ შევასრულებთო.“

„ბევრს ნუ ლაყბობ (ნუ ლაპარაკობ), შენ გეტყვი, ესტატე, გაიქე, უშიშარაისძე აქ მომგვარე (მომიყვანე) ახლავე, ზედაზენს უნდა წავიდე ამაღამ.“

„არაგვი გაცოფებულია (განრისხებულია) და ზედაზენს ამაღამ წასვლა?!“ — დაუჩოქა ჭაღარა ქიტესამ. „სამივენი დაგვხოცე, თუ გნებავს, არ გაგიშვებთ ზედაზენს ამაღამ.“

გაბრიელმა უნაგირი ძირს დასდო. გაგულისებულს (გაბრაზებულს) ფერხთით (ფეხებთან) დაუვარდა. „ჩვენ გადავლახავთ შენს მაგივრად არაგვს, რასაც გვიბრძანებ, აგისრულებთო ახლავე.“

„არა, ჩემს მაგივრობას ვერ გასწევთ თქვენ.“

„მაშ რაც გენებოს, ის გვიყავი (ის გვიქენი), არ შეგიკაზმავთ, გლახუნავ, ცხენს,“ — ესა თქვა გაბომ და უნაგირი კვლავ შეიტანა თვალში (უკან დააბრუნა).

ქიტესამ დაუჩოქა გიორგის, ბავშვობის მეგობრობა მოაგონა, „ნუ დაადგამო გაბოის პურ-მარილს ფეხს!“ (ნუ შეურაცხყოფ გაბოს სტუმართმოყვარეობას) — საქმე რა მისჭირად (რაც არ უნდა რთული ყოფილიყო), დედის სული დააფიცა ბოლოს.

დედა უყვარდა გიორგის ყველაზე მეტად ამქვეყნად. აქ კი მოტყდა უცნაურად გაჯიქებული (ჯიუტი) გიორგი. „მაშ ჩამომეცალეთ (მომშორდით) სამივენი ახლავე, მარტოობა მომნატრებია,“ — განაცხადა გლახუნამ მტკიცედ.

სამივენი გადაჰკოცნა მთვრალმა. „ბატონი ბრძანდები, ვარდი გფენია შენს გზაზე (წარმატებას გისურვებთ),“ — მიუგო ქიტესამ...

– XXVII –

თავი XXVII

გიორგი მიდიოდა და გაუგებარ სიტყვებს ბუტბუტებდა. მეგობრები შორიდანვე ამჩნევდნენ, რომ ის ვიღაცას ემუქრებოდა.

ისინი ღობეებს ეფარებოდნენ და უთვალთვალებდნენ. ფიქრობდნენ: „ვნახოთ, ახლა სად წავა?“

გიორგიმ მოედანი გადაიარა და მარცხნივ, ხურსის სასახლისკენ გადაუხვია.

ეზოში შევიდა და გაჩერდა.

სამივემ დაიჯერა მცხეთაში გავრცელებული ჭორი: მეფე გიორგის კოლონკელიძის ქალი უყვარსო.

ერთმანეთს გადახედეს და მართლაც, ჩამოსცილდნენ გიორგის.

გიორგი ხილის ბაღში შევიდა. ზედაზენის მთებიდან გადმომდგარ მთვარეს ახედა.

ატმისა და ვაშლის ხეები თოვლით დაფარულივით ჩანდა. მსუბუქი ნიავი ოდნავ არხევდა ხეების კენწეროებს.

ტოტების ჩრდილები მიწაზე ნაქარგივით მოძრაობდა. ბილიკზე მიმავალს ეგონა, რომ მთელი ქვეყანა ქარცემულივით ირხეოდა.

ირგვლივ მიწის სუნი, ზამთარგადატანილი ფესვების სუნი და ატმის ყვავილის სასიამოვნო სურნელი იდგა.

სიმთვრალემ მას გამბედაობა შემატა.

ამ წუთას არც დედოფლის ერიდებოდა, აღარც კათალიკოს მელქისედეკის. მისთვის სულ ერთი იყო, რას იტყოდნენ სასახლეში ავი ენები.

ხურსის სასახლეში ჭაღები კაშკაშებდა.

გიორგიმ იფიქრა, ალბათ, შორენა ზედაზენიდან დაბრუნდაო.

„გირშელი კი არა, მამაჩემი, ბაგრატ კურაპალატიც რომ წამოდგეს, მასაც არ დავუთმობ“, – თქვა გიორგიმ თითქმის ხმამაღლა.

ცა ისეთი მაღალი იყო, ვარსკვლავებიც ისე ნაზად აციმციმებდნენ იისფერ წამწამებს, რომ გიორგის არასოდეს უგრძვნია ასეთი ბედნიერება.

ჯერ კიდევ ბავშვს შეაჩეჩეს დედოფალი მისმა აღმზრდელმა და მელქისედეკმა, ისე როგორც უბრალო ადამიანს მიუგდებენ მეზობლის უწესო ქალს. ბოლოს სეფექალებმაც თავი მოაბეზრეს, რადგან მას არ მოსწონდა ძალადობით მოხვეული ქალი.

ამის მეტად მას არ განუცდია მიუწვდომელი სიყვარულის ტკბილი გრძნობა.

ის უყურებდა თეთრად მოკაშკაშე ხილის ბაღს. სიყვარული, ღვინო და ყვავილების სურნელი გულზე მოედო.

კიდევ შეხედა სასახლის სარკმლებს.

დარწმუნდა: შორენა ჩამოსულაო. რადგან ცაც ისეთი მაღალი იყო, ვარსკვლავებიც ნაზად აციმციმებდნენ იისფერ წამწამებს, ქვეყანა მთლიანად ოცნებასა და ზმანებას დაებანგა.

სიჭაბუკის შემდეგ გიორგი პირველად შედიოდა ხურსის ეზოში. საჯინიბო ღია იყო, ცხენის აღკაზმულობა აეღოთ, მხოლოდ უზარმაზარი ქვის კიბე დარჩენილიყო უცვლელად.

სადღაც ინდური თუთიყუშები ჩხაოდნენ. კიბის შუაგულამდე ისე მიაღწია, რომ არც მონების, არც ძაღლების ხმა არსად ისმოდა.

„კარგად ჰყოლია დაცული ფხოველი ტყვეები გამოყრუებულ ათანასე ბერს!“ – გაიფიქრა გიორგიმ. ინანა: „აქამდე რატომ არ შემოვიპარე გადაცმული ამ სასახლეში?“

კიბის სულ რამდენიმე საფეხური ჰქონდა დარჩენილი, როცა ტალანიდან შინაური ავაზა გამოვარდა და კიბის თავზე გაჩერდა.

მხეცის თვალებში ფოსფორისფერი შუქი კაშკაშებდა.

გიორგის გაუკვირდა: „აქამდე ცოცხალი ყოფილა ხურსის ავაზა?!“

კიდევ აიარა ორიოდე საფეხური. ავაზა ნელა დაიძრა და უცხოს შესახვედრად წამოვიდა.

მეფეს ჯავშანი არ ეცვა, შეკრთა და ხმლის ვადაზე წაივლო ხელი.

ვიღაც ქალი გამოუდგა ავაზას. უცნობის დანახვაზე შეკრთა.

ამასობაში ავაზა გიორგის მიუახლოვდა, მუხლის თავზე ძაღლივით უყნოსა.

გიორგიმ მარცხენა ხელი გამოიღო, უნდოდა მხეცისთვის მოფერებოდა, მაგრამ მისი სტუმართმოყვარეობა საეჭვოდ მიიჩნია.

მარჯვენა ხელით ხმალი მოზიდა.

„ნუ გეშინია, არაფერს დაგიშავებს, ბატონო“, – მიაძახა კიბის თავზე მდგარმა ქალმა.

გიორგის ოდნავ შერცხვა კიდეც, რომ ქალმა მისი შეკრთომა შეამჩნია.

ტალანში შესულს შინდისფერი მანდილიანი ქალი ეცნო.

„მშვიდობიანი საღამო“, – ეუბნება სტუმარი.

„ვინ გნებავთ, ბატონო?“ – ხმა გაიღო ქალმა.

„ამ სახლის დიასახლისი“, – მიუგო გიორგიმ.

„ამ სახლის დიასახლისი?“ – დადუმდა მცირე ხანს და დასძინა: „ის სარკინოზებთანაა წასული.“

„ვინ ცხოვრობს სასახლეში ამჟამად?“

„ფხოველი ტყვეები, ჩვენ.“

„შენ ვინ იქნები, ქალო?“

„ერისთავის ქალის პირისფარეში.“

„თვითონ შორენა სად ბრძანდება, შენი პატრონი?“

„შორენა და მისი მოახლეები ზედაზენს წაიყვანა ჩვენმა მოძღვარმა.“

„შენი სახელი მითხარი, ქალო.“

„ვარდისახარი, ჩემო ბატონო.“

გიორგის ცოტა რამ სმენოდა ამ ქალის შესახებ. დაკვირვებით ახედა-დახედა ქალს.

„შენ თვითონ ვინ ბრძანდები, ბატონო?“

„მე მეფე გიორგის მალემსრბოლი ვარ, ავშანისძე, გლახუნა.“

მეფე გიორგის ხსენებაზე ქალი მოულოდნელად შეშფოთდა.

„მობრძანდით“, – ეუბნება მოწიწებით სტუმარს და დიდ დარბაზისკენ გაუძღვა წინ.

ოთხივე კუთხეში კაცის სიმაღლის, სუფთა ვერცხლის შანდლები ენთო. ნიშებში თაფლის სანთლები ბჟუტავდა.

კედლებზე ირმის რქები და ტყავები ეკიდა, გაშლილი ვაშკარანები, ღია სკივრები და ზანდუკები ელაგა ირგვლივ.

დარბაზის შუაგულში ვერცხლის ტაბაკი იდგა, ზედ გრძელი, გახსნილი გრაგნილი ედო. სწორედ ამ ტაბაკთან მიიყვანა ვარდისახარმა სტუმარი და მაშინვე სელზე დაჯდომა შესთავაზა.

გიორგიმ თავისუფლად დახედა გრაგნილს.

„ეს რა არის?“ – ეკითხება ქალს.

„ერისთავის ქალის მზითვის წიგნია“, – უთხრა ვარდისახარმა და სტუმარს ახედა-დახედა.

მისი სამოსის მიხედვით ასე დაასკვნა: „ვიღაც უბრალო ადამიანიაო“, ალბათ ამიტომაც გულახდილად დაუწყო მას საუბარი.

როგორც ჩანდა, მარტო დარჩენილისთვის შორენას მზითევს აღტაცება მოჰქონდა. სათითაოდ უჩვენებდა ყველაფერს სტუმარს.

დაუზარებლად ესაუბრებოდა მეფეს და თან თავის პატრონს აქებდა.

ამბობდა, რომ შორენა გულნაზი და ლამაზი იყო. დიდსა და პატარას ერთმანეთისგან არ არჩევდა. ქალის სინატიფე და რაინდის ლომგულოვნება თანაბრად იყო მასში შერწყმული.

„ბედმა უმუხთლა ჩემს პატრონს ერთხელ. მსტოვრებმა დააბეზღეს კოლონკელიძე, მეფის ღალატი უბრალოდ დასწამეს. ზვიად სპასალარს აძაგებდა, კვეტარის დამქცეველს. უმიზეზოდ დაუბნელეს თვალები ბედკრულ ერისთავს.

ზვიადმა მოუკლა ერისთავის ქალს საქმრო, ბოლოს თვითონ მეფეს უნდოდა ცოლად შეერთო, მაგრამ მელქისედეკმა და დედოფალმა არ დაანებეს. მაინც მოხედა შორენას ღმერთმა...“

ახლა ვარდისახარმა თავისი ცხოვრების ამბავიც წამოიწყო.

„მეც ვიყავი ბედნიერი ოდესღაც, ოვსთა მეფე მგულობდა სასძლოდ.“ (არ გაუმხელია, რომ ოვსთა მეფეს ხარჭად ჰყავდა, არც ის უთქვამს, რომ ჭიაბერმა მოაწამვლინა იგი).

უცებ შეწყვიტა ასეთი ლაპარაკი.

„მაინც რა საქმე გაქვს შორენასთან, კაცო?“

„ნაბრძანები მაქვს პირადად მოვახსენო საუწყებელი.“

„მაშ დაიცადე ცოტა ხანს, გამოჩნდებიან სულ მალე ალბათ.“

გიორგიმ თვითონაც არ იცოდა ამ წუთში, მართლაც რომ შემოსულიყო შორენა, რა უნდა ეთქვა მისთვის მოულოდნელ სტუმარს?

გიორგიმ საუბარში შეატყო, რომ ქალმა არც კი იცოდა, არაგვი რომ ადიდებული იყო.

„მთელი კვირაა გარეთ არ გამიხედავს, შორენას მზითევს ვითვლი და ვალაგებ, გურანდუხტს მოველით ხვალ“, – თქვა ვარდისახარმა და გახსნილ ვაშკარანებთან მიიყვანა სტუმარი.

ის დიდი მოწიწებით აჩვენებდა საყდრის იარაღებს. ოქროთი შეჭედილ ხატებს, ვერცხლის ლუსკუმიან ჯვრებს, დიდრონი იაგუნდებით, ლალებითა და საფირონებით მოოჭვილთ.

ერთი ძელი ჭეშმარიტი გადმოიღო, ხოშორის მარგალიტებით შემკული, ფერადი მინიატურებით დამშვენებული სახარება და ფსალმუნი, და მათთვის ოქროთი მოჭედილი ბუდეებიც.

სპილოს ძვლის ზანდუკი გახსნა, ამოიღო საყურეები ბადახშანის ლალებით, ნიშაბურის ფირუზებით, მურა ჯაჭვებითა და თითრიმებით.

შესანიშნავი მანიაკები გადაიცვა ყელზე, ვარდისფერი იაგუნდებით.

ბეჭდის თვლებში წითელი, ყვითელი და პირისფერი იაგუნდები ისხდნენ.

ამოალაგა ოქროთი მოზარნიშებული მიჭვრიტანები. საყურეები ყვრიმალებთან მიჰქონდა, ბეჭდებს თითებზე იზომავდა.

ასე ეგონა: „მათი დანახვა თვალს მოსჭრისო ხამლის სამოსში გამოწყობილ „უბრალო ადამიანს“.

როცა ძვირფასი თვლები წამიერად მიეახლებოდნენ ვარდისახარს, ეს ყველაფერი ბრწყინვალებას მატებდა ისედაც ლამაზ ქალს, მაგრამ მათგან მოგვრილი აღტაცება აშკარად აჩვენებდა მის უბრალოებას.

ახლა დიდი ზანდუკი გახსნა, ჯვრის ჩუქურთმებით შემკული. ამოალაგა ოქროს ფიალები, ვერცხლის ჯამები, ვერცხლში ნაკვეთი ლანგარები, წეროსყელიანი სურები.

გიორგიმ ოქროს ფიალა აიღო. ზედ ირმები იყო გამოსახული, ფური და ხარი მიჰყვებოდნენ ერთმანეთს, წყვილებს წყვილებიდან მგელკაცების უცნაური ფიგურები აცალკევებდა.

დიდ სურაზე ნადირობა იყო გამოხატული. ხოხობზე მონადირე მოისრები ჩანდნენ, მაძებრების თავები, გაქცეული ნიამორების მოხრილი ზურგები. ვაზის ლერწები და ფოთლები გარს ერტყა სხვებს, ოსტატის მიერ უდიდესი გულმოდგინებით შესრულებულნი.

ახლა ვარდისახარმა საპირფარეშოს ოქროს გოდოლები გადმოიღო, უმარილის სალესი ჯამები, თმის საყოფები, ყურისა და კბილის საჩიჩქნი ოქროს ჩხირები, ბროლისტარიანი თმის სახვევები, გველებივით დაგრეხილი ოქროს მარყუჟები ნაწნავების დასაგრაგნად.

გიორგი მოჩვენებითი ყურადღებით ათვალიერებდა ამ ნივთებს. გამოართმევდა ვარდისახარს, სინჯავდა, აქებდა სათითაოდ ყველაფერს.

ქალმა ორხოვის ნოხები ამოალაგა, ხატაური და ინდური სტავრა, მთლიანად ოქროთი ნაქარგი.

აბანოში სახმარი ვერცხლის თუნგები, ფერადად ნაქარგი აბანოს სუზანები, მოვის პერანგები, მარგალიტის თირთიმებითა და ყირმიზი ლალებით დამშვენებული.

გიორგიმ თვალი შეავლო საწმერთულებს – პირისფერს, ბროწეულის ყვავილისფერსა და სინგურისფერს.

მათ მოჰყვა გულისპირები, ფერადი მაშიები, მარგალიტით მოოჭვილი ქოშები.

გიორგიმ ხელში აიღო ერთი პერანგი, რომელიც ხოხბის კისრის ფერი იყო. მასზე აბრეშუმით ამოქარგული იყო ირმის თავები ტოტებზე. მეორე პერანგზე კი ოქროს ძაფით იყო ამოქარგული ვაზის ფოთლები და ყურძნის მტევნები.

ვარდისახარმა გადმოიღო ხატაური და ირანული აბრეშუმის კაბები. ისინი იყო ნარინჯისფერი, მზისფერი და ზღვისფერი.

იყო ცხრა კაბა ქირმანული, ფერადი შალისგან დამზადებული. ასევე ცხრა პერანგი, გვიმრისფერი, ენდროსფერი და პირისფერი.

მან ამოალაგა ოქროს ქამრები და მძიმე სარტყელები, რომლებიც იყო თეთრი, შავი და უნაბისფერი.

იყო ყვითელი, მწვანე, ჟრუნი (მოწითალო-მოყვითალო) და იისფერი ქათიბები (ზედა სამოსი), ოქროს ჯაჭვებით. ასევე ტყავის კაბები, ოქროთი მოქსოვილი ზოლებით და მარგალიტის ფოჩვებით.

იყო კვერნის ტყავები მარგალიტის საყბეურებით (ყბის მოსაფარებელი) და ოქროსა და ალმასის ღილებით.

გიორგიმ თვალი მოჰკრა საწოლის ნივთებს: ლეიბებს, საფენებს, ბალიშებს, მაფრაშებს (საბარგო ტომრები), თასებს, ხატაურსა და ირანულ ლანგრებს, ვაზებს და სურებს (დოქებს).

ირგვლივ ეყარა ქირმანული ხალიჩები, ოქროს ძაფით მოქარგული მუთაქები (დიდი ბალიშები), ბალიშები და ნატები (პატარა ხალიჩები).

ახლა ქალმა ცხენის აღკაზმულობა აჩვენა.

იყო მურა (მუქი წითელი) ფერის, ოქროთი შეჭედილი უნაგირები, შვლის ბეწვისგან დამზადებული თოქალთოები (უნაგირის ქვეშ დასაფენი), ოქროს ძაფით კიდემოხატული. ასევე ვერცხლის სამკერდენი (ცხენის მკერდის მოსართავი), საცხენო თორნი (აბჯარი) ბიზანტიური, ქართული და ირანული. ვერცხლით შეზიკული (მოჭედილი) აღვირები, ლაგამები და მოსართავები.

ვარდისახარს ხელში მარგალიტის ქუდი შერჩენოდა. მან თავზე დაიხურა და სტუმარს გაუღიმა.

„ერთ წუთში მე ვიქნები ერისთავის სასძლო“, – თქვა მან.

ნაღვლიანად დაამატა:

„ეჰ, ერთ დროს მეც გამიღიმა ბედმა, მაგრამ რისხვით (ბრაზით) მობრუნდა ჩემს თავზე ცარგვალი (ბედი)!“...

გიორგიმ შეხედა ქალს.

გაახსენდა ზვიადის ნაამბობი: ვარდისახარი მეჯადაგის (მოჭიდავის) ქალი ყოფილა. ის უყურებდა და უკვირდა: როგორ წარმოშვაო (გააჩინა) მეჯადაგემ ასეთი მშვენიერი ქალი!

თვალი შეავლო მარგალიტის ქუდს და მწყრისფერ (მწყრის ფერის, რუხი) აბრეშუმის კაბას.

მოაგონდა: ეს ქუდი ეხურა შორენას, როცა კვეტარის ციხის კარებთან შეაგებეს (დახვდნენ) იგი მეფეს. სწორედ ეგ მწყრისფერი კაბა ეცვა იმ საღამოს.

მართლაც სადედოფლო ქალი იდგა მის წინაშე. შორიახლო იწვა ავაზა, წინა თათებზე დაედო თავი.

მას ოდნავ, სულ ოდნავ ჭორფლიანი, მაგრამ თეთრი, ვაშლის ყვავილისფერი სახე ჰქონდა, ავაზასნაირი თვალები.

მწყრისფერი აბრეშუმი ძალიან უხდებოდა, თუმცა კაბას ეტყობოდა, რომ ნასხვისარი (სხვისი ნახმარი) იყო.

იგი მჭიდროდ შემოტმასნოდა მის გათქვირულ (სავსე) მკერდსა და სავსე თეძოებს.

ზედა ტანი ოდნავ გაცრეცილი იყო სწორედ იმ ადგილას, სადაც მკერდის კერტები ზედმოსდგომოდა მწყრისფერ აბრეშუმს.

ახლა გიორგი დარწმუნდა: მართლაც გრძნეული (ჯადოქარი) უნდა იყოს ეს ქალი.

განზრახ (მიზანმიმართულად) შეეკითხა ვარდისახარს:

ვის მიჰყვებაო ცოლად ერისთავის ასული?

ვარდისახარი გაოცდა: როგორ არ სცოდნია ეს ამბავი მცხეთელს? მთელი ქალაქი ამ ქორწინების გამო ჭორაობს დღენიადაგ (ყოველდღე).

„მაინც ვის?“ – გაუმეორა გიორგიმ კითხვა.

„მეფე გიორგის ბრძანებით, გირშელს, ყველისციხის პატრონს“, – მოწიწებით (პატივისცემით) წარმოთქვა ქალმა ერისთავის სახელი.

გველცემულივით (გველნაკბენივით) ზეწამოიჭრა სტუმარი. ამ წუთში ირწმუნა (დაიჯერა): სამუდამოდ დავკარგეო შორენა.

ლურსმანივით ეცა გულზე ეს სახელი „გირშელი“.

განზრახ შეეკითხა ქალს:

„რა კაცია ნეტავ ეგ გირშელი?“

„დიდი ვაჟკაცი, ძალიან კარგი მშვილდოსანი, უსაჩინოესი (ყველაზე გამორჩეული) ერისთავი, გიორგი მეფის დედის დისწული (დედის დის შვილი)“.

ვარდისახარი კიდევ აპირებდა ამ რაინდის სხვა სიქველეების (კარგი თვისებების) ჩამოთვლას, მაგრამ სტუმარმა არ აცალა და საუბარში ასეთი სიტყვა ჩაუგდო:

„ალბათ ბედნიერია ერისთავის ქალი, ჰა?“

„ჩემს პატრონს სხვა უყვარდა, არხეგოსი, ერისთავი ჭიაბერ, მაგრამ რა ჩარა (გამოსავალი) აქვს ახლა, გიორგი მეფის ტყვეები ვართ ჩვენ, არჩევანის ნება ვინ მოგვცა ბედშავთ (უბედურებს)?“

„ასე რომ, მეფე გიბრძანებთ, ყოველივეს შეასრულებთ, არა?“ – გაეხუმრა გიორგი და მის მკერდს დაადგა თვალი.

ქალმა ეს შემოხედვა დაიჭირა, აიმღვრა (დაიბნა), აღარ იცოდა, რა ეპასუხნა.

„აფსუს, რად არა ვარ მეფე გიორგი?!“ – ვითომდა ნაღვლიანად ამბობს სტუმარი. კიდევ შეხედა მის ამობურცულ მკერდს და კვლავ გაუღიმა, ახლა უფრო მოურიდებლად (თავხედურად), მრუშად (ცოდვილად).

„მეფე გიორგი რომ იყვე, რას იზამდი ნეტავი?“

„მეფე გიორგი რომ ვიყო? ხარჭად (საყვარლად) აგიყვანდი შენაც“.

ეს უთხრა, ახლოს მიეჭრა ქალს, ავაზასებრ თვალებში ჩააშტერდა, მარჯვენა მკერდზე წაუცაცუნა ხელი (ასეთი მშვენიერი მკერდი არასოდეს ენახა ქალის სხეულზე გიორგის).

ვარდისახარი აილეწა (ძალიან გაბრაზდა).

„ხელები დაიმოკლე, ბედშავო (უბედურო)!“ – შერისხა (გალანძღა) და მარჯვენა ხელზე წაუტლაშუნა მამაკაცს მარცხენა.

გიორგიმ ხელი მოუნაცვლა, ახლა მარცხენა მკერდზე წაუცაცუნა მარცხენა ხელი, მერე მარჯვენა სწრაფად გამოიღო, კისერზე შემოხვია და ქალი მოიზიდა.

მკერდზე შემოენთო ქალის სხეულის სილბო და სითბო.

უარესად აღელდა მთვრალი, თავი გადაუწია მკლავებში ჩაბღუჯულს, უნდოდა მისწვდენოდა მის წითელ და ვნებიან ტუჩებს, მაგრამ ქალი ლეღვის შტოსავით გადაიკეცა (გაუძალიანდა).

მარჯვენა გამოიღო, მკერდზე ხელი ჰკრა მამაკაცს და მიახალა (უთხრა):

„თუ მართლაც მეფის მიერ ხარ მოგზავნილი, ისე მოიქეცი, როგორც მეფეთა მოციქულებს (წარმომადგენლებს) ეკადრება (შეეფერება), ბრიყვო“.

ასეთი სიტყვა არავის უკადრებია (უთქვამს) გიორგისათვის ჯერ.

ბრაზი, ღვინო და ვნება ერთბაშად (ერთდროულად) მოეძალა. ნაბიჯი წინ წასდგა კვლავ და ეუბნება ქალს:

„მე თვითონ ვარ მეფე გიორგი“.

იქედნურად (ირონიულად) გაუღიმა ქალმა:

„მეფე გიორგის მიგიგავს წვერი“.

სტუმარმა ჩაიცინა, კვლავ წაეპოტინა (მივარდა) იგი ვარდისახარს. მცირე ხანს იბრძოდნენ ქალი და მამაცი. მკლავების სალტეებში (მკლავებში მოქცეული) მომწყვდეული ატირდა.

„თუ არ მომეშვები, ვიკივლებ ახლავე“.

გიორგიმ მკლავები შეუშვა. ვარდისახარმა იდროვა (ისარგებლა მომენტით), ისევ მკერდზე ხელი ჰკრა. მთვრალი დაბარბაცდა (წაიბორძიკა) და იქვე გაწოლილ ავაზას ზედ გადააწყდა (დაეცა). ნადირი განზე გადაუხტა, თვალები დაუბრიალა (გაბრაზებულმა შეხედა) უცხოს, შემზარავად ლაშდაღრენილმა (კბილებდაკრეჭილმა).

ფოსფორულმა ელვამ (ავაზის თვალების ბზინვარებამ) გიორგის თავისი გაცოფებული ავაზა მოაგონა. ხმალს ხელი მიჰყო, ელვის სისწრაფით ძირს დასცა მხეცი.

სისხლის დანახვისას ქალი უცნაურად შედრკა (შეშინდა). გიორგიმ ხმალი გასწმინდა, მშვიდად ჩააგო ქარქაშში (ხმლის ბუდეში). კვლავ მიუახლოვდა ვარდისახარს.

ასე ეგონა, დავიუფლეო (დავიმორჩილე) შეშინებული ქალი.

ქალმა გაიბრძოლა, ისევ ატირდა, მაგრამ მტკიცე მკლავები შემოჭდობოდა (შემოხვეოდა) სხეულზე. გახელებული მთვრალი კოცნიდა ყვრიმალებზე (ლოყებზე), კისერზე.

გიორგიმ საკინძე (კაბის შესაკრავი) გაუფხრიწა და გახელებულმა მკერდზე უკბინა.

„ვაჰმეო!“ – იყვირა ვარდისახარმა და როცა შეშინებული მამაკაცი კვლავ მოეშვა, მარჯვენა მკლავი მოუქნია და სილა სტკიცა (დაარტყა).

მთვრალი გონს მოვიდა, სიწითლემ იფეთქა მის სახეზე. ავაზას ლეშზე გადააბოტა (გადააბიჯა) და ღამისკენ წავიდა.

თავი XXVIII

– XXVIII –

...„ახლა, ქორწინებისთვის არახელსაყრელი დღეების შესახებაც უნდა მოგითხროთ ცოტა რამ.

გაზაფხულის სამივე თვეში კურდღლის დღეები სამივე უიღბლოა.

ზაფხულის სამივე თვეში ცხენის დღეები სამივე უიღბლოა“...

ფარსმან სპარსის „სამთვარიოდან“ (კალენდარი).

შოშიები მობრუნებულიყვნენ მცხეთაში.

არსაკიძე აივნიდან უთვალთვალებდა; უამრავი მშვენიერი ფრინველი შერეოდა ჭადარს.

ბინდი ეშვებოდა (ბნელდებოდა).

არსაკიძე ჯერ კიდევ ხედავდა ხოჭოს ჯავშანივით მბზინავ ფოთლებზე ალაგ-ალაგ მოფენილ სიშავეს. ერთად ჟიოდა (ჭიკჭიკებდა), ჟღურტულებდა (მღეროდა) ფრინველთა გუნდი.

შოშიები არ აპირებდნენ დაცხრომას (გაჩერებას). თითქოს ერთმანეთს უცხო და უცხო ქვეყნების ამბავს უყვებოდნენ, ერთად ყოფნით გახარებულნი.

კონსტანტინე დაქანცული (დაღლილი) იყო დღის შრომისაგან. სვეტს მიყრდნობილი უყურებდა და უსმენდა ამ სანახაობას.

მჭვრეტელს (დამკვირვებელს) ასე ეგონა: სადაცაა (აი-აი) შევიცნობ (გავიგებ) მათი იდუმალი (საიდუმლო) ჟღურტულის შინაარსს.

უცნაური სიმარტოვე იგრძნო.

თავისი ბავშვობა მოაგონდა.

სწორედ მის ფანჯარასთან მოდიოდნენ ისინი გაზაფხულზე კვეტარში.

ნეკერჩხლის ხეზე ათევდნენ ღამეს.

შოშიებს მოჰქონდათ გაზაფხულის სიხარული მთაში.

ამ ამბავმა არსაკიძეს დედა მოაგონა.

ალბათ დაფათურობს (ფუსფუსებს) შაოსანი (შავებში ჩაცმული) მთიულური ქვიტკირის (ქვითკირის) ეზოში.

ყორნები შემომსხდარან ახლომდებარე ნაძვებზე, უხიაგი (მკაცრი, უსიამოვნო) ყრანტალით (ხმით) უხმობენ ღამეს. შოშიები ჟივიან ნეკერჩხლის მწვანეში.

კონსტანტინე ნათლად ხედავს შავ ცხვრებს.

ესმის ნერბებისა (დედა ცხვარი) და ბატკნების ერთობლივი ბღავილი.

გონების თვალით გაჰყვა შავადმოსილი მოხუცის აჩრდილს.

დედა ფაცურობს, დასდევს დახუთულ (ბევრი) ცხვრებს.

სანამ ერთს გამოსწველიდეს, რომელიმე თოხლი (ერთი წლის ცხვარი) შეუვარდება ჯიქანში (საწველის ჭურჭელი) შაქს (რძეს).

დაიჩოქებს, ურაჯგუნებს (ხელს უსვამს) გამობერტყილ (გამოწველილ) ძუძუებს.

ბავშვობაში თვითონ ეხმარებოდა ცხვრის წველისას დედას, საჩიხეში (ბატკნების სადგომი) შერეკავდა ბატკნებს, ხელს წაავლებდა ყურზე, სათითაოდ მოჰგვრიდა ჯირკვზე (დაბალ სკამზე) მჯდარ მოხუცს.

ამ წუთში არსაკიძეს გულგანაწყენი (გაბრაზებული) ბღავილი შემოესმა.

დედა ფაცურობს შუა ცეცხლთან.

ჩრაქვით (საცეცხლური) გააღვიძებს ცეცხლს.

რძეს ჩააყენებს (გააცხელებს)...

ილოცავს...

ხატს შეავედრებს (მიანდობს) თავის ერთადერთ ვაჟს.

მოხუცი დაწვება იმ იმედით: სიზმარში მაინც ვნახოო გადაკარგული (დაკარგული) შვილი.

„უტა“, – მოესმა არსაკიძეს თავისი ლაზური სახელი.

შოშიები დაცხრნენ (გაჩუმდნენ).

სიჩუმემ დაივანა (დაისადგურა) ბაღში.

მთვარე ჯერაც არ ამოსულიყო.

ქიმერებივით (უცნაური, ფანტასტიკური არსებებივით) მოსჩანდნენ ცაცხვების, ჭადრების და ფითრიანი მსხლების სილუეტები.

არსაკიძეს უყვარდა ღამის ყურება, როცა ქვეყანა სიბნელითაა მოცული და მხოლოდ ხმით შეიცნობა (გაიგება), რომ სიცოცხლე ჯერ კიდევ ფეთქავს მიწაზე.

აივანზე მარტო დარჩენილს თითქოს ესმის დედის ნათქვამი ლაზურად: „რძე დალიეო, უტა!“

თვალდახუჭულმა გონების ძალა დაძაბა: სურდა გაეგო, რას ეტყოდა დედის შორეული ხილვა?

გონება უსუსური (უძლური) აღმოჩნდა.

ახლა არსაკიძე ნანობს: რატომ არ ვასწავლეო მოხუცებულს წიგნი?

სიტყვიერად უთვლიდა მოკითხვას შორიდან.

დედა არსაკიძეს ხან წაბლს უგზავნიდა, ხან ზღმარტლს, ხან პანტას. ეს ყველაფერი დედის ხელით იყო მომზადებული. ასევე უგზავნიდა ფხოვის ტრადიციულ ფეხსაცმელს (პაჭიჭებს), ჭრელ წინდებს და ფხოვის ჩოხას, რომელსაც კალთებზე ნაქარგები ჰქონდა. ამ ნივთებს იმდენი სიყვარული და სითბო მოჰყვებოდა, რომ დიდი ხნის განმავლობაში ჰყოფნიდა დაღლილ ოსტატს ძალის მოსაკრებად. დედა სწერდა: „შვილო, ავად გავხდი. მეშინია, უშენოდ არ მოვკვდე.“ კვეტარში ცნობა მოვიდა: „გიორგი მეფეს გაუცნიხარო.“ დედა ფიქრობდა: „ალბათ მეფესაც ჰყავს დედა, ალბათ მეფესაც უყვარს დედა.“ „მეფეს დედა შეაფიცე, ჩემს მაგივრად შეევედრე, რომ დედის სანახავად გამოგიშვას.“ „ერთხელ მაინც, ერთხელ მაინც როგორმე გნახო. სიკვდილის წინ დაგლოცო, შვილო. ამის შემდეგ აღარ მინდა სუნთქვა, ამის შემდეგ უფალმა მიმიღოს.“ „გზა რომ ვიცოდე, კვალი რომ ვიცოდე, თავად წამოვიდოდი როგორმე. შენს ახლოს სადმე პურისმცხობლად დავდგებოდი, თავს არ დავზოგავდი, როგორმე მოვფორთხავდი. ფეხები დამისივდა, ძველებურად ვეღარ ვჯდები ცხენზე.“ „ეგეც არ იყოს, ვინღა მიხედავს მამას, რომელიც ფხოვის მიწაში მარტო წევს?“ „ვინ შესწირავს მსხვერპლს მისი სულის საცხონებლად, ვინ აწირვინებს მღვდელს წირვას მის გასახარად?“ „ისევ ის სჯობია, თავად ინახულო მოხუცი დედა.“ ეს შემოუთვალა არსაკიძეს დედამ, კალატოზ ბოდოკიას პირით. ბოდოკიას, ლაზს, ფხოველი ცოლი ჰყავდა. ქალმა ბარში ჩამოსვლა არ მოინდომა, თქვა: „ვერ მოვშორდები წინაპართა სამარხებს.“ ამიტომაც ბოდოკია სამ თვეში ერთხელ თავად მიდიოდა ფხოვში ცოლის სანახავად. მას შემდეგ, რაც ფარსმან სპარსს ჩამოართვეს თანამდებობა, არსაკიძე მეფის მთავარი ხუროთმოძღვარი გახდა. მას მეფისთვის უნდა ეთხოვა ფხოვში წასვლის ნებართვა. თხოვნას ერიდებოდა. თავადაც ენატრებოდა მოხუცი დედის ნახვა, მაგრამ სვეტიცხოველი არაფრით არ სრულდებოდა. რაც უფრო მაღლა მიიწევდა შენობა, მით უფრო რთულდებოდა ოსტატის საქმე. ზამთრობით ხარაჩოები ინგრეოდა, მუშები ზიანდებოდნენ. რომელიმე ოსტატი დაიღუპებოდა, მშენებლობა შეფერხდებოდა. კაცის მაგივრად კაცის პოვნა ხომ ადვილია, მაგრამ ოსტატის ნაცვლად ოსტატის პოვნა ასევე ძნელია. კონსტანტინემ კარგად იცოდა: „შექმნის დაწყებაა მთავარი, მაგრამ მისი დასრულება მაინც უმთავრესია.“ მელქისედეკ კათალიკოსი დიდი მოამაგე იყო, მაგრამ ხანდახან ხელს უშლიდა არსაკიძეს. ფარსმანის მაგალითით დაშინებულს, ყოველ წვრილმანში „წარმართობა“ ელანდებოდა, უნებლიეთ ებრძოდა მოხუცი ქართულ მოტივებს, რადგან ძველბიზანტიურ, მკვდარ სქემებზე იყო შეყვარებული. თავად არსაკიძესაც ბერძნული სკოლა ჰქონდა გავლილი ბიზანტიაში. მაგრამ მას შემდეგ, რაც თავისთავადი ოსტატი გახდა, უღალატა მასწავლებლების გზას. (ეს ასე იყო ყოველთვის: ვინც შეგირდი არ ყოფილა, ვერასოდეს გახდება ოსტატი. ვერც ის გახდება ოდესმე ოსტატი, ვინც ყოველთვის ოსტატებს უყურებს პირში). მელქისედეკი ეჭვით უყურებდა არაქრისტიან ოსტატებს. უნიჭო ქრისტიანს ამჯობინებდა ნიჭიერ ირანელს ან სარკინოზს. არსაკიძესაც აბრაზებდა მელქისედეკის უდროო მითითებები. მას ყოველთვის სძულდა ისეთი ოსტატები, რომლებსაც პირჯვრის წერის მეტი არაფერი ესწავლათ. კათალიკოსი ხოლმე რომელიმე მეჯადაგეს გამოგზავნიდა, შემოუთვლიდა: „მართლმორწმუნეაო, გამოიყენე ეს ოსტატი როგორმე.“ არსაკიძე სასტიკად საყვედურობდა ამ „მეჯადაგე ოსტატებს“. გაბრაზებულები გარბოდნენ ეზოსმოძღვართან, ხანაც კათალიკოსს დაუხვდებოდნენ წინ, როცა ის მშენებლობის სანახავად მოდიოდა. აბეზღებდნენ არსაკიძეს: „მართლმორწმუნეებს დევნისო „წარმართი ფხოველი“, იბერიელებსა და ქრისტიანებს აქვეითებს, ლაზებსა და ფხოველებს აწინაურებს.“ გასულ წელს ხარაჩოებიდან ჩამოვარდა კალატოზი გარისელისძე, მოქანდაკე ქველაისძე, მეჩუქურთმე კვირიკაისძე, მეფის მხატვარი ოტობაია, მექანდაკეები: როსტომაისძე და წვერგრძელისძე. წელს, მიწისძვრის დროს, 3 თებერვალს, კედელი ჩამოინგრა. ასზე მეტი მონა ხელოსანი დაიღუპა, სამას ფხოველთაგან მხოლოდ სამოცი გადარჩა. ცუდი კვება და სახადი ანადგურებდა მუშახელს. ცხედრებს აგროვებდნენ, მღვდელი დავითნს წაუკითხავდა, ურმებზე დაყრიდნენ და ქალაქგარეთ ორმოში ჩაყრიდნენ (არც კაცს, არც ქვას, არც სიტყვას არ შემოუნახავს მათი სახელი). არსაკიძე ამ ყველაფერს ხედავდა. გული სტკიოდა, მაგრამ ხმის ამოღებას ვერ ბედავდა. ასეთ დროს ტაძრის მიტოვება და ფხოვში წასვლა საქმის ღალატი იქნებოდა უეჭველად. „ხელოვნება გულის სისხლს მოითხოვს საფასურად, თუ მთელ ძალას არ შეალევ ამ სასტიკ საკურთხეველს, არაფერი გამოგივა ხელიდან.“ იტყოდა ხოლმე არსაკიძე. ღამემ მოიცვა რატის სასახლის ხილნარი. ვარსკვლავები აყვავდნენ ცაზე. დასავლეთით ცის კალთები გაწითლდა. მთვარე ჯვრის მონასტერს წამოადგა. ტურების კივილი ისმოდა შორიდან, კატები ღნაოდნენ ბაღში. ბნელში მდგომი უეცრად შეკრთა. ნონაი ეხებოდა მკლავზე. „შვილო, რამე ჭამე.“ ლაზი დიდხანს იჯდა შუაცეცხლთან ნონაის ოთახში. ქუმელი ძლივს შეჭამა ცოტა. მადლობა გადაუხადა ნონაის. ხელის დაბანა მოუნდა. უეცრად ფრჩხილებზე დაიხედა. გაახსენდა: ამ დილით ხარაჩოზე ფეხი რომ დაუცურდა, ძელს მოეჭიდა. მარჯვენა ხელის ფრჩხილები სრულიად დამსხვრეული ჰქონდა. დანა გაალესა, ფრჩხილების დაქნა დაიწყო. ნონაი ადგა. ყდაგახუნებული წიგნი მოუტანა. „ფრჩხილის დაქნის შესახებ რაღაც წერია ამ წიგნში.“ „თუ ურჩხულის დღეს ვინმე ფრჩხილს დაიქნავს, გულის სწორთან წაკიდებას ელოდოს იგი. ვინც ძროხის დღეს დაიქნავს, მოულოდნელი სიხარულია მოსალოდნელი. კურდღლის დღეს - საყვარელთან წაკიდებას, გველის დღეს - მორიელის ნაკბენს. ცხენის დღეს - ბევრ ქრთამს, ლომის დღეს - სურვილი აუხდეს.“ არსაკიძემ თავი ასწია, მხევალს გაუღიმა. „ვისია ეს წიგნი, ნონაი?“ „ფარსმან სპარსმა უსახსოვრა გარდაცვლილ რატის ოდესღაც.“ დიდხანს იჯდა არსაკიძე კერასთან. კითხულობდა „სამთვარიოს“, წიგნს ცეცხლის შუქთან მიჰქონდა. ნონაი კუთხეში დათვის ტყავზე იწვა. ძილში ბოდავდა. კენჭი შემოფრინდა ფანჯრიდან. არსაკიძემ ხმა გაიგო, მიიხედ-მოიხედა, კვლავ განაგრძო „სამთვარიოს“ ფურცვლა. ახლა მის ფეხებთან დაეცა კენჭი. ადგა, ბაღში გავიდა. ჭოტის ხმა მოდიოდა მუხნარიდან. შინ შებრუნებას აპირებდა და სწორედ ამ დროს ცაცხვის ქვეშ თეთრრიდიანმა აჩრდილმა გაიელვა. როგორც კი მიუახლოვდა, მთვარის შუქზე ვარდისახარი იცნო. სტუმარი დარბაზში აიყვანა. ვარდისახარი შეშინებული ეჩვენა, გაბრაზებულივით ქშინავდა ქალი. „ჭაღები ჩააქრეო,“ ეს იყო სტუმრის პირველი სიტყვა. „ვინმე შემოგვისწრებსო.“ არსაკიძეს მისი ნათქვამი უცნაურად მოეჩვენა. სელი მოუტანა და ქალი დასვა. ვარდისახარმა დარბაზს თვალი მოავლო, კედელზე დაკიდებულ ფარებსა და რკინის პერანგებს მიაშტერდა. ისევ შეევედრა ვაჟს: „შუქი რად გინდა, ჩააქრე ჭაღები.“ „რად უნდა ჩავაქრო, ქალო? ნონაის სძინავს, რატის მხევალს, სხვა ვინღა მოვა ამ ღამეში ჩემთან?“ თავადაც აიღო სელი, გვერდით მიუჯდა. ტყვეობაში ვარდისახარი კიდევ უფრო დამშვენებულიყო. მოეწონა ქალი. კისერზე ხელი გადახვია, ლოყაზე აკოცა. ქალი ნებას დაჰყვა, წელზე ხელი მოავლო, მოიზიდა. თავი გადაუწია, დიდხანს, დიდხანს უწუწნიდა თაფლივით ტკბილსა და ვნებიან ტუჩებს. შემდეგ ვნებისგან აღრეულნი მოსწყდნენ ერთმანეთს. თრიაქით მთვრალს ჰგავდა ქალის ვეფხვისებრი თვალები. არსაკიძემ ხორბლისფერი ნაწნავები დაუხსნა, რომლებიც თავის გარშემო სამჯერ იყო შემოხვეული. „ადექი, ტახტზე დავჯდეთო,“ შეევედრა ვაჟი. „აქ მირჩევნიაო,“ აიჩემა ქალმა. კიდევ შეევედრა ვაჟი, მაგრამ ვარდისახარი მაინც გაჯიუტდა. ვაჟკაცი მივიდა, ბავშვივით აიყვანა გათქვირებული ქალი და ტახტზე ძალით დააწვინა. ქალი წამოდგა, „ჯდომა სჯობიაო წოლას.“ არსაკიძე გვერდით მიუჯდა ისევ. ვარდისახარმა თავი აარიდა საყვარლის მოფერებას. ვაჟმა გაუბრაზდა, ქალი ადგა, ტახტის წინ დაიჩოქა, მუხლზე თავი დაადო არსაკიძეს. ბავშვივით აქვითინდა. ვაჟმა მიზეზი არ ჰკითხა. დიდი ხნის გაყრის შემდეგ მოსულს უეცრად აუჩქროლდა გული. ალერსითა და მოფერებით მოიოხეს ვნება. სტუმარმა წყალი ითხოვა. როგორც კი წყურვილი მოიკლა, გამხიარულდა, თავისებურად ატიკტიკდა. „შორენა ზედაზენზე იყო, გუშინ ძლივს მობრუნდა, გურანდუხტი შინ დახვდა.“ „დედა-შვილი ტირილით გადაეხვივნენ ერთმანეთს. ქვა ადუღდებოდა მათი შემხედვარე.“ „ნიშნობა იქნება მალე.“ ვარდისახარი აქებდა, ადიდებდა გირშელს, ყველისციხის პატრონს. არსაკიძეს ქვეცნობიერად არ მოსწონდა ეს კაცი, არც მისი ხსენება ესიამოვნა ახლა, მაგრამ მაინც უსმენდა ქალის ლაპარაკს. „გუშინ თვალი მოვკარი,“ – განაგრძო ვარდისახარმა, – „ერისთავს ცხენზე ჯდომა უხდებოდა. გიორგი მეფეს მიჰყვებოდა ცხენდაცხენ. სულ რჩეული რაინდები ახლდნენ, სრულად თორ-აბჯარში ჩაცმულნი. სახის იერით გიორგი ბრწყინავდა, ახოვნებით კი გირშელი – ყველისციხის პატრონი.“ „მეფეს მოოქროვილი ჯავშანი ეცვა, ხოლო ერისთავს სრულად მოვერცხლილი.“ არსაკიძე ძალიან ეჭვიანი იყო, განსაკუთრებით ვარდისახარის მიმართ. დღემდე ვერ ეპატიებინა მისთვის ოდესღაც ოვსთა მეფის ხარჭად ყოფნა. „შენ მაინც რომელი უფრო მოგეწონა, ვარდო, გიორგი მეფე თუ ერისთავი გირშელი?“ დასცინავი კილოთი ჰკითხა ქალს. ქალმა დაცინვა ვერ გაიგო. „მართალი გითხრა, გიორგი მეფე, – მე არ მიყვარს ახმახი მამაკაცი.“ არსაკიძე აიმღვრა, მაგრამ გაჩუმდა.

აივნიდან ხმა შემოესმათ.

მასპინძელი გარეთ გავიდა.

ძაღლი დერეფანში იყო დარჩენილი. ისევ ჩასვა ძაღლი, კარი ჩაკეტა.

ვარდისახარი ფეხზე წამომდგარი დახვდა. მან თქვა: „სახლში უნდა წავიდე, თორემ შორენა უჩემოდ არ დაიძინებს. ჩემს პატრონს ტანზე უნდა გავხადო.“

„ცოტა ხანს მოიცადე.“

ვაჟი მიუახლოვდა.

ისევ ტახტზე დასვა. გვერდით მიუჯდა, თმა გადაუწია და ყურის ბიბილოზე აკოცა.

ვარდისახარი ისევ ატიკტიკდა (აჩქარებით ალაპარაკდა).

„ერთი საიდუმლო უნდა გაგიმხილო. გურანდუხტმა, შორენას დედამ, ფიცის ქვეშ გამანდო (მთხოვა დამეფიცა, რომ არავისთვის მეტყოდი).“

არსაკიძე დაინტერესდა.

„რა გიამბო გურანდუხტმა ასეთი?“

ქალი გაჯიუტდა.

არსაკიძე ისევ შეეხვეწა.

„მაშ შემომფიცე, რომ შორენასაც არ გაუმხელ.“

არსაკიძემ სამმაგი ფიცი დადო.

„თურმე ნუ იტყვი (წარმოიდგინე),“ – იდუმალი (საიდუმლოებით მოცული) ხმით დაიწყო ქალმა, – „შორენა სულაც არ ყოფილა შენი ძუძუმტე.“

„მაშ ვინ?“ – გაოცებულმა შეაწყვეტინა სიტყვა.

„მზექალა, კოლონკელიძის ხარჭის (მეფის ან დიდებულის საყვარელი ქალი) ნაშობი (შვილი).“

„სადღაა მერე მზექალა?“

„აკვანშივე (ჩვილობაში) მომკვდარა იგი თურმე.“

ვარდისახარი ცოტა ხანს შეჩერდა, ისევ მიმოიხედა და განაგრძო:

„ჰოდა... მზექალა ყოფილა შენი ძუძუმტე.“

„მაშ რატომ გვეუბნებოდნენ, ძუძუმტენი ხართო?“

„ალბათ მაშინაც იცოდნენ, რომ ყმაწვილები (ახალგაზრდები) ფხოვში წაწლობენ (ერთმანეთს ეტრფიან), შეშინებია გურანდუხტს, ამიტომაც დაუთქვამს (მოუგონია) თქვენი ძუძუმტეობა.“

ეს თქვა ვარდისახარმა. ცბიერად გაუღიმა საყვარელს. თითქოს უსიტყვოდ ეკითხებოდა თვალებით: ხომ არ გაგიხარდა, რომ შორენას ძუძუმტე არა ხარ?

არსაკიძე გაოცდა ამის გაგონებაზე. ქალის ღიმილის შინაარსს ვერც კი ჩასწვდა (ვერ გაიგო).

„მარტო იზრდებოდა კვეტარის ციხეში შორენა, აზნაურთაგანი (აზნაურთა წრიდან) არავინ იყო ახლომახლო, მონები სად გაუწევდნენ მეგობრობას აზნაურს? სიყრმიდან (ბავშვობიდან) ერთად იზრდებოდით ორივე, ამაოდ (ტყუილად) დაუთქვამთ, ძუძუმტენი ხართო.“

ეს თქვა და ისევ შეხედა გამომცდელი (შემმოწმებელი) ღიმილით ვაჟს, გაკვირვების მეტი ვერაფერი ამოიკითხა მის სახეზე.

ადგა და ისევ დააპირა წასვლა.

„ამდენი ხანია არ შევხვედრივართ ერთმანეთს, რატომ გეჩქარება სახლში წასვლა, ვარდო?“

ეს უთხრა, თვალებში ჩახედა და დაამატა:

„სხვა ვაჟს ხომ არ დაადგი თვალი (სხვა ხომ არ მოგეწონა)?“

ქალი უცებ გაწითლდა.

ეს გაწითლება ვაჟს საეჭვოდ მოეჩვენა. გაახსენდა: როცა გიორგი მეფეს აქებდა, უცნაურად ელავდა მის თვალებში ვნება.

ისევ კისერზე წაავლო ხელი ქალს, როგორც ადრე.

„ჭაღები ჩააქრე.“

ვარდისახარი ისევ შეეხვეწა.

ბრაზმორეული (გაბრაზებული) ეუბნება ვაჟი:

„არა, არ ჩავაქრობ ჭაღებს.“

მარჯვენა ხელი წელზე შემოარტყა მტკიცედ, მარცხენათი გულისპირი აართვა, შიშველ ძუძუებზე დაუწყო ლაციცი (ალერსი).

„ნუ,“ – შეეხვეწა ვარდისახარი, – „ოღონდ დღეს გამიშვი სახლში, სხვა დროს გავეპარები პატრონს, მთელი ღამით მოვალო თუგინდ.“

„სხვა დროსო?“

ვაჟი უარესად გახელდა (გაბრაზდა).

„სხვა დროს ეგებ სხვა მომინდესო მეც.“

ქალი აილეწა (დამწუხრდა, შეშინდა).

ვაჟმა დაუყვავა (დაამშვიდა).

ხელი დაავლო, ნატებით (ქარგული ორნამენტებით) მოგებულ (მოპირკეთებულ) ტახტზე გადააწვინა.

ქალმა გაიბრძოლა.

ვაჟკაცმა მუხლი დააჭირა მკერდზე, ცალი მკლავით ორივე ხელი შეუკრა, ცალითაც გაუხსნა მოვის (აბრეშუმის) პერანგის საკინძე (ღილები).

„მარგალიტის ღილებს ნუ დამაწყვეტო.“

შეეხვეწა ვარდისახარი.

ვაჟს აღარაფერი ახსოვდა უკვე...

ყელზე ჰკოცნიდა, შიშველ ძუძუებზე ელაციცებოდა ხელით, წუწნიდა გოლეულივით (ხილივით) ტკბილსა და ვნებიან ტუჩებს.

სიცხიანივით უცახცახებდა მთელი სხეული ქალს. თვალები უბრწყინავდა, ნაკოცნი ტუჩები და ბაგეები (ტუჩები) უნაბისფერი (წითელი) გაუხდა, მაინც ებრძოდა ვაჟს.

ისევ შეუკრა ხელები არსაკიძემ, მარცხენა ძუძუ ამოუღო მოვის პერანგიდან, დაუკოცნა, დაუსრისა (დაუჭირა) გახელებულმა და როცა მარჯვენა გამოუღო ძალით, საკოცნელად უნდა მისწვდენოდა, წამოვარდა, ხელი შეუშვა ქალს.

„ეს რა გატყვია ძუძუზე?“

ქალი გაწითლდა, გაინაბა (გაჩუმდა, გაშეშდა), ვეღარ წამოდგა.

ვაჟი ისევ დააცქერდა (დააკვირდა) მარჯვენა ძუძუს, ნაკბილარები (კბილის კვალი) შეიცნო (ამოიცნო).

გაცოფებული (გაბრაზებული) ზეწამოიჭრა (წამოხტა), მიახალა უკმეხად (უხეშად):

„მეძავო, მრუშო (მოღალატეო), კიდევ არ იშლი ბოზობას? არ გეყო რაც გათრია (გააკეთებინა) ოვსების მეფემ?“

ვარდისახარი წამოვარდა, საკინძე გაისწორა. ეუბნება არსაკიძეს:

„მხოლოდ ამას გთხოვ, ნუ შეურაცხმყოფ (ნუ შემაგინებ) უბრალოდ. შენს მზეს ვფიცავ, არავისთვის გამიყვია (არავისთვის გამინაწილებია) შენი სიყვარული.“

„ჩემს მზეს ნუ იფიცავ ტყუილად, შენი დაიფიცე, მრუშო.“

ეუბნება ვაჟი, ჭირვეული (ჭირვეული, გაბრაზებული) ბავშვივით აბაკუნებს ფეხებს.

„დამშვიდდი, დამშვიდდი,“ – ევედრება ვარდისახარი, – „ოღონდ დამშვიდდი, ყველაფერს გიამბობ წვრილად (დეტალურად).“

„რას მიამბობ იმაზე მეტს, რაც საკუთარი თვალით ვნახე?“

ქალი ადგა.

საკინძე გაისწორა.

სამი მარგალიტი აეწყვიტა (მოსწყდა) ეჭვიანს.

„სად არისო ჩემი მარგალიტები?“

სამივე მოუძებნა არსაკიძემ, ხელში მიაჩეჩა (მიაწოდა) გაწბილებულს (გულნატკენს).

„ალბათ ახალ კუროს (ახალგაზრდა მამაკაცს) უჩუქნია ესენი შენთვის, თან წაიღე, არ დაგავიწყდეს. საჩუქრებზე ხარბი ხარ, ვიცი.“

„შორენამ მაჩუქა მოვის პერანგი, მარგალიტის ღილებიანი, გუშინ.“

ვაჟმა გესლიანად (ბოროტად) გაიღიმა.

ქალმა ეს უთხრა მხოლოდ:

„თუ ჩემს სიტყვას არ ერწმუნები (არ დაიჯერებ), ისე იფიქრე, როგორც გენებოს (როგორც გინდა).“

ქალის სიმშვიდემ უარესად გაახელა ვაჟი.

„თქვი ახლავე, ვისია ეგ ნაკბილარი, თორემ ცოცხალი ვერ გახვალ აქედან.“

ვარდისახარი მიეჭრა, ტუჩებზე დააფარა ხელი.

„იყუჩე (გაჩუმდი), შმაგო (გაგიჟებულო), მხევალი (მოახლე) არ გააღვიძო, მოითმინე, გიამბობ ახლავე.“

„ვინც არ უნდა მოვიდეს, ყველას ვეტყვი, რომ ბოზი ხარ და ფიცის გამტეხელი.“

კაბა გაისწორა ვარდისახარმა.

გულხელდაკრეფილი (ხელებგადაჯვარედინებული) დაჯდა სელზე (საწოლზე) და უამბო ყველაფერი, რაც შეემთხვა სამი დღის წინათ.

„მეფის მალემსრბოლი (სწრაფი მაცნე) მოვიდაო ხურსის სასახლეში, იმან მიყოო ეს ყველაფერი.“

„ის გერჩია (ჯობდა), მოგეკლა მეფის მალემსრბოლი.“

ქალი იჯდა, სტიროდა საწყალობლად (საცოდავად):

თავზე დაადგა არსაკიძე:

„თუ მრუში არა ხარ, რატომ შეუშვი უცხო კაცი მარტოხელამ სახლში?“

„შენ თვითონ იფიქრე, როგორ შემეძლო ტყვეს (მონას) მეფის მიერ წარმოგზავნილი (გამოგზავნილი) სახლში არ შემეშვა?

არც თუ მარტო ვყოფილვარ, მხევალი მელანია სახლში იყო, მაგრამ დასძინებია მაგ ჩემს ცოდვით სავსეს (უბედურს).“

„შენ თუ არ ტყუი, მაშ რა ერქვა მაგ მეფის მალემსრბოლს?“

ქალი დაფიქრდა. თავი აიღო, თვალებში ჩააცქერდა ვაჟს, ყოყმანით ამბობს:

„ავშანისძე გლახუნა.“

???

არსაკიძე წამოხტა.

„მიტომაც აქებდი მეფე გიორგის, ბოზო?“

ეს უნდოდა ეთქვა, ენისწვერზე დაიჭირა სიტყვა (თავი შეიკავა).

გაიფიქრა თავისთვის:

„კიდევ უარესი, გიორგი მეფე ყოფილა თვითონ, კბენას არ დაგაჯერებდა იგი (ის არ დაგინდობდა).“

ახლა სავსებით დარწმუნდა, რომ წაწალმა (საყვარელმა) უცილოდ (უეჭველად) უღალატა.

მიახალა ქალს:

„აბა ადექი ახლავე, აღარ გნახოს ჩემმა თვალებმა, ბოზო.“

ქალი აქვითინდა (ტირილი დაიწყო), ისევ ფეხქვეშ დაუვარდა. მუხლებს უკოცნიდა:

„ნუ გამწირავ, უბრალო ვარო (უდანაშაულო ვარ), სავსებით.“

„თუ შენ არ წახვალ, მე გაგეცლები (წავალ) ახლავე,“ – მიახალა ვაჟმა.

წამოვარდა პირგამეხებული (სახედამანჭული) ქალი.

ცრემლები მოიწმინდა, რიდე (თავსაფარი) მოისხა:

„მე წავალ, მაგრამ შურს ვიძიებ, იცოდე.“

თავი XXIX

როცა კიბეზე ჩააცილა არსაკიძემ სტუმარი, მთვარის შუქზეც ამჩნევდა: მხრების თავები უტოკავდნენ (უცახცახებდნენ) ვარდისახარს.

ეს ამბავი მოხდა პარასკევს, ურჩხულის დღეს...

– XXIX –

„იმისთვის, რომ მეფეზე მეტი იყო, უნდა წარმოადგენდე კიდევაც რაიმეს.“

მთელი ღამე არ სძინებია არსაკიძეს.

ძაღლები ყეფდნენ ცაცხვების ქვეშ. ვიღაც აფორიაქებდა (აშფოთებდა) რატისეულ სასახლეს.

არსაკიძე ადგა.

ხმალი შეირტყა და ბაღში გავიდა. ხილნარში (ხეხილის ბაღში) არავინ აღმოჩნდა. ძაღლები გარს შემოერტყნენ, კუდს აქიცინებდნენ, თათებს უცაცუნებდნენ, ეალერსებოდნენ (ეფერებოდნენ) ახალ პატრონს.

ეძინათ ყვავილებსა და ფუტკრებს.

უცნაური ზუზუნი ისმოდა სკებიდან, ძილში გალობდნენო (მღეროდნენ) ეს საყვარელი მწერები თითქოს.

შორიდან, ძლიერ შორიდან მოდიოდა ხოხბის ყივილი.

ვაჟკაცურად ებრძოდა წიწამურის ველზე მამალი ხოხობი ღამეს.

თეთრი, სულ თეთრი ღრუბლები ელავდნენ მთებზე, ეს ღრუბლები, ეს ზეთისხილისფერი მთები ისეთი გამჭვირვალენი იყვნენ, სადაცაა (თითქმის) მოეშვებიან მიწას და გაიქნებიანო (გაიფანტებიან) ჰაერში.

მათ ქვემოთ, არაგვს შეყოლილი (გაყოლებული) ბარი ზღვას მიაგავდა ლაზისტანის ყურეში მძინარეს.

იდგა არსაკიძე, იგონებდა (იხსენებდა) ზღვასა და ბავშვობას...

სახლში შებრუნდა.

ხმალი შეიხსნა, ძილი არსად ჩანდა მაინც...

ვარდისახარმა შეაშფოთა მისი გონება.

...ეს ღალატი? იგი არ ყოფილა მოულოდნელი.

ამაზე უფრო უცნაური სხვა რამე იყო: შორენა რომ არ აღმოჩნდა მისი ძუძუმტე!!!

ძუძუმტე!!!

მზექალაო?

ახლა იგონებს არსაკიძე: დედა ახსენებდა გამუდმებით ამ სახელს, ერთხელ აწირვინა (წირვა შეასრულებინა) კიდევაც მისდა სალხენად (სულის მოსახსენიებლად) მღვდელს.

იწვა ბნელ დარბაზში პირაღმა (ზურგზე). ისევ შორენას ეპოტინებოდა (ეჭირა) ფიქრი.

...და როგორც ივლისის ბოლოს, სკაში გამოჩნდება თუ არა ახალი დედაფუტკარი, აიყრებიან (წამოიშლებიან), აზვავდებიან (მრავლად შეგროვდებიან) მამლები, გამოუდგებიან გაქცეულ დედოფალს, ასე წამოიშალნენ მისი ფიქრები და გაჰყვნენ შორენას ამ წუთში.

მართალს ამბობს ვარდისახარი.

თვითონ იგონებს ყველაფერს დეტალურად, მზექალაის სიკვდილის შემდეგ ლაზისტანს წავიდა არსაკიძის ოჯახი, ხუთი წელი იქ დაჰყვეს, კონსტანტინოპოლში – ათი. ბოლოს ისევ მიბრუნდნენ ფხოვს.

გუშინდელ დღესავით ახსოვს არსაკიძეს შორენასთან შეხვედრა ისევ, ახლად შეღერებული (წამოზრდილი) გოგონა იყო, ლოყებზე სცემდა ქერა კულულები. ხტოდა, უსტვენდა, ცელქობდა ბიჭსავით, ფაფარზე მოეჭიდებოდა, დააჭენებდა უბელო (უნაგირის გარეშე) ცხენებს.

არსაკიძემ გადაწყვიტა: უთუოდ (აუცილებლად) უნდა ენახა ამ დღეებში კოლონკელიძის ქალი. რაკი გურანდუხტი მცხეთას ჩამოსულა. არ გაძნელდებოდა შორენას ნახვა.

