თავი XXXIV
ექიმის მიერ დათქმული დრო ჯერ კიდევ არ იყო გასული, არსაკიძემ მშენებლობას მიაშურა დილაადრიან. მისი დანახვისას გაიხარეს ქვისმთლელებმა და მონებმა. ბოდოკია წინ გადაუდგა. „ჯერ ნუ ახვალო ხარაჩოზე, ბატონო!“ არსაკიძემ არ მოუსმინა, აჰყვა ხარაჩოებს. ათვალიერებდა ლავგარდანების ჩუქურთმებს, თაღების მოხატულობას, ფასადების ბარელიეფებს. ტაძრის გუმბათამდე მიაღწია ძლივს, ხელები თეძოებზე შემოიდო. ბოდოკიამ ფერმკრთალობა შეამჩნია მაშინვე. „ცუდად ხომ არ ხარო, ოსტატო?“ არ გაამხილა თირკმელების ტკივილი. „არაფერიაო,“ თქვა, ხელი ფიჭვის ძელს მოჰკიდა. ქვისმთლელებთან ერთად ისადილა იმ დღეს, საღამოს დადგომამდე დადიოდა ხარაჩოებზე. ზარი დაჰკრეს სამთავროს ეკლესიაში. მონები გაიკრიფნენ მშენებლობიდან. დადიოდა ტაძრის გარშემო, უთვალთვალებდა თავის საყვარელ ქმნილებას ბინდისას. წელი სტკიოდა დაღლილს, მაგრამ შორენას ნახვის სურვილი მაინც მოსძალებოდა.
მშვიდი საღამო იყო. კვიპაროსების წვერები ნელა ქანაობდნენ. ბეღურები ალვის ხეების მწვანე ფოთლებში ჭიკჭიკებდნენ.
ქუჩებში არავინ ჩანდა.
სამგლოვიარო მსვლელობამ ჩაიარა. ლაშქარასა და შუფხას გამხმარ ღეროებს უსიცოცხლო შრიალი გაჰქონდა.
მზე კავკასიონს ემშვიდობებოდა. შაშვი სუროს მწვანე ფოთლებში გალობდა.
ახლად აფრენილი ბუს ბარტყები მუხნარისკენ მიფრინავდნენ. მათ შორის ყველაზე სუსტები სულ დაბლა, ტოტებზე ახლოს ჯდებოდნენ.
სასაცილოები იყვნენ ეს მოღუშული არსებები. ჯერ კიდევ არ ჩამქრალიყო დღის სინათლე. ისინი არსაკიძეს ვერ ხედავდნენ. გაფუყულები ისხდნენ და უცნაურად ახამხამებდნენ ცეცხლისფერ თვალებს.
კაცს ეგონებოდა, რომ ამქვეყნიური სადარდებელი უკვე შეჰყროდათ ახლად გამოჩეკილებს.
თემშარაზე (სოფლის გზაზე) გასულ არსაკიძეს ფეხშიშველი ბავშვები შემოხვდნენ. უდარდელად მღეროდნენ ღილებგახსნილი ბიჭუნები, მგალობელი ანგელოზებივით აღებდნენ პირს.
სამთავროს მონასტრისკენ მიდიოდა ბერების ჯგუფი.
რაღაც უცნაურმა სუნმა ჩამოუქროლა არსაკიძეს. ბნელ სენაკებსა (ბერების ოთახებში) და საოსტიგნოებში (სასადილოებში) რომ სცემია, სწორედ ისეთი, საკმევლის, სამოგვის (სურნელოვანი ფისი) და ოფლის სუნმა.
უღიმღამოდ, უხალისოდ მიედინებოდა შავჩოხიანების ბრბო. მათი ფეხსაცმელების ერთობლივი ტკაპატკუპი ისმოდა თემშარაზე. ჩრდილებივით მიემართებოდნენ დასავლეთისკენ, უკან კი უზარმაზარი ლანდები რჩებოდათ.
ჩანდა, რომ სამონასტრო ვენახებიდან ბრუნდებოდნენ. ხელში სასხლავი ეჭირათ, ზოგს ბარი მიჰქონდა, ზოგს წალდი (ცული), ზოგსაც წალამის (ჩალის) კონები ეკიდა ზურგზე, ჩოხის ბალთებზე კი ბირკა (მცენარე) და ნარი (მცენარე) ჰქონდათ მიკრული.
