თავი XI
პირველი მაცნე კვეტარს გაგზავნა. ჭიაბერის ფარი და ჯაჭვის პერანგი თან გაატანეს.
თავში ხელის ცემითა და ზარის ღიღინით (გლოვის ხმით) მიუახლოვდნენ მაცნეები კვეტარის ციხეს.
პირმშვენიერმა შორენამ ნუშის გულივით თეთრი ღაწვები (ლოყები) დაიხოკა, დალალები (თმის კულულები) დაიშალა, მამას მკერდზე მიეყრდნო და საწყალობლად ატირდა.
ჭიაბერი ოვსეთში იყო აღზრდილი, აზნაურ თაყაის ოჯახში. თაყაის თორმეტი ვაჟი ჰყავდა.
ძუძუმტეებმა (ძმადნაფიცებმა), როგორც კი ჭიაბერის ხმალი დაინახეს, ხმამაღალი ტირილითა და გლოვით მიუახლოვდნენ ბორდოხანს, მუხლზე მოეხვივნენ და დაიწყეს გლოვა.
თაყაი უსინათლო იყო. ითხოვა, მომიტანეთო ჭიაბერის ხმალი. ხელი მოუსვა ვადაზე, კოცნიდა ხმალს და გულდამწვარი ტიროდა.
სამასი თორიანი (ჯავშნიანი) ცხენოსანი თან ახლდა თალაგვა კოლონკელიძეს, მის მეუღლეს და ძაძითმოსილ (შავებში ჩაცმულ) შორენას.
როგორც კი ქორსატეველას ციხეს მიუახლოვდნენ, შორენამ დალალები დაიშალა, საშინელი კივილი მორთო. შაოსანი მოზარენი (მგლოვიარეები) ღიღინით მოსდევდნენ ცხენდაცხენ.
როცა ქორსატეველას ციხეში შეიტყვეს, რომ ჭიაბერის სასძლო შორენა მოკიოდა, დიდი და პატარა ციხის ჩარდახზე (აივანზე) გამოეფინა. სტუმრები, მხევლები (მოახლეები) და მონები სამზერებს (სათვალთვალო ადგილებს) მიეჭრნენ.
შავით მოსილი მხედრები გლოვის ზარს ღიღინებდნენ. ამ გულის გამგმირავ (გულის გამგმირავ) ხმას მოძახილად ერთვოდა შორენას ცადამწვდენი კივილი.
მხედრები ჩამოქვეითდნენ. ჯერ გურანდუხტი ჩამოიყვანეს ცხენიდან, თალაგვას მეუღლე, შემდეგ შორენა და მისი მოახლეები.
კივილითვე შემოვიდა ციხეში შორენა. ცალი მკლავი მისი მამას ეჭირა, ცალიც კონსტანტინე არსაკიძეს, უწვერულ (ახალგაზრდა) ჭაბუკს.
მეფე გიორგი და მისი ამალა უკვე პირველ გოდოლში იყვნენ მოსულნი ამ დროს. მამამზე და შავლეგ ტოხაისძე გოდოლის კართან შეეგებნენ სტუმრებს.
არავინ ელოდა გიორგის მოსვლას, მაინც ყველანი შორენას უთვალთვალებდნენ, ღაწვებდაკაწრულს.
გიორგის მარჯვენა მხარეს დედოფალი მარიამი ახლდა, მარცხენა მხარეს კი ზვიად სპასალარი.
მამამზე მეფეს მიეჭრა, მარჯვენა მკერდზე ეამბორა და მის მკლავებში ბავშვივით ატირდა.
გიორგისაც გული აუჩვილდა. ამ წუთში მართლაც ეწყინა ჭიაბერის სიკვდილი. ძველი მამამზე მოაგონდა, თავისი მამის სიყრმის (ბავშვობის) მეგობარი.
გიორგიმ შორენას თვალი მოჰკრა, ფარულად შეხედა ხელახლა და გაიფიქრა:
„საოცარია, ტირილი არავის უხდება, არც ბავშვს, არც ყრმას (მოზარდს), არც ჭაბუკს და არც მოხუცს, მხოლოდ ლამაზ ქალს უხდება ტირილი.“
შემდეგ კონსტანტინე არსაკიძეს გადახედა. ის ძალიან ჰგავდა შორენას. ფხოვური ჩოხა ეცვა და ჟანგისფერი თორი (ჯავშანი).
„ძმა ხომ არ არის ეს ვაჟი შორენასი?“
გაახსენდა, რომ შორენა ერთადერთი შვილი იყო.
თალაგვა კოლონკელიძე თავმოდრეკილად მიუახლოვდა მეფესა და დედოფალს, უკან დაიხია და თაყვანი სცა ორივეს.
გულმოკლული სასძლოს (პატარძლის) მწუხარება დაჩრდილა თავშიშველა, წვერდახოკილი, საკინძეშემოხეული თაყაის გოდებამ.
დამხვედრი მოზარენი ღიღინითვე შეეგებნენ უსინათლო მამამძუძეს (ძუძუმტეების მამას). მოხუცი წვერს იგლეჯდა, თავ-პირს იღადრავდა და ყვიროდა:
„ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ“ (ოსურად: „ვაი ჩემს შვილს, ვაი ჩემს შვილს“).
თაყაის დანახვაზე მამამზეს გული აუდუღდა. ყელზე შემოეხვია უსინათლოს, თორაბჯარში (ჯავშანში) გამოწყობილ ცხედართან მიიყვანა მამამძუძე, დედამძუძე (ძუძუმტეების დედა) და ძუძუმტეები.