არსაკიძე ფიქრობდა, რომ კოლონკელიძეების ოჯახში დაუპატიჟებლად შევიდოდა, ისევე როგორც ფხოვში იქცეოდა ხოლმე, ანუ ისე უბრალოდ, როგორც დაძმობილებული მიდის დაძმობილებულის სახლში. მაგრამ გაახსენდა, რომ ამ კვირას იმდენი საქმე ჰქონდა, რომ ეს გაუჭირდებოდა. ფიქრობდა: მარტო რომ შეხვედროდა, მერე რა? არსაკიძე ხომ ვერ ჰკითხავდა შორენას პირდაპირ. ვარდისახარმა ფიცი ჩამოართვა (თუმცა თვითონ აღმოჩნდა ფიცის გამტეხი ქალი). არსაკიძეს როგორმე უნდა გაეგო, იცოდა თუ არა შორენამ ეს ყველაფერი. მაინც უცნაური რამ მოხდა: ერთბაშად შეიცვალა მისი ბავშვობის მეგობარი მის თვალში. გაახსენდა ის ღამე სამთავროს ეკლესიაში, საღამოს ლოცვის შემდეგ. დაინახა ეზოსმოძღვრის შავი ანაფორა. შორენა თავის მხევლებს შორის მიდიოდა, სახეზე რიდე ჰქონდა მოხვეული და თავჩაქინდრული იყო. საოცარი ტანჯვის გამომეტყველება ჰქონდა სახეზე. თვალს არიდებდა ცნობისმოყვარე ქალების ბრბოს. მოწყენილი და ფერმკრთალი იყო მისი სახე, მხრები და მთელი სხეული. მლოცველები უხეშად უყურებდნენ, მაგრამ ის მაინც მიდიოდა ამაყად და გულმართლად, ღირსეულად ატარებდა ბედისგან დაკისრებულ ტვირთს. ეს გაიფიქრა არსაკიძემ და მის წარმოდგენაში ორი ქალი ერთად გამოჩნდა. ვარდისახარი შორენას გვერდით ამოუდგა. ის იყო ხალისიანი, მოლაპარაკე, ფერადი, ვნებიანი, სიცოცხლეზე შეყვარებული, მუდამ სიმდიდრის მონატრებული და ბედის მქირდავი. არსაკიძე ფიქრობდა, რომ ეს უხამსი ქალი მხოლოდ ვნებისთვის და სარეცელისთვის იყო გაჩენილი. ...მისგან ისიც საკმარისი იყო, რომ საყვარელი ხელიდან ეცლებოდა, და ხარბი ვარდისახარი სამი მარგალიტის დაკარგვას მისტიროდა. ახლა ისიც გაახსენდა არსაკიძეს, როგორ ეფლირტავებოდა ვარდისახარი კვეტარის ერისთავს!..................... ...კოლონკელიძე ავხორცი იყო. არ ზოგავდა მხევლებს, მექათმეებს და მცხობელებსაც კი, ისეთ ქალებს, რომლებსაც მუდამ თონის პურის, ხინკლის და საბუდარის სუნი ასდით. მისი უხეში მოპყრობის გამო საბრალო გურანდუხტს სიცოცხლე ჰქონდა გამწარებული. არსაკიძემ ერთხელ თვითონ წაასწრო, როგორ მიემწყვდია ერისთავმა ვარდისახარი სამრეცხაოში და როგორ უჩქმეტდა მის გათქვირულ, შიშველ მკლავებზე. ვარდისახარი ხტოდა, კისკისებდა და ეს კისკისი არსაკიძეს აგონებდა იმ გახელებული ფაშატის ჭიხვინს, რომელიც განზრახ გაურბის მოძალებულ ულაყს, რათა უფრო მეტად ააღელვოს მამრი და გაგრილებისას უფრო ხარბად დააცხრეს ვნებას. როცა შორენა და ვარდისახარი არსაკიძის წარმოდგენაში ერთმანეთის პირისპირ წარსდგნენ, ოვსთა მეფის ხარჭაყოფილმა კოლონკელიძის ქალმა მოულოდნელად დაჩრდილა შორენა. ვარდისახარს ოდნავ უხეში, თითქმის მამაკაცური ხელები ჰქონდა. როცა თმას გადაიწევდა, საკმაოდ დიდი, მოყვითალო ყურები გამოუჩნდებოდა ხოლმე. ხმა ჰქონდა ბოხი, ისიც ოდნავ მამაკაცური. შორენა იყო ნაზი, როგორც ქერუბიმის ფრთები და სევდიანი, როგორც ყინწვისის მოწყენილი ანგელოზი. ყელისმიერი, წკრიალა ხმა ჰქონდა, ისეთი, როგორიც ვერცხლის ზარებს, ხევისბერების დროშის ბუნზე რომ იყო შებმული. მისი ბუნება მთლიანად რბილი და თბილი იყო, როგორც ჰარილე. არსაკიძე კედლისკენ მიბრუნდა, თვალები დახუჭა, დაძინება სცადა, რადგან ადრე უნდა გასულიყო ხარაჩოებზე. შორიდან ზანზალაკების ჟღარუნი ისმოდა, შოლტის ტლაშუნი წყვეტდა ღამის სიჩუმეს, არაგვის შუილი მაინც მოდიოდა. რომელიღაც ჩიტი აჭიკჭიკდა, ბულბული არ უნდა ყოფილიყო. არსაკიძეს მოეჩვენა, რომ სირი გაბმულად უსტვენდა, თითქოს გულის საყვარელს უხმობდა სიბნელეში. სადღაც ძაღლები აყეფდნენ, ისევ დადგა სიჩუმე. ნონაიმ ქათმებს დაუქშია, ფერმკრთალი შუქი შემოადგა სარკმლებს და ძილმა ძლივს მოიცვა მისი დახუჭული წამწამები... ეზმანა: თითქოს შემოდგომის წყნარ დღეს მიდიოდა თავთუხის ყანებში. მუხლისთავებზე სცემდა მწიფე თავთავები, ირგვლივ ყაყაჩოები ყვაოდნენ. აქა-იქ წითელი ჯახველი და კუნელი ელავდნენ, მინდორზე იდგა დიდი, მრავალშტოიანი მუხა. მასზე ქედნები (გარეული მტრედები) შემომსხდარიყვნენ. ქედნები ტკბილად, ტკბილად ღუღუნებდნენ... სარწყავი არხები გადმოეშვათ მიწიდან. სიცხისგან დახეთქილი მიწა ხარბად სვამდა წყალს. ამ არხზე საცეხვავის მსგავსი დათვოულები (წყლის ძრავები) გაემართათ. ეს დიდი დათვოულები დაქანცულ აქლემებსავით აქანტურებდნენ თავს. წყალი ეცემოდა ძელის ბოლოს გამართულ გეჯაზე (წყლის ჭურჭელზე), ძელი ყირავდებოდა, წყალი გადმოიღვრებოდა და დათვოული ფიცარზე ბრაგვანს გამოსცემდა. ისევ სწორდებოდა ძელი, ისევ ივსებოდა გეჯა, ისევ იღვრებოდა წყალი და ისმოდა დათვოულების რახუნი მორებზე. განა ერთი დათვოული იყო? სანამ თვალი გასწვდებოდა თავთუხის ყანებს, ყველგან იდგნენ დათვოულები, მთელ ხეობაში გაისმოდა გაბმული რახუნი... მთლად საოცარი ის იყო: ამ დათვოულების მიუხედავად, თავთუხის ყანები მაინც დათვებით იყო სავსე. მხეცები კოტრიალებდნენ, ღრიალებდნენ, თათებით თელავდნენ პურეულს. არსაკიძე მიდის ყანაში, ხედავს, – შორენა მოადგა გაღმიდან არხს. ქალმა ისკუპა ისე სწრაფად, როგორც ნადირობის დროს სჩვეოდა ფხოვში. მოდის. არღვევს თავთავების ზღვას. თოვლივით თეთრი სამოსი აცვია, ზედ სოსანისფერი საწმერთული (ქამარი). თავთუხის თავთავებმა თავი დახარეს, ნაზად იხრებიან ყაყაჩოებიც. ერთბაშად მოსწყდნენ მუხის ტოტებიდან ქედნები, მხრებზე შეასხდნენ შორენას და დაიწყეს ღუღუნი. ორი დათვი აყვირდა შორენას დანახვისას. ერთი მწიფე წაბლისფერი იყო, მეორე – გვიმრისფერი. წამოდგნენ, კაცურად მოალაჯებენ, ღრიალით მიაშურეს ქალს. არსაკიძე არღვევს თავთუხის ზღვას, უნდა მიუსწროს, ორივე ხმლით გაკვეთოს, გადაარჩინოს საყვარელი განსაცდელს. ხმალი მოიზიდა არსაკიძემ, მაგრამ ვიღაცამ ხმალი გაუჩხიბა (წაართვა). მიეშურება, – თავთავების ფხა ედება ფეხებზე, მუხლები ისე დაუმძიმდა, თითქოს ფისით სავსე ზღვაში ჩაფლულიყო. დათვები ღრიალებენ, თათებით თელავენ ოქროსფერ თავთავებსა და წითელ ყაყაჩოებს, სადაცაა დაეცემიან და გაბდღვნიან შორენას. „ჰარაი!“ ყვირის არსაკიძე, მაგრამ ხმაც აღარ ერჩის. „ჰარაი!!!“ ყვირის არსაკიძე და არღვევს ყანას, ყანას კი არა, ფისის ზღვას, თავთუხის ფხა ებლანდება ჩოხის კალთებზე, ვერ იძვრის ვაჟკაცი. დათვები შორენას ფეხებთან დაუწვნენ, აღარ ღრიალებენ, აღარ თელავენ მიწას. შორენამ თავზე ფეხი დაადო ერთს, საწმერთულის ტოტი გამოუჩნდა, ვაზის ფურცლებიც, ზედ ოქროთი ნაქარგი. მერე ორივეს დასწვდა, ორივეს ეალერსებოდა ქეჩოზე. შორიდან გაოგნებული არსაკიძე შესცქერის, თუ როგორ ეფერება მისი უნაზესი მეგობარი მხეცებს... ქედნები შემომსხდარან შორენას მხრებზე, სულზე უტკბესს სძლისპირებს (საქორწინო სიმღერებს) გალობენ, ნაზად იხრებიან წითელი ყაყაჩოები ღეროებით, იხრებიან ოქროს თავთავები, თაყვანს სცემენ სანატრელ საცოლეს. დათვები მის ფეხებთან წვანან, ვნებამორეულნი აფახულებენ თვალებს... სწორედ ასეთ დროს გააღვიძა არსაკიძე ნონაიმ. დარბაზში მკრთალი შუქი იდგა. „აბრძანდი, ბატონო, მორიელებმა ქვითკირი (კედელი) გამოტეხესო.“ – XXX – „ვეფხის დღესაა განსაცდელი მოსალოდნელი.“ ფარსმან სპარსის სამთვარიოდან. შიში უცხო იყო არსაკიძისთვის. „რა დროს მორიელებია? დამაცალე

თავი XXX

ო ძილი.“ „თუ არ გჯერა, აგერ გაჩვენებ, ბატონო.“ ეს თქვა, ორი მორიელი აჩვენა ჩხირზე წამოგებული ნონაიმ. არსაკიძე გაოცდა. „ერთი ჩემს ოთახში მოვკალი გუშინ ღამით, ერთიც ამ დილით, შენი სასთუმალის (ბალიშის) გასწვრივ.“ არსაკიძე წამოდგა. ჭაღები აანთეს, გოგირდი დაახრჩოლეს (კვამლი დააყენეს). დაათვალიერეს დიდი დარბაზის კედლები. სასტუმროს, საწოლის, მხევალთა ოთახების ხვრელები და ჭუჭრუტანები, ვეღარსად ნახეს სხვა. ჭაღი აიღო ნონაიმ, იქნებ სარდაფში წავაწყდეთო რამეს. ობობის ქსელით იყო ყველაფერი დაფარული ირგვლივ. ობის სუნი იდგა სარდაფში. დაჟანგული თორები (ფარები) და ზუჩები (აბჯრის ნაწილი) ეკიდა კედლებზე. კაცისა და ცხენის ჯავშნები, უნაგირები, საბარკლენი (ფეხის დამცავი), სამკლავენი (ხელის დამცავი), პოლოტიკნი (აბჯრის ნაწილი) და ბექთარნი (აბჯრის ნაწილი), შუბები, წათები (ხმლის მსგავსი იარაღი), ხარჩა (ფარი) და დიდი ქიმურჯნი (ხმლის მსგავსი იარაღი), საბრძოლო ბოძალნი (ცულები), ჯიხვისა და ირმის რქები, ჩუგლუგები (საბრძოლო იარაღი), დაჟანგული ხმლები. იქაურობა ღამურებით იყო სავსე. ღამურები თავქვე ეკიდნენ ჭერზე. ჭაღის შუქზე შეშინდნენ, წრიპინი ასტეხეს, დაიწყეს ფრენა ირგვლივ. ეჯახებოდნენ ჭერსა და კედლებს, ზოგიც ტყაპანით ძირს ცვიოდა, საცოდავად ფართხალებდნენ მტვერში. ერთ კუთხეში ირანული განჯინა (დიდი ყუთი) იდგა, სადაფებით მოოჭვილი (გაფორმებული). ზედ ძველი ეტრატები (პერგამენტები) ეყარა, ხატების ნამუსრევი (ნატეხები), ძველებური სამაჯურები, აზარფეშები (დიდი თეფშები) და ფიალები (თასები). არსაკიძე სიძველეების მოყვარული იყო, მორიელების ამბავი გადაავიწყდა. განჯინას მიადგა, ამ ძველი ნივთების ძებნა დაიწყო. სათითაოდ იღებდა ხელში, მტვერს აცლიდა, ათვალიერებდა, თარიღებსა და წარწერებს უყურებდა. ფიალებს შორის სრულიად უცნაური ნივთი იპოვა, მთლიანად მტვერსა და დინგელში (ჭუჭყში) ამოსვრილი. გაწმინდა, ჭუჭყი მოაშორა. ეს აღმოჩნდა ბეჭდის მსგავსი სპილენძის ტვიფარი (დამღა), რომელზეც მელის სახე იყო ამოჭრილი. არსაკიძემ ტვიფარი ჭაღთან მიიტანა, არავითარი თარიღი არ აჩნდა მას. „ეს რაღაა, ნონაი?“ ეკითხება მხევალს. ნონაი დადუმდა. გაოგნებული შეაშტერდა პატრონს. მუშტით მოიკუმა ბაგე (პირი). არსაკიძე არ მოეშვა მხევალს. „არ არისო მართებული მიცვალებულის აუგად (ცუდად) ხსენება,“ – ამბობდა მხევალი. არსაკიძემ ისევ შეევედრა ნონაის, „უნდა მამცნო (მითხრა), თუ რას მოასწავებსო ეს მელის სახის ტვიფარი?“ ბოლოს ქალის გულმა ვეღარ დაიტია საიდუმლო. „ეს მოხდა ჟამიანობის (შავი ჭირის) წელს, მე ახლად მოყვანილი ვიყავი აფხაზეთიდან ამ სახლში. ხუთშაბათს, თებერვლის სამს, ნაშუაღამევს, სამჯერ იძრა მიწა.

იმ წელს ღართისკარის ციხე დაზიანდა. უფლისციხეში სამეფო სასახლის ოთახები ჩამოინგრა.

მეფე გიორგი ომობდა, აღარ მახსოვს, ვის ებრძოდა მაშინ.

სამი კვირის შემდეგ ეპიდემია (ჟამიანობა) დაიწყო. მამათა მონასტერში ბევრი ბერი დაიღუპა ამ სენისგან. ეპიდემიამ მოკლა მცხეთის მიტროპოლიტი იოანეც.

ბოლოს ეს საშინელი სენი ციხის ჯარისკაცებსაც მოედო. ერთ თვეში ათასამდე ჯარისკაცი დაიღუპა არაგვის კარისა და ხუნარის ციხეებში.

მუცლით მეზღაპრეები (მკითხავები) ხალხს მეორედ მოსვლას უწინასწარმეტყველებდნენ. განმარტოებული ბერი ანთიმოზი ქადაგებას შეუდგა.

მან ხალხს ამცნო, რომ მცხეთაში მწვალებლები (არასწორი რწმენის მიმდევრები) იყვნენ და ამიტომაც განრისხდა უფალი.

კათალიკოს მელქისედეკს შეატყობინეს ხურსი აბულელისა და მისი სახლთუხუცესის (მთავარი მმართველი) რატის შესახებ.

ხურსის შეპყრობა ვერ მოხერხდა, რადგან ჯერ კიდევ სარკინოზებთან (არაბებთან) გაქცევამდე, ის მთიულებთან იმალებოდა. მოგეხსენებათ, დაბალ ღობეს ადვილად გადაახტებიან (ანუ სუსტს ადვილად მიწვდებიან).

ფიწლებით (ჯოხებით) შეიარაღებული ბრბო რატის სასახლეში შეუვარდა. საცოდავმა რატიმ ცოტა ხნით კოშკს შეაფარა თავი. სწორედ მაშინ მოარღვიეს კოშკის სახურავი, ცეცხლი შემოაგზნეს (შეუნთეს) და ძლივს გამოიყვანეს.

მისი ჩაქოლვა უნდოდათ, მაგრამ მელქისედეკმა დაიცვა. ბოლოს მოვიდა ეზოსმოძღვარი (სასახლის მღვდელი) ამროსი.

მან თქვა: „ეშმაკის კერძი (ეშმაკის ნაწილი) მელის ტვიფარით (დამღით) დავდაღოთო“.

ამ სარდაფში შემოათრიეს უბედური რატი.

„ის დამღა ცეცხლში გაახურეს, მელის სახით დადაღეს, როგორც მწვალებელი და სატანის თანაზიარი (თანამონაწილე)“.

„შენ რა გგონია, ნონაი, ახლა, რაიმე ბრალი მიუძღოდა რატის?“ – შეეკითხა არსაკიძე.

„მე? მწვალებლობისა რა მოგახსენო, ბატონო. მე ერთი უბრალო, გაუნათლებელი ქალი ვარ. ამდენი სად გამეგება, მაგრამ ეშმაკი, რაც მას ვემსახურებოდი ათი წლის მანძილზე, ეშმაკი თვალით არ მინახავს ამ სასახლეში, მე“...

არსაკიძე დადუმდა.

კვლავ აიღო მელის დამღა ხელში. ახლა უფრო დაკვირვებით დაუწყო ყურება.

ნონაიმ ყველა კუთხეში გოგირდი დაახრჩოლა (დაწვა, რომ კვამლი გამოსულიყო).

***

საუზმის დროს ნონაიმ ისევ მორიელების გამო ახსენა რაღაც.

მან თქვა, რომ რატის ვაჟი, საცოდავი ვაჩე, ამ სარდაფში მორიელებმა დაკბინეს.

„რატის ოჯახს ძველი დროიდანვე წყევლა სდებია. მესამე თაობის შთამომავლებიდან ყველას მორიელი ჰგესლავდა (უკბენდა) თურმე“.

ამ სიტყვების გაგონებაზე არსაკიძეს გულში გაეღიმა, მაგრამ მაინც ბოლომდე მოუსმინა მხევალს (მოახლეს).

„ნადირობიდან გვიან დაბრუნებულიყო რატის ვაჟი. შესულიყო სარდაფში, სიბნელეში ხელს აფათურებდა და სწორედ ამ დროს მისწვდენოდა მორიელი თურმე.

და ეს მოხდა ურჩხულის დღეს“... – ნაღვლიანად დაამატა ნონაიმ.

მხევალი არსაკიძეს ურჩევდა:

„გიორგი მეფე დიდად გწყალობს, ბატონო. სთხოვე, სხვა სასახლე მოგიჩინოს სადმე. თუ მეც თან წამიყვან, ხომ კარგი, თუ არადა, ჯვარი გწერია (ღმერთმა დაგიფაროს) ჩემი თვალისაგან. მე მაინც განწირული ვარ, ბატონო. სხვასაც ბევრს შეაძლიეს (მისცეს) ეს სასახლე შენამდე, არავინ დადგა ამ წყეულ სახლში. დედაშენის ერთადერთი შვილი ხარ, მეცოდები, ვაჟკაცო, ბატონო“.

არსაკიძემ გაიღიმა.

„ეჰ, ჩემო ნონაი, მე ერთმა მკითხავმა ხმლით სიკვდილი დამითქვა (მიწინასწარმეტყველა). ასე რომ, მორიელის გესლი (შხამი) ვერაფერს დამაკლებს“.

არსაკიძე ადგა, წასვლა დააპირა.

ნონაი შეევედრა: „ცუდი სიზმარი მქონდა, ბატონო, ნუ წახვალ დღეს სამუშაოზე“.

„სამაგიეროდ მე მქონდა კარგი სიზმრები“, – გაიცინა არსაკიძემ.

შინიდან გამოსულმა მაინც პირჯვარი გადაიწერა.

ნისლი დასწოლოდა ხილნარს (ხილის ბაღს). გიშრის (შავი ქვის) ორნამენტებივით მოჩანდნენ ტოტები და შტოები. ფოთლებს სილურჯე გასცლოდა (ფერი შეცვლოდა), მდელოს ფერი გახუნებოდა. ცვარის წვეთები ცახცახებდნენ ყვავილების ნაზ წამწამებზე.

ჯანღს (ნისლს) დაეფარა მთები.

ნისლი დაძრულიყო კავკასიონის თვალშეუდგამი (უზარმაზარი) ქარაფებიდან (კლდეებიდან), ხეობებიდან, ღრანტებიდან (ღრმა ხევებიდან) გადმოხვეწილი (გადმოღვრილი) გამოჰყოლოდა არაგვის ხეობას და აევსო ქვეყანა არმურით (ნისლით, ბურუსით)...

თემშარაზე (მთავარ გზაზე) გასულს ზანზალაკების (ზარების) ჟღარუნი მოესმა. ქიმერებივით (მითიური ურჩხულებივით) მობობღავდნენ აქლემები ნისლში. გამვლელები დალასლასებდნენ ირგვლივ, როგორც ლანდების (აჩრდილების) უცნაური ბერიკაობა (თამაში).

აღარ ჩანდნენ მეფისა და კათალიკოსის სასახლეები, მათი მიმდგომი გალავნები, ციხე-კოშკები, ქვითკირები (ქვით ნაშენი შენობები), ქარვასლები (სავაჭრო სახლები), ფანჩატურები (ღია ნაგებობები).

ცისკიდურებზე (ჰორიზონტზე) ნაჩრდილევიც (ჩრდილიც) აღარსად იყო.

ამ ნისლში ჩაფლულ სასახლეებს, ციხეებს და ფანჩატურებს, ყველას ზემოდან დასცქეროდა სვეტიცხოველი.

ნისლს ვერ დაეთრგუნა (დაეჩრდილა) მისი უცნაური ტანკენარობა (მოხდენილობა) და ისეთ წუთებში, როცა შენობებსა და ხეებს, კაცსა და ცხოველს, ყვავილსა და ფოთოლს, ყველას გასცლოდა (წართმეოდა) პირველადი მშვენება და ხალისი, იდგა ეს ტაძარი უფრო დიდებული, ვიდრე ნამდვილად იყო ამ წუთში.

წვრილმანი ნაკლოვანებები ნისლს დაეფარა, ხოლო მის ანაგობას (აშენებულ ფორმას) ვერ მორეოდა იგი. ასე რომ, შორიდან მაცქერალს ტაძარი დასრულებული ეგონებოდა.

დროის მანძილიდან გახარებული ოსტატი თავის ქმნილებას შესცქეროდა.

„როცა ყველაფერს წვიმა წაშლის, როცა ყველა ხმას ქარი წაიღებს, სვეტიცხოველი კიდევ უფრო დიდებას მოიმატებს.

მართლაცდა, სხვა რა ევალება ოსტატს, თუ არა წამიერის (დროებითის) მარადჟამულად (მარადიულად) ქცევა? სხვა რა ევალება ამქვეყნად ოსტატს, თუ არა წარმავლობის (დროებითობის) ნისლთან ჭიდილი (ბრძოლა)?“

ნისლმა გადალახა ზედაზენისა და არმაზის მთები, ტაშირისა და ტაშისკარისკენ დაძრულიყო.

***

ტაძრის კარიბჭესთან ახალი, უსიამოვნო ამბავი დაახვედრეს: გუმბათზე ფიქალის (ფილაქნის) დაგებისას ფეხი დაუცურდა კირითხუროს (მშენებელს) კარაისძეს სტეფანოზს. უბედურს სული არ დაჰყოლია (არ გადარჩენილა) მიწამდე.

მეფის ხუროთმოძღვარი (მთავარი არქიტექტორი) შემზარავ სანახაობას წააწყდა. ტვინი და თმები ერთმანეთში არეულიყო. არსაკიძემ ბრძანა და მისი დალეწილი (დამსხვრეული) ნეშტი (ცხედარი) ტაძარში დაასვენეს. ტაძრიდან გამოსულს სამცხელი მონები შემოეხვივნენ გარს.

მათ შესჩივლეს: „უმი მხალის (ბალახის) მეტს არაფერს გვაჭმევენ, აღარ გვაქვს სამუშაო ძალა“.

ასისთავმა (ასი კაცის მეთაურმა) შესჩივლა: „ცამეტი მონა გაგვექცა წუხელ“.

„წავალ, ვინახულებ განმგეთუხუცესს (მთავარ მმართველს), იქნებ მონებს რიგიანი (კარგი) საკვები მისცენ“, – ეს გაიფიქრა არსაკიძემ, გულარეული (გაბრაზებული) გამობრუნდა.

გალავნის კარებთან ყბაახვეული კალატოზი (ქვისმთლელი) შემოხვდა. მან თქვა, რომ გუშინ საღამოს ლაზებმა ბერძენ მუშებს სცემეს.

არსაკიძემ კირითხურო ბოდოკია ახმობინა. ბოდოკია გულმართალი კაცი იყო, ლაზი.

მოხუცმა დაამოწმა (დაადასტურა): „მართლაც ლაზებმა სცემეს ბერძნებს“, ისიც დაამატა: „ჩვენს ლაზებს მიუძღოდათ ბრალი“.

ახალგაზრდა მონა წათაიამ ბერძნის ულუფა (კუთვნილი წილი) ოსპის წვენი წაართვა.

ოსპის პატრონი აყვირებულა, წათაიას შემოუკრავს (დაურტყამს) და წაუქცევია ბერძენი. ბერძენს ბერძნები მიშველებიან, შეკრებილან ლაზებიც, წასარჩლებიან (დახმარებიან) ლაზს, და საშინლად დაუჟეჟავთ (სცემეს) ბერძნები.

არსაკიძემ სასტიკად დატუქსა (გალანძღა) თავისიანები და ტაძრის ეზოდან გავიდა.

მზეს ყური ამოეყო (ამოჩანდა) უკვე. ჯერ კიდევ ისეთი ყვითელი იყო იგი, როგორც რძეში მოხარშული კვერცხის გული.

ნელ-ნელა გაიფანტა ნისლი, ჰაერი ცოტა ხნით ამღვრეული ჩანდა, როგორც არაგვის გაზაფხულის წყალდიდობის დროს.

ციხეების დაკბილული ქონგურები (კედლის კბილანები) გამოჩნდნენ ცისკიდურებზე. კოშკების, სასახლეების, ქარვასლების ზედა ნაწილები მოიხატნენ ცაზე.

ჯერ ნახშირისებრ მუქი ხაზებით შემოხაზულნი ჩანდნენ ისინი. გავიდა ხანი, მუქი სვირინგები (ხაზები) გაიცრიცნენ (გაფერმკრთალდნენ) მინისფერ ფონზე.

ლაინისფერი (იასამნისფერი) და იისფერი ებრძოდნენ ერთმანეთს ცაზე ცოტა ხნით. ენდროსფრად (წითლად) შეიღებნენ დურაჯისფერი (მოწითალო-მოყავისფრო) ღრუბლები, ცაზე კრაველებივით (ბატკნებივით) მიმოფანტულნი. ბოლოს უჩინარმა არსთა მხატვარმა (ღმერთმა) ღრუბლები სოსანისფერი (იისფერი) საღებავებით შეღება, ფოთლოვანში სიმწვანემ იფეთქა და ჩიტუნები სასიამოვნოდ აჟღურტულდნენ.

სასახლის ბაღში ფარშავანგები უხეშად ჩხაოდნენ.

ნაშუადღევამდე ელოდა არსაკიძე განმგეთუხუცესს, მერე ასე უთხრეს: „უფლისციხიდან მოველითო (ველოდებითო). ცოტა ხნის შემდეგ თუ შემოივლი, აქ დაგხვდება უცილოდ (აუცილებლად)“.

ღამენათევს (უძილარს) თავი სტკიოდა.

ასე იფიქრა:

„ბაღში გავივლი, იქნებ ტკივილმა გამიაროს“.

ალუჩების მწვანეში ბულბულები უსტვენდნენ. წინა ღამით დაწყებულიყო ხეხილიდან ყვავილების ცვენა.

მიწის წვენით დაბერილი კვირტები მზეს უღიმოდნენ. თოვლის ფიფქივით მოეჩითა (მოეფინა) ყვავილების ნამუსრევს (ნარჩენებს) მიწა. ახლაც სასიამოვნოდ მოციალებდნენ ისინი ჰაერში. მშვლები (ირმები) დაჯირითობდნენ ბაღში.

„კოლონკელიძისეულ ირმებს თვალს შევავლებ (შევხედავ)“, – ეს გაიფიქრა არსაკიძემ და საჩიხესკენ (სანადირო ცხოველების სადგომისკენ) მიმავალ ბილიკს დაადგა.

საჩიხეს შესასვლელთან სამი სეფე-მოახლე (სამეფო მოახლე) დახვდა. ვერც ერთი ვეღარ იცნო ლაზმა.

ჭორფლიანი მოახლე ამბობდა: „ერისთავის ქალს ვახლავართო“.

საჩიხეში თავად შორენა შესულიყო. ეფერებოდა, თვალებს უკოცნიდა ნებიერას (საყვარელ ირემს). გაუნძრევლად იდგა ლომისფერი ირემი, ალერსიანი თვალებით შესცქეროდა თავის გამზრდელს.

ადამიანსა და ნადირს უსიტყვოდაც ეპოვნათ საერთო ენა.

ნებიერას ნესტოები დაბერვოდა (გადიდებოდა), გიშრისფერ ჭლიკებს (თვალის გუგებს) აპაკუნებდა. მხოლოდ მაშინ მოიხედა შორენამ, როცა ირემი შეკრთა უცხო პირის მოახლოებისას.

ველის ყაყაჩოსავით შეუწითლდა ღაწვები (ლოყები) ქალს. თვალებიდან ზღვისფერმა სილურჯემ იელვა (გაიელვა).

გახარებულმა მიაძახა:

„უტა!“

ეს არ იყო ბავშვობაში დარქმეული უბრალო სახელი, არამედ გაცილებით უფრო ტკბილი, ვიდრე ბავშვობის მოგონება. დედის ალერსს იტევდა იგი, დაღუპული მამის გლოვას, ლაზისტანის მშობლიური ზღვის შრიალს, ფხოვში გატარებული სიჭაბუკის (ახალგაზრდობის) სიხარულს.

ამ სიტყვაში კვლავ გამოეცხადა მას ის ბედნიერი წუთები, როცა პირველად შეხვდნენ ისინი ერთმანეთს ფხოვში, როცა არც ერთმა მათგანმა იცოდა, თუ რა იყო მათ შორის ქალი და ვაჟი.

ახლა?

ახლა უკვე დობილის (დის) ხმა როდი იყო ეს, არამედ ქალის ძახილი.

არსაკიძე მიეჭრა, მაგრამ კვლავინდებურად (როგორც ადრე) გადახვევა ვეღარ შეჰბედა. სახეალეწილმა (სახედაბნეულმა) ორივე ხელი დაუკოცნა.

შორენა მოულოდნელად გაოცდა, მაგრამ არაფერი უთქვამს, ვაჟს მარჯვენა ლოყაზე აკოცა.

მაშინვე შეამჩნია სახეზე ყვავილისგან ოდნავ დატოვებული ნაიარევები. შეშინებულმა ჰკითხა:

„რა მოგივიდა, უტა?“

არსაკიძეს არც კი ახსოვდა, რომ სახეზე ყვავილის ნაიარევები ჰქონდა. იფიქრა: ალბათ, ქალს უცნაურად მოეჩვენა, რომ ძველებურად არ მოვეხვიე.

„რაო, რას მეკითხები, შორენა?“

„რა მოგივიდა სახეზე, უტა?“

„მცხეთაში ყვავილი გადავიტანე (ავად ვიყავი ყვავილით).“

„ვინ გივლიდა, საწყალო?“

„გარეუბანში, გომურში ვიწექი უპატრონოდ, ერთი მონაზონი მივლიდა უსასყიდლოდ (სამადლოდ).“

არსაკიძის თვალი შორენას ჩაცმულობას შეაჩერდა.

ერისთავის ქალს ალმასის ქუდი ეხურა, ზემოდან კვერნის ბეწვის მოსასხამი ეცვა, მარგალიტის საყბეურებითა და ხოხბისყელისფერი საწმერთულით, რომელიც ოქროს ძაფებით იყო მოქარგული.

მოულოდნელად წინა ღამის სიზმარი გაახსენდა — ყაყაჩოებისა და თაველების თაყვანისცემა. შორენას თავთუხისფერი თმები ჰქონდა, თვალებში კი ლაზისტანის ზღვის სილურჯე უელავდა.

არსაკიძე გაოცდა: „რა მალე ამიხდა სიზმარიო.“

ამ დილითაც ნაზი იყო, როგორც ქერუბიმის ფრთები, ხმა ჰქონდა წკრიალა (ვერცხლის ზარებივით, ხევისბერების დროშაზე მიბმული!). როცა საჩიხედან გამოვიდნენ, ლაზმა მოახლეების სახეზე გაოცება ამოიკითხა.

ეტყობოდა, უკვირდათ კიდეც: რატომ მიესალმაო ასე თბილად ერისთავის ქალი ვიღაც „ფხოველს“, კირით (ცაცხვით) დასვრილ ჩოხაში ჩაცმულს.

წინ წავიდნენ.

ვაჟმა მოახლეების ვინაობა იკითხა.

„დედოფალთან ვიყავი სტუმრად, სეფექალები (დედოფლის მხლებელი ქალები) თან გამომატანა, რადგან ნებიერას სანახავად მოვდიოდი.“

არსაკიძეს სახეზე ნეტარების ღიმილი ეხატებოდა.

დაცვარულ მწვანეში მხიარულად უსტვენდნენ შაშვები, ჟრიამულით ეგებებოდნენ ნისლის ზღვიდან მშვიდობით გამოსულ მზეს.

ახლა გაახსენდა არსაკიძეს, რომ ვარსკვლავთმრიცხველები ამ დღისთვის მზის დაბნელებას ელოდნენ. ფარსმან სპარსის ვარაუდი ამჯერად არ გამართლდა.

არსაკიძე შორენას გვერდით მიდიოდა.

მისი სუნთქვა და ხმა ნაზი იყო, თავადაც ნაზი და ველური იერი ჰქონდა, უფრო სანუკველი, ვიდრე გაზაფხულის მიწის სურნელი.

სულ ახსენებდა არსაკიძის ლაზურ სახელს. ძველებურად ეტიკტიკებოდა „უტას“, როგორც ძმას, როგორც ძუძუმტეს (ერთად გაზრდილს).

მხოლოდ ერთმა ამბავმა გააოცა არსაკიძე ძალიან. სიტყვაც არ დაუძრავს თავის დანიშვნის გამო, არც გირშელი უხსენებია, ყველისციხის პატრონი.

რატომღაც ვარდისახარი გაახსენდა.

„მომავალ კვირას ვათხოვებთო ვარდისახარს.“

არსაკიძემ ქალის გამომცდელი შემოხედვა დაიჭირა: „ყველაფერი ვიციო, რაც კი ოდესმე მომხდარა თქვენს შორის.“

ეს ამოიკითხა მის მზერაში ვაჟმა.

გულის გარეთ (გულგრილად) შეეკითხა არსაკიძე:

„ვის მიათხოვეთო ვარდისახარი?“

„მეფე გიორგის ბრძანებით, ფარსმან სპარსს.“

მცირე ხნის დუმილის შემდეგ ერისთავის ქალმა დაამატა: „მხოლოდ ამ დილით დაითანხმა დედამ, ასე ამბობდა მანამდე: მონაზვნად შევდგები, ან არადა, არაგვში დავიხრჩობო თავს.“

მეფის სასახლემდე მიაცილა კოლონკელიძის ქალი კონსტანტინემ. გამოთხოვებისას შორენა ეუბნება:

„ხურსისეულ სასახლეში გვინახულე, უტა“...

მიდიოდა წაბლების ხეივანში. ყოველ წუთს თვალწინ ედგა შორენა. მისი ხმა, მისი სუნთქვა ჯერ კიდევ არ გაჰყროდა არსაკიძის ცხოვრებას.

ასე ეგონა: „გვერდით მომყვებაო კიდევ.“ ახსენებდა თითქოს მის ლაზურ სახელს, აგონებდა ბავშვობას, შეწყვეტილ სიჭაბუკის სიხარულს, უნაზეს დედას, ფხოვის მაღალ ცას და ლაზისტანის კამკამა (კრიალა) ზღვას.

ისევ მოესმა სივრცეში შორენას ხმა, ისევ იელვა მის წინაშე ზღვისფერმა თვალებმა.

მისი შემოხედვა უმანკო იყო, მისი ხმა კი — ზეცის რეკვასავით ნაზი.

„მართლაც, მართლაც ღირსია შორენა, რომ ველის ყაყაჩოები თაყვანს სცემდნენ. ოქროს თაველები თავს იხრიდნენ მის წინაშე და უმძვინვარესი მხეცები ეგებებოდნენ ფეხებთან სასურველს.“

ასე ეგონა არსაკიძეს ამ წუთში, სრულიად ახალი ადამიანი შემატებოდა მის ცნობიერებას. აღარ ჰგავდა იგი ფხოველ ძუძუმტეს. „ხელახლა შობილაო ეს ქალი მისთვის, ამ გაზაფხულის მშვენიერ დილას.“

* * * * * * *

სხვა რამეც უკვირდა არსაკიძეს:

„ვარდისახარი... ფარსმან სპარსს?“...

ჯერ კიდევ ამ გაზაფხულზე მსაჯულთუხუცესის (მთავარი მსაჯულის) მიერ იყო ფარსმანი დაბარებული, რაღაც საშინელი ბრალდების გამო პასუხის გასაცემად.

ახლა კი ვაზირებს გადაუწყვეტიათ მისი დაოჯახება, თითქოს რომელიმე დიდი ერისთავი ყოფილიყო ფარსმანი, ისე გულმოდგინედ ეკიდება მის დაქორწინებას მთელი სასახლე...

„უცილოდ მოსჭორა (მოუყვა) ქალმა გლახუნა ავშანისძისადმი შეყვარების ამბავი. სეფექალები (დედოფლის მხლებელი ქალები) რამ გამოლია სასახლეში, რომ ოვსთა მეფის ყოფილ ხარჭას (საყვარელს) არ დასხმოდა გიორგი მეფე თავს?!“

მხოლოდ ეს იწვევდა ეჭვის ნატამალს (მცირე ნაწილს): „ბებერ ფარსმანს ვინ მისცაო საკბენი კბილები (ძალა, უფლება)?“

ან გიორგი მეფის მიერ შერქმეული სახელი „გლახუნა ავშანისძე“ სად გაიგონა ვარდისახარმა?

ამ წუთში სამუდამოდ შესძაგდა ეს ქალი.

ინანა: ფხოვის ცის ქვეშ გატარებული ტკბილი ღამეები, ინანა თავისი პირველი ვნება ამ „უსირცხვილო მეძავის მიმართ“.

– XXXI –

თავი XXXI

განმგეთუხუცესი (მთავარი მმართველი) უხეში კაცი აღმოჩნდა. უკმეხად (უხეშად, მკაცრად) მიიღო მეფის ხუროთმოძღვარი (მშენებელი).

კურდღლის ტყავის მოკლე ქურთუკი ეცვა, ზანტად (ნელა) აფახულებდა ლოპინარისფერ (მოყვითალო-მოწითალო) თვალებს. უზარმაზარ სელზე (ტახტზე) იჯდა სახედაჭმუჭვნილი, უკბილო ბერიკაცი.

ეჭვით შესცქეროდა არსაკიძეს თავისი დაფანჩვული (გაწეწილი), თეთრი წარბებიდან.

ქუშამომჯდარ (გაბრაზებულ) ცხენსავით ქშინავდა, უსიტყვოდ უსმენდა არსაკიძეს. როცა ლაზმა მოხსენება დაასრულა, თავი ასწია ბერიკაცმა, მკლავი ყბაზე შემოიდო და უგუნებოდ (ცუდ ხასიათზე მყოფმა) შეეკითხა ხუროთმოძღვარს:

„ოსპის წვენის გამო წაკიდებულან (დაპირისპირებულან) ლაზები და ბერძნები?“

„დიახო“, დაუდასტურა არსაკიძემ იმ იმედით, რომ მონებს საზრდოს (საჭმელს) გამოუცვლიდნენ.

„ალბათ გემრიელი ყოფილა ოსპის წვენი, არა?“

ეს თქვა, ულოსავით (ნამგალივით) დაგრეხილ, თეთრ ულვაშზე ჩამოისვა პეშვი (მუჭა), მერე დაასწრო სტუმარს, სელიდან წამოდგა და გესლიანი (ბოროტი) ღიმილით ეუბნება:

„ეს იცოდე, ჭაბუკო, მაძღარი (ნასიამოვნები, დანაყრებული) მონები ვერაფერს შექმნიან კარგს. ეს ციხეები, ეს ეკლესიები და ეს სასახლეები მშიერების მიერაა აგებული.“

სახეში შეაჩერდა არსაკიძეს და ეკითხება:

„შენ ლაზი ხარ, ხომ?“

„თუ ლაზი ხარ, ეგეც გეცოდინება, ჭაბუკო, სადოღე ცხენი თუ გააძღე, რბოლაში სხვა მიასწრებს უცილოდ (აუცილებლად), მწევარი (მონადირე ძაღლი) თუ გააძღე, კურდღელს ვერ მიეწევა, მგელი, რომ მგელია, მგელი რომ მშიერი არ დაძრწოდეს (არ დადიოდეს), მაკე (ფეხმძიმე) ცხვარიც გაასწრებდა უთუოდ (აუცილებლად).

ხალხი თუ გაძღა, ჭაბუკო, ეს იცოდე, ლოცვასაც მიატოვებს და შრომასაც, მაშინ აღარც ციხეები გვექნება და აღარც ეკლესიები“...

„ჰი, ჰი, ჰი“, - ჩაიხვიხვინა ბერიკაცმა, ორი ნადირისებრი ღოჯი (ეშვი) გამოუჩნდა.

იდგა მის წინაშე არსაკიძე მდუმარედ, წასვლა ეჩქარებოდა, მაგრამ ვერ გაბედა ნაბიჯის გადადგმა. ახლა ღირკილოებზე (მუხლებზე) წაეპოტინა (ხელი მოკიდა) განმგეთუხუცესი.

„შენ ქრისტიანი ხარ, ხომ?“

„ქრისტიანი ვარო“, ეგეც დაუდასტურა ლაზმა.

„აბა ერთს კიდევ გეტყვი, ჭაბუკო, განა ჩემი მოგონილია ის, რაც გითხარი. უფალი ჩვენი მაცხოვარიც ამას ასწავლიდა ხალხს.

უდაბნოში შიმშილობდა თავად, შეგირდებსაც აშიმშილებდა. ისიც ხომ გახსოვს, ჭაბუკო, ხუთი პურითა და შვიდი თევზით რომ დაანაყრა მან ბევრზე ბევრი?

რაკი ქრისტიანი ხარ, ეგეც სწორია, რომ იცოდე, ჭაბუკო: ხალხს სამი რამ უნდა ასწავლოს ერის ყოველმა წინამძღოლმა: შიმშილი, ლოცვა და შრომა, ხოლო რაც შეეხება ომს, ომში აზნაურები წაასხამენ მონებს“...

თავი XXXII

– XXXII –

სვეტიცხოვლის კარიბჭესთან ბოდოკია შემოეგება არსაკიძეს.

„შენ გელოდი, ოსტატო.“

ამბობს ბოდოკია.

„ხომ არაფერი მომხდარა კიდევ?“

„ჩუქურთმიანი ლოდია ჩრდილოეთის კედელზე ასატანი, ოსტატო.“

ნაბიჯს აუჩქარა არსაკიძემ, მიხვდა, თუ რომელ ლოდს გულისხმობდა ბოდოკია, ლაზი.

სვეტიცხოვლის ტაძარზე ახლაც დარჩენილია ტაძრის მოდელი.

სწორედ ამ მოდელის ქვემოთ არის ჩადგმული ეს ჩუქურთმიანი ლოდი, მასზე სამმხრივი ჯვარია და ასომთავრული წარწერა ასეთი:

„ღვთის ნებით განახლდა ეს სამირონე (ადგილი, სადაც მირონი მზადდება), ქრისტეს მიერ კათალიკოს მელქისედეკის ბრძანებით. შეიწყალე, უფალო, შენი მონა ოთხი კალატოზი (მშენებელი), ამინ.“

დიდხანს ჭირვეულობდა ამ ლოდის გამო კათალიკოსი, სამჯერ დაიწუნა ჩუქურთმიანი ჯვარი, ბოლოს, როგორც იქნა, ეს უკანასკნელი მოიწონა. ამიტომაც ჰქონდა ნაბრძანები არსაკიძეს: „უჩემოდ არ ჩადგათო ლოდი.“

ეს ამბავი პარასკევს მოხდა. შაბათს მელქისედეკი აპირებდა მშენებლობის დასათვალიერებლად მოსვლას, ამიტომაც ეჩქარებოდათ ოსტატებს.

კალატოზებმაც იცოდნენ მელქისედეკის ჭირვეულობის ამბავი, ამიტომაც ვეღარ ანდეს მისი ატანა მონებს. ხუთივე ავიდნენ ხარაჩოზე.

როცა საბელით აზიდეს ლოდი, მოხუცი ბოდოკია წაეპოტინა (ხელი მოკიდა) პირველი, მარყუჟიდან გამოხსნა ლოდი, მაგრამ ვეღარ მოერია თავად.

სამი დანარჩენი კალატოზი უმარჯვოდ იდგა, ხარაჩოს ძელები ნისლისგან გაცურებული იყო, ფეხი ვეღარ მოიმაგრეს, ამიტომაც დროულად ვერ მოეშველნენ ბოდოკიას.

ლოდიც გაცურებული იყო, ხელი მოეცარა ბოდოკიას, მაგრამ მკერდი მაინც შეაგება ოსტატმა, ისევ წაეპოტინა, მაგრამ ვეღარ შეიმაგრა ლოდი.

წინ წავიდა კონსტანტინე არსაკიძე, მკლავები შემოაჭდო ლოდს და საოცრად გაწითლდა მთელ სახეზე. კალატოზებიც დაიძრნენ ადგილიდან, მაგრამ ვერც ერთმა მოიკიდა სველ ხარაჩოზე ფეხი, კარგა ხანს გაუძლო არსაკიძემ ოთხი კაცის ტვირთს, ვეღარც მას მიეშველნენ დროულად.

ხელი გაეშვა?

ბოდოკია იქვე იდგა, დაშავდებოდა მოხუცი, ბოლოს ჩუქურთმიანი ლოდიც აუცილებლად დაიმსხვრეოდა.

სამმა კაცმა ისევ მოახერხა საქმის გაკეთება, ძალიან დაღლილი ბოდოკიაც დაეხმარა. დიდი სიფრთხილით ჩასვეს მოჩუქურთმებული ქვა, მაგრამ სახეშეცვლილი არსაკიძე ხარაჩოზე შეტოკდა.

ბოდოკიამ თვალი მოჰკრა მას, ხუროთმოძღვარს სახეზე ლაჟვარდისფერი გადაჰკრა.

როცა არსაკიძე ძირს ჩამოიყვანეს, წელი ვერ გაიმართა. მშვილდივით მოკეცილი დაეცა მიწაზე. მეფის ხუროთმოძღვარი საკაცეზე დააწვინეს და თორმეტმა ქვისმთლელმა რატის სასახლეში წაიყვანა.

ნონაი საწყალობლად ატირდა.

„წუხელ ცუდი სიზმარი ვნახე, ბატონმა არ დამიჯერა და ამიტომაც შეემთხვა ეს უბედურება“.

მელქისედეკი იმ დღეს უფლისციხეში იყო. მეფე გიორგიმ ავადმყოფის სანახავად მსახურთუხუცესი გაგზავნა.

ფარსმან სპარსი დაიბარეს, მაგრამ ფარსმანმა მოიმიზეზა, რომ ავად იყო. უფლისციხეში კაცი გაგზავნეს, მაგრამ თურმანიძე წინა დღეს თმოგვში წასულიყო.

ორი კვირის განმავლობაში არსაკიძე სიკვდილ-სიცოცხლის ზღვარზე იყო. ნონაი უმწეოდ დაფაცურებდა, ავადმყოფს შავ შარბათს, თემრი ჰინდის, უშხულისა და ბროწეულის წვენს ასმევდა, ყოველდღე სვინტრისა და თალგამის მხალს აჭმევდა.

ავადმყოფი არ აპირებდა გამოჯანმრთელებას.

ბოლოს არსაკიძე დარწმუნდა, რომ სიცოცხლის დათმობა მოუწევდა. ოსტატი ძალიან ნაღვლობდა, რომ სვეტიცხოველი დაუსრულებელი რჩებოდა.

მთელი სიცოცხლე სხვის ქვეყნებში ხეტიალსა და უაზრო შრომაში გაატარა. ცხრაკარსა და ითვალისში აგებული ორიოდე ეკლესია მის სახელს უკვდავებას ვერ მოუტანდა.

ოსტატმა კარგად იცოდა: მუზები მართლაც მიილტვიან უღრან ტყეებსა და უკაცრიელ მთებს, მაგრამ თუ მათი შთაგონების საგანი სატახტო ქალაქებს ვერ მისწვდა, ვერც ერთი ოსტატი ვერ გაითქვამს სახელს.

სვეტიცხოველი იყო მისი სიჭაბუკისა და მამაკაცობის ყველაზე გამორჩეული ქმნილება, საქართველოს გულში, საჩინო ადგილას აგებული.

რამდენი შრომა და ტანჯვა ჩააქსოვა ამ დიდ ქმნილებაში და ახლა სიკვდილს უნდა გადაეჭრა გზა!..

ეწყინებოდა მოხუცი დედა, რომელიც ფხოვის ცივ მიწაში დარჩენილი მამის ძვლების ერთგული დარაჯი იყო. ბოდოკია უნდა გაეგზავნა კვეტარში, მაგრამ საქმეს ხომ ვერ მოაცდენდა ჩინებულ ქვისმთლელს?

ეს კი უნდოდა, როგორმე დედასთან მისულიყო სიკვდილამდე, იქნებ მისმა ლოცვამ და სიყვარულმა გადაარჩინოსო სიკვდილს.

ერთი და ყველაზე საწყალობელი დარდიც უნდა გაჰყოლოდა ამ უხეირო წუთისოფლიდან.

ერთხელ მაინც, ერთხელ მაინც კიდევ ენახა შორენა, როგორმე შესულიყო საღამოს ხურსის სასახლეში და ერთხელ მაინც გაეგონა მისი პირიდან დედის მიერ შერქმეული ლაზური სახელი „უტა“.

თურმანიძე ავადმყოფს სიკვდილამდე მიუსწრო.

ექიმმა მარჯვენა მკლავი გაუხსნა. სისხლი ადინა საგუალის ძარღვიდან. გრილი შარბათები ასვა, ვარდის კაჭაჭის ფოთლები დაანაყვინა ნონაის, უხვად ასვა წვენი, ქაფურში გავლებული გრილი ტლეები შემოადო.

სამ დღეში არსაკიძე გამოჯანმრთელდა.

ექიმმა ასე დაადგინა: მეფის ხუროთმოძღვარი ორი თვე მაინც არ გასულიყო ხარაჩოზე.

არც ცხენზე შემჯდარიყო ორი თვე, ყოველგვარი სწრაფი მოძრაობა აკრძალული ჰქონდა.

ერთი კვირის შემდეგ თავად დგებოდა ფეხზე.

მთელი დღე რატის სასახლის აივანზე იჯდა. გულდაწყვეტილი გასცქეროდა თავის საყვარელ ქმნილებას შორიდან.

ყოველ დილას მოდიოდა ბოდოკია, ავადმყოფი ოსტატისგან მითითებებსა და რჩევებს იღებდა.

თითქმის ყოველ დილით არსაკიძე აივნიდან ხედავდა სანადიროდ მიმავალ შორენას.

ერისთავის ასული მეფე გიორგის ოქროსფერ ულაყზე იჯდა. ორი მოახლე და ორი დიაკონი ცხენებით მისდევდნენ, შავარდნიანი ბაზიერებიც თან ახლდნენ.

მარჯვენა და მარცხენა მხარეს გიორგი და გირშელ მიჰყვებოდნენ საომარ ცხენებზე ამხედრებულნი. თორმეტი ჯავშნიანი რაინდი თან ახლდა მეფესა და ერისთავს.

ბოლოს მონებს ურმით მიჰყავდათ მეფე გიორგის ავაზები. ავაზებს ატლასის ზეწარი ეხურათ, თოკის თავი ურმის უკან მიმავალ მონებს ეჭირათ ხელში.

აივნიდანვე ამჩნევდა არსაკიძე, რომ შორენა მხიარულად ესაუბრებოდა მეფესა და ერისთავს.

გირშელის საცოლეს სანადირო ტყავის კაბა ეცვა, ფეხზე ოქროქსოვილი ზორტებითა და მარგალიტების ფოჩვებით შემკული ტარსიკონის ჩექმები ემოსა. ბროწეულის ყვავილისფერი საწმერთულის ტოტები ვერცხლის უზანგებამდე სწვდებოდა.

თავი XXXIII

– XXXIII –

„...და ღმერთმა გამომგზავნა, რათა დავამსხვრიო სამი სახის ადამიანი: ქედმაღალი, მრავალი ღვთაების თაყვანისმცემელი და მხატვრები. უფრთხილდით, ხალხო, უფლისა და ადამიანის გამოსახვას. ნება გეძლევათ ხატოთ მხოლოდ ხეები, ყვავილები და უსულო ქმნილებები...“

როცა მარტოობა გულზე შემოაწვებოდა, არსაკიძე ტილოსა და საღებავებს გადმოიღებდა, თავისთვის ხატავდა...

ერთ დღეს, სადილის შემდეგ, ავადმყოფი ტახტზე წამოწოლილიყო. სამი ბერი ამოვიდა რატის სასახლის კიბეზე.

მეფის ხუროთმოძღვარი იკითხეს.

ნონაი შემოფაცურდა: ვიღაც ბერები გკითხულობენო, ბატონო.

„მობრძანდნენო“, უთხრა არსაკიძემ.

როცა სტუმრები დარბაზში შემოვიდნენ და თავსაბურავი მოიხსნეს, არსაკიძემ კათალიკოსი მელქისედეკი იცნო.

კონსტანტინე შეკრთა, მაგრამ მელქისედეკმა ადგომა არ დაანება, თავად მოიტანა მის სასთუმალთან სელი.

დაჯდა, ალერსიანად გამოკითხა ჯანმრთელობის ამბავი.

მელქისედეკს ჯვალოს ჩოხა ეცვა, სრულიად გახუნებული. ხელში ბერული, ორკაპიანი არგანი ეჭირა.

სტუმრები ცოტა ხანს დარჩნენ, კათალიკოსმა მოიმიზეზა, რომ საღამოსთვის ეჩქარებოდა.

წამოდგა.

ავადმყოფს ჯვარი გადასახა.

ეუბნება:

„დღეს უფალს შევევედრებით შენი განკურნებისთვის, შვილო, მალე გაჯანსაღდები ღვთის ნებით, სვეტიცხოველს მალე დაასრულებ. ტაძრის კურთხევაზე ძალიან საპატიო სტუმრებს ველოდებით ბიზანტიიდან“.

ეს შაბათს საღამოს მოხდა.

არსაკიძე გაოცებული იყო: როგორი სათნო კაცი ყოფილა მელქისედეკი! ტკბილად შესაყრელი და სასიამოვნო მოსაუბრე ეჩვენა საერთოდ ბუზღუნა და ჭირვეული მოხუცი.

საქმიანობაში მელქისედეკი აუტანელი იყო, წვრილმანი, სასტიკი, ხშირად განუზომლად ახირებული.

კირითხუროებს, ქვისმთლელებს და მონებს მეხივით ეშინოდათ მისი.

როცა ის მშენებლობის შესამოწმებლად ჩამოივლიდა, დაახლოებით ორი ათასი მუშა ისე გაჩუმდებოდა, თითქოს ქორის ჩრდილმა გადაუფრინაო ნიბლიების გროვას.

არავინ იცოდა არასდროს, რომელ წუთს, რომელი ჭიშკრიდან შემოვიდოდა ის სვეტიცხოვლის ეზოში. თავის გახუნებულ ჯვალოს ჩოხაში, უბრალო ბერისგან ძლივს გაარჩევდა მას კაცი.

როცა ყველა დარწმუნებული იყო, რომ მელქისედეკი უფლისციხეში იყო, იმავე დღეს მოაკითხავდა ტაძარს.

ხმა დავარდებოდა: კათალიკოსი ავად გახდაო, ბავშვებივით გაიხარებდნენ მონები, სწორედ იმ საღამოს მიადგებოდა ხარაჩოებს.

ყველას ეს აოცებდა: თრითინასავით დაძვრებოდა ზედ მუხლებდასიებული, პატარა ბერიკაცი.

ნონაი შემოვიდა. წამლები შეასვა ავადმყოფს, ცხელი რძე მოუტანა და სწრაფად გავიდა.

სიბნელემ მოიცვა დარბაზი. არსაკიძემ ერთადერთ ვარსკვლავს მოჰკრა თვალი. შემდეგ დიდხანს იწვა პირაღმა. ისევ მელქისედეკზე ფიქრობდა.

როგორი სასტიკი გამომეტყველება ჰქონდა მას საღამოს, სამთავროს ეკლესიაში ქადაგების დროს, როცა იაკობის მიერ ღმერთთან შერკინებას უხსნიდა მრევლს.

სიყრმიდანვე აოცებდა არსაკიძეს დაბადების ეს უცნაური ადგილი. ჯერ კიდევ ადრეულ სიჭაბუკეში, კონსტანტინოპოლში, მრავალჯერ უთქვამს: რა თამამად მოუციაო ამ სტრიქონების ავტორს ადამიანის ჭიდილი ღმერთთან?

ახლა უცნაურად აეკვიატა ასეთი განზრახვა: აუცილებლად დაეხატა იაკობის შერკინება უფალთან.

ისე ცოცხლად წარმოუდგა თვალწინ დასახატი საგანი, შეეშინდა, რომ ეს ყველაფერი ჩვენებად არ გადაქცეოდა.

ორ-სამჯერ იცვალა გვერდი. ვეღარ მოისვენა. ღამე რომ არ ყოფილიყო, აუცილებლად ადგებოდა და ხატვას შეუდგებოდა.

წამოდგა. ჯოხი აიღო. ბაღჩაში ჩავიდა.

ყველაფერს ეძინა ირგვლივ.

ოდნავ, სულ ოდნავ იჭვრიტებოდა მოყვითალო ღრუბლის ნაპრალიდან მთვარე, იისფერი რკალი ერტყა მნათობს.

ცაცხვის ქვეშ იდგა არსაკიძე. უხაროდა, რომ სასიცოცხლო ძალა შეემატა მის იოგებს. ათიოდე დღეც და უჯოხოდ ივლიდა, აუცილებლად შეივლიდა შორენას სანახავად.

გადახედა მძინარე ხილნარს. ასე ეგონა, მძინარე ბუნება მღერისო ძილში. მღეროდნენ ჩრდილადქცეული ხეები, მძინარე ყვავილები, დაცვარული ბალახი. ტკბილი იავნანასავით ესმოდა ფუტკრების ზუზუნი, მღეროდნენ ცისკიდურებზე გაწოლილი მთებიც, მათ ძირში გადაშლილ ზღვისფერ სილურჯეში არაგვი ნაზად დუდუნებდა.

ვაჟკაცურად ებრძოდა წიწამურის ველზე მამალი ხოხობი ღამეს...

კვირა დილას ადრე ადგა.

ამ დღისთვის სამთვარიო იუწყებოდა:

„დღე კარგია, ღვინის გადასხმა, ვენახის დარგვა, ქორწილი, ნადირობა და ყოველგვარი მგზავრობა კარგია“...

სამთვარიო გადადო, ჯოხი აიღო, ისევ დააგდო, ადგა და აივნამდე მივიდა უჯოხოდ.

ბაღს გადახედა.

გახარებული ჭიკჭიკებდა მზეჭვავა მწვანეში.

სიცოცხლე და შთაგონება კვლავ შეემატა.

შინ შებრუნდა, სამხატვრო ხელსაწყოები მოიმარაგა.

საღებავები მოამზადა, ტილო გაშალა.

რამდენიმე ხაზი გაავლო ტილოზე, უბრალო კონტურები მოხაზა: ნაღვარევს გადაღმა მდგარი აქლემების, მცველების, იაკობის ორი ცოლის, ორი მხევალის, თერთმეტი ვაჟის ბანაკი.

ახლა, ნაღვარევს გადმოღმა, ველზე მარტო მდგარი იაკობის ფიგურა მოხაზა და სწორედ ამ დროს ნონაი შემოვიდა. ვიღაც ჩალმიანი მოხუცი მოსდგომია უკანა კიბეს, მეფის ხუროთმოძღვარს იკითხავსო.

არსაკიძე მიხვდა, ვინ უნდა ყოფილიყო ეს ჩალმიანი მოხუცი.

ისე მოძალებული ჰქონდა შთაგონება, რომ ამ წუთში არავის ნახვა არ უნდოდა.

ფარსმანს სახე ბრაზისგან დაემანჭა. იფიქრა, რომ ამპარტავნობაში ჩაუთვლიდა, ამიტომ მხევალს უბრძანა, სტუმარი შემოეყვანა. არსაკიძე გაოცდა, როცა დარბაზში უკანა კარიდან ფარსმან სპარსი შემოვიდა. წელში მოხრილი, თითქმის უთმო მოხუცი ისე მოდიოდა, თითქოს რაღაცას ეპარებაო. ხელში გრძელი ყავარჯენი ეჭირა, რომლის სახელურიც ვერცხლით იყო მოჭედილი. შემოსვლისთანავე მიესალმა მასპინძელს და როცა შეთავაზებულ სკამზე დაჯდა, ასეთი რამ უთხრა არსაკიძეს: „მითხარი, ჭაბუკო, ამ სახლის უკან რატის კოშკია, არა?“ ამ კითხვამ არსაკიძე გააოცა. იფიქრა, ალბათ ამ დილით თრიაქისგან დამთვრალაო. სახეზე შეაშტერდა. არა, ფარსმანი მთვრალი არ უნდა ყოფილიყო. თავაზიანად მიუგო მოხუცს: „დიახ, კოშკია, ბატონო.“ „ეჰ, მე კი თავიდან საცხობი მეგონა, შვილო.“ ყავარჯენს ორივე ხელით მოეჭიდა, იატაკს დახედა და თქვა: „ცუდი ყოფილა სიბერე, შვილო, სიცოცხლე აღარ ღირს, როცა საცხობსა და კოშკს ერთმანეთისგან ვეღარ გაარჩევ.“ „ჰო, ის კოშკი დანგრეულია, შესაძლოა, ამიტომაც ვეღარ გაარჩიეთ, ოსტატო.“ „ეჰ, უკვე აღარ ვარ ოსტატი, შვილო, ახლა მეფე გიორგის შავარდნებს რევანდის ოყნას ვუკეთებ. მიმინოებს თრიაქ ფარუხს ვასმევ ფილენჯისგან განსაკურნავად. როცა მოჭიდავეები ოსტატები გახდებიან, ოსტატებმა რევანდის ოყნა უნდა გაუკეთონ შავარდნებს.“ არსაკიძე მიუხვდა ამ იგავების ფარულ მნიშვნელობას. ძველი ოსტატი გამოცდილი ჰყავდა: ფარსმანი სათქმელს არასოდეს იტყოდა პირდაპირ. ყოველთვის ირიბად მიმართავდა სიტყვას და უკან დასახევი გზასაც იტოვებდა. მისი ნათქვამი ორლესული მახვილივით მძაფრი იყო, ყოველთვის კალმახივით უსხლტებოდა ხელიდან მსმენელს. „რატომ იკითხე, ოსტატო, ამ კოშკის ამბავი ცოტა ხნის წინ?“ „ალბათ მოგეხსენება, ჭაბუკო, როცა კაცს სიბერე მოუწევს, ბავშვს დაემსგავსება. ასე სჩვევიათ ბავშვებსაც. ისეთ რამესაც იკითხავენ ხოლმე, რაც კარგად იციან თვითონაც. ბავშვები და მოხუცები იმითაც ჰგვანან ერთმანეთს, რომ მათ თანაბრად ეშლებათ ხოლმე ენა ლაპარაკისა. მხოლოდ ესაა: ბავშვს არ ეშინია სისულელის თქმისა, ის ალბათ ქვეცნობიერად ასე ფიქრობს: გავიზრდები, ჭკვიანურსაც ვიტყვიო. მოხუცებულიც ხშირად აცუნდრუკდება, რადგან გამოცდილებიდანაც კარგად იცის, მხოლოდ ბრძენკაცებს ემტერებოდნენ მეფეები, და არსად არც ერთ მეფეს, თუნდაც სულელსაც, გიჟები არ ჩამოუხრჩვია ჯერ. რადგან თვით უჭკუო მეფეებსაც ყოველთვის ესმოდათ: სულელები სათითაოდ რომ ჩამოახრჩო, მაშინ ვეღარც ხარკს მოაგროვებდნენ, ვეღარც ჯარს იპოვნიდნენ ომში წასაყვანად. ეგეც ხომ გსმენია: არავინ ისე მამაცად არ იბრძვის სხვის ომში, როგორც სულელი. მე ყოველთვის ასეთი გიჟი ვიყავი, სხვათა ომებში მამაცი გიჟი. რაც შეეხება კოშკს, ახლა გამახსენდა: ამ კოშკში ჰყავდა დამწყვდეული მეფე გიორგის რატი. ჭკვიანი კაცი იყო სახლთუხუცესი რატი. მან კარგად იცოდა: ვინც მეფეთა სამსახურისთვის თავს გადასდებს, მას საკუთარი სახლის უკან მზად უნდა ჰქონდეს საპატიმროც. რადგან ქარის ქროლვას ემსგავსება მეფეთა წყალობა, ხან ზემოთ მიჰქრის ეს ნიავი, ხანაც ქვემოთ.“ ფარსმანს ყავარჯენი გაუვარდა ხელიდან. დასწვდა, ისევ აიღო და გაშლილ ტილოს შეავლო თვალი. „ცუდ დროს მოვსულვარ, როგორც ჩანს, ჭაბუკო, სახატავად მოგიცლია, ვხედავ.“ „არაფერია, ოსტატო, მცირე რამ უნდა დამეხატა ჩემთვის. დიდი ხანია ფერწერაში არ მივარჯიშია.“ „ვინ გასწავლიდა ბიზანტიაში ფერწერას?“ „მხატვართუხუცესი ავრელიოს ალოსტოს.“ „ავრელიოს ალოსტოს! როდოსელი ბერძენი, არა? ფერწერაში ნიჭი მოგდგამს, გეტყობა... როდოსელი ბერძენი, დიახ.“ კვლავ გაიმეორა მხატვართუხუცესის სახელი და გვარი ფარსმანმა. თვალები მიაშტერა არსაკიძეს, მაგრამ ფარსმანი ისე ხშირად აფახულებდა წითურ წამწამებს, მისანიც ვერ შეიცნობდა მის გულის ხმას ამ წუთში. თვალებიც ისე უციმციმებდა, როგორც ბოროტი ვარსკვლავი. „აბა ერთს გეტყვი, ჭაბუკო, ყველაფერზე უფრო ძვირფასი მხატვრისთვის მაინც ისაა, რაც არც მელქისედეკ კათალიკოსს შეუკვეთია და არც მეფე გიორგის, ის, რასაც თავისუფალ დროს დახატავს იგი თამაშით. ეგეც იცოდე: მაინც თავისუფალი დრო და ფანტაზიაა შემოქმედების მთავარი მშობელი.“ ლაზი მიუხვდა ამ ფარული აზრის ნიშანს. არსაკიძეს მხოლოდ რამდენიმე ხაზი ჰქონდა გავლებული ტილოზე. ამ იგავით ეს უთხრა ფარსმანმა: ეს რამდენიმე ხაზიც სჯობიაო შენ მიერ აგებულ სვეტიცხოველს. ან რა ნიჭის გამო შეიძლებოდა ამ მონახაზის მიხედვით მსჯელობა? ცხადია, დასცინოდა იგი არსაკიძეს. არსაკიძე აიმღვრა, მაგრამ არაფერი უთხრა მოხუცებულ სტუმარს. თავისი ბერძნული განათლების მიუხედავად, არსაკიძე მაინც ლაზი იყო და არსად ისეთ პატივში არ არიან მოხუცებულები, როგორც ძველთაგანვე ლაზების ქვეყანაში. „სამოცდახუთი წელი შემისრულდა გუშინ. თუმცა ახალ ცხოვრებას მოვეკიდე, მხოლოდ გუშინწინ შევირთე ცოლი. ხელცარიელი მივდივარ სამარეში, შვილო, რადგან ყოველთვის იმას ვაკეთებდი, რასაც კეისარი, ხალიფა და აფხაზთა მეფეები მოისურვებდნენ.“ ამ სიტყვებმა ძალიან გააოცა არსაკიძე. წლების მანძილზე უსაუბრია მასთან და არც ერთხელ სიტყვაც არ დაუძრავს თავისი ცხოვრების გამო ფარსმან სპარსს. მხოლოდ ერთი რამ ყურმოკვრით ჰქონდა მას გაგონილი ამ უცნაური მოხუცის შესახებ. ის ჭორფლიანი ქალი თებრონია მისი მხევალი როდი ყოფილა, არამედ წანარელი მონაზვნის უკანონო შვილი. მონასტრიდან გაუგდიათ ფეხმძიმე ქალი, მონაზონი ძმებთან წასულა, ჭორფლიანი შვილი როგორც კი ჰყოლია, გუდანურში ჩაუსვამთ ბავშვი და ფარსმანის კარებთან დაუდგამთ ღამით. ფარსმანმა გაზარდა მერე თავისი ხარჭის ნაშობი და მხევალი თებრონია შეურქმევია მისთვის. ფარსმანი წამოდგა, გაშლილ ტილოს მიუახლოვდა, ყავარჯენს დაეყრდნო, კიდევ შეხედა ნახატებს და ასე თქვა: „შესაძლოა მხატვარმა წინასწარ იცოდეს კიდეც, რომ შენს სურათს ზედაც არ შეხედავს არავინ, გული მაინც მტკიცედ უნდა გქონდეს. რადგან ეგ ასეა: ჩვენს აზნაურებს მიმინოს განავალი ურჩევნიათ სურათებს, ხოლო დიდვაჭრებს - ხალიჩები, ბიზანტიელ დიდებულებს - ცხენები. ეპისკოპოსები ასე ამბობენ: მხატვრები მკრეხელები არიანო, ღმერთს ეჯიბრებიან ისინი, უსულო საგნებს სულს შთაბერავენო. ვერც კონსტანტინოპოლში გაყიდი შენს სურათს, რადგან ბიზანტიელი აზნაურნი და უაზნონი ამას მოითხოვენ: ბასილი კეისარი უნდა ხატოსო მხატვარმა. თეთრ რაშზე გადამჯდარი, შუბს ურტყამდესო ღიაპირა ურჩხულს. არც მუსულმანთაგან შეიძენს შენს სურათს ვინმე, რადგან მართლმორწმუნე მაჰმადიანი ფეხსაც არ შესდგამს იმ სახლში, სადაც სურათი ჰკიდია, ან ძაღლი აბია სადმე. მე ერთი ჭილის ეტრატი მაქვს შინ და იმ ეტრატში ასე წერია: „ვაი მას, ვინც ცოცხალ არსებას გამოხატავს. განკითხვის დღეს, მხატვრის მიერ გამოსახული პირები გაცოცხლდებიან, სურათიდან ჩამოვლენ, მიეჭრებიან დამხატველს და მოსთხოვენ სულს. და ის მხატვარი, რომელიც ვეღარ შეძლებს საკუთარი სულის მიცემას, უცილოდ დაიწვება დაუშრეტელი ცეცხლით.“ დამერწმუნე, ჭაბუკო, ყველაზე კარგი სურათი ისაა, რომელსაც არც უფლისციხეში, არც კონსტანტინოპოლში, არც ქაიროში არ ყიდულობენ ამჟამად, სწორედ ის, რომლისთვისაც სულს მოსთხოვენ ერთ დღეს დამხატველს.“ ფარსმანმა დილა მშვიდობისა დაუბარა არსაკიძეს, არც ჯანმრთელობისა, არც სვეტიცხოველის გამო უკითხავს რაიმე. წასვლის წინ ეს თქვა მხოლოდ: მეფე გიორგის შავარდენი გამხდარა ავად, რევანდის ოყნა უნდა გავუკეთოვო შავარდენს. წავიდა თუ არა ფარსმანი, არსაკიძემ განაგრძო ხატვა. * * * * * * * არსაკიძემ ამ სურათს სრული სამი კვირა მოანდომა, რადგან ექიმი ჯერ კიდევ არ ანებებდა სამუშაოდ წასვლას. როცა დაასრულა, შუა დარბაზში დადგა. სიხარულით აღვსილი შესცქეროდა თამაშითა და მხიარულებით დაწერილს. შიდა ფონზე აქლემები და ქარავნები მოჩანდნენ ნახევრად ბნელში, ორი ცოლი, ორი მხევალი და იაკობის თერთმეტი ვაჟი, ხოლო ნაღვარევს გადმოღმა იდგა იაკობი მარტო იქ და ებრძოდა მას უზარმაზარი დევკაცის აჩრდილი. წვერი ჰქონდა ირისის მსგავსად ხშირი და დაფანჩვლული, ბრწყინვალე შარავანდი ემოსა გარშემო, თევზის ქერცლის მსგავსი ჯაჭვი ეცვა იაკობის ღმერთს, ცეცხლივით ელავდნენ მგლისფერი თვალები. – XXXIV –

თავი XXXIV

ექიმის მიერ დათქმული დრო ჯერ კიდევ არ იყო გასული, არსაკიძემ მშენებლობას მიაშურა დილაადრიან. მისი დანახვისას გაიხარეს ქვისმთლელებმა და მონებმა. ბოდოკია წინ გადაუდგა. „ჯერ ნუ ახვალო ხარაჩოზე, ბატონო!“ არსაკიძემ არ მოუსმინა, აჰყვა ხარაჩოებს. ათვალიერებდა ლავგარდანების ჩუქურთმებს, თაღების მოხატულობას, ფასადების ბარელიეფებს. ტაძრის გუმბათამდე მიაღწია ძლივს, ხელები თეძოებზე შემოიდო. ბოდოკიამ ფერმკრთალობა შეამჩნია მაშინვე. „ცუდად ხომ არ ხარო, ოსტატო?“ არ გაამხილა თირკმელების ტკივილი. „არაფერიაო,“ თქვა, ხელი ფიჭვის ძელს მოჰკიდა. ქვისმთლელებთან ერთად ისადილა იმ დღეს, საღამოს დადგომამდე დადიოდა ხარაჩოებზე. ზარი დაჰკრეს სამთავროს ეკლესიაში. მონები გაიკრიფნენ მშენებლობიდან. დადიოდა ტაძრის გარშემო, უთვალთვალებდა თავის საყვარელ ქმნილებას ბინდისას. წელი სტკიოდა დაღლილს, მაგრამ შორენას ნახვის სურვილი მაინც მოსძალებოდა.