მიიჩქაროდნენ დაღვრემილი, წელში მოხრილი მოხუცები. საღამოს ნიავი არხევდა მათ თეთრ წვერებსა და ჩოხის შავ კალთებს.
უსიხარულოდ გასცქეროდნენ ჩამავალ მზეს. გახუნებული სამოსი ეცვათ, კისერზე კი შავი კრიალოსნები (ლოცვის მძივები) ეკიდათ.
მტკიცედ მიაბიჯებდნენ შავწვერიანი, მხარგრძელი (ფართომხრებიანი) ვაჟკაცები. ტანზე ჯავშანი, წელზე ხმალი და ფეხზე დეზი (ცხენის საკბილო) უფრო დაამშვენებდა მათ, ვიდრე ეს გაცრეცილი ბერული ჩოხები.
კოშკების დასანგრევად გამოდგებოდნენ ეს მუხლმაგარი და მხარგრძელი გოლიათები.
წითლად ღვიოდნენ ღაჟღაჟა (წითური) ლოყები, ბიბინებდნენ (ფრიალებდნენ) წამახული (წვეტიანი) ულვაშები და ჭავლივით მღელვარე წვერები.
თავჩაქინდრულნი მიდიოდნენ, გრძელბარკლიან (გრძელფეხება) ფეხებს მიაბიჯებდნენ.
ქოსა (წვერგაუზრდელი) და დაღრეკილი (მოხრილი) მამაკაცებიც ერივნენ მათ შორის: თავწვრილა, კისერმოკლე, წვივგადრეკილი (მოხრილი წვივებით) ჩიაკაცები (სუსტი მამაკაცები), რომლებსაც დიაცური (ქალური) წრიპინა ხმა ბავშვობიდან შუახანამდე მიჰყვებათ ხოლმე, ჰერმესსა და აფროდიტეს შორის მარად მერყევნი (ორსქესიანებივით).
ისეთები, ვისაც ქალები ჭირის დღესავით სძულთ, რადგან მათი მკლავები ხმალს ვერ მოიქნევენ, ერქვანს (მძიმე ტვირთს) ვერ გამართავენ, პურს ვერ მოიწევენ (მოიმკიან), ჰოროლს (შუბს) ვერ სცემენ (გაისვრიან), მტერს რისხვით ვერ შეუტევენ.
ბუნებით ცვედანნი (სულელები), სახითა ქოსანი (წვერგაუზრდელები), სიყრმეშივე (ბავშვობაშივე) დაბერებულნი, ხოლო სიბერეში ყრმასავით (ბავშვივით) ცუნდრუკა (მოუსვენარი).
არსაკიძე ზიზღით შესცქეროდა ამ ზლაზვნია (ზანტ), წლაწვნია (მოუხერხებელ), წრიპინა, მკერდჩავარდნილსა და თეძოგანიერ (ფართოთეძოებიან) ქალაჩუნებს (ქალის მსგავს მამაკაცებს).
ბოლოს ამ ჯგუფს უკან მიჰყვებოდნენ ახალგაზრდა ჭაბუკები: უწვერულნი, ფერგამკრთალნი, კისერგრძელნი და პირმშვენიერნი, წარბმოხატულნი (ლამაზწარბებიანნი), მკერდგანიერნი და ახოვანნი (მაღალტანიანნი).
მათაც უთუოდ დაამშვენებდა ჯიშიან, მაღალ ცხენებზე ჯდომა და გამართული ჰოროლებით იერიშების მიტანა.
სულ პაწია ბიჭუნებიც ერივნენ მათ შორის: ხშირკულულიანნი (ხშირი კულულებით), თმახუჭუჭა და ლელივით (ლერწამივით) წვრილნი. მოყვითალო სახეებზე ცვილისფერი იერი გადაჰკრავდათ.
არსაკიძე სათითაოდ აკვირდებოდა მათ. ცვილის, გუნდრუკის (საკმევლის) და ბნელი სენაკების დახშული სუნი ასდიოდა ამ ჭაბუკების ჩოხებსაც.