თაყაი ხელის ფათურით შეეხო ჭიაბერის გაცივებულ გვამს, თავიდან ფეხებამდე დაჰკოცნა და ისევ მუშტი დაუშინა სახესა და მკერდზე.
დალალებდაგლეჯილი დედამძუძე კიოდა. თორმეტივე ძუძუმტე ოსურად ლუღლუღებდა. დამსწრეებისთვის გაუგებარ ენაზე მოთქმა მათ გლოვას სრულიად ამაზრზენს ხდიდა.
უსინათლო თაყაის ქვითინმა საოცრად შეძრა გიორგის გული. ახლა ისიც დააღონა ჭიაბერის სიკვდილმა. მამამზეს შემოეხვია და გულწრფელად ატირდა თავადაც.
თვით გულმძვინვარე სპასალარსაც ცრემლი მოჰგვარა ღრმად მოხუცებული, უსინათლო ბერიკაცის გულისმომკვლელმა მოთქმამ და ხანდაზმულობაში გადამდგარი დედამძუძის ტირილმა.
სიკვდილმა თითქოს წამიერად შეარიგა მოსისხარენი (მტრები).
უსინათლო მამამძუძე ჭიაბერის ცხედრის წინ იჯდა და ტიროდა. ის იხსენებდა ჭიაბერის ბავშვობას, ახალგაზრდობას და სიმამაცეს. აქებდა მის მოხდენილ აღნაგობას, ცისფერ თვალებს და ლომისებურ გულადობას.
«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!» (ეს ოსური გოდებაა, რაც ნიშნავს „ვაი ჩემს ბატონო, ვაი ჩემს ბატონო!“)
„შენ ხარჯიხვი იყავი, სულო, და ტურებმა როგორ გაბედეს შენთან მოახლოება? შენ მთის მგელი იყავი და მელიებს რა ხელი ჰქონდათ შენთან? შენ შევარდენი იყავი და უბადრუკმა ყორნებმა როგორ გაბედეს შენი ხელყოფა?“
«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!»
უსინათლო თაყაი ყვიროდა: „მიმიყვანეთ იმ ჯვართან!“
„მე მოვკვდებოდი იმ საშინელი ჯვრისგან შენს მაგივრად. სიკვდილს რა ხელი ჰქონდა შენთან? მოვკვდებოდი მაგ საშინელი ძელიცხოველისგან.“
«ვაჰვუ მესერბუნ, ვაჰვუ მესერბუნ!»
თაყაი მოთქვამდა, თავში იცემდა ხელს და თავისი უსინათლო თვალებით გარშემო არსებულ სიბნელეს უყურებდა.
კათალიკოსს ოსური ენა არ ესმოდა, ამიტომ მას არ გაუგონია, როგორ ლანძღავდა მოხუცი თაყაი ძელიცხოველს. მეფე გიორგი და ზვიადი ოვსეთში იყვნენ გაზრდილნი, ამიტომ ჯვრის ხსენებაზე ყური დაუგდეს. მათ კიდევაც გაუხარდათ, რომ თაყაიმ ჭიაბერის მოკვლა ძელიცხოველის ჯვარს დაუკავშირა.
ტირილს დაახლოებით სამი ათასი კაცი დაესწრო. კავკასიონის მთიანეთის ყოველი თემიდან უამრავი ხალხი მოდიოდა. ოთხივე კოშკი, კოშკების ბანი, ციხე-დარბაზის ეზო, ციხის ჩარდახი და თავად დიდი დარბაზი, კარის ეკლესია და მისი შემოგარენი სულ ხალხით იყო სავსე.
ბავშვები ყვავებივით ალვის ხეებზე შემოსხდნენ. მათხოვრები, ბერები და გიჟები ვერსად პოულობდნენ ადგილს.
მოსულთა შორის ბევრი იყო ისეთი, ვისაც არასდროს ენახა აფხაზთა და ქართველთა მეფე, არც ქართლის კათალიკოსი მელქისედეკი, არც შორენასავით ლამაზი საცოლე, რომელიც ასე გულწრფელად დასტიროდა საქმროს. მაგრამ არც მეფეს, არც კათალიკოსს, არც შორენას ისე გაოცებით არავინ უყურებდა, როგორც ძელიცხოველის ჯვარს, რომელიც მიცვალებულის თავთან იდგა.
ცერებზე დგებოდნენ, კისერს იგრძელებდნენ, ბრბოში იჭრებოდნენ, შეშინებულები, გაოცებული თვალებით ეძებდნენ ამ მრისხანე ჯვარს, ამ ლომგულოვანი რაინდის მკვლელს.
შორს მდგომნი ახლოს მისვლას გაურბოდნენ, ახლოს მყოფნი კი შიშით გვერდს უვლიდნენ მას.
სპასალარი ჯვრის ახლოს მშვიდად იდგა გულზე ხელებდაწყობილი, როგორც გველის მომთვინიერებელი გველის სიახლოვეს. ხან მამამზეს გადახედავდა, ხან უსინათლო თაყაის.
მამამზეს თავზე უკუღმა დახურული წოწოლა ქუდი ეხურა, ასეთივე წილამურიანი ტყავის კაბა ეცვა. ის ძალიან აგონებდა ზვიადს მათხოვრის ტანსაცმელში გამოწყობილ მამამზეს, რომელიც მცხეთიდან გაიქცა.