მშვიდი საღამო იყო. კვიპაროსების წვერები ნელა ქანაობდნენ. ბეღურები ალვის ხეების მწვანე ფოთლებში ჭიკჭიკებდნენ.

ქუჩებში არავინ ჩანდა.

სამგლოვიარო მსვლელობამ ჩაიარა. ლაშქარასა და შუფხას გამხმარ ღეროებს უსიცოცხლო შრიალი გაჰქონდა.

მზე კავკასიონს ემშვიდობებოდა. შაშვი სუროს მწვანე ფოთლებში გალობდა.

ახლად აფრენილი ბუს ბარტყები მუხნარისკენ მიფრინავდნენ. მათ შორის ყველაზე სუსტები სულ დაბლა, ტოტებზე ახლოს ჯდებოდნენ.

სასაცილოები იყვნენ ეს მოღუშული არსებები. ჯერ კიდევ არ ჩამქრალიყო დღის სინათლე. ისინი არსაკიძეს ვერ ხედავდნენ. გაფუყულები ისხდნენ და უცნაურად ახამხამებდნენ ცეცხლისფერ თვალებს.

კაცს ეგონებოდა, რომ ამქვეყნიური სადარდებელი უკვე შეჰყროდათ ახლად გამოჩეკილებს.

თემშარაზე (სოფლის გზაზე) გასულ არსაკიძეს ფეხშიშველი ბავშვები შემოხვდნენ. უდარდელად მღეროდნენ ღილებგახსნილი ბიჭუნები, მგალობელი ანგელოზებივით აღებდნენ პირს.

სამთავროს მონასტრისკენ მიდიოდა ბერების ჯგუფი.

რაღაც უცნაურმა სუნმა ჩამოუქროლა არსაკიძეს. ბნელ სენაკებსა (ბერების ოთახებში) და საოსტიგნოებში (სასადილოებში) რომ სცემია, სწორედ ისეთი, საკმევლის, სამოგვის (სურნელოვანი ფისი) და ოფლის სუნმა.

უღიმღამოდ, უხალისოდ მიედინებოდა შავჩოხიანების ბრბო. მათი ფეხსაცმელების ერთობლივი ტკაპატკუპი ისმოდა თემშარაზე. ჩრდილებივით მიემართებოდნენ დასავლეთისკენ, უკან კი უზარმაზარი ლანდები რჩებოდათ.

ჩანდა, რომ სამონასტრო ვენახებიდან ბრუნდებოდნენ. ხელში სასხლავი ეჭირათ, ზოგს ბარი მიჰქონდა, ზოგს წალდი (ცული), ზოგსაც წალამის (ჩალის) კონები ეკიდა ზურგზე, ჩოხის ბალთებზე კი ბირკა (მცენარე) და ნარი (მცენარე) ჰქონდათ მიკრული.

მიიჩქაროდნენ დაღვრემილი, წელში მოხრილი მოხუცები. საღამოს ნიავი არხევდა მათ თეთრ წვერებსა და ჩოხის შავ კალთებს.

უსიხარულოდ გასცქეროდნენ ჩამავალ მზეს. გახუნებული სამოსი ეცვათ, კისერზე კი შავი კრიალოსნები (ლოცვის მძივები) ეკიდათ.

მტკიცედ მიაბიჯებდნენ შავწვერიანი, მხარგრძელი (ფართომხრებიანი) ვაჟკაცები. ტანზე ჯავშანი, წელზე ხმალი და ფეხზე დეზი (ცხენის საკბილო) უფრო დაამშვენებდა მათ, ვიდრე ეს გაცრეცილი ბერული ჩოხები.

კოშკების დასანგრევად გამოდგებოდნენ ეს მუხლმაგარი და მხარგრძელი გოლიათები.

წითლად ღვიოდნენ ღაჟღაჟა (წითური) ლოყები, ბიბინებდნენ (ფრიალებდნენ) წამახული (წვეტიანი) ულვაშები და ჭავლივით მღელვარე წვერები.

თავჩაქინდრულნი მიდიოდნენ, გრძელბარკლიან (გრძელფეხება) ფეხებს მიაბიჯებდნენ.

ქოსა (წვერგაუზრდელი) და დაღრეკილი (მოხრილი) მამაკაცებიც ერივნენ მათ შორის: თავწვრილა, კისერმოკლე, წვივგადრეკილი (მოხრილი წვივებით) ჩიაკაცები (სუსტი მამაკაცები), რომლებსაც დიაცური (ქალური) წრიპინა ხმა ბავშვობიდან შუახანამდე მიჰყვებათ ხოლმე, ჰერმესსა და აფროდიტეს შორის მარად მერყევნი (ორსქესიანებივით).

ისეთები, ვისაც ქალები ჭირის დღესავით სძულთ, რადგან მათი მკლავები ხმალს ვერ მოიქნევენ, ერქვანს (მძიმე ტვირთს) ვერ გამართავენ, პურს ვერ მოიწევენ (მოიმკიან), ჰოროლს (შუბს) ვერ სცემენ (გაისვრიან), მტერს რისხვით ვერ შეუტევენ.

ბუნებით ცვედანნი (სულელები), სახითა ქოსანი (წვერგაუზრდელები), სიყრმეშივე (ბავშვობაშივე) დაბერებულნი, ხოლო სიბერეში ყრმასავით (ბავშვივით) ცუნდრუკა (მოუსვენარი).

არსაკიძე ზიზღით შესცქეროდა ამ ზლაზვნია (ზანტ), წლაწვნია (მოუხერხებელ), წრიპინა, მკერდჩავარდნილსა და თეძოგანიერ (ფართოთეძოებიან) ქალაჩუნებს (ქალის მსგავს მამაკაცებს).

ბოლოს ამ ჯგუფს უკან მიჰყვებოდნენ ახალგაზრდა ჭაბუკები: უწვერულნი, ფერგამკრთალნი, კისერგრძელნი და პირმშვენიერნი, წარბმოხატულნი (ლამაზწარბებიანნი), მკერდგანიერნი და ახოვანნი (მაღალტანიანნი).

მათაც უთუოდ დაამშვენებდა ჯიშიან, მაღალ ცხენებზე ჯდომა და გამართული ჰოროლებით იერიშების მიტანა.

სულ პაწია ბიჭუნებიც ერივნენ მათ შორის: ხშირკულულიანნი (ხშირი კულულებით), თმახუჭუჭა და ლელივით (ლერწამივით) წვრილნი. მოყვითალო სახეებზე ცვილისფერი იერი გადაჰკრავდათ.

არსაკიძე სათითაოდ აკვირდებოდა მათ. ცვილის, გუნდრუკის (საკმევლის) და ბნელი სენაკების დახშული სუნი ასდიოდა ამ ჭაბუკების ჩოხებსაც.

„ქრისტეს მიერ გლახაკნი (ღარიბნი)!“

გახმიანდა ოსტატის გულში ხმამაღალი ფიქრი. ანაზდად (მოულოდნელად) შეძრწუნდა. თითქოს ჯერ არ ენახა მას ბერების მთელი ლეგიონები (უამრავი ბერი) უფლისციხეში, ტრაპეზუნდსა და ბიზანტიონში.

შეწყდა მათი ფეხსაცმელების ერთობლივი ტკაპუნი და ერთბაშად (მოულოდნელად) ცხენების თქარუნი (ფეხის ხმა) მოესმა არსაკიძეს.

მთიდან მოჰყავდათ მწყემსებს გიორგი მეფის ცხენების რემა (ნახირი). ფეხშიშველი მონები ისხდნენ უბელო (უუნაგირო) ჭაკებზე (ცხენებზე). ბირკათი (მცენარე) ფაფარდახუნძული (ფაფარში ჩახვეული) ულაყები (მამალი ცხენები) ორ-ორ კაცს მოჰყავდათ საბელით.

ჭიხვინებდნენ საომარი ულაყები, დუჟმორეულნი (ქაფმორეულნი) ღეჭავდნენ ლაგამს. მათ ხვიხვინში (ჭიხვინში) ისმოდა სქესის უცნაური ძახილი...

მოკვინტრიშებდნენ (მოცეკვავე-მოხტუნავე) თაფლისფერი კვიცები, ცეკვით მოსდევდნენ მუცელდაბერილ ჭაკებს.

გამოექცა მგლისფერი აჯილღა (ველური ცხენი) ორ ვაჟკაცს. აყიროსავით (მსუბუქად) გადააგდო ერთი მათგანი მტვერში, უკანა ფეხებზე ზეაღიმართა (წამოდგა), ტორები (წინა ფეხები) შემოჰხვია ჩალისფერ ფაშატს (დედალ ცხენს), რომელსაც თოკით მიჰყავდა მელოტ ბერიკაცს.

ფაშატი შეტოკდა, როგორც მარტოხე (მარტო მდგარი ხე) ქარიშხლისგან შეშფოთებული, მაგრამ მოხუცს შეებრალა მშვენიერი ულაყი, გააჩერა ჭაკი.

ერთობლივი ჭიხვინი ასტეხეს საომარმა ულაყებმა და იაბოებმა (დედალმა ცხენებმა). შურით აღვსილი ეროსი (სიყვარულის ღმერთი) ფაფარში მისწვდენოდა ცხენების რემას.

ახლა კამეჩის ურმებმა აამტუტეს (მტვერი ააყენეს) გზა.

წყვილ-წყვილად მოედინებოდნენ ქედმოდრეკილი (თავდახრილი) კამეჩები, მოაჭრიალებდნენ ნაბდებით (თექის ქსოვილით) გადახურულ ურმებს. ნაღვლიანად ქშინავდნენ ბეჰემოტების უკანასკნელი ნაშიერნი (შთამომავლები), თითქოს ურმით მოასვენებენო ციხე-ქალაქში ღამეს...

„მხოლოდ მოცლილებს (თავისუფალ დროს მყოფთ) ემარჯვებათ გამიჯნურება (შეყვარება)!“

ეს გაიფიქრა არსაკიძემ და ნაბიჯს შეუნელა.

ხურსისეულ სასახლესთან მისულმა უკან მოიხედა. ორიოდე ლანდი (ჩრდილი) ღიმღამობდა (მოჩანდა) მოსახვევებთან.

მათაც აცადა ჩავლა და მოულოდნელად ხილნარში (ხილის ბაღში) შევიდა.

მღელვარებით აღვსილმა კიბის საფეხურები აიარა.

რა უბრალოდ შეუვლია კოლონკელიძეების ოჯახში უწინ! თავადაც აოცებდა ეს მღელვარება ახლა.

დიდი დარბაზი ჯერ კიდევ ღია იყო. ორიოდე ჭაღი ციმციმებდა შიგნით.

კარის ზღურბლთან იჯდა მხევალი (მოახლე) ხათუთაი.

ჩხირებგაყრილი წინდა ხელიდან გავარდნოდა.

არსაკიძე მიესალმა ქალს, მაგრამ დამხვედრმა ხმა არ გასცა. თვალებში ჩაჰხედა ქალს, მძინარე მიცვალებულს მიაგავდა.

დარბაზში შესულმა ნელა დაახველა. არც აქ შეხვედრია ვინმე.

კედლებზე რქოსანი ირმის თავები ეკიდა. რაღაც უცნაურ სევდას დაედო ბინა მათ ჩაშავებულ, ჩამქრალ თვალებში.

კაჩხებზე (საკიდებზე) რკინის ჩაბალახები (მუზარადები) შენიშნა, სამფარეშოსანი (სამი ფარით) ჯავშნები, ქეიბურნი (ჯაჭვის პერანგი) და მშვილდები ირგვლივ.

ფრთხილად გაიარა გაუხსნელი ზანდუკებისა (დიდი ყუთები) და ვაშკარანების (სამალავების) გვერდით. უკანა კარი ოდნავ იყო გამოღებული.

ზღურბლთან შეჩერდა სტუმარი.

უნებლიედ შეიჭვრიტა პატარა დარბაზში. აქ კი მოულოდნელ სანახაობას წააწყდა.

შვიდი ხევისბერი (მთის უხუცესი) მოსხდომოდა მაგიდას. ფხოვური იაფუხები (კერძი) ეყარა ზედ. არსაკიძემ სათითაოდ იცნო ფხოველები: მუროჩი ქალუნდაური, მამუკა ბალაჩაური, მარტია ბაღათაური, ზეზვაი მისურაული, ბერდია ბებურაული, უშიშა ღუდუშაური და შიოლა აფხანაური.

სუფრის თავში არსაკიძემ გურანდუხტი შენიშნა.

ისხდნენ წვერგაბურძგნილი, რკინის ჩაბალახიანი ხევისბერები. ჭაღების ციმციმზე კაშკაშებდნენ ხოჭოსფერი ჯავშნები. თავჩაქინდრულნი უსმენდნენ შორენას.

...„ქალი ვარ, მაგრამ მამაჩემის თვალების დაწვას მაინც არ შევარჩენ მეფე გიორგის. უჩემოდ ნუ დაიწყებთ ამბოხს. წყაროს თვალის წმ. გიორგის ხატობაზე (დღესასწაულზე) კვეტარში გავჩნდები.

მამისეულ ჯავშანს გადავიცვამ, მის მუზარადს დავიხურავ, მის ხმალს შევირტყამ, მის საომარ ცხენზე შევჯდები, ჯარს გავუძღვები წითელი დროშით. მაშინ გამოჩნდება ქუდოსანთა (მთიელთა) სიმამაცე, ფხოველნო!

ჩემი ბედი, რომ მეფე გიორგიმ კვეტარში თავადიციხე არ დაანგრია. საბრძოლო კოშკები მოათავეთ (მოამზადეთ) როგორმე.

მამაჩემის ბრალი ეს იყო: ფხოვში შემოსვლა რომ აცადა ზვიადის ჯარს.

მეფე ციხეში შეიპატიჟა, ზვიადის მოსვლამდე არ დასთხარა თვალები.

ამიერიდან (ახლა) არ გავიმეოროთ ასეთი შეცდომა, ფხოველნო, გუდამაყარში შევეგებოთ ზვიადის ჯარებს.“

წამოდგა უხუცესი, მუროჩი ქალუნდაური.

მამამზემ და ტოხაისძემ გვიღალატესო იმჯერად. პირობა ჰქონდათო გუდამაყარში შებმოდნენ ზვიადს.

ეს თქვა ქალუნდაურმა და არსაკიძე მოულოდნელად შეშფოთდა. ხედავდა: ცუდ საქმეში აბამდნენ შორენას.

ვეღარ მოითმინა, კარი შეაღო და დარბაზში ჯიქურად (მტკიცედ, თავდაჯერებულად) შევიდა.

წამოცვივდნენ ჯავშნიანი ხევისბერები.

ცხვრის სუნი ეცა არსაკიძეს. ერბოს (გამდნარი კარაქის) სუნში აღრეული ცხვრის სუნი.

მუროჩი ქალუნდაურმა არსაკიძეს მიუალერსა (მოეფერა), მანაც მარჯვენა მკერდზე აკოცა.

ეკითხებოდა ჯანმრთელობის ამბავს, ცოლ-შვილს თუ მოეკიდე, ან მცხეთაში რას აკეთებო?

გურანდუხტი აიმღვრა (გაბრაზდა), მაგრამ მაინც ტკბილად შეეგება სტუმარს.

მოახლეს ანიშნა, იაფუხი და ხინკალი მოატანინა მაშინვე.

შემდეგ ადგა, დიდ დარბაზში გავიდა. ღია კარიდან ესმოდა არსაკიძეს, თუ როგორ დატუქსა (გალანძღა) ერისთავის ცოლმა მხევალი ხათუთაი.

თუ სტუმრების მოსვლას არ გვაუწყებ (გვაცნობებ), რად დაგსვესო კარის ადგილზე?

ხინკალმა და ხევისბერებმა ფხოვი მოაგონა არსაკიძეს. კოლონკელიძის ციხეში გატარებული ბედნიერი საღამოები.

გვერდით მიუჯდა შორენა უტას.

„შენი დაშავების ამბავი გუშინწინ გავიგეთ მხოლოდ. ვარდისახარი ასე გვიამბობდა: კლარჯეთს წარგზავნაო კათალიკოსმა. გუშინ უნდა გამომეარა რატისეულ სასახლეში შენთან, მოულოდნელად გვეწვივნენ ჩვენი ხევისბერები.“

ახლა მარტია ბაღათაური მოუჩოჩდა არსაკიძეს.

დედაშენი ვნახეო გასულ კვირას, ხატობაზე. წვერის ანგელოზთან მოეყვანა საკლავი (შესაწირავი ცხოველი), აწირვინაო მამაშენის სულის სალხენად (სულის მოსახსენიებლად) ხუცს (მღვდელს).

ბაგისკოცნით (ტუჩზე კოცნით) მოგიკითხაო დედამ. დღედაღამ გავედრებსო (გავედრებს, ევედრება) ფუძისანგელოზს (ოჯახის მფარველ ანგელოზს), გმირს კოპალეს კარატისისას და ფიწალეს ლაშქართ წინამძღოლს.

შემოგევედრაო დედა, როგორმე დაეთხოვე იმ ურჯულო (არაქრისტიანულ, უსამართლო) მეფე გიორგის, თუნდაც ერთხელ ინახულეო დედა.

ვახშმის შემდეგ სამმა ჭაღარა ქალმა დასაძინებლად გააცილა ხევისბერები.

მუროჩი ქალუნდაურს ჯერ მოსვენება არ უნდოდა, რადგან ძილი არ ეკარებოდა. ის გურანდუხტს მიუჯდა და ჩურჩული დაიწყეს.

შორენა ალერსით ელაპარაკებოდა არსაკიძეს. ხშირად ახსენებდა მის ლაზურ სახელს, ეფერებოდა და ეხუტებოდა უტას.

როცა მისი ავადმყოფობის მიზეზი გაიგო, დასცინოდა კიდეც თავის საქმროს:

„არ ყოფილხარ ვაჟკაცი, უტა. ოთხი კაცის ტვირთმა როგორ დაგღალა? მე ისეთი ძლიერი კაცი მეგონე, მტრის ჯარს მარტო შეებრძოლებოდა-მეთქი.“

შორენა პირს ბიჭის სახესთან ძალიან ახლოს მიჰქონდა. არსაკიძე ღელავდა, როცა მისი სასურველი სუნთქვა ლოყებზე ეალერსებოდა.

მალე გურანდუხტმა და ორმა მოახლემ ხევისბერი ქალუნდაურიც გაიყვანეს პატარა დარბაზიდან. შორენამ არსაკიძეს მხარზე ხელი დაადო და ყურის ბიბილოსთან მიუტანა პირი:

„იცი, უტა, ვარდისახარი ფხოვში აპირებს ხატობაზე წასვლას. პირიმზისაც თან მიჰყავს, ჩვენი მხევალი. ღამით გაპარვას აპირებენ.“

ეს თქვა შორენამ და გამომცდელი მზერით მიაშტერდა არსაკიძეს.

ლაზი უხეშად მოიღუშა. დუმილით ამცნო: ამიერიდან ვარდისახარის მოსვლა-წასვლას არაფრად ვაგდებო.

შორენამ ლოყა ხელისგულზე დააყრდნო და ნაღვლიანად ეუბნება არსაკიძეს:

„იცი, უტა, მე ძალიან მენატრება კვეტარში ჩასვლა. ერთხელ მაინც მაჩვენა ბედშავმა მამაჩემმა, ჩვენი ციხის ჩარდახიდან დამანახვა ფხოვეთის მთები“...

კიდევ უნდოდა რაღაც ეთქვა შორენას და სწორედ ამ დროს გურანდუხტი შემობრუნდა დარბაზში.

შორენას ზღვისფერ თვალებში ლაზისტანის ზღვა ელავდა. მის ქერა კულულებს ისეთი სიყვითლე გადასდიოდა, როგორიც ახლად გამოჩეკილ ხოხბის ბარტყებს გადაჰკრავს ხოლმე.

ხევისბერის ტყავის სამოსს ცხვრის და ერბოს სუნი დაეყენებინა დარბაზში, მაგრამ არსაკიძის ნაზ ყნოსვას მაინც წვდებოდა სანატრელი ქალის თმის სუნი.

როცა ორმა ჭაღარა მხევალმა არსაკიძე ხურსისეული სასახლის ჭიშკართან მიაცილეს, ოსტატმა ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას ახედა და მის გულში ექოდ გაისმა გოლეულივით ტკბილი და მათრობელი სიტყვები:

„როგორც ირემს სწყურია წყაროს წყალი, ისე სწყურია ჩემს სულს შენთან ყოფნა“...

შუაღამე გადასული იყო უკვე, როცა სევდისაგან გაოგნებული რატისეულ სასახლეში მიბრუნდა.

ბუს ბარტყები სადღაც მუხნარში იძახოდნენ.

მამალი ხოხობი ვაჟკაცურად ებრძოდა ღამეს წიწამურის ველზე...

თავი XXXV

– XXXV –

დედოფალი მარიამი ბიზანტიაში წასასვლელად ემზადებოდა, ამიტომ სულიწმინდის მოფენის დღეს აფხაზეთს გაემგზავრა.

გირშელის ნიშნობა წინა კვირას შედგა. გურანდუხტი რატომღაც ქორწილს აჭიანურებდა.

ხან ამას მოიმიზეზებდა: შორენას მზითევს ველოდებიო კვეტარიდან, ხანაც თავის ძმას, დაჩის, ცხრატბისას ცოტა-ერისთავს, ელოდებოდა.

გიორგის ნანახი ჰქონდა შორენას მზითევი, მაგრამ მეფე ასე ვარაუდობდა: ალბათ ერისთავის ქალს სხვა განძეულიც ექნება გადამალული ფხოვში.

მეფე გიორგი დიდად არ სწუხდა, რომ გირშელის ქორწინება შემოდგომის ბოლოსთვის გადაიდო.

პირიქით, ეს უნდოდა მეფეს: დედოფლის ბიზანტიაში წასვლამდე არ შემდგარიყო როგორმე ქორწილი. პატარა იმედი ჭიატობდა სადღაც. ხანაც ყოველივე წინასწარ წაგებულად ეჩვენებოდა.

ეს შემოდგომა არც ისე შორს იყო.

მერე?

მერე იწყებოდა საშინელი და გადაულახავი უფსკრული. ამის გამო ფიქრიც უმძიმდა... თრიაქის მოწევასა და ღვინის სმას მოუხშირა, უცნაურად შეიცვალა, ბოლო დროს ნადირობასა და ქეიფს მიეძალა.

მეფეს ომი ენატრებოდა.

ისეთი ომი ატეხილიყო სარკინოზებთან ან ბერძნებთან, რომ ერთად დაღუპულიყვნენ თუნდაც გირშელი და გიორგი, ისე როგორც დაუღლელ კამეჩებს მოაშთობს ხოლმე დიდი წყალდიდობისას არაგვი.

როცა გირშელი მცხეთაში იყო, გიორგი ყოველ წუთს უთვალთვალებდა მას, განსაკუთრებით საღამოობით არ აშორებდა თვალს, აუცილებლად უნდა სცოდნოდა, სად იყო ყველისციხის პატრონი ამ დროს?

ერთი რამ იყო სანუგეშო მხოლოდ: თავად შორენა გულგრილად ეკიდებოდა თავის საქმროს, გაცილებით უფრო თბილად ეპყრობოდა გიორგის, ამიტომაც მეფემ წვეულებებს, ნადიმობასა და ნადირობას მოუხშირა.

არც გურანდუხტი ანებებდა დანიშნულებს პირისპირ შეხვედრას და ეს ამბავი განუსაზღვრელად ახარებდა შეყვარებულ მეფეს.

ივლისის პირველ რიცხვებში გირშელი ყველისციხეში იხმეს საერისთავოს საქმეების მოსაგვარებლად.

ორი კვირაც ვეღარ მოითმინა სასიძომ და კვლავ ჩამობრუნდა მცხეთაში.

სწორედ იმ საღამოს, როცა ყველისციხის პატრონი კვლავ ეწვია მეფეს, სპასალარი ზვიადი დაუბარებლად გამოცხადდა სასახლეში.

უცნაურად აღელდა გიორგი, როცა ზვიადის უხეში ნაბიჯები შემოესმა დიდ დარბაზში მარტო მჯდომარეს.

მსახურთუხუცესი შემოჰყვა სპასალარს, სკამი მიაწოდა სტუმარს. მოუთმენლად წამოდგა ზვიადი, მისთვის უჩვევი მღელვარებით მოახსენა გაფითრებულმა მეფეს:

მსტოვრებს უსიამო ამბავი მოეტანათ ფხოვიდან. ხევისბერები კვეტარის საბრძოლო კოშკების კვლავ აგებას შესდგომიანო. თვალდამწვარი კოლონკელიძე ვერაფერს ხედავს, მაგრამ ისე იქცევა თურმე, თითქოს სმენაც წართმევიაო.

„კოლონკელიძე მოღალატე მამამზე ერისთავს წაჰკიდებია, – განაგრძო სპასალარმა, – კიდევაც რომ აჯანყდნენ ფხოველნი, მამამზე და ტოხაისძე არ მიეშველებიან ერისთავს, არა!

დიდოელები და ღალღაელებიც გადასდგომიან, მეფევ ბატონო, კოლონკელიძეს.

გაზაფხულზე თავს დასხმიან საერთო ჯარით, საქონელი და ქონება წაუსხამთ კიდევაც.

ერთი უსიამო ამბავიც ოდნავ საეჭვოა, – შემოდგომის ბოლოს მამამზის ქალი, კატაი, უნდა შეირთოს სახლთუხუცესმა ტოხაისძემ თურმე.“

მეფე გიორგი კარგად იცნობდა თალაგვა კოლონკელიძეს, თუმცა ცოლ-შვილი მცხეთაში მძევლად ჰყავდა, მაგრამ თავაწყვეტილი ერისთავი უდიდესი განსაცდელის წინაშეც უკან არ დაიხევდა, თუ შურისძიების საქმე ამას მოითხოვდა მისგან.

როცა ზვიადმა მოხსენება დაასრულა, მეფე სახეზე მიაჩერდა სპასალარს და ეუბნება:

„მერე?“

„მერე შენი ბრძანებაც თუ იქნება, მე ასე მგონია, მეფევ ბატონო, ლაშქარი უნდა გავგზავნოთ დაუყოვნებლივ ფხოვში, კოლონკელიძე უნდა შევიპყროთ ახლავე. თავი მოვკვეთოთ მოღალატეს, სანამ მამამზე ერისთავსა და დიდოელებს შეურიგდებოდეს, არა?“

მეფე თავჩაქინდრული იჯდა და დუმდა.

ზვიადმა ეს დუმილი თანხმობის ნიშნად მიიჩნია და უფრო თამამად განაგრძო:

„ახალი ამბოხის თავკაცებიც ახლავე შევიპყროთ, შვიდივე ხევისბერი, არა?..

მუროჩი ქალუნდაური, მამუკა ბალაშაური, მარტია ბაღათაური, ზეზვაი მისურაული, ბედია ბებურაული, უშიშა ღუდუშაური და შიოლა აფხანაური.“

ამათაც დაუყოვნებლივ უნდა დააყრევინოს თავები, ესეც უნდა განეცხადებინა სპასალარს, მაგრამ როცა ხევისბერების ჩამოთვლა დაასრულა, გიორგის თავი არ აუღია, ზედაც არ შეუხედავს მისთვის, იჯდა და ისევ დუმდა...

და მაშინ მიხვდა ზვიადი, რომ მეფის დუმილი თანხმობის ნიშანს არ მოასწავებდა.

ამ ამბავმა გააოცა და შეაძრწუნა გიორგი.

ომიო?

ომი დიახაც ენატრებოდა, მაგრამ არა შინაური, არამედ გარეშე მტერთან. შინაური ომები დღის შუქივით სძულდა მეფეს.

გარდა ამისა, ისიც იცოდა: შორენა ძალიან გაბედული და თავნება ქალი იყო. დაბრმავებული ერისთავის წინააღმდეგ ლაშქრობა თუ საჭირო გახდებოდა, ვინ იცის, რას მოიმოქმედებდა თვალებდამწვარი მამის ერთადერთი ქალი?!!

გირშელის ჯვრისწერა საერთოდ არ შედგებოდა, ალბათ. ეს არ აწუხებდა გიორგის. მთავარი ის იყო, რომ ომის დაწყებამდე ერისთავის ქალი აუცილებლად ღართისკარის ციხეში უნდა დაემწყვდიათ.

ესეც იყო, ზვიად სპასალარის სიფრთხილე ყოველთვის გადაჭარბებულად ეჩვენებოდა მეფეს. არც მსტოვრების ნაუწყები მართლდებოდა ყოველთვის.

იცოდა: გადაჭარბებულ სიფრთხილეს თან სდევენ მოჩვენებები.

ამას ეტყოდა ხოლმე ზვიადს:

„შენმა მსტოვრებმა თუ ყოველთვის სიმართლე თქვეს, შიმშილისაგან ამოწყდებიანო აუცილებლად.“

ბოლოს გიორგიმ თავი ასწია. სპასალარი დაითხოვა. ასე უთხრა: ხვალ გეტყვიო პასუხს.

გულში ასე გადაწყვიტა: თავად წასულიყო უჯაროდ, უამალოდ ფხოვში, როგორც მონადირე და მოქეიფე რაინდი.

თავად შეემოწმებინა ეს ყველაფერი, რათა უაზროდ არ დაღვრილიყო სისხლი.

მხოლოდ ერთი რამ აფერხებდა ამ საქმეს: არ უნდოდა გირშელი მარტო დაეტოვებინა მცხეთაში. შორენა გულცივად ექცეოდა თავის საქმროს, მაგრამ ვინ იცის, ხვალ ან ზეგ რა მოხდებოდა მათ შორის?!

მეფე გიორგის კანონად ჰქონდა მიჩნეული: მსტოვრებსა და ქალებს ნურავინ ენდობაო ბოლომდე.

იმ ღამესვე გაუზიარა ეს ამბავი გირშელს, წასვლას ვაპირებ, მაგრამ როგორ დაგტოვოო სტუმარი მარტო?

გირშელიც ბუნებით განსაცდელის მოყვარული იყო, რაინდს ყოველთვის საფრთხე ენატრებოდა.

ესეც უნდოდა ერისთავს, თავისი მომავალი ცოლი ენახა, თანაც გზადაგზა ჯიხვებზეც ინადირებდნენ, სადმე ხატობაში იქეიფებდნენ.

იმ ღამეს ყმაწვილებივით ერთ დარბაზში მოთავსდნენ, ისევ იგონებდნენ ბავშვობას, იცინოდნენ, ხუმრობდნენ საწოლში.

იმ ღამესვე გადაწყდა: იდუმალად გაპარულიყვნენ მცხეთიდან, ზვიადის მეტს არავის სცოდნოდა ფხოვში წასვლის ამბავი.

თან მრავალნაირი ძველი ტანსაცმელი წაეღოთ, წვერი ინით შეეღებათ, არავითარი ამალა არ წაეყვანათ. ეს ყველაფერი მართლაც ყმაწვილურ ხალისს ჰგვრიდა ამ იდუმალი მოგზაურობის გმირებს.

მხოლოდ ორი მხლებელი გააფრთხილეს: სწრაფი მორბენალი უშიშარაისძე პიპა და ძველი მეჯინიბე კოხრიჭისძე გაბოი.

აფხაზური სატალახო ცხენებით უნდა ემგზავრათ, რადგან არაბული ან თექური ულაყები მთაში არ გამოდგებოდა.

დილით ადრე ოთხი გადაცმული მხედარი გავიდა მცხეთიდან. თავზე რკინის ჩაფხუტები ეხურათ, ჟანგისფერი აბჯარი ეცვათ, უნაგირზე კი ღარიბული თექის საბნები ჰქონდათ მიბმული.

მხიარულად დაიწყეს მგზავრობა: ჯერ მეჯინიბე და მალემსრბოლი გაუშვეს წინ.

თავადი, მაღალი გირშელი იცინოდა მალემსრბოლ უშიშარაისძის აღნაგობის გამო.

ეს უზარმაზარი, გოლიათი კაცი პატარა, სატალახო ცხენზე იჯდა. თავზე ძველებური ჩაფხუტი ეხურა (ბაგრატ კურაპალატის დროინდელი). ჩაფხუტი ხმლის დარტყმებისგან დაზიანებული იყო. ხელში თოროსანს ჰოროლი ეჭირა, ფეხები კი აფხაზურ ცხენს თითქმის მუხლებამდე უწვდებოდა.

(უკნიდან რომ შეეხედა ვინმეს, თავად გირშელიც ასეთი ჩანდა თავის ცხენზე).

„გლახუნა, რა ჰქვია შენს მალემსრბოლს, სულ მავიწყდება მისი სახელი?“

„პიპა,“ – ეუბნება გიორგი.

„ასეთ დიდ კაცს ვინ დაარქვა პიპა?!“ – ხარხარებდა გირშელი.

„მე დავარქვი, ბავშვობაში. ისე ბერძნული სახელი ჰქვია. მცხეთის მიტროპოლიტს, ანაქსიმანდრეს, მაქსიმედ მოუნათლავს თავის დროზე.

შენ კარგად იცი, მე ყველაფერი მეზიზღება, რაც ბიზანტიურია“.

საფურცლეშიც კი არ იყვნენ მისული, მიწას საშინელი სიცხე დაატყდა. იფნის, მურყანის და ტირიფის ფოთლები სიცხისგან დაჭკნობილი ტიროდნენ. დასიცხული მხედრები სიცხისგან დამსკდარ მიწაზე აჭენებდნენ გაოფლიანებულ ცხენებს.

პიპამ ნეშო აკინძა და მუზარადზე წამოიცვა. გაბოი ხუმრობდა: პიპა დათვად გამოდგებაო ყანებში.

დასიცხული კამეჩები მდინარის პირა ტყეების ჭაობებში ეყარნენ, მხედრების დანახვისას ნაღვლიანად ყოყინებდნენ.

ენაგამოვარდნილი ჯოგის ძაღლები ცხენებს ფეხებში უცვიოდნენ. განცალკევებულ მუხებში შეკუჟული ქედნები ღუღუნებდნენ. ცხენები გზადაგზა წყურვილის მოსაკლავად მიიწევდნენ.

ცას აწყდებოდნენ საირაოზე გადმოსული ქორები, წრეებს ხაზავდნენ გაკრიალებულ ცარგვალზე, საწყალობლად ყიოდნენ, ცას შესტიროდნენ გადამწვარი მიწის ტკივილს.

სურათზე ნახატივით ჩანდა ციხეების, ეკლესიების და ქვითკირის შენობების კონტურები უსაზღვრო ლურჯ ფონზე. ხვლიკები გადარბოდნენ გზებზე. ძერასფერი კლდეების კიდეებს ფრთხილად ეტმასნებოდნენ თავაწეული გველები. არაგვი ხტოდა ლოდებზე. კლდეებს ეჯახებოდა მდინარის ხმაურიანი ექო.

არაგვის პირას დაისვენეს, გაბოიმ ტიკი გახსნა, წაიხემსეს, თითო-ოროლა მოზვრის ყანწი დასცალეს.

დათქვეს: საღამოს გუდამაყარში უნდა მივიდეთო, და განაგრძეს გზა.

ეკლესიამ იელვა მთაზე, მონასტრის თეთრი კედლები გამოჩნდა შორიდან.

სოფელშიც არ იყვნენ შესული, ყანებიდან ფეხშიშველა მონაზვნების მთელი ლაშქარი გამოვიდა.

მიდიოდნენ შავადმოსილი, თავდაბურული ქალები, მტვერში ამოსვრილი ძაძები ეცვათ.

„როგორ უძლებენ ამ შავებში ასეთ სიცხეს?“ – ეუბნება გირშელი გიორგის.

„სიცხეს ქალი უფრო იტანს,“ – მიუგო გიორგიმ.

წინამძღოლ მონაზონს თეთრ ტილოში გახვეული თიხის ლაზარე მიჰქონდა.

სხვებს ფქვილის ტომრები და თეთრი ტოპრაკები მიჰქონდათ.

ფეხშიშველა მონაზვნები მიდიოდნენ და გალობდნენ:

ლაზარე მოდგა კარსა, აბრიალებს თვალსა...

გიორგი და გირშელი მარცხენა მხარეს მიჰყვებოდნენ გზას. იდუმალად აკვირდებოდნენ მონაზვნებს.

გირშელი ცხენიდან გადაიხარა და გიორგის ჩურჩულით უთხრა:

„არაფერი ისე შემზარავი არაა ამქვეყნად, როგორც მახინჯი ქალები ერთად შეყრილნი. როგორი მოხრილი, კუკუმოქცეული, დაღრეჯილი აღნაგობა აქვთ ამ საცოდავებს!“

მართლაც საშინელი ფიგურები მიფორთხავდნენ მტვერში. თოჯინებივით გამხდარნი, თეძოდაშლილნი, ფეხმოქცეულნი, ბრტყელმენჯიანი და თავწვრილა, მხარგანიერნი, გრძელწელიანნი, მოკლეფეხება, დათვის ძელივით მაღლები ზოგნიც.

„ლამაზებიც არიან შიგადაშიგ, – ეუბნება ხმადაბლა ყველისციხის პატრონს გიორგი, – აბა დააკვირდი კლდის პირას მიმავალთ, მაღალი გოგონებია ისინი, მე დავინახე ჯერ კიდევ მაშინ, როცა მთავარ გზაზე გადმოუხვიეს“.

ცხენები ააჩქარეს, წინამძღოლებს გაუსწორდნენ. ეს ქალები ფარულად აკვირდებოდნენ აბჯრიან რაინდებს, სიცხისგან ლოყები შეწითლებოდათ.

თავსაფარებიდან ელავდნენ ნაღვლიანი, ღამეზე უშავესი თვალები. სხვებიც შენიშნა გირშელმა: ქერათმიანი, თეთრყირმიზა ქალები, ოდნავ ჭორფლიანი, მკერდსავსენი და თეძოსავსენი, სწორფეხება, დროშის ტარივით მაღალი ქალები.

დასიცხული მეფე და ერისთავი თვალს ადევნებდნენ სიმრგვალისა და სირბილის მოძრაობას, რომელიც ძაძით იყო დაფარული, განიერი თეძოების რყევას.

მტრედის ბარტყივით პატარა და თეთრი ფეხები მიტოპავდნენ მტვერში...

გიორგი კვლავ გადმოიხარა ცხენიდან, გირშელს ჩურჩულით ეუბნება:

„ვინ დასწყევლა ეს მშვენიერი ქალები, რომ მუდამ მგლოვიარენი იყვნენ, სილამაზე ჭკნობას შეუნახონ, რათა ერთ დღეს მოვიდეს სიკვდილი და ისე მოიმკას ისინი, რომ ერთხელ მაინც არავინ იგემოს მათი მშვენიერი სხეულის სიმწიფე!“

„იცი, გლახუნა, სარკინოზების ქვეყნებში უზომოდ მახელებდა ჩადრიანი ქალების მზერა. როგორც სექტემბრის ბოლოს თეთრ ყურძენს ასე გააყვითლებს ხოლმე მზე, ისე ამშვენებს მუსლიმთა ქვეყანაში ჩადრის ჩრდილი ქალის სახეს.

მუდამ მახელებდა ეს უცნაური სიყვითლე, ჩადრიანების ლოყაზე ფარულად დაჭერილი.

მაჰმადიანი ქალებიც კარგი მეძავები არიან ზოგნი. მიდიხარ ხანდახან ქუჩაში, საღამოსას, ზღვის ქარი აფრიალებს კაბებსა და ჩადრებს. ჩამოგიქროლებს ჩადრიანი, სახედაფარული ქალი, თუ მოეწონე, ნიავს წაეხმარება, უცებ ხელს აჰკრავს ჩადრს და გაჩვენებს ირანულ ვარდზე უფრო ლამაზ სახეს.

მე იმ ვარდს ვგულისხმობ, გლახუნა, ეკბატანას ბაღში რომ ყვავის ხოლმე სულ პირველად, ვარდობის თვეში.

წითელი არ გეგონოს იგი, არამედ ძველთუძველესი სპილოსძვლისფერია, შენ რომ სკიპტრა მაჩვენე ერთხელ, ბაგრატეული, სწორედ იმ ფერისაა, გლახუნა, გესმის?

სწორედ იმ ფერის ქალები მიყვარს მე, გლახუნავ, ჩადრის ჩრდილში შენახული, იშვიათად, სრულიად იშვიათად თვალნაკრავი, გესმის?“

„მოკლედ თქვი, გირშელ, სიმოკლე ამშვენებს ხანდახან სათქმელს. შენს საცოლეს რომ აქვს, კოლონკელიძის ქალს, სწორედ ისეთი, არა?“

თავი დაუქნია გირშელმა ცბიერად მომღიმარ გიორგის და დეზი ჰკრა ცხენს, რადგან ბოგირზე გადასვლისას შეყოვნდა იგი.

აღმართი დაამთავრეს, მონაზვნებმა მარჯვნივ გადაუხვიეს, ყვავებივით შეესიენ ისინი კალმუხის ქუდივით წაწვეტებულ გორაკს.

დაღმართიდან ოციოდე აბჯრიანი რაინდი ამოდიოდა, როცა ოთხ მხედარს გაუსწორდნენ, შესძახეს:

ვინ ხართო?

გიორგი მეფის ყმები ვართო, – შეაგებეს ოთხმა.

მხედრები ჩამოქვეითდნენ, პატივით მოკითხვა მოუწყვეს, ოთხივენი გადაკოცნეს და მცხეთისკენ გაუდგნენ გზას.

გიორგიმ განაგრძო გირშელის მიერ შეწყვეტილი საუბარი.

„თუ შენ ჩადრის ჩრდილში დამშვენებულნი ასე გყვარებია, არც ის მოხუცი ფარსმანი ყოფილა უნიჭო“.

„მერე შენ რა ქენი, გლახუნავ?“

„რა და ფარსმანი მცხეთის დედათა მონასტერს შეეჩვია, ულამაზეს გოგონებს ნამუსი ახადა. შარვაშისძის ქალს უკანონო შვილი გაუჩინა, მონების შვილებს ნუღარ იკითხავ. ბოლოს ფანასკერტელის ერთი ქალი მოიგდო, სწორედ მასაც ჰქონდა ძველი, ძველი სპილოსძვლისფერი ლოყები. შენ რომ გყვარებია, სწორედ ისეთი, გირშელ“.

„მერე?“ – ეკითხება ხარბი გირშელი.

„მერე და ბისტი... შენ რა გგონია, ჩვენი კანონები მხოლოდ სულელებისთვისაა დაწერილი, ჩემო გირშელ. ჭკვიანები ისე აჭახრაკებენ თავიანთ დანაშაულს, მათ მაგივრად სულელები გაებმებიან ხოლმე მახეში.

მელქისედეკ კათალიკოსი კალიასავით ახტა და დახტა, უსასტიკესად დასჯა მოითხოვა მისი“.

მეფე გაუჯავრდა ცხენს, გირშელმა ვეღარ მოითმინა და ისევ იკითხა:

„მერე შენ რა ქენი, გლახუნავ?“

„მე რა უნდა მექნა? ფარსმან სპარსი ციხეების საუკეთესო მშენებელია მთელ აღმოსავლეთში. ვიღაც ფანასკერტელის გომბიოს გამო ხომ არ მოვჭრიდი თავს?

პირიქით, დავაჯილდოვეთ ამისთვის. ზვიად სპასალარი შემომიჩნდა: ფარსმანმა ზოგი რამ საიდუმლო იცის ჩვენი, ეს უნდა დავტყუოთო, ამიტომაც შევრთეთ, შენ რომ იცოდე ვინ?“...

გირშელმა ცხენი შეაყენა.

„ვინო?“ – იკითხა.

„ვინ და ვარდისახარი, შენი საცოლის, შორენას პირისფარეში.

შენი სიხარბის ამბავი ვიცი, ეს ქალი რომ ნახო, შესაძლოა ქორწილი მეორე შემოდგომამდე გადადო კიდევაც“.

გირშელი დაინტერესდა, გაუღიმა გიორგის, მერე ყმაწვილურად, ქარაფშუტულად ეკითხება მეფეს:

„სადაა მერე ის ქალი ახლა?

შენ ხომ იცი, ბებრის ცოლი ძალიან ტკბილია“.

„მაგის სურვილი მეც მაქვს, გირშელ, თუ სადმე მოვახერხე, შენს წყალობას არ დაველოდები, იცოდე“.

გიორგიმ ცხენი შეაყენა, რადგან უშიშარაისძე და კოხრიჭისძე აღარსად ჩანდნენ.

უამრავი ხალხი შეესიოდა ყანებს. დროშები და მღვდლები წინ მიუძღოდნენ ბრბოებს.

მდინარეებში საბანაოდ მიჰქონდათ ხატები.

ფეხშიშველა ქალები გალობდნენ ლაზარეს, ორღობეებში ბიჭები წყლით წუმპავდნენ გოგოებს. გაქცეული ქალები ტკარცალებდნენ.

გიორგიმ ერთ ხილნარში გადაიხედა:

„ფშატი აყვავებულა ამ სოფელში, გირშელ, გოგოები ათქვირებულან მიტომაც,“ – ეუბნება ყველისციხის პატრონს.

სიცხისგან შეწითლებული გირშელი გაოგნებული იჯდა უნაგირზე, მაინც თვალს ადევნებდა ფეხშიშველა ქალებს. განზრახ ჩამორჩებოდნენ მეფე და ერისთავი მხლებლებს, ტკბებოდნენ გარყვნილი ამბების მოყოლითა და ბილწსიტყვაობით.

დაღლილი ხვნეშოდა აფხაზური ცხენი გირშელის გოლიათური სხეულის ტარებისგან.

უკვე შევიდნენ ციხე-სოფელში. ქედზე მდგომი ვირები ღრიალებდნენ. სხვები კი კოკებით დატვირთულ ვირებს მიერეკებოდნენ. ვირებზე ამხედრებული პატარა ბიჭები ფეხებს მიწამდე აშვებდნენ.

– XXXVI –

თავი XXXVI

თეთრგუმბათიან ეკლესიაში ზარი დარეკეს. ვიწრო ბილიკებიდან ცხვრის ფარები ბღავილით დაიძრნენ. ისინი მღვრიე ტალღასავით მოედნენ მთის კალთებს. ნერბები (დედალი ცხვრები) და ვერძები (მამალი ცხვრები) წყალში კოტრიალით ცვიოდნენ.

საძოვრებიდან დაბრუნებული კუროები ბღაოდნენ. მუცელდაბერილი ჭაკები (ახალგაზრდა ცხენები) ჭიხვინებდნენ. ფეხშიშველი ქალები დადიოდნენ ვიწრო ქუჩებში. მათ ხელში თიხის ლაზარე (თიხისგან გაკეთებული თოჯინა, რომელიც ლაზარეს აღდგომას განასახიერებს) ეჭირათ და საწყალობლად გალობდნენ:

ლაზარე მოადგა კარს, აბრიალებს თვალებს... ღმერთო, მოგვეც ტალახი, აღარ გვინდა გორახი (მშრალი, მტვრიანი მიწა).

დაქანცული მხედრები ჩუმად ისხდნენ გაოფლილ ცხენებზე. ისინი ფეხშიშველი ქალების გათქვირულ (მსხვილ, სავსე) მკერდსა და მზისგან დამწვარ, შიშველ წვივებს უთვალთვალებდნენ.

სეფექალებისგან (სასახლის ქალბატონებისგან) თავმობეზრებულებს (მობეზრებულებს) ენატრებოდათ ქარცემული (ქარისგან გაწითლებული) ლოყების კოცნა და გომიჯივით (ქვის სალესივით) მკვრივი მკერდის სრესა (მოფერება).

ხევში შევიდნენ. იქ გზირები (მცველები) დახვდებოდნენ. გაივლიდნენ ხეობას და ციხეებიდან უყივლებდნენ (ხმამაღლა დაუძახებდნენ).

შუბოსნები (შუბებით შეიარაღებული მეომრები) გარს შემოერტყმოდნენ, დაზვერავდნენ და ჰკითხავდნენ: ვისი ხართ?

პასუხობდნენ: გიორგი მეფის ყმები (მონები/ქვეშევრდომები) ვართ, დიდოეთში მივდივართ ცხენების საყიდლად.

ქრთამებს მიართმევდნენ ციხისთავებსა და ხევისთავებს და ასე მიიწევდნენ წინ ფხოვის მიწაზე.

ცხენები ძლივს მიფოხრიკობდნენ (ნელა, გაჭირვებით მიდიოდნენ) ციცაბო ბილიკებზე.

მთების ჩრდილები ტაფობებზე (ვაკე ადგილებზე) ეცემოდა. ტურები კიოდნენ, შემოღამებული არწივები ყიოდნენ მთებში. შავი არაგვის პირას ოთხგოდოლიანი (ოთხი კოშკის მქონე) ციხე იდგა.

კოხრიჭისძემ აიჩემა (დაჟინებით მოითხოვა):

ციხეში შევიპაროთ, იქაურ მეჯინიბეებს (ცხენების მომვლელებს) ვიცნობ. როგორმე გაგვათევინებენ ღამეს.

გლახუნამ არ დათანხმდა. მან თქვა: სადმე ფიჭვნარში (ფიჭვის ტყეში) დაველოდოთ ცისკარს (განთიადს).

წიწვოვანი ტყეები დაიწყო. ქარაფებიდან (კლდეებიდან) გადმოკიდებული ჩქერალები (ჩანჩქერები) ხმაურით ქშუოდნენ. სვავები უფსკრულებიდან (ღრმა ხევებიდან) ამოდიოდნენ. მთის მგელი ყმუოდა ხევში.

მხედრებს გზა აერიათ. რომელიღაც ხეობაში ბილიკი დაეკარგათ. გლახუნამ მოითხოვა: თორმუზარადი (აბჯარი) დავმალოთ, ჰოროლები (შუბები) ხელიდან გავაგდოთ, თორემ ფხოვის მიწაზე მგზავრობა გაძნელდება.

გზიდან ავაზასფერი (ავაზის ფერი, მოყვითალო-მოყავისფრო) კლდეები გამოჩნდა.

როცა გირშელმა და პიპამ ძველმანები (ძველი, დახეული ტანსაცმელი) გადაიცვეს, გლახუნა და გაბო სიცილს ვეღარ იკავებდნენ. ძონძებში (დახეულ ტანსაცმელში) გადაცმული მხედრები საფრთხობელას (მინდვრის დასაფრთხობელს) ჰგავდნენ.

უკვე შეუძლებელი გახდა ცხენით სვლა. გირშელსა და პიპას ცხენის მოსართავები (აღკაზმულობა) სულ უწყდებოდათ.

დაქვეითდნენ (ცხენებიდან ჩამოვიდნენ), ხელით მიათრევდნენ ცხენებს.

გირშელის ტაიჭი (მამალი ცხენი) სრულიად დავარდა (დაიღალა და ვეღარ მიდიოდა). პიპა უკნიდან აწვებოდა და ასე მიჰყავდათ ორ ვაჟკაცს ერთი ცხენი.

ერთ დეკათი (დეკას ბუჩქებით) მოფენილ ტაფობს (ვაკე ადგილს) მიადგნენ. ჩირგვებში (ბუჩქებში) როჭოები საწყალობლად წიოდნენ.

ორიოდე როჭო ძლივს მოინადირეს.

ცეცხლი გააჩაღეს, მწვადები შეწვეს. გაბოს ტიკში (ტყავის ჭურჭელში) არაყი აღმოაჩნდა.

სამი თოროსანი (შეიარაღებული) ფხოველი წამოადგათ თავზე.

მათაც იგივე ჰკითხეს: რომელი სოფლისანი ხართ, რატომ მოსულხართ ფხოვში?

გლახუნამ სავსე ყანწი (სასმისი) მიაწოდა სამთაგან უხუცესს (ყველაზე უფროსს).

„შენ გეტყვი, ძია კაცო, ვინ განაგებს (მართავს) ამჟამად ფხოვს?“

„ერისთავი კოლონკელიძე“.

„ჰო, მაგრამ, განა ბრმაა კოლონკელიძე?“

„ბრმაა, მაგრამ მაინც უკეთ ხედავს, ვიდრე ის, ვინც ერისთავს თვალები დასწვა (დაუბრმავა)“.

„ვინ დასწვა თვალები კოლონკელიძეს?“

„იმ პირძაღლმა (უზრდელმა) მეფე გიორგიმ“.

ყველისციხის პატრონმა (გიორგიმ) ძლივს შეიკავა ღიმილი. როჭოს კურტუმი (ძვალიან-ხორციანი ნაწილი) აიღო და ღოჯებით (კბილებით) დაუწყო ღრღნა.

როგორც კი ფხოველები გაეცალნენ, ერისთავს (გირშელს) ეუბნება გიორგი:

„შენ გეტყვი, გირშელ, სხვა მეფეებიც ჩემსავით გადაცმულნი (შენიღბულნი) რომ ივლიდნენ, ქება არ მოაკლდებოდათ დილას და საღამოს“.

ბილიკს შეუდგნენ, რომელიც ფიჭვნარში მიდიოდა.

აქაც ცეცხლი დაანთეს. ცხენებს თოფრები (საკვებურები) გაუკეთეს, ქეჩები (თექის ნაჭრები) დააგდეს მიწაზე.

დაქანცულებს მორიგეობით ეძინათ, მორიგეობით ყვინთავდნენ (ფხიზლობდნენ) შუაღამემდე.

გუთანი (თანავარსკვლავედი) გადავიდა ცაზე.

უცნაური ხმა გაისმა ტყეში. საშინელი ღნავილი ისმოდა ბუჩქებში, კატის კნავილის მსგავსი ხმა.

გირშელმა ხმალი აიღო და ბუჩქნარში (ბუჩქებში) შეუვარდა ნადირს.

მცირე ხანს მისდევდა ღიჭიანში (ეკლიან ბუჩქებში) ლანდს. შემდეგ ფოსფორული ნათების ელვა (მოკლე, მკვეთრი ნათება) შენიშნა, ხმლით შეუტია. ისევ დადუმდა ტყე. ხელცარიელი დაბრუნდა და ჩანაცრულ (ნაცრიან) ცეცხლს მიუჯდა.

„რა მოგელანდა (რა დაინახე), გირშელ?“ – ეკითხება გლახუნა.

„ავაზა იყო მგონი, მამრები იბრძოდნენ სიბნელეში“.

პიპა და გაბოც გამოფხიზლდნენ ავაზის ხსენებაზე. მიაყურეს, ახლა ხევში ისმოდა ჩხავილი, ისეთი, როგორიც გამრავლებულ კატებს სჩვევიათ ხოლმე.

„უსასტიკესი (ყველაზე სასტიკი) მხეცია ავაზა, – დაიწყო გირშელმა, – ხომ ყოველ ნადირს ეშინია ადამიანისა; როცა ეგვიპტიდან გამოვიქეცი, ვეფხი შეგვეფეთა (შეგვხვდა) ოაზისებში. ერთ არაბთა სოფელს შეჩვეოდა. შვიდმა იბერიელმა სამი ვეფხი მოვინადირეთ ერთ კვირაში. ლომი რომ ლომია, ისიც არ შეუტევს უმიზეზოდ კაცს.

ავაზა მოსახლეობას თავს ესხმის ეგვიპტეში, არა მხოლოდ ღამით, არამედ დღისით, მზისით. გაიტაცებს ბავშვებს და ძროხებს. ერთი ვიროსანი (ვირზე ამხედრებული) მოლაჰ (მუსლიმი სასულიერო პირი) დაგლიჯა ჰალებში (ეგვიპტის ერთ-ერთ ქალაქში)“.

„ავაზა, ფხოვში?“ – იკითხა გაბომ.

„სწორედ ამ ჩალისფერ კლდეებს ირჩევს თავის სამყოფლოდ (საცხოვრებლად) ავაზა, სწორედ ისეთ ქარაფებს, ტაფობის გვერდით რომ ნახეთ ცოტა ხნის წინ. დალეწილ კლდეებში დაიდებს ბუნაგს (საცხოვრებელ ადგილს). თუ ბოკვერები (ავაზის ნაშიერები) ჰყავს აქ სადმე ახლოს, ამაღამ გამოვეთხოვოთ ჩვენს ცხენებს“.

„როგორ, განა ცხენებსაც გაუბედავს ავაზა?“ – იკითხა პიპამ.

„ცხენს? სპილოებს ახტებიან ხანდახან ქედზე. განსაკუთრებით დედალი ავაზაა საშიში, ცხოველთა შორის დედალი ავაზაა უმამაცესი“.

* * * * * * *

რაც უფრო ღრმად შედიოდნენ ფხოვში, მით უფრო უძნელდებოდათ მოგზაურობა. ყოველი მთის წვერთან ციხე ხვდებოდათ, ყოველი ხევის შესასვლელთან გზირები. უამრავი საფასი (ფული) გასცეს ხევისთავების მოსაქრთამავად (მოსასყიდად).

გზირებისა და მსტოვარების (მზვერავების) დაკითხვას ვეღარ აუდიოდნენ (ვეღარ აუდიოდნენ, ვეღარ უმკლავდებოდნენ) მხედრები.

დიდოეთში მიმავალ ცხენის ვაჭრებად თავის გასაღება (თავის წარმოჩენა) უკვე სახიფათო იყო. გიორგი დარწმუნდა: დიდონი მართლაც მტრად მიაჩნდათ ფხოველებს. ერთ-ორ ადგილას ზვიადის მსტოვარები მოიკითხეს.

მხოლოდ ის გაიგეს, რომ უფლისციხეს გაქცეულან.

ახლა ქორისფერი (ქორის ფერი, ნაცრისფერი) კლდეები გამოჩნდა...

მეორე ღამე ერთ გვირაბში გაათიეს. ითათბირეს (იმსჯელეს), გადაწყვიტეს: ოთხივე ერთად არ ევლოთ. თუ ვინმე სადაურობას (საიდან იყვნენ) ჰკითხავდა, თითოეულს სხვადასხვაგვარი პასუხი უნდა მიეცა.

მეფე და ერისთავი ასე ეუბნებოდნენ გზირებს: გიორგი მეფის ყმები ვართ, უფლისციხის დილეგიდან (საპყრობილედან) გამოქცეულნი.

მეაბჯრესა (აბჯრის მტარებელს) და მალემსრბოლს (სწრაფ მორბენალს) უბრძანეს:

ქალებთან სიახლოვესა და ლუდის სმას განრიდებოდნენ (მორიდებოდნენ).

პურ-მარილზე (სტუმრად) არავის სწვეოდნენ (არავისთან მისულიყვნენ), გზადაგზა საკუთარი ფულით ესაზრდოვათ (ეკვებათ).

გზაჯვარედინზე ერთმანეთს გაშორდნენ. გადაწყვიტეს: ხატობაზე შევხვდეთ ერთმანეთს.

თითო ციკანი (თხის ნაშიერი) უნდა წაეყვანათ შესაწირად ხატში.

გიორგიმ იცოდა: ხატობაზე მოსულ უცხო „მეზღვნეს“ (შემწირველს) პატივისცემით ეკიდებოდნენ ფხოველები.

პიპასა და გაბოს უბრძანეს: როგორც კი სიტყვა მოიტანდა (შემთხვევა იქნებოდა), შეძლებისდაგვარად ეგინებინათ გიორგი მეფე და ზვიად სპასალარი (მთავარსარდალი). ამ გზით გამოერკვიათ (გაეგოთ) მოსახლეობის განწყობა ფხოვში.

ისიც დააბარეს: ცუდად ეხსენებინათ მელქისედეკ კათალიკოსი, მამამზე ერისთავი, დიდონი და ღალღაი.

ხატში მისულებს, ახლომდებარე ტყეში გადაემალნათ ცხენები.

გირშელი და გიორგი ფეხით დაადგნენ გზას.

ყველისციხის პატრონი (გიორგი) არ იყო ფხოვში ნამყოფი. გაოცებული შესცქეროდა ფხოველთა ხატებს, მათ დეკანოზებს (სასულიერო პირებს), გზისპირას აღმართულ ქვის ყორეებს (გალავნებს), რომლებიც სალოცავებად მიაჩნდათ.

სიბრალულით სავსე უყურებდა სოფლების ბოლოში, ნაკელით სავსე სამრელოებში (სამშობიაროებში) დამწყვდეულ (ჩაკეტილ) მშობიარე ქალებს.

ბოლოს გამოჩნდა ნანატრი ხატი.

გიორგიმ და გირშელმა ციკნები იყიდეს. ცალ-ცალკე შევიდნენ ხატის ეზოში „მეზღვნეები“:

გირშელი გაოცებული შესცქეროდა ჯიხვის რქებით შემკულ (მორთულ) ხატის დარბაზის სვეტებს.

შორიდან უმზერდა გიორგის, ცდილობდა საქციელით მიებაძა მისთვის.

გაკვირვებული უთვალთვალებდა საჯურუმოსთან (სასჯელის ადგილთან) მიყვანილ გიჟებს. მედროშენი (დროშის მტარებლები) დროშის ბუნს (ძელს) ადგამდნენ სულით ავადმყოფებს კისერზე. ხუცი (მღვდელი) ხუცობდა (ლოცულობდა), აჟღრიალებდა დროშებს, ამწყალობებდა (აკურთხებდა) ხელფეხგაკოჭილ გიჟებს.

ეზოში შეიარაღებული ფხოველები ირეოდნენ (მოძრაობდნენ).

ხატის დარბაზის წინ დიდი დროშა ესვენა ქვის ტახტზე.

დროშის გვერდით ხუცი იდგა.

ხატის დროშის წინ დაიჩოქა მეფე გიორგიმ. ცალ ხელში ციკანი ეჭირა, ცალში ანთებული კელაპტარი (სანთელი), აღმოსავლეთისკენ პირშექცეულს (სახით მიბრუნებულს).

ხუცმა უბრძანა და მლოცველმა ცალი მუხლი მიწას დაჰკრა.

ხუცმა თვალი ზეასწია, ცას მოავლო თვალი.

„ააა, ღმერთმა ადიდოს შენი ძალა, წმინდაო გიორგი! შენს გასამარჯვებლად გამოიყენე, ავშანისძეი გლახუნა, შენს სამსახურს არ დააკლებს. ააა, შენს წყალობას ნუ დააკლებ, ღმერთო, შენს ბატონობას გაუმარჯოს.

ააა, დიდება ღმერთს, დიდება მზეს, მზის მიმყოლ ანგელოზებს! გეხვეწები მტრის წინააღმდეგ, მწარე სიკვდილის წინააღმდეგ“...

შემდეგ ხუცმა ისეთი იდუმალი (საიდუმლო) ბუტბუტი დაიწყო, არც შორიახლო მდგარ გირშელს და არც დაჩოქილ მეფეს აღარ ესმოდათ მისი ლოცვა.

დასტური (მსახური) მივიდა, ციკანი გამოართვა გიორგის, გაჩაჩხა (ფეხები გაუჭიმა).

ხუცმა ყელი გამოჰღადრა მსხვერპლს.

დასტურმა ჯამი გაავსო ცხელი სისხლით. ხუცმა წამოუყო (მიაწოდა) გიორგის. მანაც თითები ჩააწო თბილ სისხლში, ხელი გაინათლა (სისხლით წაისვა), შუბლზე და ლოყის თავებზე წაიცხო.

გიორგი გაეცალა სასანთლო კოშკს, შორიახლოდან უჭვრეტდა (უყურებდა) გირშელის „განათვლას“.

მლოცველს ისეთი საცოდავი გამომეტყველება ჰქონდა, გიორგი ძლივს იკავებდა ღიმილს.

ბოლოს გაბოი და პიპაც გამოჩნდნენ.

თხის ნაშიერი პიპას გაექცა. მაღალი, გამხდარი პიპა მის დასაჭერად მოუხერხებლად დარბოდა, თხის ნაშიერი კი კიკინებდა და ხელიდან უსხლტებოდა მას. გირშელი და გიორგი ამ სცენას უყურებდნენ. ეცინებოდათ, მაგრამ ხმამაღლა სიცილს ვერ ბედავდნენ.

ბოლოს მსხვერპლშეწირვა დასრულდა. იფნის ხეების ჩრდილებში ხატიონები ჯგუფ-ჯგუფად დასხდნენ. ოთხ მეგობარს (გიორგის, გირშელს, უშიშარაისძეს და გაბოს) ერთად თავმოყრა უნდოდათ, მაგრამ ამასაც ვერ ბედავდნენ. დაშორებულივით გვერდს უქცევდნენ ერთმანეთს ხატიონების ბრბოში.

ხატის დროშების ჟღარუნი შეწყდა. დასტურებს ნაკურთხი ლუდი გამოჰქონდათ საკოდეებიდან და მდელოზე ფეხმორთხმულ ხატიონებს ურიგებდნენ. მოხარშულ ხორცს შულტები პირდაპირ მიწაზე ყრიდნენ.

ვიღაც წითური, სახედაჩეხილი ფხოველი, მხარბეჭიანი, ჟღალთვალება ვაჟკაცი, გოდერძი ქალუნდაური, გიორგის მიუახლოვდა. ის სულ მის ხმალს უყურებდა. გიორგის ეკითხებოდა, ვინ იყო და საიდან მოდიოდა. თავაზიანად ისიც უთხრა: „ჩვენი ხატების სანახავად ხომ არ მოსულხარ? ან იქნებ მეფე გიორგის გამოგზავნილი ჯაშუში ხარ ფხოვში?“

მეფე გიორგის ხსენებაზე ავშანისძე გლახუნა ვითომ გაბრაზდა. თქვა, რომ წმინდა გიორგიც შეაჩვენებს მეფე გიორგის და მის ჯაშუშებს. „მე უფლისციხეში ერთი მღვდელი შემომაკვდა და ამიტომ სამი წელი ციხეში ვიჯექი“, – დაამატა მან.

გოდერძი ქალუნდაური სტუმარს თანაგრძნობით მოეკიდა და თავისი ცხოვრების ამბავიც მოუყვა: „ბევრი მტერი მყავს“. ის ხევისბერის, მუროჩი ქალუნდაურის ვაჟი აღმოჩნდა. მან გიორგის ლუდი და ხაშლამა შესთავაზა.

ახლა ფხოველმა გოდერძიმ თავად დაიწყო მეფე გიორგის ლანძღვა: „ფხოვის დალაშქვრას არ შევარჩენთ“.

უკვე ფერხისაის ცეკვა დაიწყეს. მოცეკვავეები მკლავებით გადაებნენ ერთმანეთს. მთვრალი ვაჟკაცები ქორებივით მოუხერხებლად დარბოდნენ. მათ ქორისფერი თორ-აბჯარი ეცვათ. ხატიონები ორ მწკრივად ცეკვავდნენ და თან ორპირად მღეროდნენ. გუნდის მეთაური გამყინავი ხმით იწყებდა:

„დღესამ დღეობა ვისია, წმინდისა გიორგისია...“

მთელი მწკრივი ერთხმად იმეორებდა სიმღერას. ახლა მეორე გუნდის მეთაური იწყებდა:

„ვალი მიკიდავ ქაჯებსა, რად მკითხავ, ქრისტის დედაო, ცომს ზელდა ქაჯის ბებერი, მივასწარ ცხობაზედაო.“

ისევ პირველი გუნდის მეთაურმა დაიწყო:

„ნუ გაიქცევი, გიორგივ, სამძიმარ მომდევს ხელაო, არ გაიქცევის გიორგი, ჯაჭვი ზედ აქვის ჭრელაო.“

ნელ-ნელა, მწკრივად როკავდნენ აბჯრიანი, ზუჩიანი ვაჟკაცები. ფხოვის ნაძვებივით მაღალი ჭაბუკები ცეკვით ხატის კარისკენ მიიწევდნენ. გუნდები ერთმანეთის პირისპირ დადგებოდნენ. მარჯვნივ ტრიალებდნენ ხატიონები, მარცხნივ ფრიალებდნენ ჩოხის კალთები. აბჯრები ჟღარუნებდნენ, წმინდა გიორგის მსახურები ძლიერი ხმით გუგუნებდნენ.

ცეკვას რომ დაამთავრებდნენ, იფნის ხეების ქვეშ სუფრას მიუსხდებოდნენ. შემდეგ სხვები დგებოდნენ და მწკრივად ერთვებოდნენ ფერხულში.

ბოლოს მამაკაცები გაიკრიფნენ. ახლა მშვენიერ ფხოვურ ტანსაცმელში გამოწყობილმა ქალებმა დაიწყეს ცეკვა. ფრიალებდნენ გრძელფესვიანი, აბრეშუმის მანდილები და წითელ-ყვითელი შიბებით შემკული კაბები.

გიორგიმ ერთ მწკრივში ვარდისახარი დაინახა, მეორე მოახლეც ეცნო – პირიმზისა. ვარდისახარი ფაშატივით ხტოდა. შიბებითა და ჯვრებით მოხატული ფხოვური თავსაბურავი, მანდილის გარეშე, თავზე მშვენივრად ედგა. მისი ლამაზი, მაღალი მკერდი ტოკავდა. უცხო თვალიც შეამჩნევდა, რომ ის ფხოვურ ფერხისაის გადაჩვეულიყო.