„ქრისტეს მიერ გლახაკნი (ღარიბნი)!“
გახმიანდა ოსტატის გულში ხმამაღალი ფიქრი. ანაზდად (მოულოდნელად) შეძრწუნდა. თითქოს ჯერ არ ენახა მას ბერების მთელი ლეგიონები (უამრავი ბერი) უფლისციხეში, ტრაპეზუნდსა და ბიზანტიონში.
შეწყდა მათი ფეხსაცმელების ერთობლივი ტკაპუნი და ერთბაშად (მოულოდნელად) ცხენების თქარუნი (ფეხის ხმა) მოესმა არსაკიძეს.
მთიდან მოჰყავდათ მწყემსებს გიორგი მეფის ცხენების რემა (ნახირი). ფეხშიშველი მონები ისხდნენ უბელო (უუნაგირო) ჭაკებზე (ცხენებზე). ბირკათი (მცენარე) ფაფარდახუნძული (ფაფარში ჩახვეული) ულაყები (მამალი ცხენები) ორ-ორ კაცს მოჰყავდათ საბელით.
ჭიხვინებდნენ საომარი ულაყები, დუჟმორეულნი (ქაფმორეულნი) ღეჭავდნენ ლაგამს. მათ ხვიხვინში (ჭიხვინში) ისმოდა სქესის უცნაური ძახილი...
მოკვინტრიშებდნენ (მოცეკვავე-მოხტუნავე) თაფლისფერი კვიცები, ცეკვით მოსდევდნენ მუცელდაბერილ ჭაკებს.
გამოექცა მგლისფერი აჯილღა (ველური ცხენი) ორ ვაჟკაცს. აყიროსავით (მსუბუქად) გადააგდო ერთი მათგანი მტვერში, უკანა ფეხებზე ზეაღიმართა (წამოდგა), ტორები (წინა ფეხები) შემოჰხვია ჩალისფერ ფაშატს (დედალ ცხენს), რომელსაც თოკით მიჰყავდა მელოტ ბერიკაცს.
ფაშატი შეტოკდა, როგორც მარტოხე (მარტო მდგარი ხე) ქარიშხლისგან შეშფოთებული, მაგრამ მოხუცს შეებრალა მშვენიერი ულაყი, გააჩერა ჭაკი.
ერთობლივი ჭიხვინი ასტეხეს საომარმა ულაყებმა და იაბოებმა (დედალმა ცხენებმა). შურით აღვსილი ეროსი (სიყვარულის ღმერთი) ფაფარში მისწვდენოდა ცხენების რემას.
ახლა კამეჩის ურმებმა აამტუტეს (მტვერი ააყენეს) გზა.
წყვილ-წყვილად მოედინებოდნენ ქედმოდრეკილი (თავდახრილი) კამეჩები, მოაჭრიალებდნენ ნაბდებით (თექის ქსოვილით) გადახურულ ურმებს. ნაღვლიანად ქშინავდნენ ბეჰემოტების უკანასკნელი ნაშიერნი (შთამომავლები), თითქოს ურმით მოასვენებენო ციხე-ქალაქში ღამეს...
„მხოლოდ მოცლილებს (თავისუფალ დროს მყოფთ) ემარჯვებათ გამიჯნურება (შეყვარება)!“
ეს გაიფიქრა არსაკიძემ და ნაბიჯს შეუნელა.
ხურსისეულ სასახლესთან მისულმა უკან მოიხედა. ორიოდე ლანდი (ჩრდილი) ღიმღამობდა (მოჩანდა) მოსახვევებთან.
მათაც აცადა ჩავლა და მოულოდნელად ხილნარში (ხილის ბაღში) შევიდა.
მღელვარებით აღვსილმა კიბის საფეხურები აიარა.
რა უბრალოდ შეუვლია კოლონკელიძეების ოჯახში უწინ! თავადაც აოცებდა ეს მღელვარება ახლა.
დიდი დარბაზი ჯერ კიდევ ღია იყო. ორიოდე ჭაღი ციმციმებდა შიგნით.
კარის ზღურბლთან იჯდა მხევალი (მოახლე) ხათუთაი.
ჩხირებგაყრილი წინდა ხელიდან გავარდნოდა.