ქალუნდაურმა გიორგის ყანწი გაუვსო. სტუმარმა დაცალა და ისევ მოცეკვავე ქალებს მიუბრუნდა. უნდოდა ენახა, ფერხისაის დასრულების შემდეგ ვარდისახარი და პირიმზისა საით წავიდოდნენ.

გოდერძი ქალუნდაურს ლუდი ადრე მოეკიდა. მან სტუმარს უსაყვედურა: „ჩვენი ქალების სანახავად მოსულხარ, კახო“. გიორგიმ ქალუნდაურს გაუღიმა და ისევ დაცალა ყანწი.

გირშელი უკვე სრულიად მთვრალ ფხოველებს მიუახლოვდა. სამი მოხუცი გარს ეხვია ერისთავს. სამივე ხმამაღლა ლანძღავდა მეფეს. „ფხოვის არწივებისა და ჯიხვებისთვის ვინ შექმნა ბორკილები? არც ერთ მეფეს ეს არ შესძლებია ჯერ, ვერც მეფე გიორგი მოახერხებს ამას“, – ამბობდნენ ისინი. „გველისფერი წმინდა გიორგი – იახსარი – მტრად მოიკიდა გიორგიმ, ვერ გადაურჩება წმინდანის რისხვას, წელს მოსწყვეტს მას გველისფერი წმინდა გიორგი“, – აგრძელებდნენ მოხუცები. „თუ მეფე და ზვიად სპასალარი ხელში ჩავიგდეთ, სამრეკლოზე დავკიდებთ თოკით“.

გირშელმა თავი ასწია და შორიდან შენიშნა: გიორგი და წითური ფხოველი გაცხარებულნი ლანძღავდნენ ერთმანეთს. ერთბაშად წამოიჭრნენ და ხმლები იშიშვლეს. ერთმანეთის გარშემო ნავარდი შემოუარეს. შეუძახეს. შეუტიეს და ხმალდახმალ შეებნენ.

ფხოველები წამოსცვივდნენ და მოჩხუბრების გარშემო წრე შეკრეს. გირშელიც დინჯად წამოდგა, მიმოიხედა: უშიშარაისძე და გაბოც მწკრივში იდგნენ გაფითრებულნი.

გიორგიმ ქალუნდაურს უყივლა და ხმალი ბექთარზე აძგერა. ფხოველის ბექთარი მტკიცე აღმოჩნდა. ქალუნდაურმა მეფეს ხმალი შემოუქნია, გიორგიმ ფარი აიფარა და ჰაერში ნაპერწკლებმა გაიელვეს. ქალუნდაურმა შეუძახა, შეუტია და უყივლა: „გამიმაგრდი, მშიშარა კახო!“

გიორგი უკან დაიხია, ფარი აიფარა, კვლავ შეუძახა და მედგრად შეუტია. ფხოველი განზე გადახტა, ფარით აიცდინა ელვასავით მოქნეული ხმალი და სწორედ ამ დროს მდელოზე ბანდულიანი ფეხი დაუცურდა, ცალი მუხლით წამოიჩოქა. გიორგი შეჩერდა, მოპირდაპირეს ანიშნა: „არ გერჩი, როცა ფეხი გეცდება“.

ისევ გაიმართა მამაცი ფხოველი წელში, თავს ზევით ასწია ფარი, ცალი ხელით ხმალი აიცდინა, ცალითაც მტრის მუზარადს დაარტყა. აბჯრების ჭახანი ისმოდა, მუზარადები ჟღარუნებდნენ, ჰაერში უცნაურად წკრიალებდნენ ელვარე ხმლები.

გირშელმა თვალი მოავლო გარშემო შეკრებილ ბრბოს. სისხლში განათლებული ფხოველები ირგვლივ მოწყურებული ქორებივით ტორტმანებდნენ. ყველას ხელები, ლოყები და შუბლი სისხლით ჰქონდა გათხუნული. გაავებულნი შესცქეროდნენ ფხოველთან მებრძოლ უცხოს. მოყვირალ ქორებს სისხლი მოსწყურებოდათ!

გირშელს ეგონა, რომ გიორგის ეს წითური ფხოველი შემოაკვდებოდა, მყისვე მთელი ტომი იშიშვლებდა ხმალს და მაშინ ოთხ ვაჟკაცს მოუწევდა მთელ ლაშქართან პირისპირ შებმა.

გირშელმა ადგილი შეიცვალა. უშიშარაისძესა და კოხრიჭისძეს შორის ჩადგა, ორივეს ფრთხილად მკლავში უჩქმიტა. უსიტყვოდ ამცნო: „მზად იყავით ახლა“. მეაბჯრესა და მალემსრბოლს მიწისფერი გადასდებოდათ. თავადაც გაფითრებული იდგა გირშელი, ხმლის ვადაზე ხელი წაევლო.

კიდევ ერთი წუთი, ერთი თვალის დახამხამება, სულ ერთია, გიორგი წაიქცეოდა, თუ ფხოველს წააცლიდნენ თავს, გირშელი მზად იყო, გაარღვევდა ფარ-ხმალიანი ფხოველების ბრბოს, ხმალზე გაივლებდა ხელს და ისე შეებმებოდა მთელ ტომს, როგორც გაავებული ავაზა სპილოს.

ისევ დაწინაურდა ფხოველი, გიორგის ფარმა დაიჟღრიალა, ხმლის წვერმა შელეწა იგი, გიორგის მკლავიდან სისხლმა იფეთქა. გამძვინვარებულმა ბრბომ დაიყვირა.

და როგორც ეგვიპტელ ხალიფას ცირკში გალიიდან გამოუშვებენ ავაზას, მიუსევენ ცხრა შუბოსანს ზედ, და როცა ვაჟკაცები მხეცს აკუწავენ, გახარებული ბრბო ჭიშკარს შემოანგრევს, დიდი და მცირე მივარდება მომაკვდავ ნადირს, რათა ავაზის სისხლში განათლონ შუბები, ასე ეგონა გირშელსაც: „აჰა, ამ წუთში იშიშვლებენ ფხოველნი ხმალს, რათა უცხოს სისხლში განათლონ ხმლები“.

შეტოკდა გირშელი, წინ გადადგა ერთი ნაბიჯი და ხედავს, ხედავს, მაგრამ თვალს არ უჯერებს. მარცხენა მკლავიდან სისხლი მოთქრიალებს გიორგის, ფარი გადააგდო, ხმალი კვლავ შემართა, უფრო მძვინვარე გაუხდა სახე, შემზარავი ხმით შეუძახა მოპირდაპირეს, ზედიზედ იფარა ხმალი, დაწინაურდა სწრაფად და სწრაფად მიიმწყვდია მოპირდაპირე აბჯრიან ფხოველების მწკრივთან და მერე მთელმა ტომმა დაიზრიალა...

მწკრივი დაიშალა, ვიღაცეებმა წინ გაუსწრეს გირშელს, შეშფოთებულმა ერისთავმა ბრბო გაარღვია. ხმლის გაშიშვლებას აპირებდა ყველაზე ადრე და ამ დროს თვალი წაატანა, გაფითრებულ ქალუნდაურს ხმლის ვადა ეჭირა ხელში.

გიორგიმ ფხოველს გაუღიმა, უცნაურმა სიკეთემ გაიელვა მის თეთრ კბილებზე. მიეჭრა უხმლოს, სისხლიანი მარცხენა ხელი მხარზე დაადო, ცალითაც თავისი ხმალი გაუწოდა. „დავძმობილდეთ დღეიდან, გოდერძი“.

მოპირდაპირეები ერთმანეთს გადაეხვივნენ. ფხოველები აჩოჩქოლდნენ, უცხოს მიერ ნაჩუქარ ხმალს დიდი და მცირე მივარდა.

ხევისბერი მუროჩი ქალუნდაური დამარცხებულ ვაჟთან მივიდა პირველი. ნაჩუქარი ხმალი გამოართვა, ყურადღებით დაუწყო ცქერა. არასოდეს ენახა ასეთი რამ ხევისბერს. სისხლში გასვრილი ეგონა, ჩოხის კალთით გაწმინდა, ისევ დახედა ზედ. მოწითალო და მომწვანო სხივი ცვალებადად ელავდა გამოხურვებულ ოქროსებრ მოლაპლაპე ხმალზე. ვადის ქვემოთ თავწაგრაგნილი ჯვრები იყო ზედამოჭრილი, შუაზე ერთი ფრთოსანი ჭაბუკი და მგლის სახე.

ხევისბერმა წარწერაც შენიშნა. გიორგი შეკრთა, ვაითუ ვინმემ ამოიკითხოს ზედ წარწერა: „მეფეთ მეფე გიორგი – მესიის მახვილი“. გიორგი დამშვიდდა, როცა წამკითხველი არავინ აღმოჩნდა.

„მგლისსახიანი გორდაი ვინ მოგცა, ჭაბუკო?“ – ეკითხება მოხუცი მეფეს. „სარკინოზებთან ნაომარი ვარ, მათი ერთი ერისთავი მოვკალი, მას ავართვი ეს ხმალი“, – უპასუხა გიორგიმ.

ფხოველებს გაუხარდათ უსჯულოებთან ნაომარი ვაჟკაცის დანახვა. სათითაოდ იშიშვლებდნენ თავიანთ ხმლებს. გიორგისეულს უსვამდნენ ზედ, გაოცებულნი ხედავდნენ, რომ ნაჩუქარი „გორდაი“ ფხოვურ ხმლებს ყველივით ჭრიდა.

ხევისბერმა ქალუნდაურმა გიორგი მიიპატიჟა. მკლავი შეუხვიეს, დალოცეს, მძივებით შემკული ყანწით ლუდი შეასვეს.

მღვდელი მივიდა, ვერცხლი ჩააგდო ლუდით სავსე სასმისში. ქალუნდაურმა დალია და შემდეგ თავის ძმადნაფიცსაც დაალევინა. მეფემ და ფხოველმა ერთად შეჭამეს „ფიცვერცხლი“ (ეს იყო რიტუალი, რომლითაც ერთგულების ფიცი დადეს).

ქალუნდაურებმა გარს შემოისხეს გირშელი, გაბოი და პიპა.

უთხრეს, რომ ისინიც უცხოები იყვნენ და უცხოები ერთად დასვეს სუფრაზე.

სტუმრები ჩუმჩუმად იპარავდნენ ლუდს.

როცა ფხოველები დათვრნენ და იფნის ხეების ქვეშ ხვრინვა დაიწყეს, ოთხივე სათითაოდ გაეპარა მასპინძლებს.

გაბოსა და პიპას უბრძანეს: „ცხენები მოიკითხეთ და ხატის ტყეში დაგველოდეთ“.

შულტები და დასტურებიც იფნების ქვეშ მთვრალები ეყარნენ.

ხატის ეზოდან გამოსულებს გირშელსა და გიორგის ვარდისახარი და პირიმზისა შეხვდნენ.

ვარდისახარმა ავშანისძე იცნო, „მეფის მალემსრბოლი“ (სწრაფი მაცნე), მაგრამ მაინც თავაზიანად მიესალმა ფხოველი სტუმარს.

გირშელი მთვრალი იყო, მეფის ნაამბობი გაახსენდა. თვალი დაადგა გათქვირულ (მსუქან) ქალს.

ვარდისახარმა შორენას საქმრო იცნო და მისმა ღარიბულმა სამოსმა გააოცა.

ვარდისახარი ძალიან ნაწყენი იყო თავის პატრონზე, რადგან უყოყმანოდ მიათხოვა (გაათხოვა) ბებერ ფარსმანს. ამიტომაც მიიყვავილა (მოეფერა) გირშელს.

ეკეკლუცებოდა (ეარშიყებოდა) შეყვარებულ ერისთავს.

გირშელმა დრო იხელთა, ქალს მკლავში ხელი წაავლო და ოთხივე ხატის ტყისკენ გაემართნენ.

პირიმზისა მორცხვობდა, უგუნებოდ მიყვებოდა გიორგის. მოეწონა მშვენიერი ვაჟკაცი, მაგრამ ვარდისახარისა რცხვენოდა ქალწულს. მტრედის ხუნდივით (ბარტყივით) გატვრინული (მიკრული) გვერდზე ეკვროდა მამაცს.

ეკითხება გიორგის:

„რატომ წაგეკიდა (შეგეკამათა) ხევისბერის ვაჟი?

მე და ვარდისახარი შორიდან ვუყურებდით თქვენს ჩხუბს“.

„შენ გითვალთვალებდი, ამიტომაც შემეკამათა ფხოველი“, – იცრუა გიორგიმ.

პირიმზისას ეს ამბავი ესიამოვნა. კიდევ უნდოდა რაღაც ეკითხა უცხოსთვის, მაგრამ ვნებისგან აღელვებულს პირი უშრებოდა.

წიფლის ჩრდილქვეშ ავშანისძემ ქალს კოცნა დაუწყო. ყოველ ხესთან შეაჩერებდა, თავს დაუწევდა, აკოცებდა და გზას განაგრძობდნენ.

წინ მიმავალი წყვილი ტყის სიღრმეში გაუჩინარდა.

გირშელმა ბავშვივით აიყვანა ვარდისახარი. ქალი ჯერ უღონოდ (სუსტად) ეწინააღმდეგებოდა. შემდეგ გაიტვრინა (გაჩუმდა, მიეკრო). ესიამოვნა ასეთი ძლიერი ვაჟკაცის სუნთქვა.

გვიმრიანში დააწვინა ვარდისახარი გირშელმა. ქალმა კვლავ სცადა წინააღმდეგობა, მაგრამ როცა ვაჟკაცის გახურებულმა ტუჩებმა სუნთქვა შეუკრეს, უცებ ათრთოლდა და ბაგეზე (ტუჩებზე) დაადნა გირშელს...

გიორგი და პირიმზისა უზარმაზარი წიფლის ქვეშ იწვნენ. ქალი ნეტარების (დიდი სიამოვნების) ცრემლით ტიროდა.

გიორგის მალემსრბოლის (სწრაფი მაცნეს) სტვენა შემოესმა.

უკანასკნელად აკოცა და ახლა იგრძნო, რომ ფხოველ მხევალს (მსახურ ქალს) ცხვრის სუნი უდიოდა.

ჯიხვის რქასავით მოხრილი მთვარე პირდაპირ დანათოდა ხატის ტყეს.

ცხენების ფრუტუნი (ხვიხვინი) ისმოდა შორიდან.

როცა რაინდებმა ქალები სოფლის ბოლომდე მიაცილეს, ცხენებზე შესხდნენ და გიორგიმ თავის დედის დისწულს (დისშვილს) უთხრა:

„ჩემთან ჯიბრი (კონკურენცია) გადაგიტანს, იცოდე, გირშელ“.

ყველისციხის პატრონმა გიაღიმა (ჩაიცინა), ახალ მთვარეს გაუსწორა თვალი.

– XXXVII –

ფხოვში მგზავრობამ მეფე დაარწმუნა, რომ ხელახლა ამბოხი (აჯანყება) მოკლე ხანში მოსალოდნელი არ იყო.

თავი XXXVII

„გაავებული (გაბრაზებული) ხევისბერის ქადილი (მუქარა) შენს მსტოვრებს (ჯაშუშებს) გაუზვიადებიათ, – ეუბნება სპასალარს (მხედართმთავარს), – კვეტარის ციხე ორჯერ დავზვერეთ. გაბოი შევგზავნეთ, კოხრიჭისძემ ერთი ღამე თავლაში (ცხენების სადგომში) გაათია მეჯინიბეებთან (ცხენების მომვლელებთან). გოდოლების (კოშკების) განახლების ამბავიც წვრილად (დეტალურად) გამოუკითხავს.

დიდოელების თავდასხმას მოელიან, ამიტომაც აპირებენ ციხის განახლებას.

მე ასე მგონია, საჭიროა ერთი მეჯინიბე როგორმე მოვისყიდოთ, ზვიად. კოლონკელიძეს უცნაური ცხენი ჰყოლია, დაატარებს თურმე ფხოვის თვალშეუდგამ (ძალიან მაღალი) ქარაფების (კლდეების) კიდეზე თავის ბრმა პატრონს.

სწორედ ამ ცხენის მეჯინიბე თუ მოვიქრთამეთ, გვეცოდინება, სად რას დადის ერისთავი კოლონკელიძე“.

ზვიადი ჩუმად იყო და მეფემ განაგრძო:

„მე მაინც დარწმუნებული ვარ, ზვიად, მამამზესა და ტოხაისძეს მართლაც წაჰკიდებია (შეკამათებია) თალაგვა. რაც შეეხება დიდოელებს, ეს ამბავი განზრახ უნდა იყოს მოჭორილი, რათა ციხეებისა და გოდოლების განახლება თვალში არ მოგვხვდეს ჩვენ“.

ზვიად სპასალარს არ სჯეროდა მეფის ვარაუდი. ამბოხის საფრთხე კარზე მომდგარი (ძალიან ახლოს) ეგონა, მაგრამ ვერაფერი შეჰკადრა (უთხრა) პატრონს.

– XXXVIII –

საერისთავოებში (ერისთავების სამფლობელოებში) სხვა მხრივ მშვიდობა სუფევდა.

თავი XXXVIII

მარიამ დედოფლის აფხაზეთში დაყოვნებამ (დარჩენამ) და მელქისედეკ კათალიკოსის კლარჯეთში გამგზავრებამ სასახლეში ცხოვრება ძალიან სასიამოვნო გახადა.

ეზოსმოძღვარს (სასახლის მღვდელს) უცნაური სვირინგები (გამონაყარი) გამოაყარა ტანზე. არა მარტო მეფე, მთელი სასახლე, მთელი მცხეთა და უფლისციხე ამას ნატრობდა: „კეთრი (კანის მძიმე დაავადება) აღმოაჩნდეს ეზოსმოძღვარს, ეგებ და ამ სვირინგებს თან გადაჰყვესო (თან მოკვდეს) გულბოროტი (ბოროტი გულის მქონე) მღვდელი“.

გიორგი და გირშელი ხან უფლისციხეში ნადირობდნენ, ხანაც მცხეთაში იდუმალ (ფარულად) ქეიფობდნენ.

ნადიმებს (დიდ სუფრებს) ნადირობა მოჰყვებოდა ხოლმე. ნადირობას ისევ ნადიმი, ჯირითი (ცხენოსნური თამაში), ჰოროლის (შუბის მსგავსი იარაღი) ტყორცნა და ცხენბურთი.

ბოლოს მოაღწიეს (ჩამოვიდნენ) ცხრატბის ერისთავმა დაჩიმ და მისმა მეუღლემ რუსუდანმა.

ფანასკერტელის ასული (ქალიშვილი) დაქალებულიყო (გალამაზებულიყო, მომწიფებულიყო). მონაზვნური სიყვითლე უკვე გადასცლოდა სახიდან, მკერდი აბურცვოდა (გამოკვეთოდა), თეძოები დამრგვალებოდა. ვაჟკაცებს აგიჟებდა ბეჭედივით ვიწრო ტუჩპირის ზემოთ ოდნავ, ოდნავ შესამჩნევი ბუსუსები, ულვაშის მსგავსი.

ვნებიანად აფახულებდა (ახამხამებდა) გრძელწამწამიან თვალებს, ურიდოდ (თავისუფლად, უსირცხვილოდ) დადიოდა ქალაქში, თრიაქსა (ნარკოტიკს) სწევდა იდუმალ, კვიცივით უკან დასდევდა მეფე გიორგის.

გიორგი და გირშელი იოლად ათრობდნენ დაჩი ერისთავს, მორიგეობით დაათრევდნენ სანადიროდ მის ცოლს.

მცხეთელებმა ქალი გააშაირეს (დასცინეს).

„ცხრატბის ერისთავის მეუღლეს ცხრა ღამეც არ გაუთევია ქმართან“.

ქმრისთვის თვალის ასახვევად (მოსატყუებლად) ერისთავის ცოლი მუდამ ლოცულობდა. ქმარმა ის ხატებსა და ლოცვას მიანდო, თავად კი გირშელსა და გიორგის აეკიდა.

ღვინის სმაში მეფე და ერისთავი მას ჯაბნიდნენ (სჯობდნენ), სამაგიეროდ ჰოროლის ტყორცნაში ორივეს სჯობნიდა.

დაჩის სრულიადაც არ აწუხებდა თავისი დისწულის, შორენას მოსალოდნელი ქორწილის ამბავი.

სასახლის ჭორები წინასწარ გამოეკითხა, ყურმოკვრით (გაგონილით) გაეგო:

„მეფე გიორგის თვალი უჭირავს (მოსწონს) ყველისციხის პატრონის სასძლოზე (საქმროს ცოლზე)“.

ამიტომაც ურჩია დისწულს: „მე ისეთი ამბები მესმის, გათხოვებაზე ხელი აიღე სრულად, მონაზვნად აღიკვეცე (ბერად შედექი) მცხეთაში“.

სასახლეში სტუმრობის დროს დაჩი მიმინოების ლაზურად (ლაზების მეთოდით) გაწვრთნამ გაიტაცა. გულით ეწადა (ძალიან უნდოდა) თავის საერისთავოში შემოეღო ნადირობის ეს ახალი დარგი.

გვიან ღამემდე არ ცხრებოდა ციხეების ჩარდახებზე (აივნებზე) სტუმრების, სეფექალების (სამეფო ქალების), რაინდების ხარხარი და კისკისი.

უომრად (უომრად, მშვიდობიანად) მოწყენილი აზნაურები (თავადები) მოგროვდნენ მცხეთაში. უამრავი სიძვის (მეძავი) ქალიც თან ჩამოჰყვა საერისთავოებიდან მათ, მოხუცებული ერისთავების ახალგაზრდა ცოლები და აზნაურების ქვრივები.

ისინი კათალიკოსისგან კურთხევის მისაღებად ჩამოსულიყვნენ მცხეთაში. რაკი მელქისედეკი იქ არ დახვდათ, ბოლოს ბახუსისა (ღვინის ღმერთი) და აფროდიტეს (სიყვარულის ქალღმერთი) წყალობასაც დასჯერდნენ.

გიორგისა და გირშელის ყმაწვილურ (ახალგაზრდულ) გართობას ახლა ერთიც შეემატა.

ერთმა ინგილომ (ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელმა) ჰერეთიდან მეფეს ორი ავაზა მოუყვანა.

სწორედ იმ დღეს გიორგიმ და გირშელმა სასახლის ბაღში მიმინოებისთვის პირველი ბავლი (სავარჯიშო) გაეგდოთ.

მეფემ კონსტანტინე არსაკიძე საგანგებოდ (განსაკუთრებით) მოიწვია: „ლაზურად უნდა გავაწვრთნევინოთ მიმინოები“.

„რა დროს ბავლია (ვარჯიშია)?“ – ფიქრობდა გულამრეზილი (გაბრაზებული, აღშფოთებული) კონსტანტინე. კლარჯეთიდან მობრუნებული მელქისედეკისთვის სვეტიცხოველი მოთავებული (დასრულებული) უნდა დაეხვედრებინა.

მელქისედეკი არტანუჯიდან ბიზანტიელ სტუმრებსაც ჩამოიყვანდა, რადგან რამდენიმე კვირის შემდეგ ტაძარი უნდა ეკურთხებინათ.

ესეც არ იყოს, ხუროთმოძღვარს (არქიტექტორს) აღარ მოსწონდა მეფის ბაზიერობა (ფრინველებზე ნადირობა), რადგან ასეა, დიდი ქმნილების შემოქმედს თავმოყვარეობაც ხანდახან მეფისაზე აღმატებული (უფრო მაღალი) შეუდგება ხოლმე.

ავაზების ჩამოყვანის ამბავი ელვასავით მოედო სასახლეს.

სასახლის ბაღში სტუმრები, სეფექალები და რაინდები მოგროვდნენ.

გიორგი და გირშელიც გამოჩნდნენ. ორივეს მარცხენა ხელზე ჯაჭვისფერი მიმინოები ესხდნენ, თავადაც ქვიშისფერი ჯაჭვი ეცვათ.

მეფემ თავისი მიმინო არსაკიძეს გადასცა, მიუახლოვდა ინგილოს და ეკითხება:

„როგორ დაიჭირე, ძია კაცო, ეს ავაზები?“

„ორმოს ამოვთხრით ხოლმე, მეფევ ბატონო, უკაცრიელ (უკაცო) მთებში. წვრილი წნელებით (მოქნილი ტოტებით) გადავხურავთ მას. ძაღლის ლეკვს ყურში გავუყრით ანკესს (კაუჭს), გრძელ საბელს (თოკს) მივაბამთ ზედ.

ეს საბელი მონადირეს უჭირავს ხელში. უშიშარ სახუნდარში (სამალავში) ჩასაფრებულს მახლობლად.

ეს ლეკვი მთელი ღამე ზის ორმოს თავზე, მეფევ ბატონო. სველი ნაჭრებით პირახვეული მონადირე სამალავიდან უთვალთვალებს.

ხანგამოშვებით (დროდადრო) გამოსწევს საბელს, ანკესი ააყვირებს ლეკვს. ძაღლის ხორცი ძალიან უყვარს ავაზას. სუნს აიღებს, ხმას შეიცნობს, მიწაზე გალურსული (მიწაზე მიკრული) მიეპარება, ერთბაშად (უცებ) კამარას გააკეთებს ჰაერში, ისკუპებს (ახტება), ზედ დააცხრება ლეკვს.

წნელები ვერ შეიმაგრებს (გაუძლებს) მხეცს და ორმოში ამოჰყოფს იგი თავს“.

„მერე?“ – ეკითხება მოუთმენლად გიორგი.

„მერე შევკოჭავთ (შევკრავთ), წავიყვანთ, თვალს ავუხვევთ, ვცემთ და ვაშიმშილებთ, ისევ ვაშიმშილებთ, ისევ ვცემთ“.

„ეგვიპტეში მახეებით იჭერენ ავაზას“, – შენიშნა ყველისციხის პატრონმა.

გირშელმა აიჩემა (მოითხოვა), ანჩაბაისძის ასული და ცოტა-ერისთავის დაჩის მეუღლე, რუსუდანი, გაგზავნეს შორენას მოსაყვანად.

მეფემ ფარსმანი ახმობინა (დაიბარა), როგორც ყოვლისმცოდნე და მჩხიბავი (მკითხავი).

ინგილო მიწაზე იჯდა, ცალ ხელში ორი საბელი ეჭირა, ცალშიაც შოლტი (მათრახი).

როცა გარსმოჯარულ (გარშემო შეკრებილ) უცხოებს ავაზები შეუღრენდნენ, შოლტს ატკაცუნებდა ისევე, როგორც ჩვენი მეურმე (მწყემსი) აშინებს ხოლმე კამეჩებს ტკაცანით.

სამეფო ბაღში ირანული ვარდები გაშლილიყო. ზოგი სისხლივით წითელი იყო, ზოგი ნუშის გულივით თეთრი, სხვები კი მოყვითალო – არა უბრალოდ ყვითელი, არამედ ძველი სპილოს ძვლისფერი.

ბაღში ყაყაჩოებიც ყვავილობდა, სუსამბარები და ნარგიზები, ასევე უამრავი სახეობის მიხაკი. მათი ფერების აღსაწერად ადამიანის სიტყვები არ ეყოფოდა.

იყო იისფერი, მზისფერი, სინგურისფერი (წითელი), ჟრუნი (მოწითალო-მოყვითალო), მოწითალო, მოლურჯო და სრულიად ლურჯი, კარაქისფერი და ხოხბის ყელისფერი. ასევე იყო ინდური ყვავილები, ფარშავანგის კუდივით მოხატული, სხვადასხვაგვარი.

ტალავერებზე გაშვებული იყო ხატაური გლიცინიები და სხვადასხვა ჯიშის ხვიარები (მცოცავი მცენარეები).

ერთ-ერთი ტალავერის ქვეშ სტუმრები შეკრებილიყვნენ: რაინდები, სეფექალები (სასახლის ქალბატონები), საერისთავოებიდან ჩამოსული ლამაზმანები.

აქ იყო თმოგვის ციხის პატრონის ერთადერთი ქალიშვილი, დედისიმედი. ის ლამაზი, მკერდსავსე ქალწული იყო, მშვილდივით მოხრილი წარბებით. მისი ხელები რძიარძიასავით თეთრი იყო, გრძელი თითებით – ზუსტად ისეთი, როგორსაც იმ დროის ფრესკების ოსტატები ანგელოზებს უხატავდნენ.

იქვე იყო შარვაშისძის უმცროსი ქალიშვილი, ხათუნა – ლურჯთვალება, ლელივით მოხდენილი ქალი.

ასევე თუთაი, ვარდანისძის ქვრივი, რომელიც პირველ ცოდვასავით მღელვარებას იწვევდა. ის ტანმორჩილი, მაგრამ მომხიბვლელი ქალი იყო.

აქ იყვნენ ერისთავის, გვარამ აბულელის სამივე ქალიშვილი: ერთი ქერა, ერთი შავგვრემანი და ერთიც, რომელსაც ყმაწვილკაცები „მზისსახიანს“ ეძახდნენ.

ულამაზეს სეფემოახლეთა წრეში ბრწყინავდა ცხვილოს ციხის პატრონის მეუღლე, ცოქალა. მას უნაკლოდ მშვენიერი სხეული ჰქონდა, მაგრამ თევზივით თვალები პატრონს უჭკუო გამომეტყველებას აძლევდა. ამიტომაც მეფე გიორგიმ ცოქალას „თევზისფერი ძროხა“ შეარქვა.

ის მკერდგათქვირული, მაღალთეძოიანი, ფაშფაშა ქალი იყო, გამომწვევი გარეგნობითა და საქციელით.

ცოქალას, ცხვილოს ციხის პატრონის მეუღლეს, მეორე სახელიც ჰქონდა – ეზოსმოძღვარმა ამბროსიმ მას „აპოკალიპსური მეძავი“ შეარქვა.

ცოქალა მეფის საკმაოდ შორეული ნათესავი იყო.

ასე ამბობდნენ: მისი „თევზისფერი ძროხა“ მეფის იდუმალი ხარჭააო.

საეჭვო იყო ის, რომ ცოქალა „სალოცავად“ მცხეთაში ზუსტად მაშინ ჩამოდიოდა, როცა დედოფალი მარიამი აფხაზეთში ან კლარჯეთში გაემგზავრებოდა მონასტრების მოსანახულებლად.

„თევზისფერ ძროხას“ თან ახლდა უფროსი ქალიშვილი, ნათია – ჯეირნის ნუკრივით მორცხვი, ახლად გაფურჩქნული ქალწული.

ნათიას დედის სხეული გამოჰყოლოდა, მაგრამ საფირონისფერი თვალები ჰქონდა.

ის ისე ნაზად აფახულებდა შავ და გრძელ წამწამებს, რომ იტყოდი, თითქოს მუქი პეპლები არხევდნენ ფრთებს მის თვალის უპეებზე.

„ამ გოგონას მთვრალი გამოხედვა აქვს, ამიტომაც მომწონსო“, – წამოსცდენია თრიაქით მთვრალ მეფე გიორგის ერთხელ.

ეზოსმოძღვარი და სასახლის სხვა ჭორიკანები ასე ფიქრობდნენ:

„თევზისფერი ძროხა“ მეფეს ხარჭად ჰყავდა. ცოქალას დედოფლობა უნდოდა, მაგრამ თვალებმა უღალატეს. ახლა კი ერისთავის ქალი თავისი ქალიშვილის, ნათიას ტახტზე აყვანას ცდილობსო.

როდესაც ლამაზმანების კრებულს პირმშვენიერი ანჩაბაისძის ქალი, „ულვაშიანი“ რუსუდანი – ცხრატბის ერისთავის მეუღლე და კოლონკელიძის ასული მიუახლოვდნენ, შორენამ ერთბაშად დაჩრდილა ყველა იქ მყოფი.

მეფეს კოლონკელიძის ასული ოდნავ ნაღვლიანი მოეჩვენა.

ის ეკბატანის ვარდივით ბრწყინავდა ულამაზეს ქალებსა და ყვავილებს შორის.

შორენა მიესალმა იქ მყოფებს, არც მეფისთვის, არც გირშელისთვის არ შეუხედავს. ზედაც არ შეუხედავს ზეზისა და ოქსინოს ჯუბაჩებში (სამოსი) გამოწყობილი რაინდებისთვის. კონსტანტინე არსაკიძეს შეხედა იდუმალად, რომელიც ბრწყინვალე, ჯავშნიან ვაჟკაცებს შორის აჩრდილივით იდგა.

უბრალო, ფხოვურ ჩოხაში (ეროვნული სამოსი) გამოწყობილი, ის არამიწიერ არსებას ჰგავდა ლოყებღაჟღაჟა, კურატივით (გასუქებული ხბო) ჩასუქებულ მამაკაცთა წრეში.

„თევზისფერმა ძროხამ“ ბოროტი მზერა მიაპყრო კოლონკელიძის ასულს, შემდეგ კი გიორგის შეხედა ფარულად.

მეფეს მღელვარება შეატყო.

არა მარტო ქალბატონები, არამედ რაინდებიც არ მიახლოებოდნენ ავაზებს ჯერ.

მამალი ავაზა იწვა, დედალი კი იდგა.

შორენას სახე გაუბრწყინდა. უშიშრად მიუახლოვდა დედალ ავაზას. ზუსტად ამ წუთში გიორგიმ თვალი შეავლო ქალსა და მხეცს.

რაღაც საერთო ჰქონდათ ამ ავაზასა და ამ ქალს.

არსაკიძე შეკრთა, არ ავნოსო ნადირმა შორენას.

დედალ ავაზას მოწითალო და მოყვითალო ზოლები გადასდიოდა თავიდან კუდის წვერამდე. მისი ტყავი წითლად და ყვითლად იყო მოხატული, ოქრომკედის დორივით (ქსოვილივით).

განსხვავება მხოლოდ ის იყო, რომ ბეწვის ფორეჯები (ლაქები) უფრო წვრილად იყო დაწინწკლული, ვიდრე ვეფხვის.

ყბები, მუცელი და ფეხების ქვედა ნაწილები ჩალისფერი ჰქონდა, კუდიც უფრო ჭრელჭრულა, ვიდრე მიწაზე მწოლიარე მამალ ავაზას. ფხოვური შიბებისდარ (შიბი - ნაქარგი) რკალებს მოთეთრო რგოლები ჰყოფდა, ასევე ჩალისფერ წვერამდე.

ორივეს ვეფხვისაზე უფრო წვრილი თვალები ჰქონდა. როცა მამალი ავაზაც წამოდგა, შორენამ შენიშნა: ორივე ძლიერკუნთოვან, მაღალ ფეხებზე იდგა.

ზურგზე ხელი გადაუსვა დედალ ავაზას. ავაზამ თვალები მოჭუტა და ისეთი კრუტუნი ამოუშვა, როგორიც კატას სჩვევია პატრონის კალთაში კომფორტულად ნებივრობისას.

რაინდები აღელდნენ, რადგან ქალმა გამბედაობით აჯობა მათ.

ახლა მეფეც მიუახლოვდა ავაზას. გაუხარდა, როცა არც მას შეუღრინეს მხეცებმა.

გიორგი თავის ძველ ავაზებს არ ენდობოდა.

ისინი ხუშტურიანები იყვნენ, ხანდახან მენადირეთუხუცესსა (მონადირეების უფროსი) და მონადირეებს არ იკარებდნენ.

გაჯიქდებოდნენ, გალიიდან ვეღარ გამოჰყავდათ, ცუდი კვება ჰქონდათ მუდამ ამრეზილებს.

ნადირობა რომ დამთავრდებოდა, თოკით უწევდათ მათი დაჭერა.

მენადირეთუხუცესი თავს იმართლებდა: ავაზები დაგვიბერდნენ, სიბერეში უხალისო ხდებიანო.

როცა ინგილომ ახალი ავაზები მოიყვანა, გიორგის უკვე გადაწყვეტილი ჰქონდა მენადირეთუხუცესის გადაყენება.

გიორგი ღელავდა, რადგან ფარსმან სპარსი არსად ჩანდა.

ეგებ ავად გახდაო ბერიკაცი, მაინცდამაინც დღეს.

არ კი იცოდა, რომ ფარსმანი განზრახ იგვიანებდა.

მას ხუროთმოძღვართუხუცესის (მთავარი ხუროთმოძღვარი) პატივი ჩამოართვეს, ახლა კი მენადირეთუხუცესობას ცდილობდა.

ფარსმანმა იცოდა: სასახლეში არავინ ჰყავდა გიორგის ავაზების გამწვრთნელი, ამიტომაც თავს იფასებდა.

ბოლოს, როგორც იქნა, მოვიდა ფარსმანი.

მეფეს თაყვანი სცა, სტუმრებს მიესალმა, თამამად მივიდა ავაზებთან.

მამალ ავაზას ყვრიმალები დაუსრისა, დედალს ზურგზე მოეფერა.

მეფეს მიუბრუნდა და მოახსენა:

„მეფევ ბატონო, ესენი სპარსული პალანგებია. ინდოელები მათ ჰონიგას ან კერკალს უწოდებენ, ეგვიპტელები კი გნოს“.

„თუ არ ვცდები, ინდოელები ჩიტასაც ეძახიან, არა?“ – ჩაურთო მეფემ.

„დიახ, ჩიტასაც იტყვიან. ავაზები მაინც მრავალგვარნი არიან...“

ფარსმანს ბევრი რამ ჰქონდა წაკითხული ამ მხეცების შესახებ არაბულად, მათი წვრთნის შესახებ კი მხოლოდ მცირედი სმენოდა ქაიროში. ამიტომაც შეეკითხა ინგილოს:

„ამ ავაზებით გინადირია, კაცო?“

„ჯეირნებზე მყოლია, ბატონო“.

„მშველზე?“

ინგილომ კეფა მოიფხანა, ყოყმანით უთხრა:

„მშველზე ჯერ არა, ბატონო“...

„ვინ გაწვრთნა ეს ავაზები, კაცო?“

„თვალახვეულ ავაზას ქალთან მივუსვამდი ხოლმე, ბატონო. მერე ქალი ყურში უყვიროდა ან ზღაპრებს უყვებოდა. ამგვარად მხეცს ადამიანის ხმას შეაჩვევდა“.

ფარსმანი მეფეს ღიმილით მიუბრუნდა.

„მეფევ ბატონო, ავაზა ერთადერთი ცხოველია, რომელიც ქალის ლაყბობას (ბევრ ლაპარაკს) დიდხანს უძლებს“.

ეს თქვა და ფარულად შეხედა ფანასკერტელის ქალსა და ცხვილოს ციხის პატრონის მეუღლეს.

„თევზისფერი ძროხა“ აღელდა. მას რატომღაც ქალების მოდგმის (წარმომავლობის) დამცველობა ჰქონდა ნაკისრი. მხარზე ხელი დაადო გიორგის, პირთან მიუტანა პირი და ჩურჩულით უთხრა:

„აქამდე რატომ არ ჩაგიძაღლებია (არ მოგიკლავს) ეს ენაჭარტალა (ბევრის მოლაპარაკე) ბებერი, გიორგი?“

ფანასკერტელის ქალმაც იწყინა, მაგრამ ის გაჩუმდა, რადგან მისი ქმარი დაჩი გვერდით ედგა და მის სიახლოვეს ფარსმანის ხსენებასაც ერიდებოდა.

მოხუცმა იგრძნო, რომ ეს ხუმრობა ცოტა უხეში გამოუვიდა. სხვა ქალბატონებსაც გაუღიმა, ისევ მეფეს გაუსწორა თვალი და დაამატა:

„ავაზა ქალივით გულბოროტია, ტანხატულა (ლამაზი ტანის) და პირმშვენიერი, ქალივით რბილი და თბილი.

კიდევ ერთი ქალური თვისება აქვს ამ ნადირს, მაგრამ მეშინია, ლამაზმანებმა არ გამიწყრნენ (არ გამიბრაზდნენ), ამიტომაც ამას სხვა დროს მოგახსენებთ, მეფევ ბატონო“.

გიორგიმ ისევ გაუღიმა ბერიკაცს, შემდეგ ყველის ციხის პატრონს მიუბრუნდა და უთხრა:

„შენ რას იტყვი, გირშელ, წავიყვანოთ ეს ავაზები სანადიროდ დღესვე?“

გირშელი დაფიქრდა.

ბოლოს მეფეს ეუბნება:

„მე მეშინია, გიორგი, არ გაგვექცნენ მიუჩვეველნი. მოდი, მოვიცადოთ, დავაკვირდეთ ერთი კვირა“.

ახლა გიორგიმ ინგილო დაკითხა.

„მე წამიყვანეთ, მეფევ ბატონო, თან, თავი მომჭერით, თუ ჩემს მიერ გაწვრთნილი ავაზები გაგვექცნენ“.

მაინც გირშელის ნათქვამი უფრო სარწმუნოდ (სანდოდ) მიიჩნია მეფემ.

* * * * * * *

იმ დღესვე შეუდგნენ მშველზე ნადირობის სამზადისს (მომზადებას).

გირშელი ამტკიცებდა: ურმით ტარება აბრაზებსო ავაზებს, ეგვიპტეში მონადირეებს ეს მხეცები ეტლით დაჰყავდათო.

უფლისციხის სასახლეში ძველი დროიდანვე იდო მწვანე ეტლი, რომელიც ბიზანტიის იმპერატორმა ბასილიმ ბაგრატ III-ს კურაპალატის (ბიზანტიის მაღალი ტიტული) ხარისხთან ერთად უბოძა (აჩუქა).

ეს ეტლი ისევე სძულდა გიორგის, როგორც ბიზანტიის იმპერატორის ხსენება.

ახალგაზრდობაში მეფე ამ ეტლით სანადირო ძაღლებს დაატარებდა. ბოლოს მელქისედეკი შეეკამათა და უთხრა, რომ პატივი უნდა ეცა ქრისტიან კეისრისთვის. თუ თვითონ არ ჩაჯდებოდა კურაპალატის (იმპერატორის) ეტლში, ძაღლებს მაინც ნუ ჩასვამდა შიგნით. ახლა მეფემ სწორედ ეს მწვანე ეტლი მოატანინა. წესისამებრ, ავაზებს თვალები წითელი აბრეშუმით აუხვიეს და ეტლში ჩასვეს. მონადირეები შეშინდნენ, ამიტომ უშიშარაისძემ იკისრა მათ გვერდით ჯდომა. მონადირეთა სიხარულს მხოლოდ ერთი უსიამო ამბავი ჩრდილავდა: სწორედ წინა ღამით ინგილოს საშინელი სიცხე წამოუვიდა. შორენას ძალიან უნდოდა ამჯერად სანადიროდ წასვლა. მან არსაკიძეს სთხოვა, რომ აუცილებლად უნდა წამოსულიყო მშველზე სანადიროდ. თანაც დაამატა, რომ მეფე გიორგიმ სთხოვა, ლაზურად გაწვრთნილი მიმინოებიც თან წამოეყვანა. თავდაპირველად მეფის ხუროთმოძღვარი უარზე იდგა. ის ამბობდა: დღეს თუ ხვალ ტაძარი უნდა დავამთავრო, სანადიროდ სად მცალიაო? გარდა ამისა, მე არ შემიძლია მლიქვნელისა და კარისკაცის მოვალეობა ოსტატის საქმესთან შევათავსო. თუ ხუროთმოძღვრის თანამდებობა ბაზიერთუხუცესობასაც (მეფის მიმინოების ზედამხედველობა) მოასწავებს, მაშინ იმ ტაძარს დავამთავრებ და ისევ უბრალო კირითხურო (მშენებელი) გავხდები. არსაკიძე ხედავდა, რომ მიმინოების ლაზურად გაწვრთნამ ცუდ საქმეს გადაჰკიდა. სხვა გზა აღარ იყო და ბოლოს დაუთმო შორენას. განთიადისას მცხეთიდან გავიდნენ მეფე და მისი ამალა, რაინდები, სეფექალები (მეფის კარზე მყოფი ქალები) და სტუმრები. მწვანე ეტლში უშიშარაისძე იჯდა, გვერდით ორი თვალახვეული ავაზა ჰყავდა და მათი საბელები ხელში ეჭირა. მწვანე ეტლი ყვავილებითა და მანეულის (ველური ვაშლის) ტოტებით იყო მორთული. მეფე გიორგი, გირშელი, განმგეთუხუცესი (მთავარი მმართველი), შორენა, არსაკიძე, ცხრატბის ერისთავი დაჩი და მისი მეუღლე რუსუდანი, „თევზისფერი ძროხა“, მისი საფირონისთვალებიანი ასული და ფარსმან სპარსი ეტლს უკან მიჰყვებოდნენ. ფარსმანი სულ დეზს უშენდა აფხაზურ სატალახო (სატალახოდ გამოსადეგ) ცხენს, რადგან მუდამ მეფის გვერდით უნდოდა სვლა, რათა ავაზების გამო საუბრით როგორმე ახალი თანამდებობა ჩაეგდო ხელში. ხან მეფეს ეპირფერებოდა გზადაგზა, ხანაც საინგილოდან მოყვანილ ავაზებს აქებდა. სამი ერისთავი და შვიდი თოროსანი (აბჯროსანი) რაინდი მათ შორიახლოს არაბულ იაბოებს (პატარა, გამძლე ცხენებს) აჭენებდნენ. სულ ბოლოს, ღვინის რუმბებითა (დიდი კასრებით) და ხორაგეულით (საკვებით) დატვირთულ ურმებს ცხენდაცხენ (ცხენზე ამხედრებულნი) მოჰყვებოდნენ მენადირეთუხუცესი (მთავარი მონადირე), მერემეთუხუცესი (მთავარი მერემე, ცხენების მომვლელი), ათი მონადირე, სამი ბაზიერი (მიმინოებით მონადირე) და ესტატე. სწორედ ამ ბაზიერებს მიჰყავდათ აბრეშუმის „პერანგში“ შეფუთული, ლაზურად გაწვრთნილი მიმინოები: ერთი მეფისა, ერთი შორენასა და ერთიც გირშელისათვის. მეფე გიორგი შესანიშნავ გუნებაზე იყო. დაუცხრომლად აჭენებდა თავის ოქროსფერ ულაყს. ის ძალიან კმაყოფილი იყო იმითაც, რომ კიდევ ერთხელ მოახერხა საქვეყნოდ (ყველას დასანახად) გაპამპულება (თავის მოწონება) კეისრის მიერ ნაჩუქარი მწვანე ეტლით. გირშელსა და მის საცოლეს მიუბრუნდა და ეუბნება: როგორც ვატყობ, კეისრისეულ მწვანე ეტლს ზედმეტი პატივი მოსდის. აქამდე ბაზიერი ესტატე ძაღლებს სვამდა შიგნით, ახლა კი მეფური სისხლის ნადირები მგზავრობენ ამ ეტლით. შენ ხომ იცი, გირშელ, ბასილი კეისარს მიკიტნის (მეფუნდუკის) სისხლი უდუღს ძარღვებში?! გირშელმა გაიღიმა და თავის საცოლეს გადახედა. შორენას ცხენოსნობაც უხდებოდა. ფარსმან სპარსი უკვე დაეწია მეფეს და უკითხავად ჩაერთო საუბარში: დიახაც, მეფური სისხლისაა, მეფევ ბატონო, ავაზა. უფრო მეტს მოგახსენებთ, ის ბახუსის დედამძუძედ ითვლება, ასეთია ბერძნული გადმოცემა: ძუ ავაზა აწოვებდა ძუძუს ბახუსს, ზევესისა და ზემელეს ძეს. მეფე გიორგი ისევ შორენას ესაუბრებოდა მწვანე ეტლისა და ბასილი კეისრის გამო, ამიტომ ფარსმანის ნათქვამი არც კი გაუგონია. ფარსმანმა მიმოიხედა, „თევზისფერი ძროხა“ შერჩა ხელში (ანუ მხოლოდ მას შეეძლო დალაპარაკებოდა). რადგან ისიც მეფე გიორგის გვერდით სვლას ცდილობდა, მაგრამ ცხენოსნობაში გამოუცდელ ცოქალას (მოუხერხებელს) წესისამებრ ვერ წარემართა თავისი თექური იაბო. ამიტომ ფარსმანმა მეფისათვის სათქმელი მას უამბო. არც „თევზისფერ ძროხას“ გაუგონია მისი ნათქვამი. ის შურისგან გაბრაზებული იყო, რადგან ხედავდა, რომ მეფე გიორგი არც მას და არც საფირონისთვალებიან ნათიას ყურადღებას არ აქცევდა, გზადაგზა შ

თავი XXXIX

ორენას ესაუბრებოდა. – XXXIX – ლელიანი ჭაობები დაიწყო. ახლა ექვსი მონადირე უკან მიჰყვებოდა მწვანე ეტლს, ეხმარებოდნენ ცხენებს ტალახიან ადგილებზე გადასვლისას. ლაქაშიანი (ჭაობიანი) ველებიდან ხოხბები დგებოდნენ, გარეული ტახები ფრთხებოდნენ. ლელს (ლერწამს) ხმაური გაჰქონდა. საწყალობლად წიოდნენ ხოხბის ლაპები (ბარტყები) ღიჭიანებში (ბუჩქებში). ბოლოს მიადგნენ ლაშქარათი (მცენარე) მოფენილ ტაფობს (დაბლობს), რომელიც ზღვის ყურესავით მთების უბეში იყო შეჭრილი. სამივე მხრიდან მთები ერტყა მას, სამხრეთიდან კი თვალუწვდენელი, შიშველი ტრამალი (ვაკე) იყო გადაჭიმული. მენადირეთუხუცესი ჭენებით წამოეწია მეფეს. მან თქვა, რომ მარეკები (ნადირის გამომრეკები) უნდა გაეგზავნათ მთების კალთებზე. შეშინებული ნადირი ტაფობში გადმოვიდოდა, მარეკები კი თან ჩამოჰყვებოდნენ. ტაფობისა და ველის საზღვარზე უნდა დახვედროდნენ ავაზები მშვლებს. მენადირეთუხუცესი წუხდა, რომ მადევრები (მონადირე ძაღლები) არ გამოდგებოდნენ მშვლების გამოსარეკად იმ დღეს, რადგან, მოგეხსენებათ, ავაზას ძაღლის ხორცი უყვარს. როგორც კი მადევრებს დაინახავდა, მშვლებს თავს დაანებებდა და ძაღლებზე დაიწყებდა ნადირობას. დიდხანს იყვნენ ხმაგაკმენდილი (ჩუმად) ცხენოსნები ველის საზღვარზე. ბოლოს ჩრდილოეთიდან დიდი ბუკის ხმა შემოესმათ. მთების კალთებზე შემოსულმა მარეკებმა დაფდაფების (დასარტყამი ინსტრუმენტი) ცემა ატეხეს. მამალი ხოხბები დგებოდნენ ლაშქარასა და ანწლის ბუჩქებიდან. მონადირეები ტკბებოდნენ ამ მშვენიერი ფრინველების შორიდან მზერით. გოჭებიანი ტახები ტყისკენ გარბოდნენ. სრული სიმშვიდე დამყარდა ტაფობზე, ნიავიც არ იძვროდა ირგვლივ. მონადირეები უკვე ამჩნევდნენ შორიდან ლაშქარას წვეროკინების (წვერების) ტოკვას. ახლა გიორგიმ და გირშელმა დაინახეს, თუ როგორ მოფრთხიალობდა ტაფობზე ორი ფრინველი, უფრო სწორად, ოთხი ყური ორი მშველისა. გიორგის შეეშინდა, ვაითუ შეგვნიშნონო, გაიტვრინონო (დაიმალონო) ლაშქარას ბუჩქებში. გირშელი ამბობდა, რაკი ფერდობებიდან ტაფობში გადმოიხვეწნენ (გამოიქცნენ), აუცილებლად გამოვიდოდნენ ველისპირზე. ბოლოს გიორგიმ დაინახა, თუ როგორ ისკუპეს მშველებმა ლაშქარას ზღვიდან და გაჭენდნენ ტრამალზე. ასიოდე უტევანიც (დაახლოებით 200 მეტრი) არ ჰქონდა წინ მიმავალს გავლილი, რომ უშიშარაისძემ წითელი აბრეშუმის რიდე (ფარდა) ახადა ავაზებს. გასაოცარი სისწრაფით გაეკიდნენ ძუ და ხვადი (მამალი) ავაზები შუნსა (ძუ მშვლის) და ხარმშველს (მამალ მშველს). მეფემ, შორენამ, „თევზისფერმა ძროხამ“, მისმა ასულმა, გირშელმა, არსაკიძემ, დაჩიმ და მისმა მეუღლემ, მთელმა ამალამ ცხენები ადგილიდან მოწყვიტეს. მხედრები ძლივს ატანდნენ თვალს, თუ როგორ ელავდნენ ცეცხლასფერი ზოლები მშვლისფერ ტრამალზე. ორივე ავაზა გამალებული (გააფთრებული) მისდევდა თითქმის ფრენაზე გადასულ მშვლებს. ელვასავით მიჰქროდნენ ავაზები ტრამალზე. მათზე მშვენიერ არსებას ჯერაც არ გადაელახა ეს მწვანე ტრამალი. ისეთი სისწრაფით მიჰქროდნენ ცხენებიც, რომ მუცლით ზედ ეკვრიანო მინდორს, მაინც ორიოდე უტევანის მანძილზე უკან რჩებოდნენ ცხენები ავაზებს. თავდაპირველად გიორგი და გირშელი მიუძღვოდნენ ცხენოსნებს წინ. მალე გირშელის ცხენი მოიღალა. ახლა შორენას თექური (თექისფერი) ჭაკი (ცხენი) წამოეწია ოქროსფერ ულაყს. არსაკიძემ დეზი ჰკრა არაბულ იაბოს და მშვლის ნახტომზე წამოეწია ორივეს. მწკრივად მიგელავდნენ ოქროსფერი ულაყი და შორენას თექური ჭაკი. გიორგის უხაროდა, რომ მის გვერდით მიჰქროდა ეკბატანის ვარდი (შორენა). ამ წუთში არც ავაზები ახსოვდა მას და არც გაქცეული მშვლები. ხვადი ავაზა მიეწია პირველად ხარს. კიდევ ორიოდე ნახტომი და ზურგზე დაახტებოდა მსხვერპლს. სწორედ ამ წუთში მშველი მარცხენა მხარეს შემოიქცა (როგორც კურდღელი უგანებს ხოლმე მწევარს), ავაზამ თავი ვეღარ შეიკავა და წინ გაჰქანდა. სანამ ისიც მობრუნდებოდა, მშველმა მანძილი მოიგო. მეორე მშველმა ძუს გვერდი უქცია, მარჯვენა მხარისკენ გაიტყუა ავაზა. ერისთავი დაჩი, განმგეთუხუცესი, მერემეთუხუცესი და ხუთიოდე მხედარი მარჯვნივ გაქცეულებს გამოუდგნენ უკან. მეფემ და დანარჩენებმა მარცხენა მხარისკენ გაჰქუსლეს (გააჭენეს) ცხენები. ორიოდე მანდილოსანი (ქალბატონი) ჩამორჩენოდა მათ. შურისგან აღივსო „თევზისფერი ძროხა“. ქალმა უცნაურად დასჭყივლა ცხენს. ელვის უსწრაფესად წამოეწია კოლონკელიძის ასულს – შორენას ჭაკმა დაუთმო ცოქალას იაბოს. მეფეს ბრაზი წაეკიდა. „თევზისფერ ძროხას“ თვალი რომ მოჰკრა, ხარჭაყოფილი (ხარჭად ყოფილი) გიორგის წამოსწეოდა, როგორც სიყმაწვილის (ახალგაზრდობის) ცოდვა სიჭარმაგეში (სიბერეში) გადასულს. ახლა შორენა და უტა წყვილად მოჰქროდნენ. მათ ფხოვში განვლილი ახალგაზრდობის ლხენა (სიხარული) გაახსენდათ. არსაკიძეს გულში უცნაურად გაუელვა. მან დატუქსა (გაამხნევა) თავისი იაბო, რათა აფხაზთა მეფისათვის ეჩვენებინა, თუ როგორ ემარჯვებათ (კარგად გამოსდით) ცხენის მონუსხვა (დამორჩილება) ლაზებს. აზარტში შესულიც მიხვდა, რომ მეფის გადასწრება არ ივარგებდა (არ იქნებოდა კარგი). ისევ წამოეწია ხვადი ავაზა მშველს. ხარმა ხელახლა უგანა (გვერდი აუქცია), მაგრამ აქ კი ავაზამ ჭკუა იხმარა. საშინელი სისწრაფით დასძლია სივრცე, თვალისმომჭრელი კამარა გააკეთა ჰაერში და ქედზე შეახტა მშველს. როცა მხედრები დაქვეითდნენ (ჩამოქვეითდნენ), ავაზა კისერში მისწვდენოდა ნადავლს. გამარჯვებული ხარბად ხვრეპდა (სვამდა) სისხლს, თანაც გაავებული ღრინავდა. დაახლოებით ასე ისმოდა ეს ღრენა: „ჰურრრაჰხ, ჰურრრაჰხხ“… მამაკაცებიც ვერ მიეკარნენ ახლოს. „აბა, მიდი, გირშელ“… ეუბნება ღიმილით ყველისციხის პატრონს გიორგი. გირშელი შეყოყმანდა და სულ გაფითრდა. გიორგიმ ისევ გაიღიმა, წინ გაუსწრო თავის დედის დისწულს (დისშვილს).

ავაზამ გაძლიერებული ხმით დაიღრიალა: „ჰურრრაჰხხ“. გიორგიმ მათრახი გაატკაცუნა და საშინელი ხმით დაუყვირა მამალ ავაზას. მტაცებელმა პირი გაუშვა მშველს და ისევ სისხლიანი პირიდან ამოუშვა „ჰურრრაჰხ“. გიორგი თამამად მივიდა მშველთან, ხანჯლით გამოფატრა ის და ჯერ კიდევ ორთქლიანი ნაწლავები მიუგდო ნადირს. ტრამალზე ორი ცხენოსანი მოჰქროდა. გიორგიმ დაჩი ერისთავი და მენადირეთუხუცესი იცნო. ორივე ფერმკრთალი ეჩვენა გიორგის. „რა მოხდა, ვაჟკაცებო?“ – ეკითხება გიორგი რაინდებს. „ავაზამ დაიჭირა მშველი, მაგრამ მიადგა და თვითონ ჭამს მას, არავინ მოგვიკარა ახლოს. დაჩი ერისთავს ლამის ბარკალი მოაჭამა“, – მოახსენა მენადირეთუხუცესმა მეფეს. „ვერ ყოფილხართ მამაცები, თუ ერთმა მდედრმა ავაზამ დაგამარცხათ ამდენი ჯავშნიანი რაინდი“, – გაეხუმრა გიორგი. „ჩემი ქმარიც დაუშინებია ავაზას!“ – გაეხუმრა ფანასკერტელის ქალი, ძლივს შეიკავა ღიმილი ქალმა. გირშელი ჯერ გაწითლდა, მერე გაფითრდა. რუსუდანის ნათქვამი: „ქმარიც“ (განსაკუთრებით ბოლო ბგერა „ც“) ლურსმანივით მოხვდა გულზე. არასდროს ჯერ ასეთი შეურაცხყოფა არავის მიუყენებია მისთვის. მონადირეები ისევ ცხენებზე დასხდნენ. ამ ერთმა ბგერამ გირშელს გუნება გაუფუჭა. მეფე და შორენა წინ მიქროდნენ, დანარჩენებს ოთხმაგად სწრაფად მიჰყავდათ ცხენები ტრამალზე, რადგან არავის ემეტებოდა გახელებული ავაზასთვის ბარკალი. გიორგი გახარებული იყო, რომ მუდამ მოწყენილი შორენა ასე გაერთო ნადირობით. მეფემ ეს დრო გამოიყენა და კოლონკელიძის ქალს ეუბნება: „ერთი რამ მინდა გკითხო, შორენა, ოღონდ არ გამიბრაზდე, წინასწარ გევედრები“. „მიბრძანეთ, რაც გენებოთ, მეფევ ბატონო, ყმების რისხვას მეფეები სად ერიდებოდნენ?“ „არავინ იცის, რომელია ჩვენს შორის ყმა!“ შორენამ გაიღიმა, დაინტერესდა. „გულწრფელად მითხარი, შორენა, როგორ მოგწონს შენი საქმრო, გირშელი?“ ქალმა დაუყოვნებლივ მიუგო: „არა უშავს, კარგი ყმაწვილია გირშელი, ლამიყლაპიას რომ არ ჰგავდეს ცოტა“. მეფეს სახე გაუბრწყინდა, გადახედა გვერდით მომქროლავს, ისევ უნდოდა რაღაც ეკითხა, მაგრამ შორენამ დაამატა ნათქვამს: „მშიშარაც ყოფილა ყველისციხის პატრონი“. გიორგიმ ერთბაშად შეაყენა ცხენი, უკან მოიხედა, რა დარწმუნდა, რომ მხლებლები შორს იყვნენ, პირდაპირ ეუბნება კოლონკელიძის ასულს: „მოგაცილებ, თუ გინდა, გირშელს?“ შორენა დუმდა, მცირე ხნის შემდეგ ხმადაბლა ეუბნება: „თქვენი ნებაა, მეფევ ბატონო, ეგეც, მაგრამ მე ვიცი, მეფეებიც ვერ გადაუვლენ განგების ნებას“. მეფემ დეზი ჰკრა ცხენს, ზედ წამოადგნენ გვიმრიან ტაფობს. შუბოსნებს ავაზა ქარაფის კიდეზე მიემწყვდიათ. გაგლეჯილი მშველის ლეშზე იდგა სისხლში ამოსვრილი მხეცი, გააფთრებული ბრდღვინავდა: „ჰურრაჰხ, ჰურრაჰხხ“. უდაბნოს ცეცხლი ელავდა მის თვალებში. ფარსმან სპარსიც აქ იყო, ვერც მას გაუბედა ავაზასთან მისვლა. ფარსმანი მიეჭრა და მოახსენა: „ღვინო მოვიტანოთ, მეფევ ბატონო, ახლავე, ღვინო სისხლს ურჩევნია ავაზას, დათვრება თუ არა, წიწილასავით დავიჭერთ ხელით“. გიორგიმ არაფერი უპასუხა, ხელი ჩაიქნია და რაინდების გასაგონად თქვა: „ახლა ვინც ვაჟკაცია, ის მივიდეს მასთან“, თვალით ანიშნა ავაზაზე მხედრებს. გირშელ ერისთავი გამოეყო რაინდებს, ოდნავ გაფითრდა, წითელი აბრეშუმის საფარველი აიფარა მარცხენა ხელით, მარჯვენათი ხმლის ვადა ფრთხილად მოისინჯა, გულდასმით მიუახლოვდა ავაზას. შემზარავი ხმით ღრიალებდა ნადირი: „ჰურრრაჰხხ“. უკვე ერთი ნაბიჯი უკლდა მშველის ლეშამდე გირშელს, სწორედ ამ დროს ავაზამ ისკუპა და მარჯვენა მხარზე ეცა რაინდს. ერთხმად დაიკივლეს მანდილოსნებმა, რაინდებმა ხმლები იშიშვლეს, ავაზა მოეშვა დაკბენილს, უცნაური ნახტომი გააკეთა ჰაერში მდედრმა ავაზამ და ქარაფიდან ჩრდილივით გადაიხვეწა. მწვანე ეტლში ჩააწვინეს დაჭრილი გირშელი. დაცალებული ავაზა ურემზე შესვეს, დაღვრემილი მანდილოსნები და რაინდები უხმოდ დაადგნენ მცხეთისკენ გზას. შორენას გუნება გაუფუჭდა, გიორგის განზრახ ჩამორჩა. არსაკიძეს მოჰყვებოდა ცხენდაცხენ მდუმარე, როცა ხურსისეულ სასახლემდე მიაღწიეს ორივემ, შორენამ ეს უთხრა ვაჟს: „ხვალ საღამოს შემოგივლი, უტა“. სასახლეში მისვლისთანავე გირშელი დიდ დარბაზში დააწვინეს, თურმანიძე მცხეთაში აღმოჩნდა საბედნიეროდ. ავაზას ნაკბილარები უმნიშვნელოდ მიიჩნია ექიმმა, ფოლადის ჯავშანს გადაურჩენია რაინდი, ორ კვირაში ავაყენებო დაჭრილს. მეფემ ფარსმანი საწოლის დარბაზში შეიყვანა, მესაწოლე გაუშვა, სელზე ანიშნა ფარსმანს. მოხუცი შიშისგან ცახცახებდა. „ვაითუ მე დამაბრალოსო ავაზის გაქცევა მეფემ“. ერთადერთი იმედი ეს იყო, რომ უგუნებობა არ ეტყობოდა პატრონს. მეფე დაჯდა, ოფლი მოიწმინდა შუბლიდან და ეუბნება: „შენ გეტყვი, ფარსმან, ახლა მითხარი, რაც უნდა გეთქვა სასახლის ბაღში იმ დღეს? კითხული ვერ მიხვდა მეფის გულისთქმას. „შენ ამას ამბობდი, კიდევ ერთი თვისება სჭირსო ავაზას“... „მე ეს მინდოდა მეთქვა, გაქცევა იცის-მეთქი შეჩვეულმა მდედრმა ავაზამ“. „როგორ უნდა გავიგო შენი ნათქვამი ახლა?“ „ზოგიერთი ქალი ამითაც ჰგავს, მეფევ ბატონო, ავაზას“. ავაზას ხსენებაზე კოლონკელიძის ასული გაახსენდა მეფეს, ფარსმანის იგავის შინაარსსაც მიხვდა, მაგრამ დადუმდა

თავი XL

. გაუშვა მოხუცი. ამ თავში მოთხრობილია, თუ როგორ დასაჯა მეფემ „შანდლის ქურდი“. გირშელი მართლაც ვერ ადგა ორ კვირას, უმისოდ ძალიან მოეწყინა გიორგის. აღარც ნადირობები იმართებოდა, არც ნადიმები. შავარდნები და მიმინოები ხარიხებზე ამთქნარებდნენ. დაცალებული ავაზა დღედაღამ ბრდღვინავდა, „ჰურრაჰხ, ჰურრაჰხ“ იძახდა გაავებული, ფარშავანგები უხეშად ჩხაოდნენ სასახლის ბაღში, საჩიხეში ბღაოდა ნებიერა, ნატრობდა ფხოვის მთებსა და მჟავე წალს. გიორგი ადგებოდა ხოლმე, წავიდოდა, თვითონ ნახავდა, რომელი ირემი ბღავისო ასე საწყალობლად? როცა გაიგებდა, რომელი იყო, უკვირდა: როგორ დამსგავსებიაო შვილი დედას, ირმების ჯოგშიც. და ახსენდებოდა კოლონკელიძისეული ფურირემი, რომელმაც ტყვეობაში თავისუფალი სიკვდილი არჩია სიცოცხლეს. ხანგრძლივი წვიმები დაიწყო, სრულიად უჩვეულო ამ დროს მცხეთაში. მარიამ დედოფალი უფლისციხეში ჩამოვიდა აფხაზეთიდან, მელქისედეკმა წერილი მოიწერა, ბიზანტიელი სტუმრები მომყავს, ერთი თვის შემდეგ ვიქნებიო მცხეთაში. სტუმრები სასახლიდან წავიდნენ, მეძავი ქალებიც გაიკრიფნენ მცხეთიდან. ცოქალამ, ანუ „თევზისფერმა ძროხამ“, ნოკორნას წაიყვანა ნათია, საფირონისთვალებიანი ქალწული, რათა ჯაჭვით დაბმული წმ. გიორგის შვილიანად გაჰყოლოდა ახალ სამფლობელოში. დაჩიმ და რუსუდანმა ცხვილოსციხეს მიაშურეს, რადგან ცოქალას დედოფლის ეშინოდა, ხოლო „ულვაშიან“ რუსუდანს კათალიკოს მელქისედეკისა. დღისით დაუცხრომლად წვიმდა. ღამე ოდნავ გადაიდარებდა. ციხის ჩარდახზე ადიოდნენ მეფე და ფარსმანი, უთვალთვალებდნენ მთვარეს, რადგან ურჩხულის მსგავსი არმური გარს ეხვეოდა მნათობს, ფარსმანის სამთვარიოც ცუდ ამბებს იუწყებოდა. ეზოსმოძღვარის სვირინგებიც ვერ იძლეოდნენ სანუგეშო ნიშანს. გიორგი დიახაც ნატრობდა, კეთრი აღმოაჩნდესო ეგებ, მაგრამ რაკი ეს სვირინგები ოდნავ გაშავდნენ, უკვე შიშმა აიტანა უშიშარი გიორგი. თურმანიძე არტანუჯს წასულიყო, ამიტომაც საღამოსთვის ახმობინა ფარსმანი. შაბათს მთელი დღე შინ იჯდა გიორგი, ხან ფსალმუნს კითხულობდა, ხან თრიაქს ეწეოდა, ხანაც ფარსმანის ახალ სამთვარიოს ფურცლავდა, უგუნებოდ იყო, ავაზისაგან გირშელის დაკბენაც ოდნავ ქენჯნიდა. სადილის შემდეგ წვიმამ გადაიღო, მელანქოლიამ წამოუარა, ისევ მოენატრა ველებზე ხეტიალი, ისევ მოუნდა წრის გარშემო ტრიალი, მალემსრბოლი უშიშარაისძე ახმობინა, პიპა. ასე შეუთვალა ფარსმანს: „ეზოსმოძღვარი ინახულე და მოდიო ახლავე, მამცნე, რა სჭირსო ხუცესს?“ თვითონ მალემსრბოლს უბრძანა: „ორი ცხენი მზად გყავდეს საღამოსთვის, საფურცლესკენ გავისეირნოთო მე და შენ ორნი“. როცა ფარსმანი საწოლის დარბაზში შევიდა, მეფე თვალდახუჭული იწვა პირაღმა, ხელები მკერდზე დაეკრიფა, ნატანჯი სახე ჰქონდა, ალაგ-ალაგ დანაოჭებული. ჭაღარაც მეტად მოუჩანდა გაბურძგვნილ თმიდან. სასთუმალთან ორი ვერცხლის შანდალი იდგა. ცვილის სანთლები ლიცლიცებდნენ, ცვილისფერი დასდებოდა სახეზე მეფეს. ტაბლაზე ნარგილე იდგა, თრიაქის სუნი დაკმეულიყო დარბაზში. მეფემ თვალი გაახილა, ფარსმანს ახედა და ამ წუთში შემოესმა დაცალებული ავაზის: „ჰურრაჰხ, ჰურრაჰხ“... უშიშარაისძეს უბრძანა: „სელი მოართვიო სტუმარს“. „ინახულე ეზოსმოძღვარი?“ – ეკითხება ფარსმანს, ხვნეშით ქვე დამჯდარს. „ვინახულე ავადმყოფი, მეფევ ბატონო“. „იცოდე, დღეს მაინც მხოლოდ მართალი უნდა მითხრა, ფარსმან“. „განა ოდესმე ტყუილი მომიხსენებია, მეფევ ბატონო, შენთვის?“ „მხოლოდ სულელები ეუბნებიან მართალს, ჩემო ფარსმან, მეფეს“. „ეგეც სწორია, მეფევ ბატონო, მაგრამ ერთი დღე მაინც უნდა გამოურიოს მართლის თქმისა კაცმა“. „მაშ ეს საღამო იყოს ასეთი“. მეფემ გაიცინა და ფარსმანს ძალიან ესიამოვნა. „როგორ გგონია, კეთრი ხომ არ სჭირს ხუცესს?“ „არა, ბატონო, არ უნდა იყოს კეთრი“. „ან ჟამი იყოს ეგების?“ „არა მგონია, ჟამის ნიშანი რომ იყოს ეგ სვირინგები“. „მაშ შენ მარწმუნებ, ამ საღამოს მხოლოდ სიმართლის სათქმელად ხარ მოსული, ფარსმან?“

„მეფევ ბატონო, ჩემი მოხუცი სხეული ყოველთვის მხოლოდ სიმართლის სათქმელად მემსახურება.“

„რა გითხრა ახლა, ფარსმან!“

„ის მითხარი, რაც გინდა, მეფევ ბატონო.“

„მაშ სად იყავი ამდენ ხანს? დილიდანვე სულ სიმართლეს ეუბნებოდი ქვეყანას, არა?“

„გუდამაყრისკენ, ღამით მიმავალ თევზებს ვითვლიდი.“

„რამდენმა აიარა ამ საღამოს ზევით?“

„იმდენმა, რამდენი სიტყვაც მაქვს შენთვის სათქმელი, მეფევ ბატონო, მართალი.“

„მაინც რამდენი იქნება ისინი?“

„რამდენი კითხვაც ექნება ჩემს პატრონს ჩემთვის.“

„ამ თევზებივით ხომ არ გაქრება მერე ის სიტყვები, ბერიკაცო?“

„არა, ჩემი სიტყვები ნელა დაიწყებენ მოქმედებას სიჩუმეში, სრულიად ნელა ჩასწვდებიან მსმენელს და ისე გვიან მიწვდებიან გულს, როგორც ნარგილეს მილში გატარებული თრიაქის კვამლი; გვიან მიაღწევენ მსმენელის გულამდე და გვიან, გვიან გამოავლენენ თავიანთ ზემოქმედებას.“

მეფემ თავი ასწია, ორივე შანდალი თვალით ანიშნა და სტუმარს უთხრა:

„მე ხშირად ჩამეძინა შენი ჯადოსნური საუბრის დროს, ფარსმან. თუ ახლაც მომეკიდა ძილი, მაშინ ადექი, აიღე ეს შანდლები. როგორც კი მცირე დარბაზს გასცდები, მსახურები დაგიხვდებიან ტალანში. დღეს მითხრეს, რომ სასახლეში ალყა და ქონი გამოლეულა. მიუტანე ეს შანდლები მათ.

უბრძანე: არ გამაღვიძონ, სანამ მალემსრბოლი, პიპა, არ მოვა.“

ეს უთხრა და მეფე დადუმდა.

მცირე ხნის შემდეგ ბერიკაცს უთხრა:

„სიტყვისა და თრიაქის მსგავსება კარგად გამოხატე ცოტა ხნის წინ. ახლა ისიც მითხარი, რითი არ ჰგავს კაცის სიტყვა ბანგს?“

„რითი არ ჰგავს კაცის სიტყვა ბანგს?“ გაიმეორა ფარსმანმა.

„მხოლოდ იმას ათრობს თრიაქი, ვისაც ასმევენ ხოლმე, მაგრამ სიტყვას ერთს ეტყვი ხშირად და ათასებს ეძგერება, როგორც ირიბად გასროლილი ქვა.“

„ქვაო? ვის გაუგია ირიბად გასროლილი ქვა?“

„ჩემს ბავშვობაში ერთხელ ცარიელი კოკების მსხვრევა დამჩემდა. მე და ჩემი ტოლები საჯინიბოს კედლის გასწვრივ დავამწკრივებდით ცარიელ კოკებს. მერე მივადგებოდით და კედელს დავუშენდით ქვას. ნასროლი ქვები უკან ბრუნდებოდნენ და განუკითხავად ამსხვრევდნენ კოკებს.

განრისხებული აღმზრდელი მოგვისწრებდა, ჩვენ კი დავიფიცავდით: ცარიელი კოკებისთვის ქვები არ გვისვრიაო.“

მეფე დადუმდა, შემდეგ ამის შემდეგ ფარსმანს ჰკითხა:

„რატომ მეჩურჩულები ამ საღამოს, ფარსმან? მე ოდნავ მთვრალი ვარ, მართალია, თრიაქისგან, მაგრამ ასე ვფიქრობ, ჯერ შორსაა ძილი. გარდა ამისა, შენ ისე ბრძნულად მესაუბრები, შესაძლოა, დიდხანს არც დამეძინოს.“

„მე ერთი მწვრთნელი მყავდა, სიბრძნისმეტყველი, ქაიროში. აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალი-აშარი ერქვა სახელად იმ ბრძენს. თვითონ გიჟივით დადიოდა ამ ქვეყანაზე, სხვებს კი სიბრძნეს ურიგებდა.

ის ითვლებოდა იდუმალთა მცნობად და ჩურჩულის ოსტატად ალ-ჰაქიმის სასახლეში ოდესღაც.

სწორედ მან მასწავლა, მეფევ ბატონო, რომ დიდი ჭეშმარიტებები ჩურჩულით უნდა უთხრა დიდკაცებს ყურში, ხოლო ის, რაც დიდ ბაზრებში აზარტული თამაშის დროს უნდა წამოგცდეს, ისე უნდა იყვირო, როგორც წყლისა და თაფლის გამყიდველები ყვირიან ქაიროში, რათა ჯადოქრებმა და ჯამბაზებმა გაიგონონ, თაფლი და წყალი შეისყიდონო შენგან.“

„აბა ერთს გკითხავ და მალე მაინც პირდაპირ მიპასუხე.“

„მე არასოდეს არ ვლაპარაკობ პირდაპირ, რადგან ირიბად ნათქვამი უფრო პირდაპირ ჭრის, მეფევ ბატონო, ყოველთვის.

მე და ჩემს ტოლებს რომ პირდაპირ დაგვეშინა ცარიელი კოკებისთვის ქვები, აუცილებლად ცხვირ-პირს ჩაგვილეწავდა აღმზრდელი.

ათენში ერთი ღვთაების კერპი მდგარა თურმე. იმ ღვთაებასაც იდუმალთა მცნობად მიაჩნდათ ბერძნებს. ის არაფერს იტყოდა პირდაპირ, ყველაფერს ირიბად ამბობდა, ყოველთვის მხოლოდ ანიშნებდა.“

მეფემ დაამთქნარა, თვალი დახუჭა, ისევ ფარსმანს მიუბრუნდა:

„ახლა ეს მითხარი, როგორ მოგწონს ხუროთმოძღვარი არსაკიძე, ფარსმან.“

„არაფერი უჭირს, კარგი ვაჟია არსაკიძე, ლაზი, მაგრამ ის უკეთ ხატავს, ვიდრე აშენებს. მელქისედეკის მიერ მისი დანიშვნა მაინც ერთ უცნაურ ამბავს მახსენებს...“

„კათალიკოსს არ დაუნიშნავს იგი, მე თვითონ ავარჩიე არსაკიძე, ფარსმან.“

მოხუცი შეკრთა და დადუმდა.

სახლის ბაღში ხვადი ავაზა ღრიალებდა: „ჰურრახ, ჰურრახ“.

„ნუ გეშინია, ჩემო ფარსმან, რაც არ უნდა მითხრა ახლა, ამისთვის დღეს არ დაგსჯი.“

„მეფეებს ასე გჩვევიათ: თუ მართლის მთქმელი იმ დღეს დაინდეთ, სამი წლის შემდეგ სამჯერ აზღვევინებთ სიმართლისთვის.“

„არც სამი დღის და არც სამი წლის შემდეგაც... ვფიცავ.“

ფარსმანი ყოყმანობდა და გიორგიმ გაუღიმა.

„მაინც რას გახსენებს არსაკიძის დანიშვნა, ფარსმან?“

„ჯოჯოხეთში მღვდლები ეშმაკებს გაუწყვეტიათ და ყვავი დაუნიშნავსო თურმე მღვდლად ღმერთს.“

მეფემ გადაიხარხარა და ფარსმანი გამხნევდა.

„სვეტიცხოველი როგორ მოგწონს, ახლად აშენებული?“

„ახალი წიგნის შესახებ არაფერი ითქმის, სანამ ათასჯერ არ გადაწერენ მას სხვები. არც ახლად აშენებული ტაძრის შესახებ ითქმის ამაზე მეტი, სანამ ათასი წლის მიწისძვრები არ გამოსცდიან მის ნაგებობას.“

„შენ ისევ ირიბად და გაუგებრად ლაპარაკობ, ფარსმან.“

„მე მაინც ასე მგონია, მეფევ ბატონო, ახლაც, საუკეთესო წიგნი მაინც ის არის, რომელიც ჯერ არავის დაუწერია. რაც შეეხება ტაძრებიდან საუკეთესოს, ჯერ არ აშენებულა ასეთი დედამიწაზე.“

„ახლა ჩემი ვაზირების შესახებაც უნდა მითხრა ცოტა რამ, რომელი უფრო მოგწონს მათ შორის, ფარსმან?“

„მხოლოდ ის, რომელიც ერთ დღეს მაინც ეტყვის თავის პატრონს სიმართლეს.“

„მერე, რომელია ასეთი?“

„ვფიქრობ, შენს ვაზირებს ყველას სათითაოდ ეშინია შენი. ჩემზე უკეთ მოგეხსენება, მლიქვნელების რჩევები არც ერთ მეფეს არ გამოსდგომია ჯერ.“

მეფე თავქვე დაწვა, ხარხარებდა, ხელით იწმენდდა სიცილისგან გადმოღვრილ ცრემლს.

ფარსმანი უფრო და უფრო გამხნევდა.

„მეფეებს ერთი ასეთი უბედურება სჭირთ: მშიშრები რომ ვაზირებად არ გამოდგებიან, ეს ხომ ისე აშკარაა, როგორც არაგვის დაღმა დინება?“

„უეჭველად სწორია ეგეც.“

„მაშ თუ ეს სწორია, რა უნდა ქნას მეფემ? ჯერ არც ერთ მეფეს ჭკვიან ვაზირებს არ გაუხდიათ ბრძენი. თუ ისეთი ვაზირები გაიჩინა, რომლებსაც მეფის შიში აღარ ექნებათ, მაშინ ისინი თვითონ წაეპოტინებიან ტახტს!“

ესეც დაუდასტურა მეფემ.

ღიმილით ჰკითხა ისევ:

„კიდევ რა სენი სჭირთ მეფეებს, ფარსმან?“

ფარსმანი დადუმდა, ოდნავ შეყოყმანდა.

„მე უკვე მომეკიდა სადილის შემდეგ მოწეული თრიაქი. შენი სიტყვების ზეგავლენა ჯერ არსად ჩანს. შენ ხომ იცი, სიმთვრალეში ძალიან კეთილი რომ ვარ, ფარსმან?“

„შენ სიფხიზლეშიც კეთილი ბრძანდებით, მეფევ ბატონო, ყოველთვის.“

მეფემ ყური არ ათხოვა ბოლო სიტყვებს და განაგრძო:

„ერთხელ ვიღაც მთვრალმა უბრალო კაცმა ცხენი გამომიკლა მცხეთაში. მე გამიხარდა, თვითონ რომ გადავრჩი. გარდა ამისა, მთვრალი ვიყავი, უბრალო კაცის სამოსში გადაცმული, ამიტომ არაფერი ვუთხარი მთვრალს.“

„ეგეც გამიგია, მეფევ ბატონო.“

მიუგო ღიმილით ფარსმანმა.

„კიდევ რა თვისება სჭირთ მეფეებს, ეგეც მითხარი ბარემ.“

„ქედმაღლობა მეფეების უდიდესი უბედურებაა. მეფე ყოველ ქვეყანაში მარტოხელაა და ერთადერთი. ისიც ხომ ცხადია, მარტოსული არასოდეს იქნება მთელი.

რამდენადაც უფრო აღმატებულია მარტოსული, მან უფრო კარგად იცის, რომ ერთი კაცი თავის უდიდეს სიბრძნეშიც გიჟად ითვლება ყოველთვის.“

„მერე, მერე?“

ჰკითხა მეფემ და თრიაქისგან არეული თვალებით შეხედა ბერიკაცს.

„მერე მარტოსული მიმოიხედავს ხოლმე და რადგან თავის მსგავსს ვერავინ ნახავს სხვას, მას ხელიდან ეცლება კაცთა მოდგმის უძვირფასესი სამკაული – თავმდაბლობა.“

ორივე დადუმდა. სასახლის ბაღიდან ისევ მოისმა დაცალებული ავაზის „ჰურრახ, ჰურრახ“...

„ნამდვილი თავმდაბლობა, – განაგრძო ფარსმანმა, – არასოდეს აურიო მონისა და მლიქვნელის თავმდაბლობაში, არც იმ ღარიბის თავმოდრეკილებაში, რომელიც პატრონს ფეხსაცმლის თასმებს უკოცნის.

უდიდესი უბედურება მაშინ ეწვევა კაცს, როცა მას დაავიწყდება, რომ ყოველი ადამიანი უფლისწულია.

მეფეებსა და გიჟებს თვისებად სჭირთ ხოლმე, სხვაზე უფრო აღმატებულად ჩათვლიან თავიანთ თავს და ვინც მათ გაუტოლდება, აუცილებლად თავს წააცლიან, ხოლო ის, ვისაც უმცირესზედაც აღმატებულად თავი მოაქვს, სწორედ ის არის ქედმაღალი, მეფევ ბატონო.

მე რომ მესია გზაში შემხვდეს და მითხრას, სხვას ჯობიხარო, ასე მივუგებდი: შენ არ ყოფილხარ-მეთქი მესია.

მეფეები და ლომები მარტოობაში ხდებიან ამპარტავნები. ამპარტავნდებიან და მოიწყენენ, მარტოხელები იღუპებიან კიდევაც.“

ფარსმანმა კვლავ გაიგონა ხვადი ავაზას ღრიალი:

„ჰურრახ, ჰურრახ“

საღამო უკვე მოსწოლოდა დიდი დარბაზის სარკმელს, დახედა მეფის საწოლს.

თვალდახუჭული იწვა მეფე გიორგი. ცვილის სინათლისგან მოფენილი შუქი უსიცოცხლო სიყვითლეს აძლევდა მის სახეს. ის მძინარეს კი არ ჰგავდა, არამედ მიცვალებულს.

ჩასძინებიაო, გაიფიქრა ფარსმანმა.

ადგა, შანდლები თან წაიღო და ფეხაკრეფით, სულგანაბული გაიპარა.

მცირე დარბაზის ტალანამდეც არ იქნებოდა მისული, უშიშარაისძე შემოვიდა საწოლის დარბაზში.

მეფე წამოდგა და მალემსრბოლს უთხრა:

„ფარსმან სპარსმა ვერცხლის შანდლები მოიპარა. ერთი წამოეწიე, პიპა, და ორიოდე პანღური ამოჰკარი მაგ მოხუც ძაღლს.“

როცა გიორგი და პიპა სასახლის კიბეზე ჩამოდიოდნენ, ფარსმან სპარსი იქვე იჯდა. ის წამოდგა, მეფეს მიუახლოვდა და უთხრა:

„შენ ხომ დამპირდი, მეფევ ბატონო, რომ სიმართლის თქმისთვის არ დამსჯიდი?“

მეფემ წარბები აზიდა, თითქოს ერთბაშად გაუკვირდა.

„განა სიმართლისთვის დაგსაჯეს მართლა? შენ დღეს სასჯელი მიიღე სასანთლეების მოპარვისთვის.“

ფარსმანი გაოცდა.

მეფემ გაუღიმა და მოხუცს უთხრა:

„შენ ირიბი, გადაკრულად ნათქვამი სიტყვები გყვარებია, ჩემო ფარსმან. მეფეებს კი ირიბი, გადაკრული სასჯელები სჩვევიათ ხოლმე.“

* * * * * * *

ერთი სიმართლე მაინც დაუმალა ამ საღამოს ფარსმანმა გიორგის. მან შეამჩნია, რომ ეზოსმოძღვარს დროის ნიშნები, ანუ ჟამის სვირინგები, ეტყობოდა. კიდევ ერთი რამ, რაც გიორგის მოახსენა, მცდარი ამბავი იყო. ამის გამო წაიკითხეთ ეს:

შ ე გ ო ნ ე ბ ა:

ერთხელ სამი მუსიკოსი გამოვიდა მოედანზე საღამოს.

ისინი იდგნენ და ტკბილად უკრავდნენ.

ირგვლივ შეკრებილი ხალხი მათ გარშემო ფერხულს უვლიდა. ისინი ხარობდნენ სალამურის, ჭიანურისა და სტვირის შეწყობილი მუსიკისგან აღფრთოვანებულნი.

ერთი ყრუ მიუახლოვდა ამ მუსიკოსებს. მას არც ხმა ესმოდა და არც სიტყვა.

„რა სულელია ეს ხალხი!“ – გაიფიქრა ყრუმ.

„სამი კაცი ხელს აფათურებს. ერთს ლერწამი აქვს პირში გაჩრილი, მეორეს ხის ნაჭერი უჭირავს და ხისვე ჯოხით უხახუნებს ზედ. მესამეს კი გაბერილი ტყავის გუდა პირთან მიუტანია. ეს ამდენი ხალხი კი გიჟივით ცეკვავს ამის შემყურე!“

იცოდე, მკითხველო, როცა შურით სავსე, წარუმატებელი ხელოვანი ვერ ხედავს ოსტატის მიერ შექმნილი ნაწარმოების სიდიადეს, ის ამ ყრუს ჰგავს, იმ სამი ტკბილი მუსიკოსის დაკვრის ვერ გამგონეს.

თავი XLI

– XLI –

თავდაპირველად ღრუბლები ქვიშისფერი იყო. მაგრამ როცა მთვარე ჯვრის მონასტერს თავზე წამოადგა, ისინი გაყვითლდნენ.

შემდეგ ცაზე სხივების ლიცლიცი ატყდა. მთები გალურჯდა, ღრუბლებსა და ცას კი ქედანისფერი, ანუ იასამნისფერი, ელფერი გადაჰკრა.

აივნიდან არსაკიძე ამ ყველაფერს ხედავდა. შემდეგ მის თვალწინ მუქმა ფერებმა ნათელი დაჩრდილა.

ნელ-ნელა გარშემო ხეების, ეკლესიებისა და ციხეების წვერები გაშავდა. დასავლეთისკენ, შორს, ცის კიდეებზე გამოხურვებული ოქროსფრად გაიელვა.

და სწორედ ამ დროს გაისმა ციხეების გოდოლებიდან საყვირის ხმა პირველად.

ეს იყო ნიშანი, რომ მეციხოვნეები ერთმანეთს ცვლიდნენ.

ბინდი დაეშვა რატისეულ ხილის ბაღზე. მწუხრმა მუქი ფერები გადაანთხია ყვავილებსა და ბალახებს. ხეები ჩრდილის მსგავს ნახაზებად იქცა და აივანზე მდგომმა სიგრილე იგრძნო.

ადგა, დარბაზში შევიდა.

ნონაის უკვე აენთო ჭაღები.

სულ პატარა პეპლები ცეკვავდნენ შუქის გარშემო დარბაზში.

ბუს ბარტყი წიოდა ხილის ბაღში.

დიდხანს იჯდა არსაკიძე დარბაზში და უსმენდა მარტოსული ბუს ძახილს.

ახლა მოზრდილი პეპლები შემოპარულიყვნენ დარბაზში. მათ მუქი, სრულიად მუქი ფრთები ჰქონდათ, კიდეებზე წითლად და ყვითლად დაწინწკლული. ისინი ჭაღებს უვლიდნენ გარშემო.

ვეღარ გაუძლო არსაკიძემ ამის ყურებას. ადგა, ისევ აივანზე გავიდა. სიბნელეში განმარტოება მოენატრა ისევ.

თავადაც ატყობდა ოსტატი:

სულ მცირე ხანში ხასიათი შეეცვალა. მოუთმენელი, დაუდგრომელი გახდა ისიც, ისევე როგორც ეროსი – სულწასული დედისა და ჯიუტი მამისაგან წარმოშობილი.

დღეს გათენება აგვიანდებოდა, მზეს ბნელში ჩასვლა, საღამოს კი მწუხრად ქცევა. ასე გამოდიოდა, თითქოს თავად მნათობებსაც შეუცვლიათ ჩვეული გზა მის თვალწინ მოულოდნელად.

უმთავრესი მაინც ის იყო, რომ მარტოობაში გაზრდილი კაცი მარტოობას ვეღარ უძლებდა.

ბნელში დაბადებული ბუს ბარტყი ბნელს უჩიოდა ხილის ბაღში.

მადლობა უფალს, რომ მისი საყვარელი ქმნილება უკვე დასასრულს მიუახლოვდა. თორემ რომელ გულს ეყოფა ძალა, რომ სიყვარულსა და ხელოვნებას ორივეს თანაბრად ემსახუროს?

ასე ყოფილა დროის დასაბამიდან: ერთი საკურთხეველი ვერასოდეს დაიტევს ორ კერპს.

ისევ შეიცვალა ადგილი მოუსვენარმა.

ბაღში ჩავიდა.

ღამე შემოსულიყო რატისეულ სასახლეში, მაინც არ ჩანდა გულის საყვარელი ქალი.

სამი საღამო წვიმდა ზედიზედ. დღეს გადაიღო, მაგრამ ის არ მოდიოდა.

იდგა ცაცხვის ტანს მიყრდნობილი, უმცირეს ხმაურსაც კი ყურს უგდებდა.

ხილის ბაღი ჩუმად იყო, ფოთლები არ იძვროდნენ. მარტო დარჩენილი ბუს ბარტყი საწყალობლად იძახოდა. მხოლოდ მისი ხმა ესმოდა არსაკიძეს, ბნელში მდგომს.

თვალებდახუჭულს შორენას ხმა მოესმა ახლა მოულოდნელად.

ასე ეგონა: ჩოხის ღილებსაც კი მისწვდენოდა, თითქოს ჩურჩულით ეუბნებოდა:

„რამ დაგაღონა, აჰა, მოვედი. რამ დაგაღონა, უტა?“

თვალი გაახილა, მთვარეს ახედა.

ისევ დახუჭა თვალი. ლოდინისგან გულშეღონებულს დროის სვლა დაავიწყდა.

ქარიშხლიანი ზღვის ტალღებივით უკან დაბრუნებულა წლები. ისევ ყრმა გამხდარა უტა, ბავშვობის დღეები დაბრუნებულა.

ის ნეტარი დრო, როცა გულწრფელს სჯეროდა, რომ მზე და მთვარე ერთი დედის ძუძუმტენი ყოფილან ოდესღაც.

ქალსა და ვაჟს ერთმანეთი შეყვარებოდათ.

ორივე მშობლებს დაუტუქსავს.

ქალი მზედ იქცა, ყმაწვილი – მთვარედ.

ცეცხლად ქცეულან და ცაში აჭრილან ორივე.

ათასობით წლები გასულა, როგორც თვალის ერთი დახამხამება.

იმის შემდეგ შეყვარებული ძუძუმტენი ერთმანეთს ეძებენ დღემდე.

მზეც და მთვარეც სიყვარული ყოფილა თურმე.

და ეს ასეა: ვისაც ოდესმე სიყვარული გამოუცდია, მას თავად სიკვდილი უგემნია.

ან თუ ღმერთია სადმე ამქვეყნად, სიყვარულია, ალბათ, ის ღმერთიც.

შეკრთა ერთბაშად.

ქარი ხომ არ არხევდა ხილის ბაღში ტოტებს? მარტოობას ხომ არ უჩიოდა ბუს ბარტყი სადმე?

ტკბილად ეძინათ ყვავილებსა და ბალახებს. მხოლოდ ფუტკრები გალობდნენ ძილში, ან სიყვარული თუ მღეროდა ვაჟკაცის გულში?

ბნელში ყვაოდნენ ბაღის ვარდები და ხატაური გლიცინიები ისე მკაფიოდ ჩანდნენ კიდევ (ვაზის მტევნები, სვეტიცხოვლისა, ოსტატის ხელით ამოჭრილი თეძამის ქვაზე!).

„სიყვარულია თავად ღმერთი ამ ქვეყანაზე.“

მისკენ მოიჩქაროდა რიდემოსხმული ლანდი. მთვარის შუქისგან თოვლივით თეთრი ჩანდა იგი.

ეს გაიფიქრა არსაკიძემ და ქალის კაბის შარიშური მოესმა ბალახებიდან.

„აქ რად მიცდიდი, უტა?“ – ეს უთხრა ქალმა.

და როცა ცხადად მოესმა მისი ნაცნობი ხმა, კვლავ გაიგონა მისივე პირიდან თავისი ლაზური სახელი, რომელსაც უკვე აღარავინ უძახდა ამ მარტოობაში. ეს უნდოდა არსაკიძეს, სველ მდელოზე დაჩოქილიყო, ფეხებთან დავარდნოდა სანატრელ ქალს, მას, ვინც არაფერს არ მოერიდა და ეწვია ღარიბ ოსტატს, სიყრმის მეგობრობის გასაახლებლად.

თავი შეიკავა, საკოცნელად წაეპოტინა მის ხელებს.

დარბაზში შემოსულებმა ეს შეამჩნიეს: შავი პეპლები დაფარფატებდნენ ჭაღების გარშემო, ცეცხლს ეხლებოდნენ. ფრთებშეტრუსულები ძირს ცვიოდნენ, საწყალობლად ფართხალებდნენ.

მთელი დარბაზი მღამიობებით იყო სავსე. ისინი თავბრუდამხვევ ფერხულს უვლიდნენ, წყვილად დაფრინავდნენ.

რიდე მოიხსნა შორენამ.

არც მარგალიტის ქუდი ეხურა, არც ალმასების ყელსაბამი ეკიდა ყელზე.

არც ხატაური აბრეშუმის კაბა ეცვა, არც ხოხბისყელისფერი საწმერთული.

ფხოვური, მუქი სადიაცო ეცვა, ისეთივე სადა, როგორსაც მისი მოახლეები ატარებდნენ ხოლმე ყოველდღე.

ფერგამკრთალი ჩანდა. ყინცვისის ანგელოზივით მწუხარე.

მხოლოდ ახლა მიხვდა არსაკიძე, რომ მისი ალმასის ქუდები, დიბის კაბები, აბრეშუმის საწმერთულები და მარგალიტის სამკაულები – ეს ყველაფერი ნიღაბი ყოფილა, რომელიც გიორგი მეფის გარყვნილ სასახლეში იყო საჭირო.

და ამას იმისთვის აკეთებდა, რათა არავის შეეცნო, რომ შორენა თავად ჰგავდა თავის საყვარელ ნებიერას, ყვირილის დროს საჩიხეში აწრიალებულს, ფხოვის მთებსა და მჟავე წყალს მონატრებულ ირემს.

ბუნებრივადაც მოეჩვენა მუქი სამოსიც, რადგან ეს გლოვა უფრო ამშვენებდა მას, ვიდრე ალმასების ყელსაბამები და ფერადი, ძვირფასი ქსოვილის მოსასხამები.

შიშისგან ცახცახებდა კოლონკელიძის ქალი.

„ხომ არავინ არის შენს მეტი ამ სახლში, უტა?“

მიმოიხედა, ვერავინ ნახა. მხოლოდ სურათს დაადგა თვალი.

შეხედა, შეკრთა. რა დაინახა? ღმერთთან მებრძოლი კოჭლი იაკობი.

„სხვა ვინ იქნება აქ ჩემს გარდა? – ამბობდა ვაჟი. – ნონაის სძინავს თავის ოთახში დიდი ხანია. მე და ღმერთი ვართ ამ უბედურ, ბნელ სასახლეში.“

„როგორ თუ ღმერთი? რას ამბობ, უტა?“ – გაოცებული ეკითხება ვაჟკაცს ქალი.

ისევ შეხედა იაკობის ღმერთს. სანთელი აიღო, ახლოს მიიტანა და მიაშტერდა.

„მელქისედეკ კათალიკოსს მიუგავს ამ მოხუცის სახე. მე თავად ვნახე იმ საღამოს, როცა იაკობის მიერ ღმერთთან შებრძოლებას შეეხო იგი. იაკობი კი შენ გგავს, უტა!“

ოსტატი ჩუმად იყო (ასე სჩვევია ნამდვილ ოსტატს, არასდროს არ ახდის ნიღაბს თავად, თავისი ქმნილების პირველად სახეს).

სტუმარი სელზე დასვა მასპინძელმა. გვერდით მიუჯდა.

„მე ასე მგონია, სიზმრად გხედავდე თითქოს, შორენა. რა დიდი გზა, როგორი წამების გზა უნდა გაგვევლო თურმე, რათა ერთმანეთი შეგვეცნო ბოლოს!

მთელი ჩემი სიცოცხლე ღმერთის ძიებაში ვიყავი მე, გიჟი, ფხოვში, ლაზეთსა და ბიზანტიაში.

მხოლოდ დღეს მივხვდი, ჩემო, რომ ეს ცხოვრება არც ისე მრუდედ წარუმართავს სამყაროს შემოქმედს. ყველაფერი იმისთვის ემართება ამ მიწაზე კაცს, რათა თავის თავს და თავის ღმერთს მიაგნოს ბოლოს.

გჯეროდეს, ჩემო, კაცის საპატიო ვალია არა საწყალი ღმერთის ძიება, არამედ თავად უნდა გახდეს შემოქმედი უფლის მეტოქე.“

„რას ამბობ, უტა? მე მაშინებს შენი ნათქვამი.“

„შენ ხომ სხვა ქალებივით მშიშარა არ ხარ, შორენა. შენ არავის ჰგავდი შენს სქესში. ამიტომაც უფრო ადრე შემიყვარდი, ვიდრე მივხვდებოდი, რა იყო ქალი და კაცი. შენ რაინდებზე ადრე მიუახლოვდი მეფის ავაზას.

შენ ისეთი წმინდანი ხარ, რომ ყველაზე გააფთრებული მხეცებიც კი ვერ გაბედავენ შენთან მიახლოებას. თუ სიყვარული ღმერთია, მაშინ შენ ხარ ჩემი სიყვარული და თავად ღმერთი. ამიტომაც გთვლიდი ჩემს თანამებრძოლად მარტო ბრძოლაში.“

შორენა ტახტის ბოლოში იჯდა, თავჩაქინდრული უსმენდა ვაჟს.

გაოცების ნიშანიც არ ეტყობოდა მას, ასე მოეჩვენა არსაკიძეს. თითქოს მან ეს ყველაფერი დიდი ხნის წინ, დუმილშივე იცოდა.

არსაკიძე მიუახლოვდა, გვერდით მიუჯდა და თავზე ხელი გადაუსვა, ისე, როგორც გაბუტულ ბავშვს ეფერებიან ხოლმე.

ქალმა მშვიდად ასწია თავი და თავისი მწუხარე თვალებით შეხედა ვაჟს.

„მეც შენსავით მარტო ვარ, უტა, – ამოიკვნესა შორენამ, როგორც ქარისგან გატეხილი მარტოხელა ხე.

მე ყოველთვის შენთან ვიყავი, უტა, მაგრამ შენ ამას ვერ ხედავდი. ხან შენი ხელოვნებით იყავი გატაცებული, ხან უზნეო ქალებს ეკიდებოდი, ხანაც ნადირობდი.“

„როგორ, მე ხელი გკარი განა ოდესმე?“

„შენ ხომ გახსოვს, უტა, როცა ჭიაბერი კვეტარში მოდიოდა ჩემს დასანიშნავად? მე გთხოვე, მამაჩემის ცხენებზე შევმსხდარიყავით და ღამით გავქცეულიყავით ფხოვიდან?!“

„მახსოვს, მაგრამ მე მეგონა, მართლა ძუძუმტე იყავი ჩემი.“

„ახლა ვინ გითხრა შენ ეს ამბავი?“

„ფიცი მაქვს დადებული, არ გავამჟღავნო.“

„ვიცი, ვინც გეტყოდა, მაგრამ ეს სულ ერთია.“

„შენ თუ იცოდი ეს, რომ მზექალაი ყოფილა ჩემი ძუძუმტე?“

„ვიცოდი, მაგრამ მე ამის თქმით ჩემი გულის საიდუმლოს გაგიმხელდი. არ ვარგა, როცა გულწრფელობაში ქალი დაასწრებს ხოლმე ვაჟკაცს.“

„მაშ ჭიაბერი შენ არ გიყვარდა? მე მეგონა, ეს ქალწულის შიში იყო გათხოვების წინ, სხვა არაფერი.“

„ქალის შექმნაში ალბათ ღმერთი არ ჩარეულა, უტა.

საყვარელს გული ირჩევს თავის ქალს, ხოლო საქმროს – მშობლები და მდგომარეობა. ჩემთვის იმ დროს ორი არჩევანი იყო:

მეფე გიორგი ან ჭიაბერი.

ისიც ვიცოდი, რომ ჩვენი დედებიც ყოველთვის იმათ გაჰყვნენ ცოლად, ვინც არასდროს ჰყვარებიათ გათხოვებამდე.

მეცოდებოდა დედოფალი, ისე, როგორც ქალებს შეებრალებათ ხოლმე ერთმანეთი. არც სხვის უბედურებაზე აგებული ბედი მინატრია ოდესმე. სწორედ ამიტომ შევურიგდი ჭიაბერის ცოლად გახდომას.“

„ახლა?“ – გაოგნებულმა ჩააგდო სიტყვა არსაკიძემ.

„ახლა ყველაფერი გვიანაა უკვე. გვიჯობს, ნუ გავაღვიძებთ ბავშვობის სიყვარულს. გირშელი მიყვებოდა, რომ მოულოდნელად გაღვიძებული ავაზაა ყველაზე საშინელი რამ.

მე კი მგონია, ბავშვობის სიყვარულის გაღვიძება მასზე მეტია.

გირშელი თუ გიორგი? მე ვიტყოდი: არც ერთი და არც მეორე. გირშელი საფრთხობელას მაგონებს, დათვებისთვის ყანაში დადგმულს.

გიორგი მეფემ თვალები დაუბნელა მამაჩემს, ამიტომ სიკვდილის ცოლი გავხდები...

ბიძაჩემმა დაჩიმ სწორი რჩევა მომცა: გიჯობს რომელიმე სადედო მონასტერს შეაფარო თავიო, და ეს სწორია.

სხვა გზაც არსებობს ერთი, მაგრამ ამის თქმა სხვა დროისთვის იყოს, უტა.“

არსაკიძე ფეხებთან დაუვარდა, შემდეგ კისერზე მოხვია მკლავი და აკოცა შორენას. ბავშვობის პირველი ცოდვასავით ტკბილი იყო მისი ტუჩები...

საყვირის ხმა მოისმა მუხნარის ციხიდან.

ქალი წამოდგა.

ეუბნება ვაჟს:

„ახლა უნდა დაგტოვო მარტო, მშვიდობით, უტა.“

არსაკიძე ქალს ყელზე შემოეჭდო.

მისი სუნთქვა ისეთი სასიამოვნო იყო, როგორც მიწის სურნელი ვარდობის თვეში.

„ყველაფერს შენ შეგწირავ, შენთვის გავცვლი, შორენა, ჩემს გულის სისხლს, ჩემს უკანასკნელ სუნთქვას, ოღონდ ნუ დამტოვებ მარტო.“

კოლონკელიძის ქალმა არსაკიძეს ხელი გააშვებინა.

მტკიცედ ეუბნება:

თავი XLII

„საყვირის ხმა ხელახლა ისმის, უკვე გვიანაა, უტა!“

– XLII –

მიდიოდნენ ვიწრო ქუჩებში, მთავართა სანათლოს ქოხებს ეძინათ. გაავებული ძაღლების ხროვა დარბოდა სიბნელეში. მთვარე ღრუბლის საფარველიდან გამოვიდა, სავსე და მბზინავი.

არსაკიძე ერისთავის ქალს შორიახლოდან მიჰყვებოდა.

ხურსისეულ სასახლემდე რომ მიაღწიეს, შეჩერდა, მიმოიხედა. ირგვლივ არავინ ჩანდა. მივიდა და ორივე ხელი დაუკოცნა.

ემუდარა: ნუ დამტოვებო მარტო.

მისი ხმა ზეცის რეკვასავით სასიამოვნო იყო.

„კარგი, ხვალ საღამოს გამოვივლი, უტა, თუ წვიმა არ იქნება, უთუოდ გამოგივლი.“ უკან ბრუნდებოდა არსაკიძე იმავე ქუჩებით. ძაღლი მიწურის სახურავზე იჯდა, თუჯის ქანდაკებას ჰგავდა მთვარის შუქზე, მისი მგელ-ძაღლის ფიგურა ჩრდილში მოქცეულიყო. თავაწეული შესცქეროდა მთვარეს და საცოდავად ყმუოდა მარტოსული.

შემზარავი ყმუილის გამგონეს ჟრუანტელმა დაუარა.

აუჩქარა ნაბიჯს. თავადაც ახედა მთვარეს, თავადაც ინატრა: „ნეტავ მეც შემეძლოს ცას შევყმუვლო...“

მთლად იისფერი ბურუსი გადაფენოდა მთვარეს, მოწითალო სხივების კონა თეთრად კაშკაშებდა ცის კამარაზე. ასეთი მთვარე ჯერ არ ენახა მას.

არსაკიძე ბნელ ქუჩაბანდში მიდიოდა, თავს საყვედურობდა მამაკაცური უზნეობის გამო.

ბიზანტიის საროსკიპოების სიბინძურე თვალწინ დაუდგა.

ბერძენი მეძავები, თურქი ქალები, ბიზანტიაში გაყიდული ლაზი გოგონები გაახსენდა.

ბავშვობიდანვე მეძავად ქცეული, უპატრონო ქალები. ამ სახეებმა გული აურიეს...

და დიდი მანძილი იყო ბიზანტიიდან ფხოვამდე. ვარდისახარი ასრულებდა ამ უზნეო ქალების მრავალფეროვან რიგს.

ყველას მიჰქონდა მისგან ოქროს სოლიდები, ზოგსაც ახალგაზრდობის ცეცხლის ნარჩენები. არც ერთი მათგანის ტკბილი მოგონება არ დარჩენია, თუნდაც უმცირესიც კი.

ბოლოს შემოხვდა იგი, ვისაც პირველი სიყვარული უნდა რგებოდა, მაგრამ უკვე განწირულს უკანასკნელი მიუძღვნეს და განსაჯეს არსაკიძე თავისი ყმაწვილური შეცდომების გამო.

ასე გამოდის ცხოვრებაში: ბავშვობიდანვე დაეშვება ვაჟი უზნეობის ბილიკებზე, შემდეგ კი აუცილებლად მას უნდა ჩაეჭიდოს, ვინც ისეთი სუფთაა, როგორც როშკის მწვერვალის თოვლი, ვინც ისეთი უმანკოა, როგორც ველის ყაყაჩოები.

ოჰ! რა სასტიკად განმკითხველია სიცოცხლისა და სიკვდილის უფალი!

კბილი კბილის წილ, თვალი თვალის წილ. რა ფრთხილად ივლიდა დედის კალთას მოწყვეტილი ბიჭი, მან რომ წინასწარ იცოდეს, რომ უმცირესი ვნების გამოც კი ვინმე განსჯის მას.

წვიმის წვეთები გახურებულ შუბლზე დაეცა არსაკიძეს, სიბნელეში მიდიოდა, სისველე ლოყებზე ჩამოსდიოდა.

არა, ეს არ იყო განსჯილის ცრემლი. წვიმა მსუბუქად თქორავდა, მთვარე უკვე აღარ ჩანდა. მიწისფრად გამხდარი ღრუბლების ნაპრალებში მარტოხელა ვარსკვლავები ელავდნენ აქა-იქ.

არსაკიძე უქუდოდ მიდიოდა, ლოყებზე სისველე ჩამოსდიოდა, გული უტიროდა, თვალის უპეებს უსველებდა ცრემლი კი არა, წვიმა.

„მე ასეთი ბედი მაქვს: ჩემი სიყვარული ყოველთვის განწირულს ეკუთვნოდა. მე ის ფერები მიყვარდა, რომელთა შეზავება თვით მეწამლეებსა და მხატვრებსაც დავიწყებიათ უკვე. ისეთი ჩუქურთმები, რომელთა გამოყვანაც თვით უხუცეს კალატოზებსაც აღარ შეუძლიათ. ისეთი სამოსელი, რომლის ტარებაც უკვე არავის ეხალისება. და ახლა ბედმა იგი შემაყვარა, ვინც ბედისგან განწირულია.“

ამას ფიქრობდა არსაკიძე გაოგნებული.

შეჩერდა.

მხარი აქცეოდა.

გამობრუნდა ქუჩაბანდის ჩიხიდან.

ახლა ის მშვენიერი, ის სანატრელი დაუდგა თვალწინ.

რა ვაჟკაცური სიმტკიცით შესცქერის იგი თავისი უმწიკვლო ცხოვრების დასასრულს!

მშვიდი და სათნო, როგორც ველის ქედანი.

„ერთადერთი გზა დამრჩენია – მონასტრისკენ მიმავალი გზა, მაგრამ რომელი მონასტერი მიმიღებს, თუ გიორგი მეფე ამას წინ აღუდგება? არც მონასტერში დამაყენებენ განწირულს?“

ეს უთხრა შორენამ არსაკიძეს, როცა რატისეული ბაღი გადაიარეს ცოტა ხნის წინ.

ამას ამბობდა იგი, ვისაც ასეთი ნაზი გული დაჰყოლია, ვისთვისაც განგებამ ასეთი უმწიკვლო სული შთაბერა.

ვისი ფრჩხილის ნამტვრევადაც არ ღირს არც ყველისციხის პატრონი, არც გიორგი მეფე და არც მისი ხუროთმოძღვარი. „კიდევ არის ერთი გზა, ამის შესახებ შემდეგ გეტყვიო.“

არსაკიძემ კარგად იცის, რომ ეგეც ისევე ბნელია, როგორც მონასტრისკენ მიმავალი გზა, კარებდახშული მონასტრისკენ მიმავალი გზა.

რა დახმარება გაუწიოს ამჟამად არსაკიძემ მას, ვინც უფრო ადრე უყვარდა, ვიდრე მიხვდებოდა, რა იყო ქალი ან კაცი? ფხოვში თან გაჰყვეს და მეამბოხეთა გვერდით იბრძოლონ ორივემ?

გაახსენდა ის საშინელი ღამე კვეტარის ციხეში.

კატის კნუტივით ისროდნენ ციხის გალავნიდან ხევისთავებსა და ხევისბერებს ამაყი მეომრები.

აქაც უეჭველი დაღუპვა მოელის შორენას.

ახლა სვეტიცხოველი?

ამ მცირე ხანში უნდა აკურთხონ ტაძარი. მეამბოხეებს მიემხროს პატიოსანი სიტყვით დილეგიდან გამოშვებული კაცი?

თავის ვაჟკაცურ სიტყვას შეარცხვენს. გიორგი მეფე გულმძვინვარეა. თუ ფარსმანიც შეუჩნდა, შესაძლოა ტაძარი დაანგრევინოს კიდევაც.

შორენა ქალია, ახალგაზრდა ქალი. მან ეს არ იცის: ომში წასვლა სახალისოა, მაგრამ ჯერ არც ერთი, თვით გამარჯვებული მეომარი ამავე ხალისით უკან არ დაბრუნებულა.

წვიმამ მოუხშირა, არსაკიძე სულ გაწუწული მიდიოდა, მაინც ეს ფიქრები უტრიალებდა თავში.

ბოლოს სახლში მიაღწია.

საშინელი ქარიშხალი ამოვარდა. ელავდა, ცისკიდურზე აფორიაქებული მთები გამოჩნდებოდნენ, ისევ დაბნელდებოდა ირგვლივ. ზღვასავით ძლიერმა ქარმა ხეხილის ბაღს ხელი დარია, ასწლოვანი ცაცხვები კვნესოდნენ, ქარი ბაღში დაგელავდა, აფორიაქებდა ახლომდებარე მუხნარს.

არსაკიძე პირქვე იწვა. წვიმა აღარ ეცემოდა მის ლოყებს, მაგრამ ნამდვილი ცრემლი უსველებდა თვალებსა და ბალიშს.

**შეგონება:**

სიყვარული სხვა რა არის, თუ არა ღმერთი? ან უფრო სწორად, სიკვდილი. იმიტომ, რომ სიყვარული სამუდამოდ იმან დაამკვიდრა, ვინც ის სიკვდილის ფასად მოიპოვა.

***

ბრძენს უთქვამს: ავაზა ისეთი მხეცია, სიცოცხლეს ადვილად რომ თმობს სიყვარულისთვის.

ბახუსს მან აწოვა ძუძუ ზევესისა და ზემელეს შვილს. ამიტომაც უყვართ შეყვარებულებს ღვინო. ამიტომაც ეტანებიან შეყვარებულები სისხლსა და ღვინოს, ავაზასავით.

... და ეს ამბავი ავაზის დღეს მოხდა.

**– XLIII –**

თავი XLIII

კონსტანტინე არსაკიძეს მთელი ღამე არ უძინია. ის უსმენდა წვიმის შხაპუნს და ეშინოდა, ვაითუ ხვალაც არ გამოიდაროს, ვაითუ შორენა არ მოვიდესო.

გაუხარდა, როცა საწოლშივე დახვდა მზის ალერსიანი სხივები.

მშენებლობაზე უზმოზე წავიდა, მაგრამ საყვარელი ნაგებობის დანახვამაც კი ვეღარ მოჰგვარა სიხარული.

ცუდ ხასიათზე პასუხობდა კალატოზებისა და მხატვრების შეკითხვებს. ყველა გაოცებული იყო იმ დღეს მისი დაუდევრობითა და გულგრილობით.

ბოდოკია სულ ეკითხებოდა: ავად ხომ არა ხარ, ოსტატო, თირკმელები ხომ არ გტკივა?

ქვის სახელოსნოში ოფლში გაწურული თავხელისძე იჯდა. ის თეძამის ქვაზე ფრთოსანი ლომის გამოსახულებას კვეთდა.

მეჩუქურთმე წვალობდა, უხერხულად იყენებდა სატეხს. ხელი უკანკალებდა.

ლომის ფიგურა კარგად იყო ამოჭრილი სიბრტყეზე, მაგრამ ოსტატის თვალმა შეამჩნია, რომ სწორედ ფრთები ვერ გამოჰყავდა "ქრისტიან ოსტატს".

ფრთები მოუხეშავად გამოეკვეთა. ქვაში არ იყო გამოვლენილი ის სირბილე, გაშლილი ფრთისათვის რომ არის დამახასიათებელი და ხელის შეხების გარეშეც რომ იპყრობს ადამიანის ყურადღებას.

არსაკიძემ თავხელისძეს საჭრეთელი გამოართვა, უთხრა: "დაისვენე, ძიაკაცო, ცოტა ხნით". შემდეგ მეფის ხუროთმოძღვარი თავად დაჯდა მის ადგილას.

სწორედ ის პატარა ღარები უნდა ამოეჭრა, რომლებიც ფრთოსნის ზემოთ აშვერილ მხარს აჩნია.

ქვა უცნაურად გაჯიუტდა. ოსტატი დაარტყამდა საჭრეთელის თავს კვერს, ლოდის ნაჭერი კვნესოდა. გაგულისებული ქვა უკანასკნელი ძალით იგერიებდა ოსტატის შემოტევას. ოსტატი ხედავდა, რომ მის ხელში საჭრეთელს ისეთივე უხეში ხაზები გამოჰყავდა, როგორიც "მეჯადაგე ოსტატებს" სჩვეოდათ.

მოხუცი მეჩუქურთმეც ამჩნევდა ქვის ურჩობას და ოსტატის ხელის მოცარვას.

ოფლი გადაასკდა არსაკიძეს შუბლზე. ისიც სახოცით იწმენდდა შუბლს. მარცხენა ხელით უმოწყალოდ სცემდა კვერს, მაგრამ საჭრეთელიც ეურჩებოდა მარჯვენა ხელს.

ბედისწერამ მოიყვანა ბოდოკია. მან თქვა: "ერთი ჩუქურთმიანი ლოდი უნდა ჩავდგათ კარიბჭის თავზე, კალატოზები თათბირს გთხოვენო".

არსაკიძეს იდუმალ გაუხარდა, რომ ამ ხმობამ სირცხვილს გადაარჩინა.

ლოდი მშვიდობით აიტანეს.

მეფის ხუროთმოძღვარი კალატოზებს გაეცალა. ის ნატრობდა: "ნეტავ არაფერს მკითხავდნენ, თუნდაც ერთ დღეს, ერთ დღეს მაინც ვეკუთვნოდე ჩემს თავს".

დარცხვენილი ოსტატი უაზროდ დადიოდა ტაძრის გარშემო.

ისე ათვალიერებდა კარ-ფანჯრების სამკაულებს, ფასადების ბარელიეფებს, ლავგარდანების ჩუქურთმებს, თითქოს ისინი სხვის მიერ ყოფილიყვნენ შესრულებულნი.

რა უდრეკი ძალმოსილება ჰქონია მათ ოსტატს, რა ძალას დაუმორჩილებია ლოდების სიჯიუტე ასე?!

მარმარილოსთვის სითბო უსესხებია სულს, გრანიტისთვის – აბრეშუმისებრი სირბილე.

ჩუქურთმებსა და როზეტებს ისეთი სილბო გადაჰკრავდა, როგორიც სალმასურის ჯავშანს გადასდის ხოლმე, ვერცხლის ჯავშანს, ან აბრეშუმის ქსოვილებს, რომლებიც რბილი და მსხვილი ძაფისგან არის ნაქსოვი.

ზოგიერთ ზედაპირს ნაკადისებრი მღელვარება ეტყობოდა. ისეთი ჰარმონიული, დაკლაკნილი ხაზები, როგორიც ვაზის ლერწმებს სჩვევიათ ხოლმე, ხვიარების ტოტებს, ნიამორებისა და შვლების მოხრილ ზურგებს. ან კიდევ ზღვის სუნთქვით შეტოკებულ ყანებს, როცა საღამოს ნიავი მოდგება, ოქროს თავთავებზე გადაიჯირითებს და ხორბლის ზღვას დააუთოვებს.

მარყუჟიანი დეტალები, მცენარეების სახეები ისე ფაქიზად იყვნენ შესრულებულნი, როგორც ვაზის ახლადმოსული ყლორტები, ან ის უმცირესი, ნატიფი ხაზები, ვაზის ფოთლებს წინა მხარეზე რომ აჩნევია (ან კიდევ თელის მორს, სწორად გადახერხილსა და ცვილით გაპრიალებულს).

ძლიერად გავლებულ, მომრგვალებულ ნახაზებს ირმის რქების მოჩვენებითი მოქნილობა ემჩნეოდათ.

თვალისმომჭრელი მიმიკრიით ხიბლავდნენ მნახველს იდეალურად სწორი კვადრატების კიდეებზე მიყოლებული წრეები. ყოველი მათგანი თანაბარი სისწორით იყო შესრულებული და სხვადასხვაგვარი ჩუქურთმებით შემკული.

ერთად შეხედავდი?

ერთნაირი გეგონებოდა, ხოლო ცალ-ცალკე – სხვადასხვაგვარი როზეტებით ნაქარგი!

და მთელი მრავალკუთხა ბუნება სამყაროსი, სიბრტყეზე განფენილი, ისე ამაღლებულად, ისე ჰარმონიულად, ისე რბილად იყო გამოთქმული ქვაზე, როგორც თავად ღმერთს არ მოუგონებია მისი შექმნა.

ასე, ცვილივით მორჩილი, ვაზის ლერწივით მოქნილი, ჯეჯილის ზედაპირივით რბილი იყვნენ ეს ლოდები ოსტატის ხელში ოდესღაც. ახლა კი საჭრეთელის მონატრებული, უაღრესად მორჩილი თეძამის ქვაც კი წინ აღუდგა ოსტატს. ის ცეცხლს აფრქვევდა პირიდან და ეურჩებოდა მის მარჯვენა ხელს, ვისაც ეროსი ჩასვლოდა სხეულში.

... ნურავის გაუკვირდება ეს, რადგან ეროსი ზარმაცების ღვთაებაა. ის ნადიმებს უფრო მეტად ეტანება, ვიდრე ქვის სახელოსნოებს.

მამამისი სიმთვრალეში მიუდგა თავის ცოლს, ზევესის ბაღში მოპარული ნექტრით გალეშილი.

ამიტომაც ეროსი მუდამ სხვის ვენახებსა და სხვის საცოლეებს უთვალთვალებს, მოპარული ღვინისა და სიყვარულისგან გალოთებული.

ასე უკითხავად შეიპარება იგი თავად ოსტატების გულშიც. შეყვარებულს მოანატრებს საყვარლისთვის ოცნებას, ღვინის სმასა და მუსიკას.

***

ბოდოკიას ორიოდე დავალება გადააბარა არსაკიძემ. ჩვეულებრივზე ადრე წავიდა მშენებლობიდან, გამოიპარა, როგორც ზარმაცი მონა.

მთავართა სანათლოის გარეუბანში, ერთ ვენახში მეზვრენი ღვინოს სვამდნენ. მათ შეიპატიჟეს არსაკიძე, მიართვეს ყველი, მწვანილი, ახალი კიტრი და ხელადით ასვეს წითელი ღვინო.

მეზვრენი ისევ საქმეს მიუბრუნდნენ, ხოლო შეზარხოშებული არსაკიძე მცხეთიდან გავიდა. ის საფურცლისკენ გაჰყვა ტყეებსა და ველებს.

მთვრალი მიიმღეროდა, მარტოხელა მგზავრი უცნაურ შაირებს ამბობდა. ის მღეროდა და ცრემლები ღაპაღუპით ჩამოსდიოდა.

ქარი სცემდა სახეში. ის მიდიოდა, მიიმღეროდა, უკითხავად მოსული ცრემლი ლოყაზე ჩამოსდიოდა. მთვრალმა კარგად არ იცოდა, ვინ მოჰგვარა ეს ცრემლი?

ქარმა თუ ქალმა?..

***

**შეგონება:**

ასეთი უგულო ვინმეა ეროსი. ის მამაც მეფეებს დაალაჩრებს, თრიაქის სმასა და უაზრო ლოთობას შეაჩვევს. დიდოსტატებს კი, რომლებიც მტკიცე ხელით ქანდაკებდნენ თეძამის ქვაზე როზეტებსა და ყურძნის მტევნებს, მეჯადგე ოსტატებს დაამსგავსებს და გაახელებს. ბოლოს მინდვრებზე სახეტიალოდ გაგზავნის, რათა საყვარლისთვის აკრეფინოს ველის წარმავალი ყაყაჩოები.

**– XLIV –**

თავი XLIV

საღამომდე იხეტიალა არსაკიძემ ჭალებში. მზეზე დამწვარი, ქარცემული დაბრუნდა მცხეთაში საღამოსას. უამრავი ყაყაჩო და ხორბლის თავთავი მოიტანა თან.

ისევ დაიწყო წვიმა.

ჯერ ოდნავ, ოდნავ ჟინჟღლავდა, ბოლოს ცამ დაიქუხა, ელვის ლეკურებმა მწვერვალებს თავზე გადაამსხვრია. სეტყვამ უმოწყალოდ შემუსრა ყვავილები და ხეხილი.

მოუსვენრად დაწრიალებდა არსაკიძე. დაფეთებული ნონაი უკან დასდევდა. მას უკვირდა, როგორ ძლებსო უსმელ-უჭმელი ბატონი?

როცა მხევალმა დარბაზში ჭაღების ანთება დაიწყო, არსაკიძემ დაითხოვა: "წინა ღამის უძინარი ვარ, ნუ აანთებო ჭაღებს". თავის ოთახში გაგზავნა მხევალი, თავად კი პირქვე დაემხო ტახტზე. ის უსმენდა წვიმის შხაპუნს და ფიქრობდა, ამ წვიმაში თუ მოვაო შორენა?

მოვიდოდა? რა ეთქვა მას თავად?

ერთ სასწორზე ორი უძვირფასესი ქმნილება დაჰკიდეს.

ეს საღამო გამოარკვევდა, რომელი მათგანი გადასწონიდა:

სვეტიცხოველი თუ შორენა?

ორივენი ერთსა და იმავეს მოითხოვდნენ მისგან: სიცოცხლეს.

განა მარტო სიცოცხლეს მოითხოვდა ქალი? ის ვაჟკაცური სიტყვის გატეხას, პატიოსნების და ოსტატობის უძვირფასეს ნაყოფს მოითხოვდა.

მხოლოდ ახლა ეკითხებოდა იდუმალ თავის თავს:

ხომ არ ეწადა, წვიმას არ გადაეღო, შორენა არ მოსულიყო, არ მოსულიყო არც დღეს, არც ხვალ და არც არასოდეს, არც არაფერი ეთქვა მისთვის იმ "მეორე გზის გამო"?

არსაკიძე ხედავდა, რომ ეს გზა ისევე უიმედო იყო, როგორც ყოველი სხვა გზა შორენას წინაშე.

ვთქვათ, არსაკიძე ნებას დაჰყოლოდა, არც ისე იოლი იქნებოდა მცხეთიდან გაპარვა.

ფხოვში დაწყებული მოძრაობა ზვიადის მზვერავებს არ გამოეპარებოდათ.

მეფე გიორგის უთუოდ მიჩენილი ეყოლებოდა ერისთავის ქალისთვის მზირები.

დღისით ვინ გაუშვებდა ორ ცხენოსანს მცხეთიდან? როგორც კი საღამო დადგებოდა, ციხეების კარები იკეტებოდა.

მას მცხეთაში განაგონი ამბავი მოაგონდა: გადაცმული მამამზე ერისთავის შეპყრობა.

არსაკიძემ ისიც იცოდა, რომ ფხოველებს შორისაც არ იყო თანხმობა: მუროჩი ქალუნდაური და უშიშა ღუდუშაური ერთმანეთს ებრძოდნენ იდუმალ.

თალაგვა კოლონკელიძეს დროებით უჭერდნენ ხევისბერები მხარს.

დაამარცხებდნენ ზვიადის ლაშქარს? მეორე დღესვე თავს წასჭრიდნენ თვალდამწვარ ერისთავს, რადგან გიორგი მეფისადმი სიძულვილი აერთიანებდა ხევისბერებსა და ხევისთავებს მასთან.

მონასტერში აუცილებლად არეულობა იქნებოდა, მიუხედავად იმისა, გაიმარჯვებდნენ თუ დამარცხდებოდნენ. ორივე შემთხვევაში შორენას გარდაუვალი სიკვდილი ელოდა.

ამ ფიქრებში ჩაფლულს ძაღლის ყეფა მოესმა.

წამოხტა და კიბეზე ჩაირბინა.

ერისთავის ასულს, შორენას, სანადირო ტყავის კაბა ეცვა, კვერნის ბეწვისგან შეკერილი. ტარსიკონის წაღებიც დასველებოდა წვიმაში. ის სრულიად გაფითრებული შემოვიდა დარბაზში.

გაიხადა ტყავის კაბა, ქუდი მოიხადა.

ხატაური შავი აბრეშუმის სამოსზე გადმოეყარა გახურებული, ოქროსფერი თმა.

მოწყენილი ჩანდა. მისი გულწრფელი და ნათელი თვალები სრულიად უმანკო ბუნებას ამჟღავნებდა.

მისი პირი გონების წამღები იყო, ბროწეულის ყვავილისფერი. ოდნავ გაბუტული ზედა ტუჩი საყვარლად ამობურცვოდა, როგორც გულნატკენი ბავშვის ბაგე.

წვიმის წვეთები მიშხეფებოდა ლოყებზე, მაგრამ ამ მშვენიერი სახის მნახველი როგორ იფიქრებდა ოდესმე, რომ თვალმშვენიერ შორენას ცრემლები დასცემოდა, ან ეს ლოყები, ძველებური სპილოს ძვლის ფერისანი, ცრემლებით დასველებულიყო?

და რა საშინელი იყო არსაკიძისთვის მხოლოდ იმის წარმოდგენა, რომ ეს სანატრელი, ძვირფასი არსება ბედს უღვთოდ გაეწირა.

ისიც იყო, რომ ეს განწირულება არსაკიძის თვალში მას კიდევ უფრო მეტად ანათებდა, რადგან კონსტანტინეს ბუნებით ყოველივე განწირული უყვარდა.

არსაკიძე მიუახლოვდა, შუბლზე აკოცა, მეორე მხარზე მარჯვენა ხელი შემოხვია, მაგრად მიიკრა და ლოყაზე აკოცა. მისი სხეული ჰარილესავით რბილი იყო, მისი სუნთქვა კი ისეთი, როგორც ზაფხულის ჰაერი ვენახებში, როცა ფშატი ყვავის ვაზებსა და ყაყაჩოებს შორის.

„რა ძლიერი ყოფილხარ, უტა!“ – ეუბნება შორენა.

„ძლიერი მანამდე ვიყავი, სანამ შენი სიყვარული მათრობდა, საყვარელო“ – ამის თქმა უნდოდა ვაჟს, მაგრამ არაფერი უთხრა, რადგან იცოდა, რომ ქალებს უძლურება არ უყვართ.

„თუმცა რა, შენ ხომ მოქანდაკე ხარ, უტა, სხვას ვის უნდა ჰქონდეს უფრო ძლიერი მკლავი, ვიდრე მოქანდაკეს, ქვასთან მებრძოლს!“

„კარგი იქნება, ჩემო, უძლიერესი მკლავი მართლაც ხელოვანისათვის მიეცა ბედისწერას, მაგრამ ჩვენზე უფრო ძლიერი მკლავები, სამწუხაროდ, სხვებს ასხია მხრებზე“.

ქალს შავი ხატაური ფარჩის სამოსი მოუწონა.

„ვინძლო ხარაჩოდან ჩამოვვარდე, ჩემო, ან მორიელებმა დამგესლონ ამ უბედურ სახლში, მაშინ ამ შავი კაბით მოდი, ეს დალალები დაიშალე თავთუხის თავთავების ფერისა და ასე მიტირე, იცოდე“.

„რა მორიელები? რას ამბობ, უტა?“

„არაფერია, ეს ვიხუმრე მხოლოდ – რატისეულ სასახლეში მორიელებს რა უნდა?!“ – ეს უთხრა და ქალი დაამშვიდა.

შემდეგ ხელახლა შემოხვია მხარზე მარჯვენა ხელი, ახლა უფრო ნაზად, ტახტთან მიიყვანა და დასვა. აიღო ყაყაჩოებისა და თავთუხის თავთავების კონა, ფეხქვეშ დაუყარა საყვარელ ქალს და სიზმარი უამბო.

ისიც უთხრა: როგორც კი სვეტიცხოველს დავასრულებ, ის სიზმარი აუცილებლად უნდა დავხატოო.

„მე ვეღარ ვნახავ, სამწუხაროდ, იმ სურათს!“ – მშვიდად, ნაღვლიანად ამბობს შორენა.

ახლა ხარაჩოების გამო აწრიალდა ქალი:

„რას დაძვრები ამ საშინელ ხარაჩოებზე, უტა, ერთხელ ძლივს გადარჩი სიკვდილს, ხომ დაასრულე ტაძარი, არა?“

მცირე ხნის შემდეგ დასძინა:

„მეფე გიორგი და მელქისედეკ კათალიკოსი ისეთი გულბოროტი ადამიანები არიან, სულ ერთია, მაინც არ დაგიფასებენ შრომას“.

„განა მეფისა და კათალიკოსის წყალობის მოლოდინში შევალიე სვეტიცხოველს მთელი ჩემი ძალა?

მე ჩემი ხელოვნება სიცოცხლეზე მეტად შემიყვარდა, ჩემო, ამიტომაც თავი განწირული მაქვს“.

„მაშ შენ სიცოცხლე ქვაზე ნაკლებად გყვარებია, უტა?“

„განა ქვაა სვეტიცხოველი, ჩემო? ის ახლა ქვა იყო და გახდა. ის უფრო უკვდავია, ვიდრე ასიათასი მოკვდავი ადამიანის სული“.

„მაინც სვეტიცხოველი გირჩევნია შენ ყველაფერს, უტა“.

არსაკიძემ იგრძნო, რომ ქალი ამ ტაძრის მიმართ ეჭვიანობდა.

ახლა ორივე მკლავი მაგრად შემოხვია ტანზე, მაგრად მიიკრა მკერდზე, კისერზე აკოცა სწორედ იქ, სადაც მანიაკის მარგალიტები კოცნიდნენ ყოველდღე შორენას.

ჩურჩულით ეკითხება:

„თუ გიყვარვარ, ჩემო?“

კოლონკელიძის ქალმა თავისი ზღვისფერი თვალები შეავლო ბავშვობის მეგობარს. ვაჟი შეეცადა ამ კითხვის პასუხი ამოეკითხა მათში, მაგრამ ისე დაბინდული ეჩვენა ეს თვალები, როგორც ნაავდრალი ზღვა.

თავი ჩაჰქინდრა არსაკიძემ. ქალი უსიტყვოდ მიუხვდა მისი მოწყენის მიზეზს, თავზე ხელი გადაუსვა ვაჟს.

შეკრთა არსაკიძე, მეხის ნაპერწკალივით დაუარა სხეულში ამ ხელისგან გამოწვეულმა ჟრუანტელმა. ისევ თვალებში ჩაჰხედა შორენას და ეუბნება:

„მე არ ვარ ღირსი, რომ ვინმეს ვუყვარდე, ჩემო. შენ მართალი ხარ, მე მეძავ ქალებს დავურიგე შენდამი სიყვარული. გაძარცვული დაგიბრუნდი სხვა ქვეყნიდან. სამშობლოშიც მფლანგველი დავრჩი, ამიტომაც ბედმა უსასტიკესად დამსაჯა.

მფლანგველებს ასეთი ბედი ეწვევა მუდამ. სხვის საგანძურთა ქურდები საკუთარსაც ვერ შეინარჩუნებენ.

ბედისწერას ასე დაუდგენია ჩემთვის: თავად მიყვარდეს, მაგრამ სანაცვლოს არასოდეს ვეღირსო.

შენ რომ კარგად მყავდე, შენი ცხოვრება დაწყობილი მეგულებოდეს, ალბათ მეყოფოდა სულგრძელობა და ამასაც შევეგუებოდი, მაგრამ შენ საფრთხეში ხარ და ამიტომაც მომეძალა შენდამი სიყვარული, ჩემო“.

ქალი აილეწა.

„უჩემოდ ვინ გაგაცნო ჩემი საიდუმლო, უტა? ვარდისახარი რომ არ ყოფილა შენთან?“

ვაჟმა დაამშვიდა შეშფოთებული ქალი: „თვალით არ მინახავსო, რა ხანია, ვარდისახარი“.

„ხომ გახსოვს, თქვენთან რომ ვიყავი იმ საღამოს, ხათუთაის, მხევალს, დასძინებოდა, ამიტომაც უნებლიედ მოვისმინე, რაც ხევისბერებს შენ უთხარი, ჩემო“.

შორენამ თავი ჩაჰქინდრა, შემდეგ თვალი გაუსწორა კონსტანტინეს:

„მე ამისთვის არ მოვსულვარ, უტა, არც რაიმე მსხვერპლს მოვითხოვ შენგან. უთქმელადაც ვიცი, შენ ვერც შეძლებ ამას. მეც უანგარო ვარ ჩემს გრძნობაში მუდამ. ჯერ არავინ მყვარებია ამქვეყნად იმისთვის, რომ სანაცვლო მოეზღო ვინმესთვის.

პირდაპირ გითხრა? ისიც კარგად მესმის – შენსა და ჩემს შორის რა მაღალი კედელი აღუმართავს ბედს. შენი სვეტიცხოველის სიმაღლე ქვის კედელი, უტა“.

„მე ასე მგონია, ჩემო, შენმა სიცოცხლემ რომ ეს მოითხოვოს, მე საკუთარს იოლად დავთმობ, იცოდე“.

ქალმა შეხედა, არსაკიძემ უსიტყვოდ შეატყო: ქალმა დაიჯერა ეს. „შენმა ბედნიერებამ თუ მოითხოვა, სვეტიცხოველსაც გავწირავდი, ალბათ“. ეს „ალბათ“ გულზე მოხვდა ქალს, ხოლო ამ სიტყვების მთქმელს გულის კუნჭულში, სადღაც გაუელვა აზრმა: ეს ვერ არისო სრულიად სწორი.

შორენას თვალებშიც იგივე ამოიკითხა ვაჟმა.

„...მაგრამ უმთავრესი მაინც ისაა, – სწრაფად დაამატა უკვე ნათქვამს. – ადამიანებს ასე ჰგონიათ, როცა ერთ უსამართლობას მეორეთი ცვლიან, მდგომარეობის შეცვლა მოუტანდეს თითქოს მათ შვებას.

მე არც გიორგი მეფის ქება-დიდების მთქმელი ვარ, არც მელქისედეკ კათალიკოსის მგალობელი. მაგრამ არ მგონია, შვიდმა ხევისბერმა უფრო სწორი კანონები შექმნას ახლა, ვიდრე თუნდაც ერთმა გულბოროტმა მეფემ.

ჩემდა თავად მე ვემორჩილები იმ წყობას, რომელიც ჩემს ხალხს ხვდა წილად და არც ერთი ერი იმის უკეთესის ღირსი არაა, რაც მას თავად დაუმყარებია. – ამიტომაც ხვალ რომ ბერძნები ან სარკინოზები შემოეწყონ საქართველოს ციხეებს, მოქანდაკის საჭრეთელს განზე გადავდებ და ხმლით შევებრძოლები მტერს.

ყოველი კაცისათვის სანატრელი წყობა ჯერაც არსად დამყარებულა, ჩემო.

თქვენს ხევისბერებს ჯერაც ცხვრის სუნი უდით და შენ ხომ იცი, ფარას თუ ყოჩი არ წარუძღვანე, სულელი ცხვარი კლდეზე გადაცვივა.

შენი სიტყვები მკაფიოდ მესმოდა ღია კარიდან. ჩემისთანანი თუნდაც ათასიც წამოგეხმარონ და ვაჯობოთ კიდევაც ზვიადის ლაშქარს, მეორე დღესვე იგივე დატრიალდება ფხოვში, რაც კვეტარის ციხეში მოხდა იმ ღამეს.

ერისთავი უსინათლოა, შენ ქალი ხარ, ხევისბერები და ხევისთავები ერთმანეთს დაერევიან, ამასობაში გზებიც გაიხსნება, ზვიადის ლაშქარი მოვა ხელახლა, დიდსა და მცირეს გაჟუჟავენ, იცოდე“.

ორივე იდაყვი მუხლზე დაებჯინა, ხელისგულები სახეზე შემოედგა. ქალი ბავშვივით უსმენდა არსაკიძეს. შემდეგ წამოდგა, აუღელვებლად, მშვიდად ეუბნება ვაჟს:

„შენ ხომ იცი, უტა, ხანდახან გონებაა დახშული, ხანაც გულის კარია ღია. შენი ნათქვამი სწორი იყოს იქნებ, მაგრამ მათთვის ჩემი გული დახურულია.

მე სიტყვა მივეცი ხევისბერებს უკვე, წყაროს თვალის წმინდა გიორგის დღეობაზე ფხოვში ვიქნები და იქ დაველოდები-მეთქი ზვიადის ლაშქარსა და სიკვდილს.

მე არ მოვსულვარ შენთან, რათა რაიმე თანადგომა გთხოვო. დიდი ხანია, რაც ჩვენი გზები გაჰყარა ცხოვრებამ. არც მე მაქვს უფლება შენგან მოვითხოვო თავდადება, რადგან არც მე გამიწირავს შენთვის ყველაფერი.

მე რომ ჭიაბერის საცოლე არ გავმხდარიყავი, გონს მოსვლა დამეცლია შენთვის, მეცადა, ვიდრე შემთხვევით, შენც გაიგებდი, რომ არა ხარ ჩემი ძუძუმტე, მაშინ უფლება მექნებოდა შენთვის მეთქვა: ადექი, გავიპაროთ მცხეთიდან და ჩავუდგეთ-მეთქი სათავეში ფხოველთა ამბოხს.

მეც იგივე მომიზღო ბედისწერამ, არც მე შემძლებია ყველაფერი გამეწირა სიყვარულისათვის, და ამიტომაც მეც შენსავით დავისაჯე, უტა:

ისიც იცოდე, არავინ ისე არ ისჯება ამ ქვეყანაზე, როგორც ის, ვინც ყველაფერს არ შესწირავს თავის სიყვარულს.

ასეთები მუდამ მარტოკანი დარჩებიან ამ ქვეყანაზე და არავინ ისე საცოდავი არაა, როგორც მარტოსული, უტა“.

ამ სიტყვებმა გააოცა არსაკიძე.

არსაკიძე წამოდგა და ისევ შეხედა შორენას. ქალი კი არა, თითქოს ღმერთი ლაპარაკობდა მისი მშვენიერი, ბროწეულის ყვავილივით წითელი, ბავშვური ტუჩებიდან.

შემდეგ ერთმანეთს მოეხვივნენ და დიდხანს კოცნიდნენ. ისინი კოცნიდნენ იმისთვის, რომ გაეხსენებინათ კვეტარში გატარებული ახალგაზრდობა, დაკარგული ბედნიერება, უსიყვარულოდ გატარებული წლები და სხვისთვის გაფლანგული ტანჯვა. მერე ისევ მოესმათ საყვირის ხმები მუხნარის ციხიდან. შორენამ უთხრა:

„ახლა უკვე გვიანია, უტა.“

ისინი ისევ გადავიდნენ ბაღში, განცალკევებით გაუყვნენ ბნელ ქუჩებს. როცა ხურსისეული სასახლის ჭიშკართან მივიდნენ, შორენამ კონსტანტინეს უთხრა:

„წასვლის წინა დღეს კიდევ გნახავ, უტა.“

როცა არსაკიძე შინ დაბრუნდა და ჭაღები ჩააქრო, გაახსენდა, რომ მღამიობების (ღამურების) გაგდება დაავიწყდა.

ის მოუსვენრად ტრიალებდა საწოლში. ღამურები წრიპინებდნენ, კუთხეებში რაღაც ფაჩუნობდა.

ძილი არ ეკარებოდა. გვერდს იცვლიდა, ხანაც ბალიშს. პირქვე იწვა სიბნელეში და ნატრობდა:

„სად დაიკარგნენ ის წყეულები? გამოძვრნენ ბნელი ნაპრალებიდან და დამგესლონ ცეცხლისფერმა მორიელებმა, ბარემ.“

– XLV –

მეორე დილით, ჯერ კიდევ ნასვამზე, ირმის ბღავილმა გამოაღვიძა მეფე. მესაწოლემ (მეფის მსახურმა) დრო იხელთა და ახალი ამბავი ამცნო.

თავი XLV

ეზოსმოძღვარი ამროსი კვდებაო.

მეფემ წარბები მოღუშა გაბრაზებულმა. მხოლოდ ჩაიბუტბუტა:

„აღხოცენინ უფალმან ბაგენი მზაკვარნი და ენა დიდად მეტყველი!“ (ღმერთმა მოსპოს მზაკვარი ბაგეები და დიდი სიტყვების მთქმელი ენა!)

ეს თქვა, კედლისკენ გადაბრუნდა და ისევ ჩათვლიმა.

გირშელს ფილადელფოს ბერი მკურნალობდა. ყოველ დილით წყლულზე სამკურნალო მცენარეებს ადებდა. სწორედ მისგან გაიგო, რომ ეზოსმოძღვარი ჟამმა (შავი ჭირი) იმსხვერპლა.

ყველისციხის პატრონი ძალიან შეშფოთდა.

მას ეგვიპტეში ტყვედ ყოფნის დროს ორჯერ ჰქონდა ჟამიანობა (შავი ჭირის ეპიდემია) განცდილი:

პირველად ქარავნებმა გაავრცელეს ის ქაიროში, ხოლო მეორედ, ინდოეთის გემებიდან გადმოსულმა ვირთხებმა მოიტანეს ჭირი ხალიფატის ქალაქებში.

მათვე შეიტანეს ჟამი იმ ციხეში, სადაც სამი ათასი ბერძენი და ხუთასი იბერიელი ჰყავდა ხალიფას ტყვედ.

ამ ციხეში რწყილები უამრავი იყო. ტყვეებს სიცოცხლე მობეზრებული ჰქონდათ. რწყილებმა აითვისეს ჟამი. ერთ თვეში სრულიად განადგურდნენ ბერძნები, ხოლო იბერიელთაგან მხოლოდ ცხრა კაცი გადაურჩა სიკვდილს.

შემდეგ ჯარები და მალემსრბოლები (სწრაფი მაცნეები) შეენაცვლნენ რწყილებსა და ვირთხებს, ანტიოქიაში, სირიასა და ირანში გადაიტანეს ჟამი.

ამჯერად გირშელი ასე ვარაუდობდა: ალბათ ტფილისის საამიროში გაგზავნილმა არაბულმა ჯარებმა შემოიტანეს ეს სენი (დაავადება) საქართველოში.

თუმცა ავაზის (ჯიქის) მიერ დაკბენილი მხარი ჯერ კიდევ არ ჰქონდა მოშუშებული, მაინც უთენია (ძალიან ადრე) წამოდგა ერისთავი, გულმოდგინედ ეკითხებოდა ბერს:

„რწყილს ხომ არ უკბენია ამროსისთვის, მამაო ფილადელფოს?“

„რა მოგახსენო, არ ვიცი, ერისთავო ბატონო.“

„გულისრევა ხომ არ ჰქონია, თუ იცი?“

„არც ეგ ვიცი, ერისთავთ-ერისთავო, ბატონო.“

„სად გაუჩნდა სვირინგები (კანზე გამონაყარი, ბუშტუკები) თავდაპირველად?“

„იღლიის ქვეშ, თუ არ ვცდები, ბატონო.“

ამ ამბის გაგონებაზე გირშელი შეშფოთდა:

„ჟამი ყოფილა უეჭველად, მამაო ფილადელფოს. რა ზომის იყო პირველი სვირინგი?“

„დაფნის ფოთლისოდენა, ბატონო.“

„შენ ხომ არ მოგინახულებია ავადმყოფობის დროს ხუცესი (მღვდელი)?“

„ერთხელ ვინახულე, ერისთავო ბატონო.“

ეს როგორც კი გაიგო გირშელმა, შეშინებულივით უკან გაბრუნდა და ბერს ეუბნება:

„ახლა აღარ შემოხვიდე, მამაო ფილადელფოს, ჩემთან.“

კარებამდე მიღწეულს გირშელმა მიაძახა: მერემეთუხუცესი (სასახლის მმართველი) აქ მოვიდესო ახლავე.

მერემეთუხუცესმა ვეღარ იცნო ყველისციხის პატრონი.

საერთოდ მშვიდი და უშიშარი რაინდი უცნაურად შეეშინებინა შიშს.

თავჩაქინდრული დადიოდა დარბაზში. დაბაჯბაჯებდა ჯაჭვით დაბმული დათვივით. უცნაურად ბუყბუყებდა შეშფოთებული.

ჯერ ეს უამბო მერემეთუხუცესს, თუ რა საშინელი სენია ჟამი, რომ ორჯერ ბეწვზე ეკიდა მისი სიცოცხლე ეგვიპტეში, კინაღამ არ მომკლა წყეულმა, სარკინოზებს (არაბებს) რომ არ გამოვქცეოდი, უთუოდ მომკლავდაო მეც.

ბოლოს ჭირის ამბავი მოულოდნელად შეწყვიტა და ასე უბრძანა: დაუყოვნებლივ მორეკეთო იალაღიდან (საძოვრიდან) ცხენები. ახლავე გააღვიძეთ ჩემი აზნაურები, ამ წუთში მომგვარეთო ჩემი ცხენები.

გიორგი სწორედ იმ დილით უნდა წასულიყო უფლისციხეში დედოფლის ჩამოსაყვანად მცხეთაში, მაგრამ სამი დღით გადადო ეს საქმე, რადგან იცოდა: მისი წასვლა მცხეთელებს აუცილებლად შეაშფოთებდა.

უპირველეს ყოვლისა, ამ წუთში შორენაზე იფიქრა.

მეფემ გაგონილიდან იცოდა, რომ ჟამი თავდაპირველად ღარიბებს დაესხმოდა თავს. ხურსისეული სასახლე კი სწორედ ღარიბების უბანში მდებარეობდა.

ერთი წამით იფიქრა: შორენა და გურანდუხტი დროებით სასახლეში გადმოეყვანა, მაგრამ დედოფალი და კათალიკოსი მაშინვე გაახსენდა და ეს შეუძლებლად მიიჩნია.

მესაწოლე სასტიკად დატუქსა: რატომ არ მამცნე, ჟამმა თუ მოკლაო ეზოსმოძღვარი?

შეშფოთებულმა მოსახლეობამ ფეხზე დააყენა ჟამი. სახელოსნოებიდან, მონასტრებიდან და ციხეებიდან გამოცვივდა ხალხი. მონები, ბერები და მონასპები (ჯარისკაცები) მოედნენ ქუჩებსა და მოედნებს.

ჭკვიანი კაცების რჩევით დიდები და პატარები ნადირობდნენ ვირთხებზე. სარდაფებში, ხვიმრებში (მიწისქვეშა სათავსოები) ასხამდნენ მდუღარე წყალს. რწყილების წამალი არავინ იცოდა, ამიტომაც ვერაფერი დააკლეს ამ მწერებს.

სადილადაც არ მოიცალა გირშელმა.

„ნუ მიხვალო,“ ემუდარებოდა გიორგი: „ჯერ მონებსა და ღატაკებს დაესხმება სახადი (გამონაყარიანი დაავადება), სასახლეში რა უნდაო ჟამს?“

გიორგისაც სწორედ ეს აფიქრებდა: მთავართა სანათლიოს (მთავრების უბანი) რომ ელოდა უდიდესი საფრთხე, სწორედ ამ უბანში შეხვედროდა ვიღაც მეხამლეს (ხალიჩების მქსოველს) ის. ჟამიანის (ჭირით დაავადებულის) დედა გამოსულიყო ქუჩაში, ეზოსმოძღვარი დაუნახავს, შემთხვევით გამვლელი.

შევედრებია: „აზიარეო ჩემი მომაკვდავი შვილი.“

ეზოსმოძღვარს შეეცოდა მოხუცი.

იმ დღესვე მომკვდარა მეხამლე, მეორე დღეს კი ამროსი გაციებულა. მკურნალს სიცხე ჰგონებია.

მასპინძლის მოვალეობა მოითხოვდა, რომ გიორგის გირშელი შეეპატიჟებინა. გულში უხაროდა კიდეც მისი წასვლა ამჯერად. განა მარტო წასვლა?

ყმაწვილივით (ახალგაზრდა ბიჭივით) ხარობდა მეფე, რომ ეს მეორედ აჯობა გამბედაობით თავის დეიდაშვილს იმ დღეს.

თუ გაბრაზებულ ავაზას ვერ მიუახლოვდა ხმლის გაუშიშვლებლად რაინდი, ეს გასაგები იყო, მაგრამ მთავართა სანათლიოს რწყილებს რომ გაექცა მრავალგამოცდილი გმირი, ეს ღიმილს ჰგვრიდა მეფეს.

ამის გამო გიორგი ყველისციხის პატრონს აბრაზებდა.

უკვე ხუმრობის ხასიათზე აღარ იყო გირშელი. აღარც საცოლე გახსენებია, დარწმუნებული იყო, რომ რწყილები იქნება იმ უბანში უთუოდ. მხოლოდ მეფეს გამოეთხოვა ერისთავი, ამალიანად (მთელი ამალით) წავიდა მცხეთიდან.

რა თქმა უნდა, მეფე გიორგი ასე გულისგარეშე (ზედაპირულად) მსჯელობდა. ვაჟკაცობის საქმეში თავადაც ძალიან ჩახედული იყო.

კარგად იცოდა, რომ ამქვეყნად არც ისეთი რაინდია, რომელსაც რისამე წინაშე შიში არ ეგრძნოს ოდესმე, არც ისეთი ბრძენია სადმე, ერთხელ მაინც სისულელე არ ეთქვას.

თავადაც მრავალჯერ გაუოცებია ბრძოლის ველებზე მტრებიც, მაგრამ თუ გირშელს ავაზებისა და რწყილების ეშინოდა, გიორგი ცახცახებდა გველებისა და ცოფიანი პირუტყვის წინაშე.

გველებისგან დაშინებულს იფნისა და ხვიარის ფესვებიც აფრთხობდა ხოლმე ნადირობის დროს. მუდამ გველები ესიზმრებოდა, იტანჯებოდა ამის გამო ძილშიც. ცოფიანი ძაღლებისა უფრო მეტად ეშინოდა გიორგის, ვიდრე ომში ბიზანტიური ლოდსატყორცნებისა (ქვების სასროლი მანქანები).

უბრალო მყეფარსაც (მყეფარე ძაღლს) რომ შეეტია მისთვის, მაშინვე ხმლის ვადაზე (ხელის მოსაკიდზე) იტაცებდა ხელს. განა მარტო ძაღლებისა? ცოფიანი პირუტყვისა საერთოდ.

ფარსმან სპარსი ათასჯერ ჰყავდა დაკითხული: კამეჩი თუ გაცოფდებაო, ან ცხენი, ან ხარი, ან მგელი?

ერთხელ ასეთი ხუმრობაც შეაპარა ფარსმანმა მეფეს:

ყველაზე მეტად საშიში ცოფიანი ძროხააო ამქვეყნად.

გიორგი მაშინვე მიხვდა, რომ ფარსმანი „თევზისფერ ძროხას“ გულისხმობდა, ცოქალას, მეფის ყოფილ ხარჭას, მაგრამ ეს თავხედობაც აპატია მოხუცს.

როცა სპასალარი (მთავარსარდალი) დილაადრიან შემოვიდა, ღიმილით ეუბნება გიორგი: მთავართა სანათლიოს რწყილებს გაექცაო ყველისციხის პატრონი.

„შენ რა გგონია, ზვიად, გირშელი სარკინოზებს კი არ გაქცევია, არამედ ეგვიპტურ რწყილებს.“

ზვიადს არ უყვარდა გირშელი, ირონიულად გაიცინა თავადაც. მხოლოდ ეს თქვა:

„მე მუდამ გაზვიადებულად მიმაჩნდა მისი გმირობის ამბები, მეფევ ბატონო, წინათაც.“

იმავე დილით მეფემ, მიტროპოლიტმა, სპასალარმა და განმგეთხუცესმა (მმართველი მღვდელი) საგანგებო ზომები დაადგინეს.

ექიმები და მკურნალები გამოიძახეს, მალემსრბოლი უფლისციხეს გაგზავნეს. დედოფალს ამცნეს, რომ ჯერჯერობით არ ჩამობრძანებულიყო მცხეთაში.

თურმანიძე თმოგვის ციხიდან სასწრაფოდ დაიბარეს.

ფარსმანი გამოიძახა მეფემ, მაგრამ „შანდლების ქურდი“ არ გამოცხადდა, ავადა ვარო, შემოუთვალა, ქუჩაშიც არ გამოდიოდა გაპანღურების (გაგდების) შემდეგ.

ბრძანება გასცეს: ქალაქგარეთ წაეღოთ და საკირეში (კირის გამოსაწვავი ადგილი) დაეწვათ ამროსის ცხედარი.

ციხისთავებს მიუთითეს: დაუყოვნებლივ შეეწყვიტათ ჯარების გადაადგილება ციხეებს შორის, არც ქარავნები შემოეშვათ მცხეთაში, დღისით და ღამით, დაეკეტათ ციხეებისა და გოდოლების (კოშკების) კარები.

მუხნარის ციხისთავი ციხეში ჩააგდეს, რადგან სამი დღის წინ ჟამმა ერთი მონასპა მოკლა, ასისთავს (ასეულის მეთაურს) ეს ამბავი არ გაუმხელია, ქრისტიანული წესით დაუმარხავთ მიცვალებული.

მეფემ ექიმებს დაავალა, მოსახლეობისთვის მკაცრად ეკონტროლებინათ. თუ სადმე ჭირი (ეპიდემია) გამოჩნდებოდა, მაშინვე „ჟამიანების ფარდულში“ გადაეგზავნათ, თუნდაც საეჭვო პირები. გარდაცვლილები ტანსაცმლიანად და საწოლთან ერთად უნდა დაეწვათ ცეცხლში. ჭირიანის სახლები უნდა დაეკეტათ, ვირთხები და რწყილები კი შეძლებისდაგვარად გაენადგურებინათ.

მონასტრების წინამძღვრებს უბრძანეს, მოხეტიალე ბერები არ შეეშვათ საცხოვრებელ ოთახებსა და სენაკებში. სხვა მონასტრებთან მიმოსვლაც აკრძალულიყო და ყველგან სისუფთავე დაეცვათ.

ბაზრების უფროსებსა და სავაჭროების მეთვალყურეებს ხილისა და ბოსტნეულის გაყიდვა აუკრძალეს.

მეფე თავის ოქროსფერ ულაყზე შეჯდა და ამალით დადიოდა მოედნებზე, რათა ხალხს დანახვებოდა. ათვალიერებდა ციხეებს, მონასტრებსა და სახელოსნოებს, ამშვიდებდა დიდსა და პატარას.

ასე არწმუნებდა მოსახლეობას, რომ ჭირი მათ ვერ მოერეოდა.

როდესაც მეფემ და მისმა ამალამ ხურსისეულ სასახლესთან გაიარეს, გიორგიმ შენიშნა, რომ მონებს შეკაზმული ცხენები დაჰყავდათ ეზოში. „ვისია ეგ ცხენები?“ – ეკითხება მერემეთუხუცესს.

„კოლონკელიძეს გამოუგზავნია ექვსი ცხენი ოჯახისთვის, მეფევ ბატონო“.

გიორგის თვალი აივნისკენ გაექცა. იქ მხოლოდ მხევლები დაქოთქოთობდნენ.

მან თავის საყვარელს გულში მშვიდობიანი დილა უსურვა და გაიფიქრა: „შენს მაგივრად მე შემეყაროს ჭირი“. ამის შემდეგ დეზი ჰკრა ოქროსფერ ულაყს. მხედრებმა მოედანზე გადაიჯირითეს.

თავი XLVI

მთავარი ტაძრის ვიწრო ქუჩებში სახურავებზე მჯდარი ძაღლები აყმუვლდნენ...

– XLVI –

ნონაის ჭირიანობამ მორიელების შიში დაავიწყა. მხევალი მოსვენებას არ აძლევდა არსაკიძეს. ადუღებდა ხალიჩებს, ფარდებსა და ლეიბებს. მდუღარეს ასხამდა სარდაფებში, ჭუჭრუტანებსა და ღრუებში. ვირთხები და რწყილები ელანდებოდა ყველგან.

პატრონს ჩამოეკიდა: „სამუშაოზე ნუ მიხვალთ, ბატონო, ჭირი ღარიბ ხალხს ემტერება. თავს ნუ გადააყოლებთ უფლის სახლს, ღმერთს ბევრი ეკლესია აქვს, ვენაცვალე მის მადლს, ხოლო საწყალ დედაშენს შენზე ამოსდის მზე“.

ბოდოკია გზაზე დახვდა არსაკიძეს: სამასმა ლაზმა უარი თქვა სამუშაოზე. ლაზების მაგალითს სამცხელები, ბოლნისელები და ბერძნებიც აჰყოლოდნენ. „ჟამისაგან მაინც დავიხოცებით, ბარემ მოსვენებული შევეგებოთ სიკვდილსო“.

მათ სახელოსნოები დააგდეს, ხარაჩოებიდან ჩამოვიდნენ. ტაძრის ჩრდილში წამოწოლილიყვნენ მონები, ზოგნი ფანდურს უკრავდნენ, ზოგნი მღეროდნენ. მოხუცებს გარს მოსხდომოდნენ ჭაბუკები და ჭირიანობის ძველ ამბებს აამბობინებდნენ.

არსაკიძე რომ დაინახეს, მონები, კალატოზები და ზემდეგები წამოიშალნენ და გამხნევდნენ.

ლაზები თავიანთ თანამოძმეებს გარს შემოერტყნენ.

„ლაზებო, – მიმართა არსაკიძემ ხალხს, – მართალია, ჭირიანობა დაიწყო, მაგრამ გახსოვდეთ, ჭირის საფრთხე ყველას გვიქადის, ხომ ხედავთ. მეც თქვენთან ვარ განსაცდელის ჟამს, ლაზებო. სიკვდილი ისეთი რამეა, უჭირვადაც არ აგვცდება, იცოდეთ, რადგან არავინ იცის, როდის გვეწვევა იგი. ხომ ხედავთ, რა შლეგია სიკვდილი. ისეთ უგუნურ ცხოველებს თან დაჰყვება, როგორიცაა ვირთხები და რწყილები.

თქვენ თვითონ განსაჯეთ, ლაზებო, უქნარობაში რომ დავიხოცოთ, იმას არ სჯობს, ჩვენი მოვალეობის შესრულებისას გვეწვიოს სიკვდილი? ეგეც იცოდეთ, ძმებო, ზარმაცებსა და მშიშრებს უმალ ეწვევა იგი, ვიდრე მამაცებსა და გამრჯელებს.

რას იტყვიან იბერიელები? მშიშრები ყოფილანო ლაზები. იცოდეთ, ყველაზე მეტად ძმების უნდა გერიდებოდეთ, ლაზებო, რადგან არავინ ისე საყვარელი არაა ამ ქვეყანაზე, როგორც დედა, არავინ ისე მოსარიდებელი, როგორც დედის ხსენის თანაზიარნი.

საქართველო ჩვენი დედაა, ლაზებო, ხოლო იბერიელები ჩვენი ძმები არიან.

აბა მოიგონონ თქვენ შორის უხუცესებმა, სარკინოზებთან ან ბერძნებთან ომებში თუ ოდესმე გიღალატნიათ მათთვის?

ახლა ვირთხებისა და რწყილების მიერ გავრცელებულმა ჭირმა რომ გვასწავლოს ღალატი, სირცხვილი იქნება უთუოდ, ლაზებო.

ეგეც იცოდეთ, ძმებო, არავინ ისე საძაგელი არაა ამქვეყნად, როგორც ძმების მოღალატე, მშიშარა ვაჟკაცები, ლაზებო“.

„მართალს ბრძანებს, მართალს ბრძანებს ოსტატი“ – მიაძახეს ლაზთა შორის უხუცესებმა.

არსაკიძე პირველი ავიდა ხარაჩოზე, თუმცა ამ დილით თირკმელები სტკიოდა. ბოდოკია ოსტატს უკან მისდევდა, მოხუცი ლაზებიც მათ მიჰყვნენ. ბოლოს ახალგაზრდებს შერცხვათ. ახლა სამცხელები და ბოლნისელები წამოიშალნენ. ბოლოს ბერძნებმაც ითაკილეს ლაჩრის სახელი.

სადილობის დრო რომ მოვიდა, სახელოსნოები დაიცალა, მუშები ხარაჩოებიდან ჩამოვიდნენ.

ტაძრის გალავნის კუთხეებში ხელოსნების საცხოვრებელი ფარდულები იყო.

ამ ფარდულების წინ კოცონები ენთო, უზარმაზარ ქვაბებში ოსპის წვნიანი იხარშებოდა. ქვაბებს გარს მოსდგომოდნენ მონები, ბავშვებივით შესციცინებდნენ მესადილეებს.

შიმშილისგან ღონემიხდილნი ფანდურს უკრავდნენ. ზოგნი ნაღვლიანად ღიღინებდნენ.

ლოდზე ჩამომჯდარიყო წითური ლაზი, აჩხაკუნებდა ფანდურს, ზედ სიყვარულის ლექსს ამღერებდა. არსაკიძეს ეს ჰანგი სიყრმეშივე განაგონი ჰქონდა, ახლა ძლივს არჩევდა ლაზურ სიტყვებს ფანდურის ხმაზე:

„ზღვისფერი გაქვს თვალები, და თავად ჰგავხარ ზღვას, თუ არ შეგებრალები და მითხოვდები სხვას, მივატოვებ გაზაფხულზე თესვასა და ხვნას, გადავლახავ ადიდებულ ჭოროხსა და მტკვარს, ცეცხლს გავატან შენს სამყოფლოს, შენს სიყვარულს ქარს, და მოგიკლავ, მოღალატევ, მაგ ნაფერებ ქმარს. ზღვისფერი გაქვს თვალები, და თავად ჰგავხარ ზღვას.“

არსაკიძე განზრახ დაყიალობდა ფარდულების წინ, ბრბოში.

ახლა შენიშნა: სიკვდილის საფრთხემ ხალხს ლექსისა და სიმღერის სურვილი მოანატრა. წითური ლაზი ფანდურს აჩხაკუნებდა, სევდიანად კვნესოდა.

ლექსი გრძელი იყო, შეყვარებულის მუქარა უსაზღვრო, ყოველი სტროფი ერთი და იმავე ტაეპით იწყებოდა და მთავრდებოდა:

„ზღვის ფერი გაქვს თვალები, და თავად ჰგავხარ ზღვას.“

უცნაურად აეკვიატა ეს ლექსი. შორენა მოაგონდა. შემდეგ გაოგნებულს თვალები გაუშტერდა. თავისი ნათქვამიც გადამარცვლა მეხსიერებაში.

ახლა დარწმუნდა: ერთი რამ გულისგარედ წამოსცდა ცოტა ხნის წინ. განა დედა ყველაზე საყვარელია ამ ქვეყანაზე? ან ძმა ყველაზე ძვირფასი? ეგეც არის, ვერც დედობას გაგიწევს სხვა ვინმე, ვეღარც ძმობას.

შორენა ყოველთვის წუხდა: „რატომ არა მყავს ძმები?“ ახლა მას ძმები რომ ჰყოლოდა, ხომ არ დასჭირდებოდა ვაჟკაცის საქმე თავად ეტვირთა? ვაჟები გვერდით ამოუდგებოდნენ კოლონკელიძეს, ისინი მიუზღავდნენ მეფე გიორგის სამაგიეროს. წითური ლაზი ფანდურს აჩხაკუნებდა და მღეროდა:

„ზღვისფერი გაქვს თვალები, და თავად ჰგავხარ ზღვას.“

მართლაც ზღვასავით მოუსვენარი იყო შორენა. მაგრამ ახლა ამ ზღვას კიდენი გადაუკეტეს, დარწმუნებული იყო არსაკიძე. ჟამიც ვერ შეჰბედავდა სანატრელს, შესაძლოა ჭირს გადაერჩინა კიდევაც იგი. დღე და ღამე დაკეტილი იქნება მცხეთის ზღუდენი, სამი დღის შემდეგ წყაროსთვალის წმ. გიორგის დღეობაა ფხოვში. ამაოდ მოუცდიან ხატობაზე ხევისბერები მას.

განა მარტო ეს იყო საფრთხე? ყველისციხის პატრონი ისეთი თავაწყვეტილი ვინმეა, ერთიც ვნახოთ, მოეწყინა მცხეთაში მომწყვდეულს და ამ ჭირიანობის დროს ქორწილი მოუნდა? მაშინ?

წითური ლაზი კვლავ მღეროდა:

„და მოგიკლავ, მოღალატევ, მაგ ნაფერებ ქმარს.“

ახლა თავად დაფიქრდა არსაკიძე. ყოველი ქალი ზღვას ჰგავს მართლაც, არავინ იცის, ან ერთი როდის აღელდება, ან მეორე? ერთიც ვნახოთ, გირშელს გაჰყოლოდა შორენა, მაშინ? მას, არსაკიძეს, თუ ეყოფოდა იმდენი გამბედაობა, უბირი ლაზი ჭაბუკის ვაჟკაცობის შესაბამისი?

„ააა?“...

სწორედ ამ წუთში ბოდოკია ამოუდგა გვერდით.

ამასობაში ორი მონა მიეახლა ოსპით გაფიფინებულ ქვაბს, ხელკეტი გაუყარეს და ხვნეშით პირველი ფარდულისკენ წაიღეს.

ისევ მეფანდურეს მიუგდო არსაკიძემ ყური. უნდოდა გაეგონა, რითი დასრულდებოდა შეყვარებული ლაზის ქადილი ამ ლექსში?

ბოდოკიამ ხელი წაუცაცუნა მარჯვენაზე: „კანკელი უკვე დავდგით, ახლა აღსავლის კარების გამო უნდა გეთათბიროთო, ოსტატო!“

უგრეხელისძე, კალატოზი, კანკელამდე მისულთ წამოეწია. სახეშეცვლილი, ფერმკრთალი ეუბნება არსაკიძეს: „პირველ ფარდულში იფეთქაო ჭირმა“.

როდესაც ხუროთმოძღვარმა და სამმა კალატოზმა პირველ ფარდულამდე მიაღწიეს, თავზარდაცემული მონები თავპირისმტვრევით გამორბოდნენ ეზოში.

მონას, წათაიას, იღლიაში პირველი სვირინგი გამოსჩენოდა.

დამფრთხალიყვნენ ნარებზე მწოლარენი, სწორედ ამ დროს შეეტანათ ოსპით სავსე ქვაბი ფარდულში.

მუშები მზარეულებს დაეტაკნენ, ორივე წააქციეს, ქვაბი გადმოაყირავეს, ხელფეხდათუთქულნი მიწაზე ფართხალებდნენ, უბედურები გულისმომკვლელად ყვიროდნენ.

ფარდულის კარებს აწყდებოდა დაშინებული ბრბო, შიგ შესვლა ვერ გაბედა ვერავინ.

დამწვრების ყვირილი რომ შემოესმა, ბრბო გაარღვია არსაკიძემ, კალატოზებმა გზა შეუკრეს: „ნუ შეხვალ ამ ფარდულში, ოსტატო, ჟამიანი მანდ წევსო!“ ახლაც ბოდოკია გამოეყო ლაზებს, თან გაჰყვა მეფის ხუროთმოძღვარს.

დამწვრები აიყვანეს, სათითაოდ გამოათრიეს გარეთ. მარილი მოატანინეს, დამწვრებსაც არ გაეკარნენ მონები.

თავად გახადეს დამწვრებს ტანსაცმელი, მარილი დააყარეს დათუთქულ სხეულზე ორმა.

ხელის დაბანაც ვერ მოასწრო არსაკიძემ, ეზოში მეფე გიორგი, სპასალარი ზვიადი, მცხეთის მიტროპოლიტი, ამალითურთ შემოსულიყვნენ, ტაძარი დაეთვალიერებინათ, შემდგომ ამისა წინასწარ გამოეკითხა ყოველივე წვრილად.

მეფის მთავარი მმართველი, განმგეთუხუცესი, მივიდა სამეფო ხუროთმოძღვართან. უთხრა, რომ მეფე იძახდა. არსაკიძე იმ მომენტში ხელებს იმშრალებდა. მან უპასუხა: „ჟამიანის (ავადმყოფების) ფარდულში ვიყავი, ამიტომ ვერ მოვედი მეფესთან.“ განმგეთუხუცესი ისევ მივიდა და უთხრა: „მეფე გიბრძანებს, რომ მოხვიდე.“

არსაკიძე მივიდა მეფესთან, საპატიო მანძილზე გაჩერდა და თაყვანი სცა გიორგის. მეფემ გაუღიმა და უბრძანა, ახლოს მისულიყო. „შენზე ნაკლებად მამაცი ხომ არ გგონივარ, ლაზო?“ – უთხრა მეფემ. შემდეგ ისევ გაუღიმა, მაგრად ჩამოართვა ხელი და დაამატა: „ხუროთმოძღვრების დიდოსტატი დიდი ვაჟკაციც ყოფილხარ, ლაზო!“

თავი XLVII

– XLVII –

ფარსმან სპარსის სამთვარიოს (ვარსკვლავთმრიცხველის) წინასწარმეტყველება გამართლდა: შაბათ საღამოს მცხეთიდან დასავლეთით გამოჩნდა სრულიად უცნაური, მახვილის (ხმლის) ფორმის ვარსკვლავი. ქარი ქროდა და აზანზარებდა ცასა და მიწას. ფარსმან სპარსი დიდხანს უყურებდა ამ ვარსკვლავს სახლის ჩარდახიდან. როცა ის დასავლეთის მხარეს გაქრა, ფარსმანი ძირს ჩამოვიდა. ვარდისახარი სწორედ ტანზე იხდიდა. ფარსმანი მივიდა, შიშველ მკლავზე უჩქმიტა ცოლს და უთხრა: „თუ მეფემ ისევ გამოგზავნოს მალემსრბოლი (მოციქული), ასე უთხარით: ფარსმანი ავადაა.“

„მეფე უფლისციხეში წასულა ამ დილით,“ – აცნობა ვარდისახარმა. „შენ ვინ გითხრა ეგ?“ – იკითხა ფარსმანმა. „სამთავროში ვიყავი, იქ ამბობდნენ ბერები.“ „დღეს წირვა იყო სამთავროში?“ „მთავარეპისკოპოსი ლოცულობდა, მთელი მცხეთა იქ იყო.“ „რაო, რა იჩურჩულა რაჟდენმა?“ „უთხრა, რომ ჩვენი უსჯულოების (ცოდვების) გამო ღმერთმა ჟამი (უბედურება) გამოგვიგზავნა, მწვალებლები და მკრეხელები (ღმერთის მაგინებლები) მომრავლდნენ მცხეთაში. ზოგი საერისთავოებშიც დადის და ქრისტეს რჯულს აპამპულებს (ამახინჯებს).“ რაჟდენის სიტყვებმა ფარსმანს ყურადღება მიაქცია.

„მაინც რას ამბობენ ის მწვალებლები, როგორ თქვა მიტროპოლიტმა, ვარდო?“ – ჰკითხა ცოლს. „ზოგი ღვთისმშობლის უხრწნელობის (უცოდველობის) ამბავს სათუოდ (საეჭვოდ) თვლის, ხანაც ასეთ კითხვებს უსვამენ მართლმორწმუნე ქრისტიანებს: რამდენი ანგელოზი დაეტევა ნემსის წვერზე?“ ფარსმანმა შენიშნა, რომ ვარდისახარიც გაბრაზებული იყო ამ „მწვალებლებისა და მკრეხელების“ მიმართ. ის იგინებოდა და ამბობდა: „მე რომ ვიცოდე, ვინ ჩადის ასეთ მკრეხელობას, პირველი ჩავქოლავდი ამ სიტყვების წარმომთქმელს.“

„განა ასე აუცილებელია ქალისთვის უხრწნელობა? არც შენ ყოფილხარ მაინცდამაინც უბიწო (უცოდველი), ვარდო, მაგრამ შენ ხომ უფრო მეტად მიყვარხარ, ვიდრე რომელიმე უხრწნელი ქალწული, ხომ?“ ვარდისახარი გაბრაზდა. „თუნდაც ფანასკერტელის ქალი, რუსუდანი, არა? მხოლოდ ის გყავდა უხრწნელი?“ ფარსმანმა ეჭვიან ქალს დაუყვავა. მივიდა, შიშველ კისერზე ხელი მოუთათუნა და იდუმალი ხმით უთხრა: „ხვალ ნუ გახვალ ქალაქში, ვარდო. შენ ხომ იცი, სვეტიცხოვლის მშენებლებს ჟამი (უბედურება) დაერიათ, ერთი ლაზი მოუკლავს. შენ ხომ გაგიხარდება, ეგ ლაზები ერთბაშად (ერთიანად) რომ გაწყვიტოს ჟამმა, ააა, რას იტყვი, ვარდო?“

ეს უთხრა ფარსმანმა ცოლს და ღიმილით თვალებში ჩააცქერდა. სალოკი თითი ნიკაპზე მიადო, სწორედ იქ, სადაც კანი ოდნავ იყო ჩაზნექილი (ეს ძალიან მოსწონდა მოხუც ფარსმანს. „ეროსის თითით აქვს დატვიფრული (დაღდასმული) ნიკაპი, ეროსის თითის მეტი ჯერ არაფერი მოხვედრია ჩემს ცოლს,“ – იხუმრებდა ხოლმე ფარსმანი ვარდისახარის თანდასწრებით). ქალმა ეს მოფერება არაფრად ჩააგდო, მშვილდივით მოხრილი წარბები ზემოთ აწკიპა, მოვის (აბრეშუმის) პერანგზე მარგალიტის ღილები შეიხსნა და ქმარს უთხრა: „მე ფხოველი ქალი ვარ, იცოდე, არ მიყვარს, როცა ჩემს მაგივრად სხვა იძიებს ვინმეზე შურს. შენ რომ გულისხმობ, იმ ლაზს, ჟამსაც არ დავანებებ, იცოდე.“

„ჰე, ჰე, ჰე,“ – ხითხითებს მოხუცი. ახლა მარჯვენა მკერდს დაადგა თვალი და ცოლს ექილიკება: „ამ მკერდზე გიკბინა მეფის მალემსრბოლმა, ვარდო, არა? რა უცნაურია ეს მეფე გიორგი, ვარდო, როგორ დაგეშილი ჰყავს ავაზები და მალემსრბოლები? ვისი დაკბენაც თვითონ მოუნდება, სწორედ იმას დაჰკბენენ ისინი. ააა, შენ რას იტყვი, ვარდო?“ ქალი ძალიან მოიღუშა. ნახევრად გაშიშვლებულ მკერდზე ორივე ხელი დაიფარა და გაბრაზებული გაიშოტა საწოლზე. მცირე ხანს გაოგნებული იწვა. შემდეგ დაამთქნარა და კედლისკენ მიბრუნდა.

თებრონია კარის ზღურბლთან მიგდებულიყო, პირქვე დამხობილი ხვრინავდა. ფარსმანმა ცას ახედა. თავისი საწოლი ფანჯარასთან მიაჩოჩა. ამის შემდეგ, წამოწოლილი დიდხანს უყურებდა ვარსკვლავებს. ისევ გამოჩნდა ის მახვილის ფორმის ვარსკვლავი. მცირე ხანს უყურა ფარსმანმა, შემდეგ უცებ უკან მოიხედა. ვარდისახარი უძრავად იწვა. ტყირპიანი (ჭუჭყიანი) თებრონია ისევ ხვრინავდა. „ხომ არ გძინავს, ვარდო, ააა, ვარდო?“ „არაო,“ – მიუგო ქალმა და ისევ დაამთქნარა. „ხვალ ნაშუადღევს დიდი მიწისძვრა იქნება, იცოდე, ნურავის ეტყვი, ნურც შენ გახვალ ქალაქში, ვარდო, შესაძლოა ქარვასლები (სასტუმროები) წამოიქცნენ, მეფისა და კათალიკოსის სასახლე გაცამტვერდეს, სვეტიცხოველი აყიროსავით (მტვერივით) მოძვრეს. შენ ნურსად წახვალ, იცოდე, თებრონია გაგზავნე ბაზარში, ვარდო.“

ვარდისახარი საწოლზე წამოდგა. საკუთარ ყურებს არ უჯერებდა ამის გამგონე, ხოლო ფარსმანმა განაგრძო: „შესაძლოა ამაღამ, შუაღამის შემდეგ სატანამ მცირედ შეგვატოკოს, მაგრამ შენ არ შეგეშინდეს, ვარდო.“ ვარდისახარი წამოიჭრა. „მაგას რას ამბობ, კაცო, სჯობს ტანზე ჩავიცვათ, არა?“ „ნუ გეშინია, ქალო, ამაღამ არ უნდა იყოს ისე ძლიერი, ალბათ.“ ვარდისახარი საწოლიდან წამოვარდა შეშინებული, ფეხშიშველა დარბოდა აგურის იატაკზე, შემდეგ კუთხეში დაიჩოქა ხატების წინაშე. მუშტები დაუშინა თავის მშვენიერ მკერდს, თითქოს ინანიებდა საკუთარ ხორციელ ცოდვებს, ლოცულობდა. იატაკს უსწორებდა შუბლს. ლოცვა რომ დაამთავრა, ფარსმანს თავზე წამოადგა ნახევრად შიშველი ქალი. ეუბნება: „თებრონია არ გავაღვიძოთ?“ „ნუ, ნუ გააღვიძებ ბედშავ თებრონიას, ძილში სიკვდილის მონატრებულია თებრონია, ვარდო.“

ქალი გააოცა მისმა უგულობამ. ფარსმანი ისევ ფანჯრისკენ მიბრუნდა, დამშვიდებული უყურებს ცას. „თებრონია, თებრონია!“ – უყვირის დედინაცვალი გერს. თებრონია განაგრძობს ხვრინვას. ბოლოს ვარდისახარმა წიხლი ჰკრა მძინარეს. დამდუღრულივით (მდუღარე წყალდასხმულივით) ათუხთუხდა ტყირპიანი ქალი, თვალებს იფშვნეტს შეშფოთებული. რა შემოესმა, მიწა იძვრისო, ნახევრადშიშველი წამოვარდა მაშინვე, დაფათურობდა, ეძებდა ირგვლივ დაყრილ ძონძებს (ძველ ტანსაცმელს), პირჯვარს იწერდა, ევედრებოდა ღმერთს: „გადაარჩინე ეს ქვეყანა წარღვნას (განადგურებას).“

ახლა ვარდისახარსაც გადაედო შიში. ზანდუკს (დიდ სკივრს) მივარდა, სასწრაფოდ ამოჰყარა თავისი კაბები, შორენას მიერ ნაჩუქარი ქათიბები (მოსასხამები), საწმერთულები (ქვედა საცვლები), პერანგები, მანდილები, ქუდები, ვერცხლის ჭურჭელი, ზოგი ნაჩუქარი, ზოგიც ნაპარავი. მაგრამ ერთბაშად წარმოიდგინა, რომ ვერ მოასწრებდნენ ყველაფრის გარეთ გატანას. თებრონია მოიშველია, ისევ ჩაყარეს ეს ნივთები. ახლა სავსე ზანდუკს დაეჭიდნენ ქალები, მაგრამ ადგილიდან ვერ დაძრეს იგი. ფარსმან სპარსი ისევ ვარსკვლავებს უყურებდა. ისევ ამოჰყარეს ზანდუკიდან საბადებელი (ქონება). თებრონია დატვირთა ვარდისახარმა, შემდეგ თვითონაც მკლავები დახვია და გარეთ გაათრიეს მზითევი. ფარსმანი მობრუნდა, ამშვიდებდა ცოლს. ეფიცებოდა: „დღეს არ იქნება ძლიერი მიწისძვრა.“ შეშფოთებულმა ქალმა ყურიც არ ათხოვა. ფარსმანი ისევ ფანჯრისკენ მიბრუნდა, შეჰყურებდა შეწითლებულ ცას.

ისევ შემოვარდა ვარდისახარი, სპილენძის ჭანგები (თმის სამაგრები) დავიწყნოდა ზანდუკში. როცა ჭანგები იპოვა, მხოლოდ მაშინ გაახსენდა მეუღლე. „ადექი, ბაღში გამოდი, ბატონო.“ ფარსმანი ადგილიდანაც არ დაძრულა, გულში გაეცინა, რომ ცოლს სპილენძის ჭანგებზე უფრო გვიან გაახსენდა. თვალიც არ მოუცილებია მახვილის ფორმის ვარსკვლავისთვის, ისე მიაძახა ქალს: „გაეთრიე, ქალო, გარეთ, თორემ თავზე დაგეცემა ჭერი.“ კარის ზღურბლთანაც არ იყო ვარდისახარი მისული, როცა ციხისებური სახლი მაგრად შეტოკდა, კედლები შეტორტმანდნენ. ახლა ფარსმანმაც იკადრა (გადაწყვიტა) წამოხტომა, ფეხშიშველა გაირბინა ქვითკირის (ქვის) დარბაზი და კიბის თავთან წაქცეულ ცოლს მიაძახა: „ეგებ დაილეწოს ეს ქვეყანა, ვარდო, ახალში მაინც მიმიწვევენ ხუროთმოძღვრად.“ „თებრონია, თებრონია!“ – კიოდა ვარდისახარი, მაგრამ თებრონია პირქვე დამხობილი ეგდო მიწაზე, ლოცულობდა და ტიროდა. ქარი აფორიაქებდა ხეებს, ასე რომ, დედინაცვლის ძახილი არც კი მისწვდენია ამ წუთში მას.

თავი XLVIII

– XLVIII –

სვეტიცხოვლის კედელზე მზის საათი შვიდს უჩვენებდა, როცა მიწა პირველად შეტოკდა. არსაკიძე ხარაჩოზე იდგა, კალატოზებს (მშენებლებს) უძახდა: „აქ ამოვიდესო ერთ-ერთი.“ მან ერთმა შეიცნო ეს. ძირს ჩამოვიდა, კალატოზებს მკერდზე გაშლილი მკლავები მიადო და უთხრა: „ეზოში გავიდეთ.“ დამსწრეები გაოცდნენ. დასავლეთის კედლის გასწვრივ კატა გასულიყო ხარაჩოზე, იქ დაბუდებულ მტრედებს უთვალთვალებდა. უცებ უცნაური კნავილი ასტეხა, საშინელი სისწრაფით დაეშვა ძირს. არსაკიძემ მონებს უყვირა: „დაუყოვნებლივ დასცალეთ ხარაჩოები.“ ამ დროს მეორეჯერ შეტოკდა მიწა. ხოლო მესამეჯერ ისეთი ძალით შეჰქანდა ნიადაგი, არსაკიძემ ტაძარს შეხედა, ასე ეჩვენა: ეკლესია შეტორტმანდა და გადაწვა გვერდზე. შემზარავი გრუხუნი გაისმა, სამ ადგილას დაირღვა გალავანი. ყვირილით გამოცვივდნენ ლაზები და სამცხელები ეზოში, პირქვე დაემხვნენ და დაიწყეს ლოცვა.

ქუჩაში ქალი ცხვრებს უვლიდა. უცებ საქონელმა ბღავილი დაიწყო. ფარა გაიფანტა. ძაღლებმა შემზარავად დაიყმუვლეს. ძროხებმა ზმუილი დაიწყეს. ქალები განუწყვეტლივ კიოდნენ.

არაგვის კარის და მუხნარის ციხეებში დაირეკა ქოსი (დიდი დოლი). ჯარისკაცები გარეთ გამოცვივდნენ. მოედნებზე ჯარებმა დაფდაფების ცემა დაიწყეს.

ეკლესიაში ზარები ზედიზედ დარეკეს.

ბერებმა და მონაზვნებმა საოსტიგნოები (სამღვდელო შესამოსელი) დააგდეს.

ისმოდა ტირილი, ხმამაღალი ძახილი და გალობა:

„შენ გესავ, უფალო“ (შენ გენდობი, უფალო).

* * * * * * *

სვეტიცხოველი გადარჩა. ახლა არსაკიძის ფიქრები შორენასკენ წავიდა.

აქელებულმა (აჩქარებულმა) არსაკიძემ მთავართა სანათლომდე ძლივს მიაღწია.

ხურსისეული სასახლის ეზოში ქალები ირეოდნენ (მოძრაობდნენ, დადიოდნენ).

გურანდუხტი ვიღაც თავმოტვლეპილ (მელოტ) მოხუცს ელაპარაკებოდა.

არსაკიძემ ზნაურა იცნო, რომელიც კოლონკელიძიანთ კარის ეკლესიის ნადიაკვნარი (ყოფილი დიაკონი) იყო.

სამი შეკაზმული ცხენი თავლასთან იდგა დაბმული. შორენა ჩალისფერ ულაყს ყურებზე ეფერებოდა. მხოლოდ მას არ ეტყობოდა შეშფოთება სახეზე.

თურმე შორენა, გურანდუხტი და ზნაურა ამ დილით ზედაზენს აპირებდნენ წასვლას.

გურანდუხტი შეძრწუნებული უამბობდა არსაკიძეს დედამიწის მესამედ შეტოკების (შერყევის) ამბავს. საწოლიდან გადმოვარდნილა. შორენა თავლაში ყოფილა და ზნაურას ცხენს აკაზმვინებდა (ამზადებდა).

არსაკიძის დანახვაზე ერისთავის ქალი გამოვარდა, სტუმარს მიესალმა და უამბობდა, რომ ცხენები საცოდავად აჭიხვინებულან.

სწორედ ამ დროს თავშიშველი (ქუდმოხდილი) ფხოველი მონა შემოვიდა ეზოში, სწრაფად მიეჭრა შორენას და უთხრა:

„ლასტის (ხის) ჯებირი ირმებმა გაარღვიეს, ორი ხარი და ერთი ფური საჩიხიდან (სანადირო ადგილი, სადაც ცხოველებს აგროვებენ) გაგვექცა. ბევრი ვსდიეთ სასახლის ბაღში, მაგრამ არც ერთი ახლოს არ მოგვიკარებია.“

„ნებიერა ხომ არ გაქცეულა, თუ იცი, ბაღათურ?“ – ეკითხება შორენა.

„სწორედ ნებიერი გადახტა პირველი, ერისთავის ასულო.“

ბაღათური საჩიხეში ყოფილა, როცა მიწა მესამედ იძრა. ირმების ჯოგის ერთობლივი ბღავილი ქვას აადუღებდაო.

„ცხენები მოგვგვარე, ზნაურა, – ეუბნება შორენა დიაკონს, – მე და უტა მივყვებით ირმებს, თორემ ბიჭები ვერ დაიჭერენ მათ.“

ბაღათური ასე ამბობდა:

„სასახლის ბაღიდან უკვე გასულები არიან, მუხოვანში (მუხნარში) ნეკერს (მუხის ნაყოფი, რკო) სციცქნიდნენო (ჭამდნენ).“

ეტყობოდა, გურანდუხტს არ უნდოდა ქალ-ვაჟი მარტო გაეშვა.

„დიაკონი წაიყვანეთ თან, ზნაურა ძველი მონადირეაო.“

შორენა მთავარ დარბაზში ავიდა, არსაკიძეს მშვილდი მოუტანა, თვითონაც მხარზე ჰქონდა ერთი.

„ხმალი ზედა მაქვს, რად მინდაო მშვილდი?“ – ეს თქვა არსაკიძემ, მაგრამ მაინც გამოართვა კაპარჭიანად (ისრებიანად).

მთავართა სანათლოს ქუჩებზე მცხოვრებლებს თავიანთი ნივთები გამოეტანათ. ქალები ტიროდნენ, აკვნიანად გარეთ გამოყვანილი ბავშვები ღნაოდნენ (ტიროდნენ).

ძაღლები ყმუოდნენ, მოხუცები დანგრეული ქვითკირის (ქვისა და კირისგან ნაშენი) ნანგრევებზე აგროვებდნენ დამსხვრეული ავეჯისა და ჭურჭლის ნამსხვრევებს.

მეფის სასახლეში კარისკაცები და მსახურები უთავჟამოდ (უსისტემოდ, უწესრიგოდ) დაქოთქოთებდნენ (დადიოდნენ, მოძრაობდნენ). საწოლ დარბაზში ჭერი ჩამონგრეულიყო, მეფის მესაწოლე (მსახური, რომელიც მეფის საწოლს უვლის) დაშავებულიყო.

კიბეებზე ჩამოჰქონდათ ნოხები, ფარდაგები, მაფრაშები (დიდი ტომრები), ზანდუკები (დიდი სკივრები), საჭურჭლენი (ძვირფასი ნივთები).

საყდრის (ეკლესიის) იარაღები, ცხენის აღკაზმულობა, დედოფლის საპირფარეშოს (ტუალეტის) უამრავი ხელსაწყო, მისივე ქათიბები (ძვირფასი სამოსი), დიბის (აბრეშუმის) კაბები, უთვალავი სტავრა (ძვირფასი ქსოვილი), ოქსინო (ძვირფასი ქსოვილი) და ხატაური ფარჩა...

ბაღათურმა შორენა და მისი მხლებლები სასახლის ბაღიდან მუხოვანში გაიყვანა.

უჩვენა ის ადგილი, სადაც ირმები ნეკერს ჭამდნენ.

ნაწვიმარი იყო და ცხენოსნები ახალ ნაკვალევს გაჰყვნენ. ვიღაც წითურ მონასპას (ჯარისკაცს) უნაგირი მოჰქონდა.

ჩიოდა:

„ცხენი მომიკლაო მიწისძვრამ. თავლა ჩამოქცეულიყო, ზედ დასცემოდა პირუტყვს.“

ირმების გამო წითურმა ასე თქვა:

„იმ ველს გადახვალთ, წიფლნარს გაივლით, იმ წიფლნარის გადაღმა სამი უტევანის (დაახლოებით 3 კმ) მანძილზე მიწისძვრამ ქალაქის ზღუდეები დაანგრია, იქ გადავიდნენო ირმები, უთუოდ (აუცილებლად).“

შორენა იმედს არ კარგავდა: „ბალახს დანატრებულნი არიან ირმები, თუ სადმე წავუსწარით (მივუსწარით), ნებიერას მაინც აუცილებლად დავიჭერთო.“

„მე არ გამექცევაო ნებიერა.“

ქალაქის ზღუდეები საძირკვლიანად (ბალავრიანად) დაინგრა მართლაც მიწისძვრისგან.

როგორც კი დანგრეულ გალავანს გასცდნენ, შორენამ ცხენს პირველად მათრახი დაარტყა.

თვითონ მშვილდოსან ეროსს ჰგავდა, სიყვარულის მაცდუნებელ ღმერთს.

არსაკიძეს ღიმილს ჰგვრიდა ირმების დაჭერის ოცნებაც კი. „შინაურებია ირმები, მაგრამ თავისუფლებას თუ იგემებენ, ახლოს არ მოგიკარებენო.“

მაინც უხაროდა საყვარელის გვერდით ცხენით ჭენება.

ასე ფიქრობდა: „გავივლით ცოტას, გულს გადავაყოლებთ, შორენაც მიხვდება დევნის უნაყოფობას (უაზრობას), დროზე შემოვიქცევითო უკან.“

მცხეთა ჯერ კიდევ მოჩანდა ცის კიდურზე. არსაკიძემ თავის საყვარელ ქმნილებას (სვეტიცხოველს) შეხედა და ცხენს ქუსლი დაარტყა (გააქცია).

უხაროდა, რომ ორივე, უძვირფასესნი (სვეტიცხოველი და შორენა), გადაურჩნენ საშინელ სტიქიას.

ტყის პირას მეურმე შემოხვდათ.

„ნარეკვავისკენ გარბოდაო წყვილი ირემი.“

ახლოს, ძალიან ახლოს ჩაუარეს ურემს, ხნულები (მოხვნული მიწის ზოლები) გადაიჯირითეს (გადაახტნენ) და გაჰყვნენო, „ეჰე, იმ საურმე გზას.“

„ხარები თუ ფურები?“ – ეკითხება ზნაურა.

„ერთი ფური და ერთიც ხარი, ბატონო,“ – მიუგო მეურმემ.

ხნულებზე გადაიყვანეს არსაკიძემ და შორენამ ცხენები.

მიწა დათქერილი (სველი და ტალახიანი) იყო, კვალი პირდაპირ მიდიოდა ჩრდილოეთისკენ.

ხნულები დამთავრდა, ნაურმალზე (ურმის სავალზე) გაჰყვნენ ნატერფალებს (ნაკვალევს).

ბუნებას ადამიანთა ნაჯაფარის (ნაშრომის) განადგურება არც კი შეესმინა.

უკანა ფეხზე დაცუცქულიყო (დამჯდარიყო) კურდღელი, ქანდაკებასავით იდგა ველის პირას, თათს უცაცუნებდა (ეფერებოდა) იქვე მწოლარე (მწოლიარე) ძუს (მდედრს).

ბრაწივით (მამრი კურდღელი) შეემართა (გაემართა) მეორეც, ცხოველური ენით ანიშნებდა: „ტყის პირას წამო, ცოტა ნეკერი მოვციცქნოთო.“

ცხენების ფეხის ხმაზე ორივე დაფრთხა.

მელიკუდას (ბალახის სახეობა) ზღვაში მიტოპავდნენ (მიდიოდნენ), მხოლოდ ოთხი ყური მოუჩანდათ მორბენალთ.

ლანდებივით გამოეყვნენ მელიები კურდღლისფერ (კურდღლისფერი) ჯაგებს (ბუჩქებს), ძუ წინ გარბოდა, გაიცუნცულებდა (გაირბენდა) მცირე მანძილს, მერე შეჩერდებოდა, მოხედავდა ქმარს; უსიტყვო მზერით ეუბნებოდა: „წამოჩანჩალდიო (ნელა წამოდი), ჩემო კაცო.“

შორენა ნაურმალს აკვირდებოდა. ჯერ არც ურემს, არც საქონელს არ გადაევლო ზედ, ძაფივით მიჰყვებოდა ირმის ჭლიკების (ფეხების) ნაკვალევი გზას.

ახოში (ველზე) ქედნების (ფრინველი) გუნდი წამოიშალა, მუხოვანს მიაშურეს ფარფატით (ფრთების ქნევით).

გნოლები ჯერ მელიკუდით დაფარულ მინდორზე გარბოდნენ, მერე ისინიც აფრინდნენ გუნდად, კაკბები კლდეებისკენ გაქანდნენ, ხევში (ღრმა ხეობაში) დაბერვილ (დიდ) ლოდებს შეეხიზნენ (შეაფარეს თავი) და კრიახი (ხმამაღალი ყიჟინა) ასტეხეს. გუნდის მეთაურები ლოდებზე ადიოდნენ წინასწარ, ათვალიერებდნენ გარემოს, კაკანებდნენ (ხმას გამოსცემდნენ), წყვილ-წყვილად მიჰყვებოდნენ მზვერავებს.

მელიას, ძუს, შიში გადაავიწყა შიმშილმა, კორდზე (ბალახიან გორაკზე) შედგა, ნერწყვმორეული (ნერწყვმომდგარი) დაფიქრდა.

კარგად არ იცოდა, რა უნდა ექნა?

გნოლებს დასდევნებოდა, თუ ქარაფებიდან (ციცაბო კლდეებიდან) მოევლო. ბალახში გატვრინულიყო (ჩამალულიყო) და მოულოდნელად თავს დასხმოდა კაკბებს?

არსაკიძე ხედავდა, როგორ ნეტარებდნენ (ბედნიერად გრძნობდნენ თავს) ბუნების წიაღში (ბუნების გულში) წყვილები. აქ არც ალერსი იყო აკრძალული და არც სიყვარული. ამ საფირონისფერი ცის ქვეშ დაგებულია ფოთლების ფარჩა (ძვირფასი ქსოვილი), წყვილად და ერთად ცხოვრობენ ეს საყვარელი ფრინველები და ნადირები.

ქვეყანა ვრცელია, ყველას თანაბრად ათბობს მზის თვალი, დედალსა და მამალს, ხვადსა (მამრს) და ძუს (მდედრს), ფურსა და ხარს.

ირმის ნაკვალევმა მხედრები სრულიად ნორჩ (ახალგაზრდა) ტყეში შეიყვანა.

ტყე მეჩხერი (იშვიათი) იყო. აქაც აშკარად ამჩნევდნენ წყვილი ირმების ნაკვალევს.

არსაკიძე ასე ამბობდა: „ალბათ მესამე ნეკერს (მუხის ნაყოფი) შეჰყვებოდაო რომელიმე ტყეში.“

მარცხენა მხარეს მთებია, მარჯვენა მხარეს სოფლები, „აუცილებლად ამ გზას აირჩევდაო ისიც.“

ნორჩი წიფლების წვეროკინები (წვერები) მხედრებს უზანგებამდე (ცხენის უნაგირიდან ჩამოშვებული ფეხის დასადები) სწვდებოდა. ამ ტყესაც მისწვდომოდა დილანდელი წვიმა, ამიტომაც შორენას საწმერთული (ქვედაბოლო) დაუსველდა.

არსაკიძე ნაღვლობდა (წუხდა): „ეს საწმერთული, ხოხბისყელისფერი, ნეტავ არ ჩაგეცვაო ამ დილით.“

„განა მე ვიცოდი, მიწა იძვრებოდა, ან ნებიერას დევნა მოგვიხდებოდა მე და შენ?“

„ნეტავ შენ გვერდით მატარა მუდამ, მიუწვდენელის საძებნადაც გადავიხვეწო (გადავსახლდე) ამ ქვეყნიდან თუნდაც.“

ეს უნდოდა ეპასუხა უტას, მაგრამ ამის ნაცვლად ეუბნება შორენას:

„როგორი უცნაურია ბუნება, ჩემო, ადამიანებს ჭერი დაგვექცა თავზე. აქ კი ერთი ფოთოლიც არ ჩამოვარდნილა ზედმეტი.“

შორენამ არაფერი უპასუხა, ის კვლავ ირმის ნაკვალევს უთვალთვალებდა (აკვირდებოდა).

არსაკიძემ კიდევ შეხედა. შეწითლებოდა ძველი სპილოსძვლისფერი ღაწვები (ლოყები), ყაყაჩოსავით შეფაკლოდა (შეწითლებოდა) პატარა, მშვენიერი ყურები.

როგორც კი წიფლნარიდან გავიდნენ, პირველად შორენამ დაინახა: ახოში (ველზე) ძოვდნენ ხარი და ფური. პატრონმა ლომისფერი ნებიერა იცნო და უცებ ადგილიდან მოწყვიტა (გააქცია) ცხენი.

როგორც კი ცხენების თქარუნი (ფეხის ხმა) შემოესმათ, ორივემ თავი აიღირა (აწია). ფური და ხარი წყვილად გაჭენდნენ.

არსაკიძემ წინასწარ იცოდა, რომ თუნდაც ტრამალზეც (ვაკეზე) სრულიად ამაო (უაზრო) იყო მათი ცხენდაცხენ (ცხენით) დევნა. არც მისძალებია (ძალით არ გაუქცევია) თავდაპირველად ცხენს, ამიტომაც შორენას იაბომ (ცხენმა) მის ულაყს (მამრ ცხენს) გაასწრო.

როცა ცხენოსნები ათიოდე უტევანის (დაახლოებით 1 კმ) მანძილზე წამოეწივნენ, ლომისფერმა ნებიერამ კეკლუცად (მოხდენილად) მოიღერა ყელი, მკერდი შეუშვირა ჰაერის ქროლვას (ქარს), ხარმა ზურგზე გადაიწყო ქორბუდიანი (დიდრქიანი) რქები და თვალისმომჭრელი სისწრაფით გაქანდნენ წყვილად, თითქოს ეროსი (სიყვარულის ღმერთი) ჩასვლოდათ სხეულში.

არსაკიძეს უცნაური აღტაცება მოჰგვარა ამ საოცარმა სანახაობამ. „ალბათ გიორგი მეფის საჩიხეში თვალი დაუდგამს (მოეწონა) ფურისთვის ხარს, ახლა იდროვა (ხელი მოეცვალა), გაიტაცა მიჯნურმა (შეყვარებულმა) მიჯნური.“

თვითონაც უყივლა ცხენს, თვითონაც გამოუდგა წინ მიმქროლავ საყვარელს.

მინდორი დამთავრდა და მოხვნული მიწა დაიწყო. ცხენებს უჭირდათ მოხვნულში სირბილი. არსაკიძე ნერვიულობდა, ეშინოდა, რომ შორენას ცხენს ფეხი არ ჩავარდნოდა სარწყავ არხში. ის სთხოვდა ერისთავის ქალს, რომ ტყუილად მისდევდნენ ირმებს.

ყამირიც დამთავრდა, ახლა ტყიანი, ბუჩქნარი ადგილი დაიწყო და ხრამმა გადაუჭრა გზა ცხენოსნებს.

არსაკიძემ სთხოვა, მცხეთაში დავბრუნდეთო.

ვაჟის ნათქვამი ქალს გულზე ლურსმანივით მოხვდა.

„მცხეთაში გეჩქარება?

როდისღა დაამთავრებ მაგ შენს სვეტიცხოველს? როგორც ვხვდები, მეორედ მოსვლა მოუსწრებს მის დასრულებას.“

ვაჟი მიხვდა, რომ ქალი ეჭვიანობდა.

უნებურად მოიტყუა: „არა, ბევრი საქმე არ მაქვს, მაგრამ ტყუილად დავიღლებით მაგ ირმების დევნისგან.“

შორენამ ცხენი შეაჩერა და უკან მოიხედა. ზნაურა არსად ჩანდა.

ბოლოს შორიდან დაინახეს, ახლა გამოვიდა ის ტყიდან, დიაკონი ძლივს მიბობღავდა მინდორზე.

„უტა, შენ ნუ მოცდები საქმეს, თუ გინდა, დაბრუნდი. მე და ზნაურა ვივლით ასე ცოტა ხანს, აი, ის ტყე რომ ჩანს, იმის გადაღმა თუ ვეღარ ვნახეთ სადმე, გამოვბრუნდებით.“

არსაკიძემ იწყინა:

„როგორ გგონია, ჩემო, ამ ტყეში მიგატოვებ და მარტო წავალ შინ?“

„მეც შენსავით მუდამ შეუძლებელსა და მიუწვდომელს მივეტრფოდი ჩემს სიცოცხლეში, უტა. შორიელი მუდამ უფრო სანუკველია, ვიდრე ახლობელი. ის, რაც ხელზეა, ახლოა, მუდამ მოსაწყენია, თურმე.

ყოველდღე ხარაჩოებზე დაძვრები. მოდი, ეს დღე ჩემთვის დაკარგე, უტა. მე ისეთი გრძნობა მაქვს და ისეთი სიზმრები... ხათუთას ცუდად ჰქონია ეს სიზმრები მინიშნებული...

მინდორს რომ დავინახავ, გზას რომ დავხედავ, უცნაური მღელვარება შემიპყრობს. მინდა ვიარო, ცის კიდურიდან ცის კიდურამდე ვიარო და აღარასდროს დავბრუნდე ჩემს საცხოვრებელში.“

„შენთვის ერთ დღეს კი არა, მთელ ჩემს სიცოცხლეს დავთმობ, თუ გინდა, სანატრელო.

სვეტიცხოველი გუშინწინ დავამთავრე, ახლა „სიზმარი“ უნდა დავასრულო როგორმე.“

ეს უნდოდა ეთქვა არსაკიძეს, მაგრამ მოერიდა, ქალაჩუნობად ჩამომართმევსო, ამიტომაც ასე უთხრა:

„ერთი დღე? შესაძლოა შენთვის მთელი სიცოცხლე შევაგდო სასწორზე, მაგრამ“...

„მაგრამ, რაო?“ – ჩაეკითხა ქალი.

„მაგრამ არიან ისეთი სიტყვებიც, რომლებიც გამოთქმისგან ბინძურდება ხოლმე. მხოლოდ იმ სიტყვას აქვს წონა, რომელსაც საქმე და მსხვერპლი მოჰყვება. უმსხვერპლო სიტყვა ისევე უსარგებლოა, როგორც უსურნელო ყვავილი, უნათლო შუქი, ან სითბოს მოკლებული მზე.“

ცოტა ხანს ჩუმად მიდიოდნენ, შემდეგ ისევ ქალმა დაიწყო ლაპარაკი:

„მე ასე მგონია, უტა, ნებიერას რომ დავენახე, არ გამექცეოდა. ჩემი ბრალია, ცხენი არ უნდა გამეჭენებინა, ისე მივახლოვებოდი, უეჭველად დავიჭერდი.“

ტყის ინდაურები ჯეჯილებიდან ადგნენ. არსაკიძემ ისარი ესროლა, წინა ინდაური შეტორტმანდა ჰაერში, დაეცა მიწაზე. ზნაურამ აიყვანა ჯერ კიდევ ცოცხალი, თასმით მიიბა ქამარზე.

ისევ შეჯდა ცხენზე, ინდაური საწყალობლად ფართხალებდა. ისედაც უცნაური აღნაგობა ჰქონდა ზნაურას, თავზე ფხოვური ფაფახი ეხურა, ქორის ბუდის მსგავსად გაბურძგნილი. წელზე შებმული ნასხვისარი ხმალი მუხლამდე უწევდა ცხენს, უკუღმა მობრუნებული ტყავის ჯუბაჩა ეცვა, გაწეწილი და დაფხრეწილი. ახლა, როცა ეს ინდაურიც წელზე მიიბა, შორენამ და კონსტანტინემ ვეღარ შეიკავეს სიცილი.

ზნაურა წამოეწია და თავის ცხენს უჩიოდა, გამიოჩნდაო ეს სამგლე.

სვავები წამოიშალნენ დათვის მიერ გაგლეჯილი ძროხის ლეშიდან. ახლომდებარე მუხიდან ყვავები უთვალთვალებდნენ მათ. ცხენოსნებს ჯერ არც კი ჩაევლოთ, ისე დაასხდნენ ისინი ლეშს.

ზნაურამ სულ ახლოს ჩაუარა მათ, არც შეშინებიან დიაკონს, თავხედებმა მშვიდად განაგრძეს საუზმე.

ფოთლოვანი ტყე დამთავრდა.

ეკლიანი ბუჩქები.

ბარდები.

მინდორი. ისევ აღმართები, ქარაფები და უფსკრულები, ისევ მინდორი...

ხარირემი ბღაოდა სადღაც.

სვავები დასერავდნენ ცას.

წიწვოვანი ტყე დაიწყო. აღარ ისმოდა ირმის ბღავილი. მხოლოდ გულყვითელა წიოდა საწყალობლად. დედალი სატრფიალოდ უხმობდა მამალს, რადგან დუმილში ჩაფლულ ბუნებას სულ გადავიწყნოდა, რომ მიწა ორ-სამჯერ შეირყა, ადამიანები სადღაც ტიროდნენ. ზოგს ჟამი აწუხებდა, ზოგს მიწისძვრა, ხოლო ზოგსაც მოსალოდნელი სიყვარულის სიმძიმე.

ცხენები ერთად მიდიოდნენ სრულიად ჩუმ ტყეში. მხოლოდ გულწითელა იძახდა. არსაკიძემ ქალს გახედა, სისხლი აემღვრა, უნდოდა უფრო მჭიდროდ მიახლებოდა საყვარელს, თავი გადმოეწია მისთვის და ეკოცნა ლოყაში, მინდვრის ყაყაჩოსავით შეწითლებულ, პატარა ყურს ქვემოთ, მაგრამ ტოტების ხმაური მოესმა. ეს დიაკონი მოფოხრიკობდა თავისი ჯაგლაგა ცხენით.

არსაკიძემ ცხენი შეაჩერა. მშვილდს წაეპოტინა. ნაყოფით დახუნძლულ პანტაზე ადამიანივით შემდგარიყო ორ ფეხზე დათვი.

წინა თათით ხეს მოსჭიდებოდა, მეორეთი კი ტოტებს ბერტყავდა. თვითონაც იღეჭებოდა.

პანტის ხის ქვეშ ბელები ძიძგნიდნენ პანტას.

მხედრები რომ დაინახა, ძირს ჩამოვარდა, ბელებიც აიყოლია და უკმაყოფილო ბურტყუნით ქარაფიდან გადაიხვეწა.

სხვებიც აღმოჩნდნენ ახლომდებარე ხეებზე, ისინი უარესად აბურტყუნდნენ და კლდეებიდან გადაეშვნენ.

ტყე გაიარეს, მხედრებმა კვლავ მინდორს გადახედეს.

ხევის გადაღმა გორმახები იყო. მათ გადაღმა მთები. მთებს გადაღმა მწვერვალები, კავკასიონის მწვერვალები ერთობლივად შაბიამნისფერი.

მიჭრიალებდნენ ურმები, სამი ბავშვის კუბო მიჰქონდათ. სოფელში ორიოდე ქვითკირი დაენგრია მიწისძვრას, ეკლესიის გუმბათი ეგდო მიწაზე.

სვეტიცხოველი გაახსენდა არსაკიძეს, გამარჯვებული გოლიათი ტაძრებს შორის.

ტბას ჩაუარეს მინდორზე მძინარეს, კაშკაშებდა მარტოხელა მზის თვალი მასში. იხვებისა და ბატების ფრთების ბარტყუნი ისმოდა, როგორც ერთობლივი ტაში. ასე ეგონა არსაკიძეს: ბუნება ტაშს უკრავსო საყვარლის მომტაცებელ ხარირემს.

ჭაობის ფრინველები წამოიშალნენ, დასავლეთისკენ სრულად დაფარეს ცის კიდე.

კვალი დაიკარგა ამ ტბასთან, ახლა ირმის ბღავილი ისმოდა ჩრდილოეთიდან.

„ნებიერიაა,“ – ამბობს შორენა.

„ირმის ყვირილის სეზონი დაწყებულია ალბათ, ამ მთებში ირმები სხვაც ბევრი იქნება, ჩემო.“

თოხარიკზე გადაიყვანეს ცხენები.

ბავშვივით ხარობდა შორენა.

„შენ ხომ დააკვირდი იმ სოფელს. ამ ზეგნებზე ნაკლებად უვნია მიწისძვრას ხალხისთვის.“ – ეუბნება კონსტანტინე შორენას.

ცოტა ხნის დუმილის შემდეგ ნაღვლიანად ამბობს ქალი:

„ფხოვში თუ იყო ნეტავ? ვინ იცის, რა დღეშია საცოდავი მამაჩემი?“

აღმართი დაამთავრეს, ზეგანზე გავიდნენ ოფლში გაღვრილი, აქოშინებული ცხენები.

ჯვარედინ გზას მიადგნენ ბოლოს. მზეს გადაესწრო მწვერვალს გადაღმა, აფახულებდა სპილენძისფერ წამწამებს.

ზნაურა დაწინაურდა.

მარცხენა მხარისკენ გაიშვირა ხელი და ამბობს:

„ოსების სოფლებია აქეთკენ.“

მარჯვენა მხარისკენ აჩვენებს შორენას:

„ფხოვის გზა ეგაა, ერისთავის ასულო.“

„ჩრდილოეთისკენ?“ – შეეკითხა არსაკიძე.

„ქორსატეველას ციხისკენ მიდის ეს საურმე გზა პირდაპირ.“

შემდეგ დიაკონმა ხელი მიიჩრდილა თვალებზე.

„ეჰე, იმ მთაზე დაყორებული ღრუბლების ქვემოთ ციხე ჩანს, ოთხგოდოლიანი.

სწორედ ეგაა ქორსატეველას ციხე.“

ქორსატეველას ხსენებაზე გული აემღვრა შორენას, თვითონაც მიიჩრდილა შუბლზე ხელი და გახედა ციხეს. შემდეგ მარჯვენა მხარისკენ შეაბრუნა ცხენი. მარცხენა მხარისკენ მიმავალ ურმის გზას გახედა არსაკიძემ.

„აქეთკენ ატყვია ირმის ნაკვალევი გზას.“ – ეუბნება ღიმილით.

ქალმა გამოაბრუნა ცხენი.

„მე შენისთანა მონადირე ვერ ვარ, უტა, მაგრამ ირმის ნაჭლიკარს ხარის ნატერფალიდან კიდევ გავარჩევ როგორმე.“

„რამდენი მანძილი დაგვრჩა ახლა ფხოვამდე?“ – იკითხა არსაკიძემ.

„სულ ახლოა, ბატონო. ამ მთის ცხვირს შემოვუვლით ჩრდილოეთიდან, შემდეგ ხევ-ხევ ვივლით ცოტას, ერთ მთას გადავლახავთ, შავ არაგვს მივყვებით და ორბოძალ გზაზე პირველი გოდოლი იქნება ფხოვისა.“

ეს თქვა დიაკონმა და ექვსი ცხენოსანი მიადგა ჯვარედინ გზას მარცხენა მხრიდან.

აქელებულნი ქშინავდნენ ოფლში გაღვრილნი. ჯავშნიანი, უწვერო ვაჟკაცი მიუძღოდა მხედრებს.

ტახის ეშვივით წვეტიან ღოჯებს ორჯერ გაეპო ზედა ტუჩი. უფრო ნადირს მიაგავდა ეს თვალებგადმოკარკლული უწვერო კაცი, ვიდრე ადამიანს.

შორენას უსიამოვნოდ გააჟრჟოლა მის დანახვაზე, იცნო: ბოქაი, ჭიაბერის ძუძუმტე და მისი ხუთივე ძმა: აზარაი, გაბიდაი, ზაზაი, ჯიბრედაი და ცცოი.

შორენას მიაშტერა ბოქაიმ თვალები, ცხენი შეაჩერა და დანარჩენებს რაღაც უყვირა. ქალმა მკაფიოდ გაიგონა ჭიაბერის სახელი ოსურად ნათქვამში.

ამასობაში მარჯვენა მხარეს მიმავალ ფხოვის გზას დაადგნენ შორენა და მისი მხლებლები.

კარგა ხანს იდგნენ გზაჯვარედინზე მხედრები, მათი ჩხუბი ესმოდა შორენას.

ახლა არსაკიძემაც მოჰკრა ყური; ჭიაბერს ახსენებდნენ ისინი ხშირად. ყველაზე ხმამაღლა ბოქაი როხროხებდა. უმცროს ძმებს უწყრებოდა რატომღაც.

ბოლოს ერთად დასცხეს მათრახი ცხენებს და ჭენებით მიაშურეს ქორსატეველას ციხეს.

* * * * * * *

წყენის ჩრდილმა გადაურბინა შორენას სახეზე. არსაკიძემ მიზეზი ჰკითხა, მაგრამ ქალმა ნამდვილი მიზეზი არ უთხრა, რადგან არ უნდოდა ჭიაბერის ხსენება კვლავ.

კონსტანტინე ჩუმად მისდევდა გვერდით, ახლა მასაც გაახსენდა ეშვებიანი ბოქაი და მისი ძმები, ჭიაბერის ტირილზე ნანახი.

საეჭვო ის იყო: რაინდული წესისამებრ არ მისალმებიან ისინი შორენასა და მის მხლებლებს რატომღაც.

შორენას ცხენი წინ მიდიოდა. არსაკიძემ თავის ულაყს დეზი ჩაარტყა და დაეწია. მან ნაზად უთხრა:

„იცი, შორენა, მე მაინც არ გირჩევდი ახლა კვეტარის ციხეში ჩასვლას. მეფემ ხომ აგიკრძალა ფხოვში წასვლა?“

„განა მარტო მე? შენც აკრძალული გაქვს ფხოვში ჩასვლა, უტა. მაგრამ შენ პირველ კოშკამდე მიმაცილებ, მერე მე და ზნაურა მარტო ვივლით. ალბათ, მთვარიანი ღამე იქნება, რა გვიშავს? შენ რომ საფრთხეზე ფიქრობ, ის უკვე გავლილია, უტა. ასე რომ, მამას ვნახავ და ზეგვე დავბრუნდები მცხეთაში.“

„რომელი საფრთხე, შორენა?“

„ზნაურამ მოგვიტანა ამბავი, შენი ეჭვები ზუსტად სწორი აღმოჩნდა.

ხევისბერები მამას წინ აღუდგნენ. ვფიქრობ, ეს მისი ბრალია, მამას არ უნდოდა მამამზესთან შერიგება, ხევისბერები კი სწორედ ამას ესწრაფვოდნენ – საერთო ძალით დავამარცხოთო მეფე გიორგი.

მე მაშინაც ვხედავდი ამ საფრთხეს, მაგრამ სიტყვა მქონდა მიცემული. ჭირის გაჩენის შემდეგ მცხეთის ციხეები რომ არ ჩაეკეტათ, უთუოდ ჩავიდოდი ფხოვში.“

შორენა გაჩუმდა და არსაკიძემ სიტყვა ჩაურთო:

„ასეა, ჩემო, ბედისწერა ამქვეყნად ურმით დადის. რაც უნდა სწრაფად ირბინო, მაინც დაგვეწევა ბოლოს.“

„ეგეც სწორია, უტა, ბედისწერა თურმე ურმით დადის. მეც გადავწყვიტე შევურიგდე განგების ნებას.

მცირე იმედი მაინც ციმციმებს სადღაც. გირშელი მთავართა სანათლოის რწყილებმა გააქციეს, იქნებ გიორგი მეფეს თავზე ჩამოენგრა სასახლე უფლისციხეში გუშინ.

დროული კაცებისგან გამიგონია: სარკინოზებთან ომის დროს დანგრეულაო უფლისციხის სასახლე ერთხელ.“

ამ სიტყვებმა გული მოუკლა არსაკიძეს.

შორენა ამ წუთში ისე საწყალობელი და უმწეო ჩანდა, რომ არსაკიძემ გაიფიქრა: წავყვები კვეტარში, ცოტა ხნით მთაში გადავმალავ, მერე ჩუმად ლაზეთში გადავიყვანო. მაგრამ გაახსენდა გიორგისთვის მიცემული ვაჟკაცური სიტყვა, სვეტიცხოველიც დაუმთავრებელი იყო და როგორც სიცხიანი ავადმყოფი შეძაგძაგდება ქინაქინის დალევისას, ისე შეირხა ცხენზე და დეზი ჩაარტყა, რათა თავიდან მოეცილებინა ეს საშინელი ფიქრი.

არსაკიძე ჩუმად მიჰყვებოდა დაღმართიან ბილიკებს და ხარირემის ვაჟკაცობას ნატრობდა.

– XLIX –

თავი XLIX

ხუთივე მხედარი დაუღალავად მიაჭენებდა ცხენებს ქორსატეველას ციხისკენ. როცა ვიწრო გზებს შეუდგნენ, სწრაფად სვლა ძალიან გაჭირდა. ჭიაბერის ძუძუმტეებს ქორწილზე ეჩქარებოდათ, მაგრამ ბოქაი ქორწილზე მეტად სხვა რამესაც ესწრაფვოდა, ამიტომაც არ ზოგავდა თავის სწრაფ ულაყს.

ძმებს შორის ახალგაზრდებს ქეიფი უფრო ახალისებდათ – ტოხაისძისა და კატაის ქორწილში ქეიფი, რადგან კარგი მომღერლები იყვნენ, ხოლო ცცოი, ყველაზე უმცროსი ძმებში, ჩინებულად უკრავდა ქნარზე და საკუთარ შაირებს ტკბილად ამღერებდა ზედ.

ამიტომაც ისრის სასროლ მანძილზე მისდევდნენ უმცროსები უფროს ძმას. ყველაზე ბოლოს ცცოი მიაფენდურებდა თავის თოხარიკ ცხენს.

როცა ჯიუტმა ბოქაიმ ცხენი პირველ კოშკთან მიაგდო, გუშაგებმაც ციხის კარი გაუღეს. ბოქაი სწრაფად ჩამოხტა, თავადი კოჭლობით წავიდა ციხისკენ.

ხუთივე მის მაგალითს მიჰყვა. ისინიც ოდნავ კოჭლობდნენ სიარულის დროს, რადგან დიდხანს ჭენებისგან ბარძაყები დაებუჟათ მათთვისაც.

ეზოში კოცონები ენთო, მთლიანი ხარები, დეკეულები და ხბორები შეეფიცხებინათ ზედ. თავშიშველა მონები შამფურებს ატრიალებდნენ. კისერს იღრეჯდნენ და ციხის ეზოში შემოსულ ოვსებს ათვალიერებდნენ.

ციხის კიბიდან ტოხაისძე სწრაფად ჩამოვიდა, მიეჭრა ბოქაის, მარჯვენა მხარზე აკოცა, მერე დანარჩენ ხუთ ვაჟკაცსაც ასევე მიესალმა.

ბოქაიმ ნეკერჩხლის ქვეშ გაიხმო ტოხაისძე.

სამზერიდან ხედავდა კატაი, თუ როგორ დაცუცქდნენ ორივე ხის ძირას და იდუმალი გამომეტყველებით დიდხანს ეჩურჩულებოდნენ ერთმანეთს.

ისევ ამოვიდა კიბეზე სიძე, ახლა მამამზე ჩამოიყვანა ძირს. მასაც აკოცა მარჯვენა მხარზე ბოქაიმ. უზარმაზარი მკლავებით დასწვდა მახლობლად დაგდებულ ლოდს. უპრობლემოდ აიღო და ნეკერჩხლის ქვეშ დააგდო.

ლოდზე წამოჯდა მამამზე, ბოქაი და ტოხაისძე ისევ დაცუცქდნენ მიწაზე და განაგრძეს ჩურჩული.

„მარტო დიაკვანი ახლდა, ზნაურა?“ – ხმამაღლა შეეკითხა მამამზე ბოქაის.

„არა, ერთი ვაჟიც ფხოვურად ჩაცმული.“

„შავგვრემანი?“

„არა, ქერა, მე ვიტყოდი, წითური.“

„მაღალი?“

„არა, საშუალო ტანის.“

„არსაკიძე იქნება, ალბათ,“ – შენიშნა მამამზემ.

„ჩოფურა, არა?“ – იკითხა ტოხაისძემ.

ეს დაადასტურა ბოქაიმ.

„არსაკიძე უთუოდ,“ – დასძინა ტოხაისძემ.

„შეკოჭეთ და აქ მომგვარეთ სამივენი.

ასე ამბობენ: კოლონკელიძის ქალი თავის ძუძუმტეს ყვარობსო. მე მაგას ვუჩვენებ, როგორი გლოვა ეკადრება ჭიაბერის საცოლეს.

ისეთ დილეგში ჩავაგდებ, რომ მზის შუქი სანატრელი გაუხდეს.“ – მტკიცედ თქვა მამამზემ.

„მეფე გიორგი?“ – იკითხა უხეშად ბოქაიმ.

„იცი, ჩემო ბოქაი, მე ასე მჩვეოდა ომებში: ყოველთვის უნდა ეცადო, შენ პირველი დაესხა თავს მტერს.

სულ ერთია, კატაისა და ტოხაისძის შეუღლებას არ გვაპატიებს მეფე გიორგი. გარდა ამისა, ეს საბაბი იქნება, ჭიაბერის სისხლის ასაღები საბაბი.“ – ეს თქვა და ტოხაისძეს გადახედა მამამზემ.

– L –

თავი L

შავი არაგვი ჯერ კიდევ შორს იყო, ზნაურას ცხენი სრულიად დავარდა.

მხედარი ფეხდაფეხ მისდევდა, მათრახს უშენდა, ლანძღავდა ცხოველს.

ბევრს ეცადა არსაკიძე, მაგრამ შორენას უგუნებობა ვერ მოაშორა. რაც უფრო ახლოს მიდიოდნენ ფხოვის მიწისკენ, მით უფრო მოუთმენელი ხდებოდა იგი.

დიაკონი და მისი ძველი ცხენი ძალიან აყოვნებდნენ მგზავრობას. სიკვდილს ებრძოდა თავქვე დაკიდებული ინდოური, ფეხებზე შებმული თასმა მოეშვებოდა, დიაკონი დაჯდებოდა, ახლა ინდოურს დაუწყებდა გინებას. ისევ შეიბამდა წელზე, კვლავ ცხენს დაუშენდა მათრახს.

შორენა ცხენს შეაჩერებდა, მოხედავდა არა ზნაურას, არამედ გზას.

ერთხელ ასეთი რამეც უთხრა არსაკიძეს: მოდი, ზნაურა დავტოვოთ, ჩვენ ორნი ვიაროთო სწრაფად.

გზა არ იცოდა არც ერთმა, კითხვა-კითხვით სვლას ისევ დიაკონთან ერთად სიარული არჩიეს.

მთის კლდეს ჩრდილიდან შემოუარეს, მაგრამ გზა აღარ იყო უკვე, ხევ-ხევ უნდა ევლოთ, რადგან წყალს წაეღო გზა, ხოლო ხევი ისე დახერგილი იყო ლოდებით, რომ ცხენებს მუცლამდე სწვდებოდნენ ისინი.

ხევი დაამთავრეს, ახლა უფსკრულებისკენ დახრილ კიდეებს მიჰყვა ბილიკი, მარცხენა მხარეს მთები იყო, მარჯვენა მხარეს ქარაფები, ხოლო ქარაფების გადაღმა დეკით მოფენილი ტაფობი მისდევდა ბილიკს.

შორენას და არსაკიძესაც ნელა მიჰყავდათ დაღმართში ცხენები.

„გახსოვს, უტა, ტყეში რომ შემოგვაღამდა ერთხელ, ორი დიდოელი თავს დაგვესხა, მე გატაცება მომინდომეს, შენ ხმალი გააშიშვლე, ერთი მოკალი, ხოლო მეორე ქარაფიდან გადაიხვეწა. ახლა რომ თავს დაგვესხას ვინმე, ნეტავ, შენ რას იზამ, უტა?“

„მე ამის პასუხი მოგიცია შენთვის. არ მიყვარს ტრაბახი, ჩემო.“

სწორედ ამ დროს გაიშხუილა მათრახმა და უკნიდან ყვირილი შემოესმათ.

ჩოხიანებს ზნაურა ცხენზე შეესვათ. ორი მხედარი უკან მოჰყვებოდა, მათრახს უშენდნენ ხან ცხენსა და ხან კაცს.

არსაკიძემ ცხენი შეაბრუნა, მშვილდი ჩამოიღო მხრიდან.

შემობრუნებულ მხედარს ბოქაი წინ გადაუდგა.

ხმლის ამოუღებლად უყვირა: „დაგვნებდიო!“

როცა არსაკიძის მიერ გასროლილი ისარი თვალის უპეში მოხვდა, ჩამოუქროლა, ხმალი ააცდინა და ცხენი დაუჭრა.

გზა ვიწრო იყო. ძლივს იკავებდნენ ქაფმორეულ ულაყებს.

ზნაურა და მისი ჭაკიც გაჩხირულიყვნენ ზედ. ამიტომაც სწრაფად ვერ შემოუტიეს დანარჩენებმა.

შორენამ ისარი მიაყოლა ბოქაის, იგი უკვე უნაგირიდან გადმოკიდებულიყო, ცხენი მიქროდა, პატრონი ხელებით მიფოცხავდა მტვერს.

არსაკიძე გადმოხტა, ცხენი დაიფარა.

ორმა ძმამ ჩამოუქროლეს, უმარჯვოდ მოუქნიეს ხმალი. ცხენი მოუკლეს, დასჭყივლეს. უკან გამოუდგნენ ბოქაის, ორსაც ზნაურა ებღაუჭებოდა; დიაკონი ხმალს ჯოხივით იქნევდა.

შორენამ აზარაის დაატაკა ცხენი მკერდულით, რაინდი მოერიდა ქალთან შებმას. არსაკიძეს გადაუქნია ხმალი, თავისი დაახვედრა ბარძაყში დაჭრილმა, მაჯის ქვემოთ წააცალა ხმლიანი მარჯვენა.

ახლა ზაზას გადაუდგა კოლონკელის ასული ცხენდაცხენ, ვაჟკაცმა მკლავში სტაცა ხელი, ორივეს დაუფრთხა ცხენები, ოვსმა არსაკიძეს ჩაუქროლა, ხმალი დააცდინა, ვერც ცხენი შეიკავა დროზე.

ზნაურამ იხელთა დრო ამ აურზაურით, ხელიდან გაუძვრა ცცოის და შორენას მიჰყვა ჭენებით.

ხმალშემართული წამოვიდა ცცოი. ლაზმა ხმალი შეაგება, მაგრამ ასხლეტილი მახვილი მაინც მოხვდა მარცხენა მხარზე. შეჰქანდა, გადაეშვა ქარაფიდან უფსკრულში.

ცცოიმ ცხენი შემოაბრუნა, მჭახედ დასჭყივლა, გადმოხტა, მაგრამ ვერსად მიაბა. ბოლოს მოიფიქრა: მოკლულის აღვირზე დაემაგრებინა.

კლდიდან ძირს ჩასვლა დაეზარა, თანაც შეებრალა დაჭრილი ვაჟკაცი, ისევ შემოახტა ცხენს და დანარჩენ ძმებს გაჰყვა.

დიდხანს იკოტრიალა ორგზის დაჭრილმა თავდაღმართში, დეკას ტოტებს ებღაუჭებოდა, მიგორავდა უფსკრულისაკენ. უვნებლად მიაღწია ხევს, ცოტა ხანს იწვა გაუნძრევლად, გრძნობდა, თუ როგორ სდიოდა სისხლი.

ბოლოს არსაკიძე გაოგნებული წამოდგა. ცალი ხელით ჩოხა შეიხსნა, პერანგი გაიძრო, ხმლით დაჰკეპა იგი, მხარი და ბარძაყი ძლივს შეიხვია.

ხმალზე დაყრდნობილი ამოფორთხდა გზის პირას. ყური მიუგდო ხმაურს. ადამიანის ჭაჭანება არსაიდან ისმოდა. მხოლოდ ჩხიკვები უხმობდნენ საღამოს, როჭო საწყალობლად წიოდა დეკაში.

ხუროთმოძღვარი ფიქრობდა, რომ სადმე ცხენოსნებს თუ გადაეყრებოდა, მტერს შეებრძოლებოდა და მოკვდებოდა.

ბილიკზე ზნაურას ქუდი და მკვდარი ინდოური (ცხენი) ეგდო. მან იფიქრა, რომ აქედან გაუვლიათ და ისევ უკან დაბრუნდა.

ხმალზე დაყრდნობილი მიდიოდა, ძლივს მიათრევდა ფეხებს, სისხლი სდიოდა და სისხლისგან იცლებოდა. სისხლმოწყურებული იყო.

უცებ ცხენების თქარუნი შემოესმა.

ქარაფის (კლდის) კიდეზე კუნელის ბუჩქები შენიშნა. გაინაბა (ჩუმად დაიმალა). ხმალშემართული ელოდა მტერს.

მწუხრი (ბინდი) ეშვებოდა მთების უბეებში (ღრმულებში). დასავლეთისკენ ელავდნენ ღრუბლები.

დაღმართში სამი მხედარი ჩამოდიოდა. ორი ცხენი თან მოჰყავდათ მარქაფად (სათადარიგოდ).

დააცქერდა (დააკვირდა) და აღმოჩნდა, რომ შუბოსნები იყვნენ.

ესენი ოვსები არ უნდა ყოფილიყვნენ, რადგან ბოქაისა და მის ძმებს ჰოროლები (შუბები) თან არ ჰქონდათ.

ჩასაფრებულს ქართული ლაპარაკი შემოესმა.

ხმალს ზედ დაეყრდნო და მხედრებს წინ გადაუდგა.

ჰკითხა: „სხვა ცხენოსნები ხომ არ შეგხვედრიათ გზაზე?“

მათ უპასუხეს: „ხევს გადაღმა ვნახეთ ცხენოსნები, ქორსატეველასკენ მიდიოდნენ ნელა.“

სამი რაინდი მკვდარს მიათრევდა. ერთ შეცხადებულ (შეშლილ) ქალს ძლივს ამაგრებდა ორი.

უკან უქუდო, მელოტი ბერიკაცი მისდევდა.

შუბოსნები ლარგვისის ციხისთავის (ციხის მეთაურის) გამოგზავნილები აღმოჩნდნენ.

როგორც კი გაიგეს, რომ მეფის ხუროთმოძღვარი მძიმედ დაუჭრიათ, ცხენზე შესვეს და მცხეთისკენ დაუყოვნებლივ გააქროლეს.

თავი LI

– LI –

ო, მახვილო (ხმალო),

მახვილო, აღსდეგ (ადექი), რათა ელვიდე (გაბრწყინდე) შენს ამაო ხილვასა (ხედვასა)

და შენს ცრუ მისნობასა (მკითხაობას).

მეფე გიორგი სრულიად მოულოდნელად დაბრუნდა მცხეთაში სამშაბათს. ზვიადმა საკაცით (საწოლით) მოაყვანინა მეფის ხუროთმოძღვარი სასახლეში და წვრილად გამოჰკითხეს მას ყველაფერი.

ცხადი იყო, რომ მამამზე ერისთავის ეს გამომწვევი თავხედობა მხოლოდ ომის საბაბის ძიება იყო.

იმ დილითვე მალემსრბოლი (სწრაფი მაცნე) გაგზავნეს ყველის ციხის პატრონთან.

საღამოს მეფემ დარბაზის ერნი (კარისკაცები) მოიწვია. ერთხმად გადაწყდა: ერთი კვირის (კვირიაკეს) შემდეგ ლაშქარი გაეგზავნათ, ქორსატეველას ციხე ისე დაერღვიათ ბალავრიანად (საძირკვლიანად), რომ მამამზის ოჯახიდან არავინ დარჩენილიყო ცოცხალი.

რაღაც ბედად (უბედურებად) შავი ჭირი მოედო ხალხს.

მეორე დღეს ზვიადის მსტოვრებმა (მზვერავებმა) ახალი ცნობები მოიტანეს: მუროჩი ქალუნდაური და ხუთი ხევისბერი (ხევის მეთაური) მამამზეს მიემხრნენ. მხოლოდ უშიშა ღუდუშაური დარჩა კვეტარის ერისთავის ერთგული.

ასე რომ, მამამზეს მხოლოდ წანარები და ოვსები კი არ ეხმარებოდნენ, არამედ ფხოვის ხევისბერები და მათი ლაშქარიც.

ციხოვანმა (ციხეში მცხოვრებმა) და უციხო (უციხო) აზნაურებმა წანართა მხრიდან დედა-შვილები, საცხოვარი (პირუტყვი) და ხვასტაგი (ქონება) ქორსატეველას ბასტიონში (გამაგრებულ ნაწილში) გადამალეს. ციხესთან მისასვლელი „იწროები“ (ვიწრო გზები) გაემაგრებინათ, კოლონკელიძის ასული და დიაკონი ზნაურა დილეგში (საპყრობილეში) ჩაეგდოთ, ხოლო შორენას საწმერთული (ქამარი), ხოხბისყელისფერი, ტოხაისძეს თავადიციხის ზეთავზე (ყველაზე მაღლა) დაეკიდნა.

ხელახლა დაენგრიათ მონასტრები და ეკლესიები, მღვდლები ცხენის ძუაზე გამოებათ.

იმავე დღეს ზვიადმა გზირები (მოციქულები) გაგზავნა მთაში, ჩრდილოეთიდან უნდა მოევლოთ ქორსატეველას ციხისთვის. მამამზეს წარდგომოდნენ, „როგორც კალატოზები (მშენებლები), საშოვარის (სამუშაოს) მაძიებელნი“, რადგან გიორგიმ იცოდა, რომ იმ დროს ერისთავს სწორედ ხელოსნები სჭირდებოდა, ციხეების შემკეთებლები.

უშიშარაისძეს, პიპას, ერთი ქისა (ტომარა) ოქრო გაატანეს და დაავალეს: როგორმე რომელიმე გოდოლის (კოშკის) კლიტენი (გასაღებები) ჩაეგდო ხელში.

შაბათ დილას კახაი მოვიდა ლაშქრითურთ, სამცხის ჯარების პატრონი, ხოლო ნაშუადღევს გირშელმა მოაწია (მოვიდა). ერისთავს ათასი რჩეული მოისარი (მშვილდოსანი) ახლდა, ორი ათასი შუბოსანი, შავშეთელნი, მხოლოდ მიმწუხრზე (ბინდისას) შემოვიდნენ მცხეთაში დაფდაფების (დაირების) ცემით.

მეორე დღეს უთენია (ადრე დილით) გავიდნენ ჯარები.

ლაშქარს სეფე (სამეფო) დროშა წინ წაუმძღვარეს. დროშას ჯვარის მტვირთველი და მთავარეპისკოპოზი მიჰყვებოდა თოროსან (აბჯრიან) ცხენზე შემჯდარი, თავად რაჟდენსაც თორი (აბჯარი) ეცვა.

გირშელი მემარჯვენე ლაშქარს უსარდლეს, სამცხის ჯარებს კახაი, ხოლო მემარცხენეს ზვიად სპასალარი (მთავარსარდალი).

მეფე მოგვიანებით გავიდა მცხეთიდან, აფხაზ მოისართა ერთი ათასეული, ექვსასი შუბოსანი ქართლელი და ლოდსატყორცნები (ქვების სასროლი მანქანები) უკან მიჰყვებოდა მეფის ამალას.

თავის ოქროსფერ ულაყზე (მამალ ცხენზე) იჯდა გიორგი, ბაგრატეული მუზარადი (ჩაფხუტი) ეხურა, ოქროცურვილი, ვერცხლის სალმასურის (დამასკური ფოლადის) თორი ეცვა.

გირშელი დაუზოგავად მიერეკებოდა ჯარებს, იხოცებოდნენ ქუშამომჯდარი (გაბრაზებული) ცხენები, ყველის ციხის პატრონმა გადაასწრო ზვიადისა და კახაის ათასეულებს.

ბინდდებოდა, როცა ქორსატეველას ციხე გამოჩნდა. ოთხი გზირი შემოეგება ერისთავის ლაშქარს.

უშიშარაისძე პიპა და სამი მსტოვარი ტოხაისძეს კალატოზებად აეყვანა მიწისძვრისგან დაზიანებული გოდოლების შესაკეთებლად. ვიწროები საგორავებითა (გორგოლაჭებიანი ქვებით) და ხანდაკებით (თხრილებით) გაამაგრეს.

ტოხაისძე ოვსთა ჯარით დახვდებოდა ვიწროების ყელთან (შესასვლელთან). ქორსატეველას ექვსი ათასი მეომარი იცავდა: წანარები, ფხოველები და ოვსები.

უკვე შეღამებული იყო, როცა ზვიადი წამოეწია გირშელსა და მის ლაშქარს. ყველის ციხის პატრონი ვეღარ ითმენდა, „შეღამებამდის ვეძგეროთო (შევუტიოთ) იწროებს“.

სპასალარი დილამდე არ აპირებდა შეტევას. გირშელი და ზვიადი წაეკამათნენ, მათ პაექრობაში (კამათში) სამცხის ჯარების პატრონი ჩაერია. როგორც იქნა, გირშელმა დაუჯერა კახაის, ერისთავთაგანს უხუცესს (უფროსს).

ბოლოს მეფემაც მოაწია და სამივე ლაშქარმა ღამე ტყეში გაათია.

გარიჟრაჟზე (განთიადზე) ნისლი დაეცა ტყეს.

გათენდა, მაგრამ ჯანღი (ნისლი) არ აპირებდა გაფანტვას.

გირშელის სპანი (ჯარები) გამოვიდნენ პირველად ველზე, აქ კი სრულიად უცნაური სანახაობა დახვდათ შავშეთელებს. იწროების ყელთან შავნაბდიანი (შავი ნაბდით მოსილი) მხედრები იდგნენ. ჯერ ისრები დაუშინეს ჯარებს. შავით მოსილებმა ხმა არ გაიღეს.

მაშინ გირშელის ცხენოსნები შემართული ჰოროლებით (აწეული შუბებით) შეესივნენ შავნაბდიანებს მარცხენა მხრიდან. მარჯვენა მხრიდან ზვიადის ჯარებმა შეუტიეს მტრებს, მაგრამ სად იყვნენ მტრები?

საომარი ხრიკი (ეშმაკობა) ეხმარა ტოხაისძეს: ველზე დარჭობილ (ჩარჭობილ) ჯოხებისთვის ჩაეცვათ ნაბდები და ზედ მთიულური ქუდები დაეხურათ.

როცა ეს საფრთხობელები (საშინელებები) გადალახეს მეწინავე მხედრებმა და სიცილით მიაშურეს ვიწროებს, ველზე გაკეთებული ხანდაკებიდან ამოცვივდნენ ოვსები და ფხოველები. ჰოროლები აძგერეს სამეფო ჯარებს. მეწინავეებს ცხენები დაუხოცეს.

სამი მხრიდან შეუტიეს გირშელმა, კახაიმ და ზვიადმა. მეამბოხენი (აჯანყებულები) უკუაქციეს (უკან დაახევინეს). მტერი იწროებში შეერეკეს.

იწროებს მარჯვნივ და მარცხნივ ქარაფები ესაზღვრებოდა, ცხენოსნები ზედ ვერ ადიოდნენ. ოვსები და ფხოველები თხებივით დახტოდნენ, ქვებსა და ისრებს უშენდნენ ხევში შემოსულ ლაშქარს, ღრიალებდნენ, კვარის ჟინჟღილებს (ჯაჭვიანი ხელკეტები) ატრიალებდნენ და ამგვარად აფრთხობდნენ ცხენებს.

შავშეთელებმა საყვირები დასცეს და ოვსებს ეკვეთნენ. მაშინ ქარაფებიდან საგორავები (გორგოლაჭებიანი ქვები) დაუშვეს, იჟლიტებოდა (იხოცებოდა) ცხენი და კაცი, გახელებული ულაყები ფრთხებოდნენ და კლდეზე ახლიდნენ თავიანთ მხედრებს.

შედრკნენ (შეშინდნენ) შავშეთელები და სამცხელები, წინები უკან დახევას დაადგნენ. სამივე სარდალმა ხმალი იშიშვლა, მონასპებს (ჯარისკაცებს) უყივლეს, ჯარს შეჰყვირეს: „მზეგრძელი იყოს მეფე გიორგი!“

ისევ დაუშვეს ქარაფებიდან საგორავები. თვალის დახამხამებაში ლოდები ცხენსა და კაცს სისხლის გუბედ აქცევდნენ.

ქვის ნამსხვრევებიც თვალებს უვსებდნენ მხედრებს.

გირშელს ცხენი გამოუკლეს (მოუკლეს), კახაის პირში კაჟის ნამუსრევი (ნატეხი) ეცა. ბაგეებიდან (ტუჩებიდან) გადმომსკდარმა სისხლმა შეღება მისი მშვენიერი, თეთრი წვერი.

გირშელი ქვეითად გაუძღვა თავის ჯარს. კახაის წარბიც არ შეუხრია. მოხუცი სარდალი ჰოროლს სცემდა ოვსებს და თან ამხნევებდა სამცხელ შუბოსნებს.

სისხლში ამოგანგლული (ამოთხვრილი) მხედრები და ცხენები გაქელებულნი (გაბრაზებულნი) მიდიოდნენ აღმართში, ჰოროლითა და ხმლით ჰკაფავდნენ მტრებით დახერგილ (გაჭედილ) გზას.

ბოლოს, ჭილყვავივით (ყორანივით) გამოცვივდნენ ხმალშემართული ოვსები. შემზარავი ყიჟინით (ყვირილით) შეებნენ მეწინავეებს. გირშელის ლაშქარი შედრკა. დაფეთებული ცხენები უკან გაიქცნენ.

როცა დაინახეს, რომ მეფე გიორგი მოდიოდა, ნაგვემი (დამარცხებული) მხედრები ისევ შებრუნდნენ.

აფხაზები და ქართლელები დაწინაურდნენ. მეფემ ომებში მრავალნაცადი (გამოცდილი) მახვილი გააშიშვლა. დეზი ჰკრა თავის ოქროსფერ ულაყს.

სწორედ ამ ადგილას ფართოვდებოდა ხევი. ლოდების საფარიდან (საფარველიდან) გადმოიჭრნენ ოვსთა და წანართა აზნაურები. მათ ოვსთა თავადი თუზარაი მიუძღოდა. ყორნისფერ ულაყზე იჯდა ყორანზე უშავესი დევკაცი (გიგანტი).

ხმალშემართულმა მოაშურა მეფეს. გიორგიმ მახვილი შემოუქნია და სამკლავიანად (მკლავთან ერთად) წააჭრა მკლავი.

აფხაზები და სამცხელები დაწინაურდნენ, ჰოროლები დასცეს წანარებსა და ოვსებს, აზნაურები თხების არვესავით (ნახირივით) წინ გაირეკეს.

როგორც კი იწროები მოათავეს (გაიარეს), ტოხაისძე ოვსთა ჯარით შეება გიორგის. სამეფო ჯარებმა მთიელებს ხმლები ჩალის ღერებივით დაულეწეს, მტერი უკუაქციეს.

ტოხაისძე მსუბუქად დაიჭრა, ველზე სამი აზნაური, ასიოდე მხედარი და ერთი ხევისბერი, მისურაული ზეზვაი, დატოვა.

ტოხაისძე ციხეში შებრუნდა, გოდოლის კარები დაგმანეს (ჩაკეტეს).

მეფემ ბრძანა და ზვიადმა კაცი მიუგზავნა მამამზეს:

„ნუ დაგვაღვრევინებთ ამაოდ (ტყუილად) სისხლს.“ მეფის სახელით ჰპირდებოდა: „კიდევ ერთხელ გაპატიებთ განდგომას. ბაგრატ კურაპალატის სიყრმის (ბავშვობის) მეგობარს. თავადიციხეც უვნებლად (დაუზიანებლად) დაგრჩებათ სიბერისთვის შენ და ბორდოხანს.“

ციხიდან შემოუთვალეს: „დედოფალი მობრძანდეს, თუ მარიამ მაცხოვრის ხატზე დაგვიფიცავს, მხოლოდ იმას მივენდობით.“

ზვიადმა მოციქულების (მაცნეების) პირითვე უპასუხა:

„დედოფალი ავადაა, უფლისციხეში.“

მაშინ მეფემ ბრძანა და ციხის მისასვლელებთან საფარები (თავშესაფრები) ააგებინა, ლოდსატყორცნებიდან ოთხივე გოდოლს დაუშინეს.

ახლა მამამზემ გამოგზავნა შუაკაცები:

„მელქისედეკ კათალიკოსი მოვიდეს, უფიცოდ (ფიცის გარეშე) ვენდობით მღვდელმთავარს.“

ზვიადმა გაგზავნილს შეუთვალა, რომ კათოლიკოსი მელქისედეკი არტანუჯში იყო. მის ნაცვლად მცხეთის მთავარეპისკოპოსი რაჟდენი მოვიდოდა.

მამამზემ პირველი კოშკის მახლობლად კარავი გააშლევინა.

გიორგი თავისი კარვიდან უყურებდა.

გამოვიდა თეთრწვერა, ძლიერი მამამზე, რომელიც სრულიად გაფითრებული იყო.

რაჟდენი მასთან მივიდა ხმლისა და მუზარადის გარეშე, ჯვარი ეჭირა ხელში.

მამამზე დაიჩოქა. ერთი ხელით ხმალს დაეყრდნო. მეორე ხელით ჯვარს შეეხო, აკოცა. ამის შემდეგ ეპისკოპოსს ხელზე აკოცა.

ცოტა ხანს ისაუბრეს. ბოლოს ერისთავი ისევ ციხეში შევიდა. რაჟდენმა კი ეს მეფეს მოახსენა:

მამამზე დანებებას ითხოვდა არა მხოლოდ თავისთვის, არამედ ოსი და წანარი აზნაურებისთვისაც, რომ მათ არაფერი დაშავებოდათ. მეფეს ქორსატეველას ციხის პატრონად ერისთავის ქალიშვილი კატაი და მისი ქმარი, ტოხაისძე შავლეგი უნდა დაენიშნა.

კოლონკელიძის ქალიშვილი ოსთა მეფის უმცროს ვაჟს, ვარაზს უნდა გაჰყოლოდა ცოლად. კვეტარის ციხე შორენას მზითევად უნდა მიეღო.

„თორი ჩაიცვიო“, – ეუბნება მეფე კათოლიკოსის მოსაყდრეს. მეფე უსიტყვოდ გავიდა კარვიდან. სამასი მეომარი გაგზავნა ქორსატეველას ციხის ბასტიონის გარშემო გზების დასაცავად. მათ ხუთი ქვისმთლელიც გაატანა წყაროების გადასაკეტად.

ერისთავმა გირშელმა დაიჟინა: „მე ავიღებ პირველ კოშკს მზის გადახრამდე“. ზვიადს ეს არ მოეწონა, მაგრამ გაჩუმდა. მეფემ ბრძანა და დროშის მტვირთველმა სამეფო დროშა აიღო. სამეფო ჯარებმა საყვირები დაუკრეს და გირშელის ლაშქარი პირველ კოშკზე გაუშვეს.

ყველის ციხის პატრონმა ისევ ამოიღო ხმალი, რომელიც მრავალჯერ იყო სარკინოზების სისხლით დასვრილი.

ციხიდან ხმალამოწვდილი აზნაურები გამოეგებნენ, მაგრამ გირშელი წინ წავიდა. შავშეთელებმა ციხის დამცველი ჯარისკაცები თივასავით გათელეს.

ქორსატეველას ციხეში დოლს დაუკრეს. ახალი და ახალი რაზმები შეუერთდნენ პირველი კოშკის დამცველ ფხოველებს. ერისთავს ისევ მოუკლეს ცხენი. განრისხებული გირშელი ცხენის მკვლელის ცხენს უკანა ფეხზე მისწვდა. ბატკანივით დაითრია ის და მხედართან ერთად კლდიდან გადააგდო.

მეაბჯრემ ახალი ცხენი მოართვა. გირშელი სწრაფად მოახტა, ისევ გაბრაზებულმა დაუყვირა ჯარს. ისე დაერია ოვსებსა და წანარებს, როგორც ავაზა ესხმის ძუ მგლებს, რომლებიც მის ბოკვერებს იტაცებენ.

„მაშინ კოშკის ჩარდახიდან უამრავი მოძრავი ქვა ჩამოუშვეს. ქვები და შუბები წვიმასავით დაასხეს. ისრები სეტყვასავით მოდიოდა. ზემოდან ნატყორცნმა ისარმა ფარი და ჯაჭვის პერანგიანი კაცი გაიარა, ნახევრად მიწაში ჩაერჭო“.

შავშელები შეშინდნენ, მაგრამ ერისთავმა ისე დაუყვირა ლაშქარს, რომ გირშელის ჯარებმა ისევ გააგრძელეს ბრძოლა. მხედრები და ცხენები გვამებზე მიაბოტებდნენ, გორგალივით მოგორავდნენ დაღმართში. ზოგი ჭიხვინებდა და მხედართან ერთად უფსკრულში ცვიოდა. ჯაჭვის პერანგები იმსხვრეოდა, მუზარადები გოგრებივით სკდებოდა.

გიორგის მოუთმენლობამ შეიპყრო. დაუცხრომლად ეწეოდა თრიაქს. აღარ იცოდა, რომელი უფრო შეაწუხებდა: გირშელის გამარჯვება თუ დამარცხება?

ზვიადი ნაწყენი იყო გირშელის მიმართ. პირველი კოშკის აღება თავად უნდოდა. იცოდა, რომ არც მეფეს უხაროდა ეს. გულის გარედან ეუბნება გიორგის:

„ყველის ციხის პატრონი დამხმარე ჯარს ითხოვსო“.

მეფე ასე ვარაუდობდა: თუ პირველ კოშკს გირშელი აიღებდა, მთავარი ციხე მას დარჩებოდა. გაახსენდა, რომ მცხეთაშივე დაჰპირდა: „ქორსატეველა თუ ავიღე, მეორე დღესვე კოლონკელიძის ქალიშვილს შევირთავო“.

ამ ამბის გახსენებაზე გაბრაზდა. ახლა ისიც გაახსენდა, შორენას რომ შეჰპირდა ავაზებით ნადირობისას: „მოგაცილებ გირშელსო“. ხმადაბლა ეუბნება სპასალარს:

„მე ასე მგონია, ზვიად, ამაოდ შეაწყვიტა პირველ კოშკს გირშელმა ჯარი“.

შემდეგ უნდოდა ეთქვა: „ნუ მიაშველებ ლაშქარს“, მაგრამ ტუჩები მოკუმა და ცოტა ხნის დუმილის შემდეგ ასე უთხრა:

„ახლავე უკან გამოიძახე ერისთავი. ღამეს დაველოდოთ, იქნებ ციხის გასაღებები მოგვაწოდოს პიპამ“.

„მეც ასე მგონია, მეფევ ბატონო. კარგი ვაჟკაცია ერისთავი გირშელი, მაგრამ მოქნევას წინასწარი გაზომვა სჭირდება. თუ თქვენი ბრძანება იქნება, როგორც კი გათენდება, მე გავუძღვები აფხაზთა ათასეულს და სამცხის ჯარებს. მზის ამოსვლამდე ჩაგაბარებთ პირველ კოშკს“.

როგორც კი გირშელს მოახსენეს, რომ მეფე უკან დაბრუნებას უბრძანებდა, ერისთავი განრისხდა. ახლა ჯიბრზე გაუდგა სისხლით ნათესავს. თანაც გაახსენდა ფხოვში მის მიერ ნათქვამი: „ჩემთან ჯიბრი გადაგიტანსო, გირშელ“. მაინც არ შეშინებულა ჯიუტი ვაჟკაცი, რომელსაც მეფე ხუმრობით დასცინოდა კიდეც: „რწყილებისა და ავაზების გეშინიაო“.

ისევ შეუძახა ლაშქარს. შავშეთელებმა ხელახლა დაუკრეს საყვირები. გირშელი წინ წავიდა, ხმალი გააალმასა და ისე შეება მტერთა სიმრავლეს, როგორც ავაზა ესხმის სპილოების მთელ ქარავანს.

ოვსები და ფხოველები შეშინდნენ. ტოხაისძემ ციხის კარებთან დატოვა კავკასიონის ნაძვებივით მაღალი ვაჟკაცები, მკერდგანგმირულნი. თავად ციხეში შეასწრო.

კოშკის კარები ხელახლა გადაკეტეს.

მაშინ ყველისციხის პატრონმა შავშთა ათასეულის უფროსს უბრძანა: „შესტეხეთ ციხის კარები“.

როგორც იქნა, რკინის ჭიშკარი შეანგრიეს.

გააფთრებული ერისთავი პირველი შეიჭრა კოშკში. ხევისბერი მუროჩი ქალუნდაური ხმალშემართული შემოეგება. მამაცმა ბერიკაცმა გირშელს შეუტია, ხმალი გადმოუქნია. აქაც არ შეშინებულა ერისთავი. ხმლის გამართვა ვეღარ მოასწრო, მტერს ხმალი ბარძაყებში ჩაარტყა.

როგორც კი ხევისბერი დაეცა, ერისთავს გოდერძი ქალუნდაური ეძგერა. გიორგის მიერ ნაჩუქარი ხმლით ხმალი გადაუჭრა. მეორედ შემოუქნია და ჯაჭვის პერანგიანად გააპო გირშელი.

კოშკის კარები ისევ ჩაკეტეს. მოზღვავებული ჯარები უკან გაბრუნდნენ.

* * * * * * *

ბინდმა მებრძოლები დააშორა ერთმანეთს.

სამეფო ჯარებმა ციხის გარშემო ბანაკი გაშალეს. კოცონები აანთეს, გზები გადაკეტეს და ირგვლივ წყაროები გადაკეტეს.

ნაშუაღამევს თითისტარი დაეცა წინა მცველების ფეხებთან. პირველი კოშკის გასაღებები ზედ იყო მიბმული.

ახლა თითისტარზე წერილი დაახვიეს.

მეფე ეკითხება უშიშარაისძეს, პიპას: „რა ბედი ეწია ყველის ციხის პატრონს?“

ისევ გადმოაგდეს თითისტარი.

„ფხოველმა გოდერძი ქალუნდაურმა ხმლით დაანაწევრა გირშელი“.

მთელი ღამე არ სძინებია მეფეს. იხსენებდა ბავშვობას, გირშელთან გატარებულს, მასთან ალერსსა და მასთან გაჯიბრებას.

ფხოვი და ძმადნაფიცი ქალუნდაური გაახსენდა.

თავის თავს გამოუტყდა: დედის დისწულის სიკვდილი უხაროდა. მცველები ბნელში ყვიროდნენ, ცხენები ტკბილად ღეჭავდნენ თივას. გიორგი პირქვე იწვა თავის კარავში და თვალდახუჭული ფიქრობდა.

როცა მამლებმა ქორსატეველას ციხეში პირველად იყივლეს, მან მტკიცედ გადაწყვიტა: თუ შორენას უვნებლად გამოიყვანდა ციხიდან, ერთ კვირაში ცოლად შეირთავდა მას.

ჯერ კიდევ ბნელოდა, როცა სამეფო ჯარებმა საყვირები დაუკრეს. ციხისთავმა კაცი გამოუგზავნა, მამამზემ პატიება ითხოვა. მეფემ პასუხი არ გასცა. ოთხივე კოშკს ქვის სასროლი მანქანებიდან ქვები დაუშინეს.

მაშინ მამამზის ჯარები მთავარი ციხისა და კოშკების ჩარდახებზე ამოცვივდნენ. ხელში ჯვრები ეჭირათ, ყვიროდნენ:

„დიდხანს იცოცხლოს მეფე გიორგიმ!“

სამზერებიდან, ქონგურებიდან გარშემო შემოჯარულ ლაშქარს ხის ჯვრებს უჩვენებდნენ და ისევ ყვიროდნენ:

„დიდხანს იცოცხლოს მეფე გიორგიმ!“

გიორგის აღარ უნდოდა სისხლისღვრის გაგრძელება, მაგრამ ზვიადი ურჩევდა: „ეგ ტოხაისძის მოგონილი ხრიკიაო. ახალი ხრიკია, ციხეში შეგვიტყუებენ, ქვებს დაგვიშენენ, დიდსა და პატარას თავებს წაგვაჭრიანო“.

მაშინ მეფემ ლაშქარი ოთხივე კოშკს მიუსია. მხოლოდ მესამე დღეს შეანგრიეს მთავარი ციხის კარები. ციხისთავი მეფეს შემოეგება, სამი კოშკის გასაღებები მოართვა, გიორგის ფეხებთან დაუვარდა.

„პირველი კოშკის გასაღებები რა უყავიო?“ – ეკითხება მეფე.

„მოიპარესო, მეფევ ბატონო“.

მეფემ კარგად იცოდა, რომ უშიშარაისძემ პიპამ მოისყიდა ციხისთავი.

ზვიადს მიუბრუნდა: „თავი მოსჭერით პატრონის მოღალატეს და მამამზე ერისთავს მიართვითო ახლავე“.

მამამზე მთავარი ციხის მთავარ დარბაზში იყო ჩაკეტილი. როცა მეფის ძღვენი მოართვეს, ძალიან გაოცდა.

გიორგი და ზვიადი დარბაზში შეიპატიჟა, მეფეს ფეხებთან დაუვარდა, მუხლზე აკოცა და პატიება ითხოვა.

გამარჯვებულს წარბიც არ შეუხრია.

ეკითხება:

„ჩემი ძღვენი თუ მიიღეო?“

ერისთავმა მადლობა მოახსენა.

„ასე მჩვევია, ერისთავთ-ერისთავო, მე. მოღალატეს თავი მხრებზე არ უნდა შერჩეს. შენ გინდოდა გაგეგო ძვლებისა და რკინების მჭრელი რკინის საიდუმლო როგორმე. ამასაც გამოსცდი საკუთარ თავზე“.

„გაიყვანეთო“, – ბრძანა ზვიადმა.

ციხის ზემოდან ჩამოიღეს შორენას საწმერთული. მამამზე ერისთავის ჭაღარა თავი აღმართეს ზედ.

ტოხაისძეს თოკის მარყუჟი ყელზე მოახვიეს. თოკის ბოლოები ორ ცხენს მიაბეს. ორივე ცხენს აქეთ-იქით სცემეს და სახლთუხუცესს თავი მოაწყვიტეს.

ოთხი ხევისბერი მოკლეს იმ დილით.

ქორსატეველას ციხე გალავანთან ერთად დაანგრიეს.

შორენა ტყვეობაში სრულიად გაჭაღარავებულიყო, მაგრამ მაინც უხდებოდა ლამაზი, ჭაღარა თმა.

ერისთავის ქალიშვილი მცხეთაში ჩამოიყვანეს, ისევ გურანდუხტს ჩააბარეს.

გირშელის ცხედარი ძლივს შეაგროვეს, რადგან ფხოველებს ის ნაწილ-ნაწილ ჰქონდათ დაჭრილი. წესისამებრ იტირეს და სამთავროში დაფლეს, კანკელის წინ, სწორედ იმ ადგილას, სადაც მაშინ მეფეებს, კათოლიკოსებს და ერისთავებს ასაფლავებდნენ წესისამებრ.

– LII –

თავი LII

მელქისედეკი სიხარულისგან აღფრთოვანდა, რადგან მის მიერ ჩამოყვანილ ბიზანტიელ სტუმრებს სვეტიცხოველი უკვე დასრულებული დაახვედრეს. მგზავრობისგან დაღლილი და ავადმყოფი ძლივს ჩამოიყვანეს ბერებმა ცხენიდან. იმავე საღამოს ტაძრის ეზოში გამოჩნდა.

ლოცავდა მშენებლებსა და ქვისმთლელებს, მაგრამ ძალიან დამწუხრდა, როცა აცნობეს: მძიმედ დაჭრილი ხუროთმოძღვარი ფეხზე ვეღარ დგება, ამიტომაც ვერ დახვდაო მის უწმინდესობას.

მან ჩამოიტანა უამრავი შესაწირავი, რომელიც კლარჯეთის, სამცხის და ჯავახეთის მორწმუნეებმა, აზნაურებმა და უბრალო ხალხმა შესწირეს.

მან ტაძარი ოქროთი და ვერცხლით დაამშვენა და მოკაზმა. თავად შეჭედა „სვეტიცხოველი“, კანკელები და საკურთხევლის კარები. დაასვენა ძვირფასი თვლებით შემკული ხატი, რომელიც ბასილი კეისარმა გამოგზავნა. თავად ამოიღო ორმოცდახუთი ოქროთი და ვერცხლით შემკული, თვლებითა და მარგალიტებით მოოჭვილი, ოქროს ფურცლებზე დაწერილი ხატი.

დიდი ამბით ჩამოასვენეს ნოკორნადან ჯაჭვით დაბმული წმინდა გიორგის ოქროს ხატი, რომელიც უცნობ ქართველ ოსტატს შესანიშნავად ჰქონდა გამოკვეთილი (ურჩხულის ქერცლი და სამფარეშოს ჯაჭვის თვლები საოცარი ხელოვნებით იყო ზედ გამოყვანილი).

მოატანინა საყდრის მოსართავები, მრავალგვარი საკითხავი წიგნები, მატიანეები, საკმევლები, ოქროთი, ვერცხლითა და ძვირფასი თვლებით სრულად დამშვენებული საკელაპტრეები.

დაჰკიდა დიდი ოქსინონები და სკარამანგები, რომლებიც კეისარმა უბოძა. სხვა, უფრო ლამაზი სკარამანგები, გარშემო შემოსილი, გარდაცვლილი ბაგრატ კურაპალატის მიერ იყო ნაჩუქარი.

სვეტიცხოველს შესწირა სოფლები, რომლებიც „თავისი ძმების განძით ჰქონდა ნაყიდი“ კლარჯეთში, ჯავახეთში, ტაოში და ქვემო ქართლში.

(მათ გამოც მიუვალობის სიმტკიცე ჰქონდა ნაბოძები თავისი გამზრდელის, ბაგრატ კურაპალატის მიერ).

ბოლოს, თავად დაწერა სიგელი. ტაძრის მთელი ქონება დაწვრილებით აღწერა და გაუგონარი სიმკაცრით დაწყევლა ყველა, „ვინც რამეს დააკლებს ან შეცვლის“.

თავი LIII

– LIII –

ტაძრის კურთხევის დღეს ხალხი ნიკოფსიასა და დარუბანდს შორის გადაშლილი საერისთავოებიდან დაიძრა. არც ტაძარში, არც მის ეზოში და არც მცხეთაში ეტეოდნენ სტუმრები.

კათალიკოსი მელქისედეკი წირავდა, მასთან ერთად თორმეტი თანამწირველი ეპისკოპოსიც ქართულად და ბერძნულად.

გიორგის ბერძნული ლაპარაკიც არ მოსწონდა, ამიტომაც დაღვრემილი უსმენდა ბიზანტიელ არქიელებს. ისინი დიდი ემოციით ლაპარაკობდნენ და მღეროდნენ ამ მშვენიერ ენაზე.

წირვის შემდეგ კანკელის წინ დადგა მგლისებრი თვალებიანი, პატარა მოხუცი. თავიდან თითქოს ოდნავ უხალისოდ ლაპარაკობდა, სიტყვები თავდაპირველად ნაცარში გახვეული ნაკვერჩხალივით ღვივდებოდა.

მელქისედეკი ათასჯერ გაგონილ ბიბლიურ მითებს უტრიალებდა, მაგრამ ისე კარგად ყვებოდა ამ ყველაფერს, რომ დიდი და პატარა გატრუნული უსმენდა.

მისი ყოველი სიტყვა სპილენძივით მტკიცე იყო, და ზუსტად ისე, როგორც თრიაქი შეუმჩნევლად მოედება ხოლმე გულს, ძარღვებში სისხლს ააჩქარებს, ოცნება აზვირთდება, ქვიშის კიბეს მიადგამს ცას, ასე დაეუფლა იგი სპილენძივით მტკიცესა და თრიაქივით დამათრობელს, სალმასურის ჯაჭვივით ელვარე ქართულ სიტყვას და შეაჯიბრა იგი ასევე მშვენიერსა და ასევე ვაჟკაცურ ბერძნულს.

მელქისედეკის აზრები როდი ხიბლავდა გიორგის, არამედ მისი უცნაური რიტორიკა, ამიტომაც პირველად თავის სიცოცხლეში უდიდესი სიყვარულით უსმენდა კათალიკოსს.

თავის ქადაგებაში მელქისედეკმა ორი რამ განსაკუთრებით აღნიშნა. „წმინდათა სწორი დედოფალი მარიამი“, ამ ტაძრის დიდი მოამაგე, ავად გახდაო იერუსალიმში გამგზავრების წინა კვირას.

ახლა არსაკიძის საფრთხის ხსენება დააპირა, მაგრამ მოერიდა დედოფლის გვერდით მის მოხსენიებას, ერთბაშად ისევ ბიბლიურ მითებს მიუბრუნდა, ებრაელთა ეგვიპტიდან გამოყვანას შეეხო, ყოველი ერი თავის ქვეყანაში უნდა ცხოვრობდეს, ყოველი ხალხი თავისუფალი უნდა იყოსო, როგორც ღმერთი.

დიდი ტაქტით მიუბრუნდა ანტიოქიის პატრიარქთან ურთიერთობას, აქ სარკინოზებს გადასწვდა, გზები მოგვიჭრესო მაგ წყეულებმა. არსებითად უხაროდა კიდევაც გულში, რომ სწორედ ამის გამოც დაკარგა ანტიოქიის პატრიარქმა ის ათასი ოქროს დინარი, ხარკად შეწერილი ათასი ქართული სოფლისთვის.

არ უხსენებია ისიც, როცა გზა გაიხსნა, გიორგი მეფის ხმალმა რომ გადაჭრა გზა.

ამ ადგილას უფრო გულმოდგინედ მიუგდო გიორგი მეფემ ორატორს ყური, რადგან მელქისედეკი 1021 წლის ზავს შეეხო. ქვეყანამ იცოდა: სწორედ გიორგის ხმალმა გაჰკვეთა ის საბელი, რომლითაც ბიზანტიის ეკლესია ბოჭავდა ქართულს.

ბოლოს იგი მოიგონა, ვისი ხსენებაც გულით უნდოდა პირველად.

„წყეულმა ოვსებმა“. მძიმედ დაგვიჭრესო სვეტიცხოვლის ამგები, დიდოსტატი არსაკიძე, კიდევ ერთხელ შეაჩვენა რატომღაც ოვსები, „უსაჩინოესი ერისთავის, გირშელის მკვლელნი“.

როგორც კი ქადაგება დაასრულა, საკაცით შემოაყვანინა კონსტანტინე არსაკიძე.

ოსტატმა თვალი მოავლო ოქროთი, ვერცხლითა და ძვირფასი თვლებით მორთულ ტაძარს, ცრემლი მოადგა, მაგრამ დაიმორჩილა მღელვარება, ჩუმად, სრულიად ჩუმად წაიბუტბუტა:

„იქმენინ ნათელი!“

კათალიკოსმა თვალი დაადგა ცვილივით გაყვითლებულ სახეს, მიუახლოვდა, შუბლზე აკოცა, მერე გაბრუნდა, გვერდით ჩაუარა, როგორც კეისრის მიერ ნაჩუქარ ღვთისმშობელს, ისე უამრავ წმინდანის ხატს, პირდაპირ მივიდა უცნობი ქართველი ოქრომქანდაკებლის მიერ შესრულებულ წმინდა გიორგის ხატთან.

ორივე ხელი მოსჭიდა, ადგილიდან დასძრა და შეჰღაღადა:

განკურნეო დიდოსტატი არსაკიძე.

მერე მთელმა ერმა, ტაძრის შიგნით და ტაძრის ეზოში შესძახა ღვთაებას:

„განკურნე დიდოსტატი!“

შორენა და გურანდუხტი ერისთავთა ქალებთან იდგნენ, როცა კოლონკელიძის ასულმა არსაკიძის დაღლილ სახეს თვალი ჰკიდა და ტაძარმა იგრიალა „განკურნეო“, მას ხმა ჩაუწყდა ყელის არეში, დაიჩოქა, ლოცულობდა თავისი ბავშვობის მეგობრის განკურნებისთვის, ქალბატონების ფარჩის კაბებს ამოფარებული ტიროდა, ევედრებოდა წმინდანს.

გურანდუხტმა უკმაყოფილოდ აზიდა წარბები, შორენას ქვითინი რომ შემოესმა, აცახცახდა.

ვაითუ მეფის ყურამდე მიიტანონო ეს ამბავი! რადგან მეფე გიორგიმ პირადად აცნობა მას, როგორც კი დედოფალი იერუსალიმში გაემგზავრება, მეორე დღესვე შევირთავო შორენას.

სწორედ ამიტომაც ღელავდა: „ვიღაც უბრალო მშენებლის, ისიც ლაზის“ განკურნებისთვის რატომ აწუხებსო მომავალი დედოფალი წმინდა გიორგის?

თავი LIV

– LIV –

დიდი დროშა კარის ადგილას იდგა.

მეფესთან სადილად მიიწვიეს იმავე დღეს ერისთავები ქალებთან და შვილებთან ერთად, ბიზანტიელები, პატრიციები, მიტროპოლიტები და ეპისკოპოსები.

კათალიკოსი მელქისედეკი, სპასალარი ზვიადი, მთავარეპისკოპოსი რაჟდენი, ჭყონდიდელი, ანჩელი, მაწყვერელი და მტბევარი თავ-თავის ადგილას იდგნენ, ხოლო მარცხენა მხარეს – ბიზანტიელი დიდებულები; კატეპანი ნიკიფორე კასავილა, პატრიციუსი ქრისტეფორე დელფოს, სევასტოსი თეოდორე ლამპროს (სამივე ვერცხლის ფორმით, უხმლოდ), ამორელი მიტროპოლიტი კამახა, სმირნელი იოანე, როდესელი არქიელი ეპიფანეს, ტრაპეზუნდელი რომანოზ და თორმეტი უდაბნოს ქართველი.

მეფემ უბრძანა მანდატურთწინამდგომს და მან კვერთხი დააგდო.

ამირეჯიბმა აიღო იგი.

მანდატურთწინამდგომი მთავარი ტახტის წინაშე მიდგა.

„პური მოიღეთო“,

ბრძანა მეფემ.

პურის შეთავაზება ითავა მანდატურთწინამდგომმა.

კათალიკოსი, სპასალარი, განმგეთუხუცესი, დიდებულები და სტუმრები წამოდგნენ.

მეფე გიორგიმ კათალიკოსი მიიწვია პირველად.

სუფრა აკურთხა მელქისედეკმა, ილოცა, პირველად მანვე გატეხა პური.

ტაბაკი მანდატურთწინამდგომმა და ამირეჯიბმა დასდგეს. მოიტანეს სამეფო ოქროსა და ვერცხლის ტაბლანები, მოიღეს ბაგრატიონთა სამწდეურები, სრულად ოქროსი.

ოქროს ტაბაკზე მარგალიტით მოოჭვილი ერთი ვერცხლისტარიანი კოვზი იყო.

ახლა მოლარეთუხუცესი წამოდგა, მანდატურთუხუცესი თავის ადგილზე დაჯდა.

კათალიკოსს, ჭყონდიდელს, ქართველ და ბიზანტიელ დიდებულებსა და ეპისკოპოსებს ამირეჯიბმა დაუდგა ტაბაკი.

განმგეთუხუცესმა სამ-სამი ჯამი მოართვა თითოეულს.

საწოლის უხუცესი მწიგნობართუხუცესის გვერდით მოთავსდა, მათ მიჰყვნენ ხელოსნები და ხელისუფალნი, ბოლოს მერემეთუხუცესი, ფარეშთუხუცესი და მეჯინიბეთუხუცესი.

ლოყებღაჟღაჟა, გრძელულვაშიანი, ნიკაპგამოპუტული ჭაშნაგირი იდგა.

მოჰქონდათ მრავალნაირი საჭმელი, ხელისგულზე ისხამდა, თავად სინჯავდა ყველაფერს. მოჰქონდათ მრავალგვარი ღვინო, პირველად მოსვამდა ჭაშნიკს.

კატეპანს, ნიკიფორე კასავილას მოვლილი ჰქონდა მთელი მსოფლიო, ჩინეთიდან ირლანდიამდე.

მაინც გაოცებული შესცქეროდა ოქროსა და ვერცხლის ჭაღებს, დიდი დარბაზის კუთხეებში დადგმულს, ბაგრატიონთა სამწდეურებს, ოქროს ლანგრებს, აზარფეშებს და ფიალებს, ჩინურ და ირანულ ჭურჭელს.

უთვალთვალებდა საქართველოს მეფის ბრწყინვალე სასახლის უცნაურ ცერემონიებს.

საქართველო მას ნახევრად წარმართულ სამეფოდ ჰქონდა წარმოდგენილი.

სარკინოზთა ხალიფების კარზე ელჩად ნამყოფს უკვირდა: მუსლიმების მსგავსად ხელით როდი ჭამდნენ, არც ყაყანებდნენ სადილობის დროს, პირიქით, სრულიად მდუმარედ შეექცეოდა დიდი და პატარა სადილს.

ბიზანტიელი ეპისკოპოსები მეფის სუფრაზეც განაგრძობდნენ კამათს აღდგომის კალენდრის გამო.

იმ დროს ბიზანტიაში ღვთისმეტყველები დიდ კამათში იყვნენ. ისინი მსჯელობდნენ, როგორ დაეწყოთ წელთაღრიცხვა ისე, რომ ქრისტიანული აღდგომა ებრაულ პასექს არ დამთხვეოდა (არ დაემთხვეოდა).

მთავარეპისკოპოსი რაჟდენი ძალიან ემოციური მოკამათე იყო. ახლაც მთელი გულით უნდოდა ამ დავაში ჩართვა, მაგრამ იცოდა, რომ გიორგის არ მოსწონდა, როცა ქართველები ბიზანტიურ საკითხებზე კამათობდნენ. ამიტომაც, თავისი ენერგია ახლად მიტანილ ორაგულებზე დახარჯა (ბევრი ჭამა).

გიორგიმ მას „ვიგრი“ დაარქვა ღორმუცელობის გამო. ის მართლაც ნიანგს ჰგავდა თავისი ძალიან გრძელი ცხვირით, ფართოდ გაღებული პირითა და ფორეჯიანი, ხორკლიანი სახით.

ცნობისმოყვარე კატეპანმა დაითვალა, რომ სუფრაზე ასზე მეტი სხვადასხვა სახის საჭმელი იყო მიტანილი.

როგორც თავად კასავილა, ისე დანარჩენი ბიზანტიელი სტუმრები მხოლოდ ტკბილ საჭმელებს ეტანებოდნენ. ისინი არ ეკარებოდნენ წიწაკიან, ძმრიან და ნივრიან კოლხურ კერძებს.

ჩაკურატებული (გამხდარი) ბიზანტიელი არქიელები სასტიკად ეჯიბრებოდნენ ლოყებაწითლებულ ქართველ ეპისკოპოსებს. ისინი ანადგურებდნენ არაგვის ორაგულებს, მტკვრის მურწასა და კარაქისფერ ციმორს. გულში ლანძღავდნენ მზარეულთუხუცესს, რომელმაც შესანიშნავი ზუთხი და ზურგიელი წიწაკითა და ნივრით „გააფუჭა“.

მათაც, ვიგრის მსგავსად, შეუტიეს ახალ ქვირითს, მაგრამ მაინც ვერ ძღებოდნენ. ვნებიანი თვალებით უყურებდნენ შამფურზე შემწვარ გოჭებსა და შებრაწულ ინდაურებს.

სმირნელი მიტროპოლიტი იოანე ახლად დაბრუნებული იყო ანტიოქიიდან, სადაც ის ჯავშანში გადაცმული ებრძოდა სარკინოზებს ხმლით. ახლა მან ისე შეუტია არაგვის ორაგულებს, რომ თვითონ ღორმუცელა „ვიგრიმ“, იგივე რაჟდენმა, ანჩელმა და მტბევარმაც კი ვერ აჯობეს მას ჭამაში.

ორჯერ გაეჩხირა ფხა ყელში. ორი ქართველი ეპისკოპოსი ეჯდა გვერდით, არც ერთმა არ იცოდა ბერძნული, მაგრამ ფარსმანი წამოეშველა, რომელიც იმ დღეს თარჯიმნად იყო მოწვეული. მან დროულად მიაწოდა ხმელი ლავაში.

გიორგიმ ბერძნულიც იცოდა და არაბულიც, მაგრამ არასდროს არაფერი უთქვამს უცხო ენაზე სასახლეში.

თავად მეფე უხალისოდ ჭამდა. ეს უგუნებობა შორენასგან გადაედო. ის სრულიად გაფითრებული და ჩუმად იჯდა „თევზისფერ ძროხასა“ და გურანდუხტს შორის, ერისთავების გაბრწყინებული (გალამაზებული) მეუღლეების წრეში, არამიწიერი სილამაზით გაბრწყინებული.

შორენას შინ წასვლა უნდოდა წირვის შემდეგ. თავი სტკიოდა და მარტო ტირილს ამჯობინებდა ჭამას, მაგრამ გურანდუხტი დაემუქრა, რომ თუ დღეს არ ეწვეოდა მეფეს, შინ მისულს თმით გაათრევდა.

ბერძენი სტუმრების სიახლოვე და მათი ენაც აღიზიანებდა მეფეს, განსაკუთრებით კი კასავილას გადამეტებული ცნობისმოყვარეობა აბრაზებდა მას.

კატეპანი კასავილა ლუკმას არ ჩაიდებდა პირში, სანამ ფარსმანისთვის არ იკითხავდა: „ამ საჭმელს როგორ აკეთებენო?“

სენატორს კიბოები ჰყვარებია. როცა კოლხურად მომზადებული კიბოები მიართვეს, ასე იფიქრა: „ამას მაინც არ ექნებაო წიწაკა“. როგორც კი შეჭამა, პირდამწვარი აფეთქდა, მოურიდებლად გადმოანერწყვა მარცხენა ხელისგულზე, შემდგომ ამისა ეკითხება ფარსმანს:

„რომელ მდინარეში იჭერენო ამ წიწაკიან კიბოებს?“

„ეს კიბოები კოლხეთის წყლებში მეფე გიორგიმ მოაშენა, რათა ზედმეტად ცნობისმოყვარე სტუმრებს ენა წასწვასო როგორმე.“

ასე უპასუხა ფარსმანმა.

ბევრი იცინა კასავილამ, როცა მისგანვე გაიგო, რომ ეს კიბოები „წიწაკიანად როდი იბადებიან“ თურმე, არამედ ხობოკვერას (კიბოს ნაჭუჭს) გამოაცლიან შიგნეულს, ბოლოდან გამოღებულ ხორცს გაურევენ ნიგოზს, წიწაკასა და ნიორს, ისევე დატენიანო ხობოკვერას კიბოსას (ისევ ჩატენიანებენ კიბოს ნაჭუჭში).

თავად კასავილა იძულებული იყო ხელით ეჭამა, რადგან მარჯვენა ხელზე მხოლოდ ორი თითი ჰქონდა შერჩენილი.

ტრაბახობდა კიდევაც: „შარშან რომის პაპთან ვიყავი მოწვეული, ბენედიქტ VIII-ს ტრაპეზზედაც ხელით ვჭამდიო.“

საქმე არსებითად ასე იყო:

როტა ცეტინიუმთან დამარცხებულ ბულგარელებს თვალები დასწვა ბასილი კეისარმა. სწორედ ნიკიფორე კასავილა ხელმძღვანელობდა ამ ოპერაციას.

ერთმა ბულგარელმა ითხოვა: „დიდ საიდუმლოს გავთქვამო, თუ სენატორ კასავილასთვის მათქმევინებთო პირადად.“

როცა მოუყვანეს მოხალისე „მსტოვარი“ (ჯაშუში) კასავილას, ბულგარელი ეცა მას ყელში. სენატორმა მარჯვენა მოუქნია, გაცოფებული ტყვე მისწვდა და სამი თითი წასჭამა ბიზანტიელ დიდებულს.

სწორედ ამ „გმირობისთვის“ მიიღო კატეპანის ხარისხი კასავილამ. ჩუმ-ჩუმად სხვას ტრაბახობდა იგი:

„ცეტინიუმთან მე დავამარცხე ბულგარელები, თხუთმეტ ათასს დავუბნელეო თვალები.“

თავი LV

– LV –

როგორც კი ნადიმი დასრულდა, კატეპანი მეფეს სასახლის ბაღშიც აეკიდა. დაუსრულებელი შეკითხვებით თავს აბეზრებდა, ეთამამებოდა, მარჯვენაზე ხელს ჰკიდებდა.

ძლივს იკავებდა თავს გაღიზიანებული მასპინძელი.

ეს ყველაფერი მით უფრო მძიმე იყო გიორგისთვის, რადგან მას ორჯერ უნდა მოესმინა ნათქვამი იმ დღეს, ბერძნულად და ქართულად.

როცა ციხეებისა და ჯარების შესახებ ორაზროვანი პასუხი მიიღო ზედიზედ, ახლა სტუმარმა მეფის ცხენებისა და შავარდნების გამოკითხვა დაიწყო.

ეტყობოდა, ეს ამბავიც სათითაოდ სცოდნოდა წინასწარ, თვით ყურშაის სახელიც კი იცოდა კასავილამ.

„ჰურრახ, პურრახ“, აღრიალდა დაცალებული ავაზა ამ დროს. ახლა კატეპანმა ავაზების გამო გაუბა საუბარი მეფეს.

„თევზისფერ ძროხას“ საფირონის თვალებიანი ნათია აეყოლებინა. ბევრი სდია სასახლის ბაღში გიორგის, ბოლოს ავაზების გალიასთან მიუსწრო მეფესა და კატეპანს.

კასავილა მოეშვა ავაზების გამო ლაყბობას, ჯერ ნათიას შეხედა, მერე დედამისს, ბოლოს გიორგის გადახედა და ეუბნება ფარსმანს:

„მეფისწული ხომ არააო ეგ მშვენიერი?“

„თვალის გუგიდან ამოღებულივით მიაგავსო მეფე გიორგის.“

როცა ფარსმანმა ეს გადათარგმნა, ცოქალას (ნათიას დედას) სახე აელეწა (შეეცვალა). გიორგიმ შეხედა ნათიას, მართლაც იპოვა მსგავსება მის სახეზე, გააჟრჟოლა, რა მოიგონა, რომ სამი თვის წინად ხარჭად აყვანა უნდოდა მისი.

უცნაურად აიმღვრა მეფე და ქართულად ეუბნება ფარსმანს:

„ამ ორთითა კატეპანს როცა შევსცქერი, მეშინია, არაფერი ამომაცალოს ჯიბიდან.“

ეს თქვა და ავაზაზე გადაიტანა მზერა, წაიბუტბუტა თავისთვის:

„საერთოდ ქურდებია ბიზანტიელები. სჯული ებრაელებს მოპარეს, ენა – ძველ ბერძნებს, ბულგარელებს – ცეტინიუმი, სომხებს – ანისი, ბასიანს გადაღმა ქვეყნები – ქართველებს, ხოლო სინდისი ვერავის წაართვეს, რადგან ასეთი რამ არ სჭირთ ჯერაც.“

„რაო, რა ბრძანაო მეფემ?“

ეკითხება ენამრავალი კატეპანი ფარსმანს.

„მეფემ ასე მოგახსენათო,“ მიუგო თარჯიმანმა, „როგორც კი ჩემი ვაჟი, ბაგრატი მშვიდობით დაბრუნდება, ტახტს გადავულოცავ უფლისწულს, კეისარს ვეახლები, წმინდა ადგილებს მოვილოცავო ბიზანტიისას.“

მეფემ ძლივს შეიკავა ღიმილი.

„თევზის ფერმა ძროხამ“ კარგად არ იცოდა ბერძნული. ასე იფიქრა: „ახლა დავიღუპე უთუოდ. მეფე დაიჯერებს, თითქოს მისგან მყავდეს ნათია, ამიერიდან ცოლად არ შეირთავს გიორგი მას, უფლისწული ბაგრატი მალე ჩამოვა და ბიზანტიონში წაყვებაო დედოფალს მეფე.“

მეფემ მოინდომა საუბრის საგანი შეეცვალა როგორმე.

ამიტომაც აკითხვინა კასავილასთვის:

„ავაზები თუ ჰყავსო კეისარს?“

უკანასკნელიც მოკვდომოდა ბასილის.

უკეთ რომ ვთქვათ, ტახტის მემკვიდრეს, კონსტანტინეს, მის ძმას, რადგან ბასილი მუდამ ლოცვითა და თვალების დათხრით იყო გართული.

ახლა ავაზების გამო დაიწყო კასავილამ ქაქანი (ბევრი ლაპარაკი).

„ფარაონის თუთმაზის პირამიდაზე ვნახეო ერთი ბარელიეფი შარშან. იქ გამოსახულ ქურუმებს მარცხენა მხარზე აქვთო ავაზის ტყავი გადაკიდებული.“

„ეგვიპტური ღმერთქალი საფეს ასე ატარებდაო ავაზის ტყავს.“

ფარსმანი აიმღვრა (გაოცდა/დაიბნა).

ეგ პირამიდა თავად არ ენახა, მას ყოვლისმცოდნედ მოჰქონდა თავი.

გაოცდა, როცა ისეთი რამე გაიგონა, რაც მას არასდროს სმენოდა.

როცა ირმების საჩიხემდე (სადაც ირმები ჰყავდათ) მიაღწიეს, გიორგიმ შეამჩნია, რომ კატეპანი აფორიაქდა (მოუსვენრად იყო). „ახლა ამ ირმების გამო წამჭამსო თავს“, – იფიქრა. შორენა შენიშნა, გურანდუხტის გვერდით განაბული (ჩუმად მყოფი).

კოლონკელიძის მეუღლემ განზრახ მიუახლოვდა მეფეს, „თევზისფერ ძროხას“ მიეახლა, მკლავში გაუყარა ხელი და შეეცადა საუბრით შეექცია როგორმე.

მეფე ამჩნევდა თავის თავზე, რომ რაც უფრო დრო გადიოდა, მით უფრო დიდი მოკრძალებით ეკიდებოდა შორენას.

ქალების მიმართ ცინიკურად განწყობილს, უცნაურად ეშინოდა რატომღაც მისი. მასთან საუბრის დროს ღელავდა, ენა ებმებოდა თითქმის.

ახლა ოდნავ ნაღვინევი იყო, გამბედაობა მოიკრიბა და ეუბნება:

„რატომ მოგიწყენია, ეკბატანას ვარდო?“

ქალმა არც კი მიიღო მეფის ქება, უსიტყვოდ დახარა თავი.

მეფემ ეს მორცხვობას მიაწერა. ახლა ეს უთხრა ქალს:

„ეგებ ნებიერას გაქცევამ დაგაღონა, არა?“

შორენას ასე უნდოდა ეპასუხა: „სხვაც ბევრი მაქვსო დარდი“, მაგრამ ისევ დუმილი არჩია.

კვლავ მოიკრიბა გამიჯნურებულმა (შეყვარებულმა) გამბედაობა.

ალერსიანად ეუბნება:

„თუ ერთ სურვილს შემისრულებ, შორენა, დღესვე ვუბრძანებ მენადირეთუხუცესს, შევაპყრობინებ შენს ნებიერას.“

„კიდევ რა გწადია, მეფევ ბატონო, ჩემგან?“

თითქმის გაღიზიანებულად უპასუხა შორენამ და ნაღვლიანად გაჰხედა ირმებს.

„შენი სიყვარული.“

იყო პასუხი.

„მე მგონია, რაც წამართვი, იგიც გეყოფა, მეფევ ბატონო, არა? მამაჩემს თვალის სინათლე წაართვი, მე – თავისუფლება, – ხოლო ჩემი გული? სხვას ეკუთვნის დიდი ხანია იგი.“

მეფე აიმღვრა (გაბრაზდა), ბრაზი წაეკიდა. ამ წუთშივე უნდოდა გაეგო, ვინღა დარჩაო სხვა? ჭიაბერი და გირშელი აღარ იყვნენ ამქვეყნად, ვინ უნდა ყოფილიყო იგი, ვისაც გაებედა მეფისთვის თავის გატოლება?

გიორგი მეფეს მღელვარება დაუცხრა, აღარ იცოდა, რა ექნა. მაგრამ საბედნიეროდ, „თევზისფერი ძროხა“ გურანდუხტს ხელიდან დაუსხლტა, ცოქალა შორენას მივარდა და ირმებზე დაუწყო ლაპარაკი.

მეფემ დრო იხელთა, ქალბატონებს ბოდიში მოუხადა და გაფითრებული გურანდუხტსა და კასავილას მიუახლოვდა.

ახლა კატეპანმა დაიჟინა: მაჩვენეთო ის საოცარი ძაღლი „კურშაი“ (კატეპანი „ყ“-ს ვერ წარმოთქვამდა. თავხედურად ხუმრობდა კიდეც: „ქართულ წიწაკასა და „ყ“-ს ვერ ინელებსო ჩემი ყელი“).

მცირე ხანს თითქმის ჩუმად იარეს ბაღში.

ძაღლების სადგომთან ისეთ ამბავს წააწყდნენ, რომ თავად გიორგიმ უხერხულობა იგრძნო, შორენა, გურანდუხტი და ნათია გაწითლდნენ, ფარსმანსა და კასავილას გაეცინათ, „თევზისფერმა ძროხამ“ ძლივს შეიკავა სიცილი.

ნებივრად იწვა ძუძუებშებერტყილი ყურშაი. სამი ლეკვი სამ მგლის ბოკვერს წაჯდომოდა.

მამალი ძაღლები ისე ტოკავდნენ, როგორც ამძუვნებულ ძაღლებს სჩვევიათ ხოლმე.

კასავილა გაოცდა, როცა შენიშნა მგლის ბოკვერებისა და ლეკვების ალერსი.

ფარსმანმა განუმარტა: ეს ბოკვერები მე მივუსვიო ყურშაის, სამივე თავად გაზარდაო ძაღლმა.

ფარსმანს მთელი დღე მოშხამული ჰქონდა სვეტიცხოვლის კურთხევისა და არსაკიძის დიდოსტატად აღიარების გამო. ბოღმამ თავხედობა ათჯერ გაუზარდა, გვერდით ამოუდგა მარტო მიმავალ მეფეს, ღიმილით ეუბნება გიორგის:

„ეგ ბოკვერები და ლეკვები ძუძუმტეებია, მეფევ ბატონო“.

გიორგის ენიშნა ქარაგმულად ნათქვამი.

წამსვე მოისაზრა: ალბათ რაიმე იცისო იმ „სხვას“ გამო მელაძუა ფარსმანმა, წაეპოტინა ზმას:

„პირდაპირ მითხარი, რისი თქმაც გინდა, ბებერო!“

„მეც გადავწყვიტე, არასოდეს მოგახსენო, მეფევ ბატონო, სიმართლე, არც პირდაპირ და არც ირიბად, რადგან შანდლები კიდევ ბევრი დარჩა სასახლეში, ვგონებ“.

„დედის სულს გეფიცები, არ დაგსჯი სიმართლის თქმისათვის, ფარსმან“.

იცოდა ფარსმანმა, ამაოდ არ დაიფიცავდა იგი დედას, ახლა ინანა: იმ დღეს რატომ არ ჩამოვართვიო ასეთი ფიცი?

„აკი მოგახსენე, მეფევ ბატონო, მშიშარანი არიან-მეთქი შენი ვაზირები. ყველას ეგ უნდა, მხოლოდ სასიამოვნო თავად მოახსენოს მეფეს, ხოლო ცუდ ამბავთა მაუწყებლად „შანდლების ქურდი“ ეგულებათ“.

გიორგიმ მკლავში ხელი წაავლო ფარსმანს, ნაბიჯს აუჩქარა, კასავილა რომ არ წამოსწეოდათ.

„ამაოდ გგონია, მეფევ ბატონო, სადედოფლოდ ერისთავის ქალს, მთელმა სასახლემ იცის, არსაკიძე ცხოვრობს დიდი ხანია მასთან“.

„იცოდე, თავი მხრებზე არ შეგრჩება, ფარსმან, თუ ამის საბუთი არ მოგიტანია თავად“.

„უფლისციხეში ბრძანდებოდი მიწისძვრის დროს, მეფევ ბატონო, არა?

ირმის დევნა საბაბი იყო მხოლოდ, შორენა გაიტაცა არსაკიძემ იმ დღეს, ფხოვის მიწაზე დაიჭირეს მერე ოსებმა.

დიდი ხანია, რაც განიკურნა მეფის ხუროთმოძღვარი, თურმანიძის მალამოებმა მას ძალიან არგო. მაინც წევს, რადგან ეგეც ხრიკია, კოლონკელიძის ასულის შესაჩვევად“.

მეფე გახელდა, მიწისფერი დაედო სახეზე.

„არა მგონია, თავი გამიტოლოს აგრე რიგად მაგ ლაზმა“.

„გატოლებაო?“

გაიღიმა ფარსმანმა.

„მეფეებს არც უტოლებს იგი თავს.

მიწისძვრის მეორე დღეს შევუარე, ავადმყოფი მეგონა, შინ არ დამხვდა ფხოვს გაქცეული. ერთი სურათი ვნახე მის მიერ ნახატი, იაკობისა და ღმერთის ჭიდილია ზედ გამოსახული.

თანაც იცოდე, ღმერთს მელქისედეკის თვალები აქვს, ხოლო იაკობს – დამხატველის.

ეგ კიდევ ცოტაა, მეფევ ბატონო, შორენა დაუხატავს, ერისთავის ასული. ყაყაჩოების ველზე დგას იგი, მხრებზე ქედნები ასხედან, ხოლო ორი დათვი, ერთი წმინდა თაფლისფერი, მეორე – წაბლისფერი, ფეხთით დავარდნია ქალს. წაბლისფერი ყველის ციხის პატრონს მოგაგონებს ზედმიწევნით, ხოლო თაფლისფერი თუ ვინ იქნება, ამას თავადაც მიხვდები, მეფევ ბატონო, უთუოდ“.

გიორგის ენიშნა ეს ყველაფერი, უფრო აუჩქარა ნაბიჯს, ისევ შეეშინდა, კატეპანი არ დაგვეწიოსო.

„თუ ეგ საბუთებიც გეცოტავოს, მეფევ ბატონო, მე ცნობები მაქვს ეჭვმიუტანელი, ხანდახან შაბათობით დადის მასთან გვიან ღამით შორენა, თუ კარგად გასჩხრეკენ რატისეულ დარბაზს, სხვა საბუთებსაც აღმოაჩენს მახვილი თვალი“.

კიდევ უნდოდა რაღაც ეკითხა ფარსმანისათვის მეფეს, მაგრამ „თევზისფერი ძროხა“ და კატეპანი წამოეწივნენ მათ.

მეორე დღეს კატეპანმა დანარჩენი სტუმრები დატოვა სასახლეში და ბიზანტიონს წავიდა.

თავი LVI

– LVI –

როცა კეისარმა ბასილიმ სიკვდილის მოახლოვება იგრძნო, საქართველოში გამოისტუმრა საპატიო მძევალი. ბაგრატ გიორგის ძეს, კატეპანი დოკიანი გამოაყოლა დიდძალი ამალით.

ბიზანტიის ტახტის მემკვიდრე, კონსტანტინე აღარსად ჩანდა.

წიგნი მისწერა სასწრაფოდ ძმას, მაგრამ ვაზირებმა გადამალეს წერილი.

რამდენჯერმე გაიმეორა კეისარმა ბრძანება, არ გაუმხილეს ლოგოთეტებმა სიმართლე.

ბოლოს თავად შეაკაზმვინა ცხენი. გაემართა ტახტის მემკვიდრის საძებნად.

ვაზირებმა იცოდნენ: სიძვის ქალებთან ქეიფობდა კონსტანტინე ნიკეაში იმ დღეს.

მიკიტნის სისხლი უფრო ჭარბად მას გამოჰყოლოდა.

კარგად იცოდა: სახრჩობელა და მოწამვლა კეისრის გვირგვინის თანმხლები იყო ბიზანტიაში. ამიტომაც ლოთობდა. უწესო ქალებში ატარებდა დროს, მხოლოდ ხანდახან ვარჯიშობდა თვალების დაწვაში ტახტის მემკვიდრე.

როცა ცხენზე ამხედრებული ბასილი კონსტანტინოპოლის ქუჩებში გამოჩნდა, შეძრწუნებული ხალხი სარდაფებში გადაიმალა. ხოლო ვაზირებს უფრო მეტად შეეშინდათ, მალემსრბოლები გაგზავნეს, ძლივს მოათრიეს გალეშილი კონსტანტინე ბიზანტიონში.

თავად შეიყვანა ბასილიმ მთვრალი ქრიზოტრიკლინის ოქროს დარბაზში. ტახტზე დასვა საკუთარი ძმა, წითელი წაღები გაიხადა და ჩააცვა ფეხზე, გვირგვინი თავზე დაადგა. მერე ფეხთით დაუვარდა და თაყვანი სცა კეისარს, უკვე კონსტანტინე IX-ს.

იმავე კვირას ახალმა კეისარმა მდევარი გამოაკიდა კატეპანსა და ბაგრატს.

მალემსრბოლებმა გზაში მოუსწრეს ტაოს საზღვარზე მოსულებს. წიგნი გადასცეს კატეპანს.

„ღვთის განგებით გარდაიცვალა სანატრელი ბასილი მეფე, ჩემი ძმა“, – იუწყებოდა კონსტანტინე კეისარი, – „ახლა უკვე სადაც მიწევნული იყოს ჩვენს სამფლობელოში, ბაგრატ, გიორგი აფხაზთა ხელმწიფის ძე, უკან დააბრუნეთ და მოვიდეს ჩვენს წინაშე“.

ლაშქრიანად შეეგებნენ ბაგრატს ტაოელი, მესხი და ქართლელი აზნაურები, ბიზანტიელებმა ძალას მიმართეს, მაგრამ მეფის ჯარები შეებრძოლნენ, კატეპანი დოკიანი და მისი ჯარი უკუაქციეს, ხოლო უფლისწული მეფე გიორგის მოჰგვარეს.

დიდი ზეიმი გაიმართა უფლისციხეში, მელქისედეკმა სამშვიდობო პარაკლისი გადაიხადა სვეტიცხოველში, გახარებული იყო მთელი საქართველო, კავკასიონიდან ბასიანამდე.

გიორგი მეფეს ამ ამბავმაც ვერ გადაჰყარა უგუნებობა.

თრიაქის წევას უმატა, ნადირობდა გამუდმებულად...

თავი LVII

– LVII –

არსაკიძეს მართლაც არგო თურმანიძის მალამოებმა. უკვე ჯოხით წამოდგომას ახერხებდა თავად.

ხუთშაბათს გათენებამდე ადგა. შუაღამის შემდეგ დაასრულა თავისი „სიზმარი“.

სწორედ იმ დღეს ხათუთიამ მოუტანა შორენასგან წიგნი. თუ კარგი ამინდი იქნა, შაბათ დილას დედა აპირებსო ზედაზენს წასვლას, საღამოს გამოგივლიო უთუოდ.

დიდი ხანია, რაც გურანდუხტი ზედაზენს წასვლას აპირებდა, რამდენიმე შაბათი ისე გავიდა, აღარსად ჩანდა შორენა.

ასე ივარაუდა კონსტანტინემ: გაავებული გურანდუხტი ფხიზლად მწყემსავსო თავის ქალს.

პირაღმა იწვა დაჭრილი ოსტატი. დარბაზის სარკმლიდან უთვალთვალებდა ცას. ღრუბლების მოძრაობას აკვირდებოდა. ამას ნატრობდა: გამოიდარებდესო შაბათამდე, ნეტავ.

ხუთშაბათს, საღამოს ცა მოიწმინდა, მაგრამ ეროსით შეპყრობილს სულწასულობა წამოეძალა, ფრჩხილით გადააცალა ბარძაყის ჭრილობას კანი, თუმცა მკურნალი უკრძალავდა, ხელი არ ახლოო იარას.

იმავე საღამოს სიცხე მისცა, ნონაი მკურნალთან გაიქცა, იწვა პირაღმა უპატრონო ავადმყოფი, პირი უშრებოდა, სწყუროდა წყალი.

შემდგომ ამისა, უცნაურად წაეწყვნენ უბედური ამბები ზედი-ზედ ურთიერთს, როგორც ეს ხდება ხოლმე ხანდახან.

* * * * * * *

დიდხანს უჩიჩინებდა ფარსმანი ცოლს, ხურსისეულ სასახლეში წადი, საწმერთული მოპარეო შორენას, მაგრამ ვარდისახარი ყოყმანობდა მაინც.

სწორედ ხუთშაბათს თავის ტკივილმა წამოუარა ქალს, ასე იფიქრა: ეგებ გურანდუხტს ექნესო შაკიკის წამალი.

შორენა და მისი მოახლეები სამთავროს წაეყვანა კოლონკელიძის მეუღლეს, მარტო ხათუთაი დაუხვდა შინ.

წყლის მოსატანად გაგზავნა სტუმარმა ხათუთაი, თავად, გამოსძებნა შორენას საწმერთული, ხოხბისყელისფერი, რომლის მცხეთაში ჩამოტანას ერისთავი გირშელ და ორი ათასი მონასპა შეეწირა.

შეღამებული იყო უკვე, როცა რატისეულ სასახლეში შევიდა ვარდისახარი, ნონაი არსად ჩანდა, ამიტომაც ჯერაც არ იყო ანთებული ჭაღები.

ფეხაკრეფით შეიპარა და სასთუმალს ქვეშ ამოუდო სიცხიან ავადმყოფს შორენას საწმერთული.

არსაკიძე ბოდავდა იმ წუთში, ნონაი ეგონა, ამიტომაც შეეკითხა:

როდის მოვაო მკურნალი?

მოვაო, მოვაო, - წაიბუტბუტა ვარდისახარმა ყრუდ, - ავადმყოფს მიხედა, ლანდზე უსწრაფესად გაქრა.

* * * * * * *

შაბათ დილას ისევ დაიწყო წვიმა, მაგრამ აღარ შეუმჩნევია ეს, საღამოს გამოეპარა შორენა დედას.

აქელებულმა შეირბინა ავადმყოფთან, დიდხანს ვერ დარჩა მაინც.

მეფეს გაემჟღავნებინა ფარსმანის ჭორები გურანდუხტისათვის, თმით დაუთრევია შორენა დედას. „ბოზი“ უძახა თურმე და „ვიღაც კალატოზის სიძვის ქალი“.

შორენას სურათის ამბავი არც გახსენებია, მით უმეტეს, არც მის დამხატველს (არსაკიძეს).

შორენამ შეამჩნია, რომ მისი ბავშვობის მეგობარი ძალიან ცუდად იყო. თვალცრემლიანმა შორენამ ის ნონაის მიაბარა.

შორენა შეევედრა ნონაის: „ბოდოკია გაგზავნე ფხოვში. მე ამ მდგომარეობაში ვარ, დედაჩემი იხმე, იქნებ მისმა ალერსმა განკურნოს“.

შორენამ ავადმყოფს გახურებული ლოყები დაუკოცნა და უთხრა: „თუ მოვახერხე, შაბათს შემოგივლი“.

ტირილით მოვიდა და ტირილითვე წავიდა უკან.

შორენა ჯერ კიდევ არ იყო გასული რატისეული ხილნარიდან, როცა მას ლანდი შემოეხეტა. კოლონკელიძის ასულმა დაზვერა ლანდი, რომელიც ფეხაკრეფით ავიდა ქვის კიბეზე.

ნონაი თავის ოთახში დაბრუნებულიყო და სამკურნალო ბალახებს ხარშავდა.

შემოსულს ავადმყოფმა წყალი სთხოვა.

ნონაიმ მაშინვე მოუტანა წყალი. მან დაათვალიერა დარბაზი, გაუჩხრიკა არსაკიძეს სასთუმალი და იპოვა ხოხბისყელისფერი საწმერთული.

მსტოვარმა ის მეფეს მიუტანა და თან ამცნო, რომ ხილნარშივე გადააწყდა კოლონკელიძის ასულს.

მან მეფეს ორივე სურათის შინაარსი დეტალურად უამბო.

* * * * * * *

ყოველი საგანი მაშინ იწყებს წაქცევას, როცა წონასწორობას კარგავს.

მეფე გაცოფდა, აზვავდა, ეროსისგან გახელებულმა წონასწორობა დაკარგა.

ეს ყველაფერი ერთმანეთს დაემატა. მალემსრბოლის მოლოდინში გიორგი თრიაქით დამთვრალიყო. იმავე საღამოს მას მელქისედეკი ეწვია.

კათალიკოსმა, როცა გაიგო, რომ არსაკიძეს, ლაზს, მკრეხელური სურათი დაუხატავს, გაახსენდა თავისი ქადაგება სამთავროს ტაძარში. წარმართობის შიშმა კვლავ წამოუარა და ხელი აიღო ხუროთმოძღვრის დაცვაზე.

მეორე დღეს მელქისედეკი ბიზანტიონში მიმავალ სტუმრებს გაჰყვა დიდი ამალით. მეფემ ფარსმანი იხმო და კვლავ ხუროთმოძღვართუხუცესად დანიშნა.

ფარსმანმა სვეტიცხოვლის დანგრევა მოითხოვა, ხოლო განრისხებულმა გიორგიმ სვეტიცხოვლის „ცუდად ამგებელს“ მკლავის მოკვეთა მიუსაჯა.

თავი LVIII

როცა ტფილისელმა ჯალათმა დასიცხულ ავადმყოფს მარჯვენა წააცალა, თვით საღირასაც ცრემლი ჩამოსდიოდა ერთადერთი თვალიდან.

– LVIII –

მეორე დღესვე, კათალიკოსის მოსაყდრის, რაჟდენის საიდუმლო ბრძანებით, კვეტარის ერისთავის, კოლონკელიძის ასული, შორენა, ბაგინეთის სადედო მონასტერში მონაზვნად აღკვეცეს.

მას შუშანიკი დაარქვეს, რადგან ასეთ შემთხვევაში მონაზვნად აღკვეცილს მხოლოდ სახელის პირველ ასოს უცვლელად უტოვებდნენ.

შორენასთვის ეს სასჯელი მოულოდნელი არ ყოფილა.

მას ასე ეგონა: „მეფეს ცოლობაზე უარი ვუთხარი, განრისხდა და სამაგიერო მომიგო“.

ამასაც მშვიდად შეხვდა იგი, რადგან კარგად იცოდა: ერისთავის ასულს ხუროთმოძღვარს, ლაზს, არ მიათხოვებდნენ.

მცხეთაში მაინც აუტანელი გახდა ცხოვრება. გაბოროტებული გურანდუხტი დღედაღამ გესლავდა თავის ერთადერთ ასულს.

მცხეთის ჭორებმა თავი მოაბეზრეს შორენას. ოდესღაც მისი ერთგული მოახლეებიც აჰყვნენ სეფექალებისა და ერისთავთა ცოლების სისინს, სასახლესა და გურანდუხტს შორის ენას ატარებდნენ.

კოლონკელიძის მეუღლე სრულიად უღირსად იქცეოდა.

დიდხანს ცდილობდა მეფისთვის როგორმე ემაჭანკლა, მაგრამ როცა ვერაფერს გახდა, დაუზოგავად სცემდა და ლანძღავდა შორენას.

„შუშანიკს“ სადედო მონასტრის მდებარეობა მოეწონა. აქედან მთელი მცხეთა ხელისგულზე ჩანდა.

მონასტრის გარშემო კვიპაროსები იდგნენ. საღამოს ისინი გიშრის შანდლებივით ეჯიბრებოდნენ ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას.

აქედან შორს იყო სასახლის ჭორები, ერისთავთა ცოლების სისინი. კავკასიონის მწვერვალები ჩანდნენ, სრულიად მშვენიერი, საფირონის გოლიათებივით.

დილას და საღამოს ირგვლივ მოჯარულ მთებს ისეთი სპეტაკი ღრუბლები ეფინებოდნენ, როგორც ბავშვების უცოდველი სიზმრები.

ეს სუფთა სენაკებიც მოეწონა შუშანიკს. ფხოვში გაზრდილი ქალი დიდად მორწმუნე არ იყო, მაგრამ სიამოვნებით ისმენდა სძლისპირებს, თვითონაც გალობდა მწუხრისას.

სხვა დებთან ერთად ამზადებდა საჭმელს, სენაკებს გვიდა, ჭურჭელს რეცხავდა, ძონძებს კერავდა, ნუშის გულივით თეთრი ხელებით ხეხავდა ქვაბებს.

ერთხელ მასთან ჭაღარა მონაზონი, და ეფემია, მივიდა, ხელიდან სპილენძის ქვაბი წაჰგლიჯა და უთხრა: „ცოდვაა ეგ ხელები ამ ქვაბების სახეხად“.

შუშანიკმა მოხუცებულ მონაზონს არ დაანება და უთხრა: „უმცროსი უნდა ემსახუროს უფროსს“.

ეფემიამ უპასუხა: „რა გახდა, ქალო, შენი უმცროსობა, შენც ჭაღარა ხარ და მეც, ორივე მოხუცები ვართ მე და შენ!“

ეს უთხრა ეფემიამ, მოეხვია შუშანიკს, გადაუკოცნა მისი მშვენიერი, ცვილისფერი ლოყები, უფრო სწორად, ძველთუძველესი სპილოს ძვლის ფერის.

დაუკოცნა მისი ნაადრევი ჭაღარა, ბავშვივით მიიხუტა მკერდზე.

ეფემია ნაყვავილევი იყო, სახით მახინჯი, მაგრამ სულით სპეტაკი და მრავალთა ჭირთამთმენი.

ბედს სიყრმიდანვე შეძულებოდა იგი. კლარჯეთში ვიღაც დიდ ვაჭარს უყიდია ქალი, შემდეგ უფლისციხის მონათა ბაზარზე ერთი ირანელისთვის მიუყიდია.

ირანში ეფემია ქართველ მეღვინეს შეუძენია, ბოლოს მხევლის პატრონი მცხეთაში ჩამოსულა, გაუთავისუფლებია და მეორე დღესვე მომკვდარა.

ეფემიას ცხოვრებაც ამ ხეტიალში დასრულდა, ბაგინეთის სადედო მონასტერს შეეკედლა.

დედის გულარძნილობით დამწუხრებული შორენა შვილივით მოეკიდა ეფემიას. ღამით მრავალტანჯულ ქალს მიიწვენდა, ეფერებოდა ბნელში მის მშვენიერ თავს, ჩუმად ტიროდა შუშანიკი ბავშვივით...

„დედა ეფემიას“ კვიცივით უკან დასდევდა, ხანაც განმარტოვდებოდა მონასტრის გვერდით, კვიპაროსის ქვეშ, და გადაჰყურებდა ძირს გადაშლილ მცხეთას.

ამას ნატრობდა მხოლოდ: თავისი საყვარელი უტას ჯანმრთელობის ამბავი გაეგო როგორმე.

ეს იყო ოღონდ, აქაც არ ანებებდნენ მარტო ყოფნას შუშანიკს.

მისი სილამაზის, მისი უდროო ჭაღარის გამო ლაპარაკობდა დიდი და მცირე.

თვითონ არავის უმხელდა თავის ვინაობას, მაინც დაიწყეს ქალებმა ჭორები, ათასნაირი ზღაპრები შეთხზა მოცლილი ქალების უქმმა ფანტაზიამ.

„შუშანიკი“ მდაბიორის ქალი ყოფილაო. ერთი გუთნისდედა ყვარებია, მოხუც ერისთავს მიათხოვესო ძალით.

ეს გუთნისდედა აყირავებულ სახნისზე წამოგებულა, შუშანიკი ბებერ ერისთავს გამოქცევიაო.

დები გამუდმებული გამოკითხვით აწუხებდნენ მოკრძალებულ მონაზონს და, როგორც მახინჯ ქალებს სჩვევიათ ხოლმე, უკან დასდევდნენ, უჭვრეტდნენ, როცა მარტოკა მოახელებდნენ. მკერდზე მიიკრავდნენ და კოცნიდნენ.

ჯვალოს სამოსმა კიდევ უფრო დაამშვენა მისი სახე. სძლისპირების გალობის დროს იგი მჭმუნვარე ყინცვისის ანგელოზს მიაგავდა.

ერთხელ საღამოს ლოცვის შემდეგ, კვიპაროსის ქვეშ ისხდნენ ეფემია და შუშანიკი.

მოშორებით ალვის ხე იდგა ქარაფის კიდეზე, კლდის გადაღმა თვალშეუდგამი უფსკრული იყო.

მდუმარედ შესცქეროდნენ ჩამავალი მზის სხივთა თამაშს სვეტიცხოვლის გუმბათზე.

მაშინ ტაძრის თავი ოქროს ფურცლებით იყო გადახურული და ეს სანახაობა ძალიან ახარებდა თვალს.

ვიღაც ენაჭარტალა მონაზონი უკითხავად მიეკედლა ამ ორს.

მათ ფეხებთან დაცუცქდა, სვეტიცხოველს გადახედა. ამოიოხრა და უფროს მონაზონს ეუბნება:

„იცი, დედაო ეფემია, რა მომხდარა გუშინ მცხეთაში?“

ეფემიას ყოველგვარი კავშირი ჰქონდა გაწყვეტილი ამ ცხოვრებასთან, გულგრილად ეუბნება ცნობისმოყვარეს:

„რა მომხდარაო, დაო?“

„ამ ტაძრის ხუროთმოძღვარს, ვიღაც ლაზს, შეჰყვარებია ერისთავის ასული. ის ქალი ძალიან ლამაზი ყოფილა. მეფე გიორგის ის საცოლედ ნდომია, მაგრამ იმ სულელმა დედოფლობას ხუროთმოძღვრის სიყვარული არჩია თურმე.

ეს მეფეს გაუგია, მერე შეყვარებულები წაუსწრეს თურმე. ქალი გაქცეულა, მაგრამ საწმერთული დარჩენია ხუროთმოძღვრის სასთუმლის ქვეშ. მეფე გიორგი განრისხებულა, ქა, ბოლოს იმ ლაზისთვის მკლავი მოუჭრიათ“.

ამ ამბის გამგონე შორენას მიწისფერმა გადაჰკრა, თვალები სრულიად ჩაეფერფლა.

გაახსენდა: მართლაც რომ დაიკარგა ხოხბისყელისფერი საწმერთული, ორი კვირის წინ. ცოტა ხანს გატვრინული იჯდა, მერე წამოდგა, მთვარეულივით წაბარბაცდა ქარაფისკენ. ალვის ხემდე რომ მიაღწია, ეფემიამ მიაძახა:

„სად მიდიხარო, შუშანიკ!“

„ახლავე მოვალო, დედაო ეფემია“.

ეს თქვა, პირჯვარი გადაიწერა, გაგიჟებულივით დაბარბაცდა და ქარაფიდან გადაეშვა შორენა.

ჯერ ისე მხრებგაშლილი წავიდა ძირს, როგორც ფრესკის ოსტატები გაფრენილ ანგელოზებს ხატავდნენ ხოლმე. მერე, დიდ მანძილზე სრბოლისას ორჯერ გადატრიალდა ჰაერში და როცა კლდის ქიმზე თავით დაეცა, მიწამდე არ დაჰყოლია სული.

– LIX –

თავი LIX

ხელახლა იფეთქა შავმა ჭირმა მცხეთაში. სამთავროს მონასტრის მამა სტეფანოზი მოკვდა. სარკინოზებმა მტკვრის გადაღმა სოფლებს ჩამოუქროლეს. მელქისედეკმა გააშენა ეს სოფლები ოდესღაც. სვეტიცხოველს სიგელით შეუმტკიცა.

ჯარი დაადევნეს, მტერი გააქციეს.

ბერი სტეფანოზის დასაფლავებაზე სიტყვა წარმოთქვა მთავარეპისკოპოსმა, რაჟდენმა.

მან თქვა: „მწვალებლები გვყავს მცხეთაში, ამიტომაც არ გვშორდება ჟამი“. ბოლოს პირუთვნელად ამხილა ფარსმან სპარსი, ის არისო მწვალებელთა მამამთავარი.

გიორგი უფლისციხეში იყო.

გააფთრებული ბრბო შინ მიეჭრა ფარსმანს, ჩაქოლვას უპირებდნენ, მაგრამ გაიოზ ბერმა მოუსწრო და თქვა: „დავდაღოთ ეშმაკის თანაზიარი“.

გაახურეს სპილენძის ტვიფარი, მელის სახისა, და შუბლზე დაარტყეს მწვალებელს.

არც უფლისწულს ბაგრატს უყვარდა ფარსმანი. მისი მოკვლა უნდოდა, მაგრამ მიმინოების მკურნალი და მჩხიბავი სხვა არავინ გამოჩნდა.

ბოლოს მცირე საბაბმაც იკმარა: ბაგრატს მიმინო გაუხდა ავად. ფარსმანმა ფრინველს ოყნა გაუკეთა.

განკურნების ნაცვლად მიმინო მოკვდა.

ახალგაზრდა ბატონი გაბრაზდა და თქვა: „ეგ წარმართი ციხეში ჩააგდეთ!“ ბედის ბორბალი ისევ დატრიალდა. პატიმარი ციხიდან გაიპარა და ფარულად სარკინოზებთან (არაბებთან) გაიქცა. დიღომთან ის მეფის ჯარებმა შეიპყრეს. ფარსმანი დიდხანს აწამეს. ხელის ფრჩხილებიც კი დააძვრეს, მაგრამ მან მაინც არ გაამჟღავნა ჯავარდენების (ფოლადის იარაღის) გამაგრების საიდუმლო. ამ წამების დროს მოხუცი შემოაკვდათ. ასე რომ, ღვინის ქურდი (ფარსმანი) უმნიშვნელო მიზეზის (თხლის) გამო მოკლეს.

იმ დღეს ვიგრი მცხეთის სასახლეში ცუდ ხასიათზე მოვიდა. წინა ღამეს მეფე და უფლისწული წაეკიდნენ ერთმანეთს. ეს ამბავი ასე დაიწყო: ბაგრატს წიგნი მოუვიდა ბიზანტიიდან. ვახშმის შემდეგ გიორგიმ ბიზანტიელების ლანძღვა დაიწყო. უფლისწულმა მამას ასეთი რამ უთხრა: „საუბრის დროს თავშეკავება გმართებთ, მეფევ ბატონო. იმ დღესაც ცუდად მოიხსენიეთ კეისარი და მთელი ბიზანტია.“ ფარსმანს სულ სხვა რამ უთარგმნია კასავილასთვის იმ დღეს. ხოლო ბიზანტიელი სტუმრების წასვლის წინ, მან თქვენი ნაბრძანები დეტალურად გადასცა კატეპანს. კასავილამ ახალ კეისარს მოახსენა ეს ამბავი, ამიტომაც გამომაკიდესო მდევარი (მდევრები) უკან. მეფე გაცხარდა და ვაჟს უყვირა: „შენც გაგაფუჭეს ბიზანტიელებმა! კარგი უქნია ფარსმანს, უჩემოდ რომ უთხრა კასავილას სიმართლე პირში!“ (გულში კი სხვას ნატრობდა: „ნეტავ შემეძლოს მეორეჯერ მოვკლა ფარსმანი.“)

მეორე დღეს დიდ დარბაზში მთავარეპისკოპოზი რაჟდენი შემოვიდა. მეფე ნარგილესთან (წყლის საწრუპი მოწყობილობა) იჯდა და თრიაქს (ნარკოტიკულ ნივთიერებას) ეწეოდა. ვიგრამ მიმოიხედა და როცა დარწმუნდა, რომ სხვა არავინ იყო, გიორგის შორენას დაღუპვის ამბავი ამცნო. მეფე უსიტყვოდ წამოდგა, საწოლის დარბაზში შევიდა. მესაწოლე (მსახური) გაუშვა, კარები თავად გადაკეტა. ინით (მცენარეული საღებავით) შეიღება წვერი, ისევ უბრალო ადამიანის სამოსი ჩაიცვა. საღამოს უშიშარაისძე, პიპა, დაიბარა. ამის შემდეგ, არავის უნახავს, როგორ გავიდნენ სასახლიდან ორივე, ან როგორ გაიყვანეს ცხენები საჯინიბოდან.

ერთი კვირის განმავლობაში ასე ეგონათ: მეფე სანადიროდ წავიდა საფურცლეში, შემდეგ უფლისციხეში ეძებეს, მალემსრბოლები (მალე მოსიარულეები) გაგზავნეს ორივე ადგილას. მისი მნახველიც ვერავინ იპოვეს. ერთადერთი ნუგეში ის იყო, რომ მადევარი ძაღლი, ყურშაი, არსად იყო. აფხაზეთში შიკრიკები (მალემსრბოლები) გაგზავნეს, თმოგვში მოიკითხეს, ფანასკერტის ციხეშიც არ აღმოჩნდა. მტკვარსა და არაგვში მებადურებს აძებნინეს. არც მეფე ჩანდა სადმე, არც მალემსრბოლი უშიშარაისძე. მხოლოდ ერთი რამ გაახსენდა უფლისწულს, უკვე ბაგრატ მეოთხეს: „იმ უბედურ ღამეს ვიღაცამ მაკოცა ძილში. მინდოდა მენახა, მამა თუ იყო-მეთქი. მაგრამ ძილმა წამძლია.“ ბოლოს ხალიფას ალ-ჰაქიმის იდუმალი გაუჩინარების ამბავი გაახსენდათ და სასახლეში მეფე გამოიგლოვეს (გარდაცვლილად ჩათვალეს და გლოვა დაიწყეს).

თავი LX

ირმის ყვირილის დრო ჯერ შორს იყო, მაგრამ თრიალეთის ტყეებში მაინც დაეხეტებოდნენ გლახუნი და პიპა. უმეტესად ღამეს მეჯოგეების კარვებში ათევდნენ, ხანდახან კი სოფელ იწროში ერთ მიტოვებულ ქოხს შეაფარებდნენ თავს. ხმას არავის სცემდნენ, არც არავის უმხელდნენ თავიანთ ვინაობას. ერთ დილით, მეჯოგის კარავში მწოლიარე ავშანისძე ირმის ბღავილმა გააღვიძა. გლახუნას წინა დღის სიარულისგან ისე მაგრად ეძინა, მცხეთის სასახლეში ეგონა თავი. გვერდი იბრუნა და განაგრძო თვლემა (ძილი). მეორეჯერ დაიქუხა ირემმა, შეკრთა და წამოვარდა მძინარე. პიპა სასწრაფოდ გააღვიძა, ყურშაი აიყოლიეს და ირმის ბღავილს გაჰყვნენ. უშიშარაისძე ძაღლის გარეშე მიდიოდა. სწორედ ის გადააწყდა ხარს, ესროლა ისარი, მაგრამ ააცდინა. გლახუნა ფურს დაედევნა, ისიც ლომისფერი იყო და ძალიან ჰგავდა ნებიერას. ნაშუადღევამდე მისდევდნენ ირემს პატრონი და ძაღლი, ორჯერ შემოაბრუნა მადევარმა, ბოლოს მძიმედ დაჭრილი ნადირი დაეცა. როცა გლახუნა მიუახლოვდა, ის იწვა წინა მუხლებზე დაჩოქილი, დრუნჩი (ცხვირ-პირი) მიწაზე დაედო და საწყალობლად ხვნეშოდა ფური. მონადირეს წესისამებრ უნდა მოეკლა, სატევარი (ხანჯალი) იძრო, მაგრამ ცხოველი ისეთი მშვენიერი და უმწეო იყო, გლახუნამ იარაღი ისევ ქარქაშში (იარაღის ჩასადები) ჩააგო. ქარაფზე (კლდეზე) გადადგა. უშიშარაისძეს უძახა, მაგრამ ის არსად ჩანდა. ახლა ხეზე ავიდა, უყივლა, უსტვინა, მაგრამ ყველაფერი ამაო იყო. იფიქრა: „ავიყვანო ხელში.“ მოეჭიდა ირემს, მართლაც ატარა მცირე მანძილზე, ბოლოს ნადირს ეტკინა ჭრილობა, დაიბღავლა, ორივე მიწაზე დაეცა. სწორედ ამ დროს გლახუნას ნაწლავები გადაესკვნა (მუცლის ძლიერი ტკივილი დაეწყო). წამოდგომა დააპირა, მაგრამ წელი ვერ გაასწორა. თავი ჯერ კიდევ მსუნთქავ და თბილ ცხოველს დაადო. მოეწონა მისი სასიამოვნო სუნი. „სიკვდილი მოვიდაო,“ გაიფიქრა, თან შორენას იხსენებდა, იმ რამდენიმე ბედნიერ წუთს, რომელიც კვეტარის ციხეში გაატარა. ბოლოს პიპამ მოუსწრო, ბავშვივით აიყვანა მომაკვდავი მეფე, ირემი ტყეში დატოვა და ძლივს მიათრია იწროში. უშიშარაისძეს ეგონა, რომ უბრალოდ ძარღვი გაესკვნა (კუნთი დაეჭიმა). სამოსი გახადა და გაოცდა, როცა დაინახა ხმლის დარტყმებისგან დაჩეხილი სხეული, სრულიად ახალგაზრდა ვაჟკაცის სხეული. მუცელს უზელდა, მაგრამ შენიშნა, რომ მეფე უარესად ხდებოდა. მკვდრისფერი დაედო სახეზე, თვალები დახუჭა. შემდეგ ისევ შეუწითლდა ლოყები, თვალები გაახილა და პირაღმა (ზურგზე) მწოლიარე ეუბნება: „ამ სახლში ხომ არავინაა შენს მეტი, პიპა?“ „არავინაა, მეფევ ბატონო.“ „კარგია, პიპა, შენს მეტი რომ არავინ დაესწრო ჩემს სიკვდილს.“ „რა დროს სიკვდილია, რას ბრძანებთ, მეფევ ბატონო?!“ „არა, ჩემი დღეები უკვე დათვლილია. მომწვდა გველისფერი წმინდა გიორგის რისხვა, მე მივდივარ ამ ქვეყნიდან, პიპა. უამბე ჩემი ნათქვამი ყველას, ვინც მომიკითხავს. ბაგრატ უფლისწულსა და უკანასკნელ მეხამლესაც (იარაღის მტვირთველი) უამბე, პიპა. მე მრავალი ცოდვა მიმიძღვის ამქვეყნად, როგორც მეფეს, ისე როგორც კაცს. თითქმის ყველა ჩემი ღირსება და ყველა ნაკლი ხალხისა მიტარებია. ვაჟკაციც ვიყავი და მშიშარაც, კეისარს ვებრძოდი, მეშინოდა ხვიარას (მცენარე) ფესვების, ამაყიც ვიყავი და ლოთიც, მაგრამ ჩემი ხალხისთვის არასოდეს მიღალატია, პიპა. ჩვენი უბედურება ამჟამადაც ის არის: ჩვენში მოღალატეები სჭარბობდნენ (მეტი იყვნენ) ერთგულებს, არა სხვისი, არამედ საკუთარი თავის, თავისი ხალხის მოღალატეები. კარგად ვიცი, თვით ჩემს მსტოვრებში (ჯაშუშებში) ნახევარი ბიზანტიელებს ჰყავდათ მოსყიდული, ნახევარი სარკინოზებს (არაბებს). როცა ხალხს ამდენი მოღალატე ჰყავს შინა (საკუთარ ქვეყანაში), მაკედონელიც ვერ გაამარჯვებინებს მას. ბასიანთან აზნაურებს რომ არ ეღალატნათ, იქაც ვძლევდი (ვერეოდი) ბასილი კეისარს, იცოდე. თუ მთელმა ერმა გამარჯვება არ მოინდომა, მაკედონელიც ვერ უშველის, პიპა, რადგან ჯერ არსად გაუმარჯვნიათ მშიშრებსა და მსტოვრებს. სიყრმე (ბავშვობა) და სიჭაბუკე (ახალგაზრდობა) საქართველოს შევალიე, მაგრამ ქართლელები „აფხაზს“ მეძახდნენ, ხოლო აფხაზები – „ქართლელების მსტოვარს“ მიწოდებდნენ ბაგრატოვანს, ლაზს. დამანელა (გამანადგურა) აზნაურებისა და სარდლების კინკლაობამ (კამათმა, შუღლმა), პიპა. ჩვენში ყოველ ნაბიჭვარს (უღირსს) აზნაურობა სწყურია, ყოველ ნაცარქექიას (არაფრის მაქნისს) – სარდლობა. მუდამ ბიზანტიელებს ეგებოდნენ ფეხქვეშ ჩვენი სულელი აზნაურები და ღორმუცელა (გაუმაძღარი) ეპისკოპოსები, მეფეები მწვანე ეტლებს მიეტრფოდნენ (მოსწონდათ, ეტრფოდნენ) და ბიზანტიურ ხარისხებს. ამიტომაც არ მიყვარდა პაპაჩემი – გურგენ მაგისტროსი, მამაჩემი – ბაგრატ კურაპალატი, და მცხეთიდან გაქცევის წინა ღამეს ჩემს ვაჟს წავეკიდე, ბაგრატს. ჩვენი უბედურება ის არის: სხვის ფანდურზე ბუექნაობა (სხვის დაკრულზე ცეკვა) გვიყვარს, ამიტომაც მუსრს ავლებდა (ანადგურებდა) საქართველოს სხვის ქვეყნებში ატეხილი ჭირი (უბედურება). ხალხიც აზნაურებს ბაძავდა, პიპა, ამიტომაც მშვენიერს „უცხოს“ უწოდებდნენ, კარგ ქართულ თხილს „ბერძნულს“, ხოლო საუკეთესო ცერცვსაც „ბერძნულს“. სიმთვრალეში კარგი ვაჟკაცები ვართ და კარგი რიტორები (მჭევრმეტყველები), პიპა, ეგაა ოღონდ – სიფხიზლის დროს ჩადენილი ცუდკაცობა (ცუდი საქციელი) სიმთვრალეში გვავიწყდება ხოლმე, ხოლო ქეიფის დროს დანაქადები (დაპირებები) უკვე აღარ გვახსოვს გამოფხიზლებულთ. მეც მჭირდა ეგ სენი (დაავადება), პიპა, სიმთვრალეში მოვაკვლევინე ფხოველებს დედაჩემის დისწული გირშელ, თრიაქით მთვრალმა. ოდითგანვე (ძველი დროიდანვე) ასე მოგვდგამს ქართველებს, მუდამ ჩვენს სიმცირეს მივსტიროდით (ვგლოვობდით), რადგან მტერი უამრავი გვყავდა მუდამ, მაგრამ დიდკაცი თუ გამოგვერია, მას ისე დავკორტნით (დავჩაგრავთ), როგორც დაჭრილ ძერას ყვავები.“

მცირე ხანს დადუმდა თვალდახუჭული, უცნაურად დაემანჭა სახე. ისევ გადაედო მკვდრისფერი, შემდეგ გაახილა თვალი და უშიშარაისძეს ეუბნება: „ახლა ადექი, პიპა, მღვდელთაგანი (მღვდლებიდან) მომგვარე ვინმე, არ მიყვარს პამპულა (ფუფუნების მოყვარული) ეპისკოპოსები, უბრალო დიაკვნის პუტუნი (ლოცვის ბუტბუტი) მენატრება, პიპა.“ გავიდა უშიშარაისძე, ვიღაც ახმახი (მაღალი, გამხდარი) დიაკონი გამოსძებნა სოფელში. როცა გიორგის ადგილს მიუახლოვდა, დიაკონს გამოექცა, სვეტს მიეყრდნო და ზლუქუნებდა ეს ვეება (დიდი) ვაჟკაცი სიბნელეში. თავზე წამოადგა დიაკონი მომაკვდავს, ცალ ხელში დავითნი (ფსალმუნები) ეჭირა, ცალში კი ანთებული კელაპტარი (სანთელი) და ბუტბუტებდა: „ღმერთო სულთა და ყოველთა ხორციელთაო (ყველა სულისა და ხორციელის ღმერთო), რადგან სიკვდილი გააქრე და ეშმაკი დაამარცხე და სიცოცხლე ქვეყანას მიანიჭე, შენ უფალო, განუსვენე (დაასვენე) სულსა მონისა ამის შენისასა (შენი ამ მონის სულს)“ (სახელი და გვარი გამოტოვა, რადგან არც კი იცოდა, ვის უკითხავდა სულთათანას (მიცვალებულის სულის მოსახსენიებელ ლოცვას)) „ადგილსა ნათლისასა (ნათელ ადგილას), ადგილსა მწვანილოვანსა (მწვანე ადგილას), ადგილსა განსასვენებელსა (დასასვენებელ ადგილას), სადა იგი არა არს სალმობაი (სადაც არ არის ტკივილი), მწუხარებაი და სულთქმაი (კვნესა) და ყოველნი ცოდვანი ამის მიერ ქმნილნი საქმითანი, სიტყვითანი და მოგონებითნი (ყველა ცოდვა, რაც მან ჩაიდინა საქმით, სიტყვით და ფიქრით), ვითარცა სახიერმან (კეთილმა) და კაცთმოყვარემან (ადამიანების მოყვარულმა) ღმერთმან შეუნდნენ (აპატიე), რამეთუ (რადგან) არა არს კაცი, რომელი ცხონდეს (რომელიც გადარჩეს) და არა სცოდოს (და არ შესცოდოს), რამეთუ შენ უცხო ყოვლისაგან ცოდვისა ხარ (რადგან შენ თავისუფალი ხარ ყოველგვარი ცოდვისგან) და სიმართლე შენი სიმართლეა საუკუნო და სიტყვა შენი ჭეშმარიტ (სიმართლე).“

გიორგი გულზე ხელებდაკრეფილი იწვა, ზედა ტუჩი ნელა, ძალიან ნელა უტოკავდა, თითქოს ვიღაცას ჩურჩულებდა. მან ჩაიბუტბუტა:

„დამელოდე, დედა!“

გარედან პიპას ტირილის ხმა შემოესმა, თვალი გაახილა. ეგონა, რომ დიაკონი უშიშარაისძე იყო, ანთებული სანთელი კი ცეცხლისმფრქვეველ ხმლად მოეჩვენა. მან უთხრა:

„რა გატირებს! დამკარი, შე უღმერთო, ეგ ხმალი, ბარემ დასრულდეს ეს ცხოვრება, პიპა“.

ეს იყო მისი უკანასკნელი სიტყვები ამქვეყნად.

როცა მის ცხედარს ქუთაისში ასაფლავებდნენ, საშინელი წვიმა იყო და ქარი ქროდა.

პირველად ერთ მესაფლავეს წამოსცდა სიმართლე მისი უდროო და არეული ცხოვრების შესახებ.

როცა მოტირალები, დიდებულები და უბრალო დამსწრეები წავიდ-წამოვიდნენ, მოხუცმა მესაფლავემ ახალგაზრდას უთხრა:

„არც სიკვდილში ჰქონია გიორგი მეფეს ბედი“.

თავი LXI

– LXI –

ვაი, ჩემს საშოს, რადგან გაგაჩინე, ვაი, ჩემს ძუძუებს, რადგან გაგზარდე, ვაი, ჩემს ბაგეებს, რადგან გიძახოდი და ხმა არ გამეცი, ვაი, ჩემს თვალებს, რადგან შენ გიტირე.

ღამემ ნაბდის კარავი გაშალა ხილნარში, რატისეულ სასახლეში თავის ელჩებს აგზავნიდა.

აღარ თენდებოდა, აგვისტოს სიცხე ბნელსაც ვერ გაენელებინა.

ერთადერთი ჭაღის გარშემო თვალისმომჭრელი სისწრაფით ცეკვავდნენ ფრთამოხატული, მუქი ფერის პეპლები.

ავადმყოფი ბორგავდა, ის არც ამ პეპლებს ხედავდა, არც ღამურებს, რომლებიც ჭერს ქვეშ დაცოცავდნენ. ჩრდილები ირგვლივ ნელა მოძრაობდნენ, ჭაღის ალზე პეპლები იწვოდნენ, ძირს ცვივოდნენ განწირულები, მაგრამ ღამე მაინც ახალ-ახალ ლაშქარს უგზავნიდა ჭაღის შუქს. პეპლები ცეკვავდნენ, ჩრდილები დარბაზში ნელა მოძრაობდნენ.

მამალი ხოხობი ვაჟკაცურად ებრძოდა ღამეს წიწამურის ველზე.

არსაკიძემ თავი ასწია, სიცხისგან გაოგნებულმა. სარკმლიდან ლურჯი, სრულიად ლურჯი ცა მოჩანდა, ზუსტად ისეთი, როგორიც ქარიშხლის შემდეგ შავი ზღვაა.

ვარსკვლავები მაინც ანათებდნენ სიბნელეს, ოქროსფერ წამწამებს აფახულებდნენ.

ნონაი ბალახებს ხარშავდა თავის ოთახში და როცა ცრემლი მოაწვებოდა, კაბის კალთით იწმენდდა თვალებს.

ნონაი წუხდა, არც ბოდოკია ჩანდა სადმე, აღარც მომაკვდავის დედა.

ავადმყოფმა ისევ ასწია თავი, კონსტანტინეს ასე მოეჩვენა:

ბუს ბარტყი უხმობსო ღამეს. თვალი დახუჭა, ნელი, ნელი ხმით თქვა: „წყალი“.

ავადმყოფს სწყუროდა, იქვე იდგა წყალი. მარჯვენა მკლავი აღარ ჰქონდა, მარცხენას კი მხარში დაჭრილი ვეღარ ხმარობდა.

ხედავდა: წყალი ნაპირებიდან გადმოდიოდა. არა, ზღვა იყო ეს, ლურჯი ზღვა, ოქროს თევზები ხომ არ თამაშობდნენ შიგ?

ზღვისპირას ლაზური სოფელი და ეკლესია დალანდა, ალვის ხეები, ლაზური ოდა, ალვის ხეები, ცამდე მაღლები.

შემდეგ მთები გამოჩნდნენ, ფხოვის მშვენიერი მთები. აქაც უხვად იღვრებოდა კლდეებიდან წყალი, მაგრამ მაინც არავის მოჰქონდა იგი.

ფხოვური ქვითკირის პატარა ეზოში შავით მოსილი ქალი დაფათურობს, შავი ფხოვური მანდილი ახურავს.

ცალ ხელში სისხლიანი, შავტარიანი დანა უჭირავს. შავი ცხვრისთვის უძგერებია ყელში და წყალი კი არა, სისხლი მოთქრიალებს. არსაკიძე მისწვდა, მაგრამ დედა გაბოროტდა, ახლოს არ გაიკარა თავისი საყვარელი უტა.

კლდეებიდან იღვრებოდა წყალი, ქუხდნენ ფხოვის მშვენიერი ჩანჩქერები, მაგრამ მთებში აუტანელი სიცხე იდგა.

მოწყურებული ქორები უწყლო ცას აწყდებოდნენ.

„წყალიო“, დაიძახა არსაკიძემ უძლური ხმით და ბავშვივით იტირა, რადგან დედამაც არ მოუტანა წყალი.

შეეშინდა: არავინ ნახოსო ცრემლი. საბნიდან მარცხენა ხელი გამოიღო, თვალზე დაიფარა.

გამოემშვიდობა მთებსა და ზღვას, გამოემშვიდობა თავის ტკბილ, მაგრამ გამწარებულ სიყრმესა და სიჭაბუკეს.

ასე მოესმა ავადმყოფს: რაღაც ფაჩუნობსო კუთხეებში. რაღაც დაეცა სველ ღაწვზე, უკბინა. ხოჭო ხომ არ იყო ეს?

ამასაც გრძნობდა: საბნის ქვეშაც ფაჩუნობდა რაღაც, უცებ გააჟრჟოლა და აცახცახდა, შემდეგ ჩრდილები დარბაზში ნელა მოძრაობდნენ.

უზარმაზარი ლანდი ჩამოვიდა კედლიდან, მგლისებრმა თვალებმა გაიელვეს სიბნელეში.

და მხატვარს ებრძოდა გრძელწვერა მოხუცი, შემდეგ მან მისწვდა ჭრილობიან ბარძაყს და დიდი ბარძაყი დაუბუშა.

მოეძალა მცოცავი ლანდი, მგლისებრი თვალები შემოანათა და სული სთხოვა.

მხატვარმა მგლისებრთვალება მოხუცებულს სული არ მისცა.

დიდხანს ებრძოდა მამალი ხოხობი ღამეს წიწამურის ველზე.

* * * * * * *

ბოლოს გათენდა, გარეთ შუქმა ლიცლიცი დაიწყო, ცამ ყაყაჩოები დაათოვა მწვერვალებს, იისფერი შუქი იფრქვეოდა, როგორც ფხოვის მთებიდან ჩანჩქერები.

შორენა ჩამოვიდა კედლიდან, შავი, ხატაური ფარჩის კაბა ეცვა, ოქროსფერი თმები მხრებზე გადმოღვრილიყო, მოდიოდა ყაყაჩოების ველზე, თავთუხის თაველებს ესროდა უტას, ყაყაჩოებსა და თავთუხის თაველებს.

სამჯერ დაუჩოქა სანატრელმა, დიდოსტატს სული სთხოვა.

კონსტანტინეს თვალებიდან ცრემლი წვიმდა, მაგრამ საყვარელსაც ვერ მისცა მან სული, რადგან ის სვეტიცხოველისთვის ჰქონდა შეწირული.

გათენებამდე ჩამოვიდა ფხოვიდან დედა და როცა მორიელებისგან დაკბენილი შვილი დაინახა, გაქვავდა თურმე.

...და ეს ამბავიც ავაზის დღეს მომხდარა.

- ეპილოგი -

ათას წელს იწვიმა და იქუხა იმ დღიდან საქართველოს თავზე, ათას წელს იგორა ქვადქცეულმა სულმა.

ჩემს ბავშვობაშიც მინახავს კაცის სიმაღლე ლოდი, რომლის გამოც ასე ამბობდნენ მცხეთაში: კონსტანტინე არსაკიძის დედააო გაქვავებული.

ეს ლოდი მართლაც მანდილიან ფხოველ ქალს ჰგავდა. შარშანაც ვნახე ძველ სასაფლაოზე, მცხეთაში.

წელსაც მოვიკითხე, ასე მითხრეს: მშენებლობაზე წაიღესო სადღაც.

მას შემდეგ არ მიძებნია იგი, რადგან ამასობაში უკვე დავასწარი მშენებლობის გენიას და ქვაში ჩაკირული საიდუმლო სიტყვაში განვაცხადე.

ტფილისი.

1939 წელი.