არსაკიძე მიესალმა ქალს, მაგრამ დამხვედრმა ხმა არ გასცა. თვალებში ჩაჰხედა ქალს, მძინარე მიცვალებულს მიაგავდა.
დარბაზში შესულმა ნელა დაახველა. არც აქ შეხვედრია ვინმე.
კედლებზე რქოსანი ირმის თავები ეკიდა. რაღაც უცნაურ სევდას დაედო ბინა მათ ჩაშავებულ, ჩამქრალ თვალებში.
კაჩხებზე (საკიდებზე) რკინის ჩაბალახები (მუზარადები) შენიშნა, სამფარეშოსანი (სამი ფარით) ჯავშნები, ქეიბურნი (ჯაჭვის პერანგი) და მშვილდები ირგვლივ.
ფრთხილად გაიარა გაუხსნელი ზანდუკებისა (დიდი ყუთები) და ვაშკარანების (სამალავების) გვერდით. უკანა კარი ოდნავ იყო გამოღებული.
ზღურბლთან შეჩერდა სტუმარი.
უნებლიედ შეიჭვრიტა პატარა დარბაზში. აქ კი მოულოდნელ სანახაობას წააწყდა.
შვიდი ხევისბერი (მთის უხუცესი) მოსხდომოდა მაგიდას. ფხოვური იაფუხები (კერძი) ეყარა ზედ. არსაკიძემ სათითაოდ იცნო ფხოველები: მუროჩი ქალუნდაური, მამუკა ბალაჩაური, მარტია ბაღათაური, ზეზვაი მისურაული, ბერდია ბებურაული, უშიშა ღუდუშაური და შიოლა აფხანაური.
სუფრის თავში არსაკიძემ გურანდუხტი შენიშნა.
ისხდნენ წვერგაბურძგნილი, რკინის ჩაბალახიანი ხევისბერები. ჭაღების ციმციმზე კაშკაშებდნენ ხოჭოსფერი ჯავშნები. თავჩაქინდრულნი უსმენდნენ შორენას.
...„ქალი ვარ, მაგრამ მამაჩემის თვალების დაწვას მაინც არ შევარჩენ მეფე გიორგის. უჩემოდ ნუ დაიწყებთ ამბოხს. წყაროს თვალის წმ. გიორგის ხატობაზე (დღესასწაულზე) კვეტარში გავჩნდები.
მამისეულ ჯავშანს გადავიცვამ, მის მუზარადს დავიხურავ, მის ხმალს შევირტყამ, მის საომარ ცხენზე შევჯდები, ჯარს გავუძღვები წითელი დროშით. მაშინ გამოჩნდება ქუდოსანთა (მთიელთა) სიმამაცე, ფხოველნო!
ჩემი ბედი, რომ მეფე გიორგიმ კვეტარში თავადიციხე არ დაანგრია. საბრძოლო კოშკები მოათავეთ (მოამზადეთ) როგორმე.
მამაჩემის ბრალი ეს იყო: ფხოვში შემოსვლა რომ აცადა ზვიადის ჯარს.
მეფე ციხეში შეიპატიჟა, ზვიადის მოსვლამდე არ დასთხარა თვალები.
ამიერიდან (ახლა) არ გავიმეოროთ ასეთი შეცდომა, ფხოველნო, გუდამაყარში შევეგებოთ ზვიადის ჯარებს.“
წამოდგა უხუცესი, მუროჩი ქალუნდაური.
მამამზემ და ტოხაისძემ გვიღალატესო იმჯერად. პირობა ჰქონდათო გუდამაყარში შებმოდნენ ზვიადს.
ეს თქვა ქალუნდაურმა და არსაკიძე მოულოდნელად შეშფოთდა. ხედავდა: ცუდ საქმეში აბამდნენ შორენას.
ვეღარ მოითმინა, კარი შეაღო და დარბაზში ჯიქურად (მტკიცედ, თავდაჯერებულად) შევიდა.
წამოცვივდნენ ჯავშნიანი ხევისბერები.
ცხვრის სუნი ეცა არსაკიძეს. ერბოს (გამდნარი კარაქის) სუნში აღრეული ცხვრის სუნი.
მუროჩი ქალუნდაურმა არსაკიძეს მიუალერსა (მოეფერა), მანაც მარჯვენა მკერდზე აკოცა.
ეკითხებოდა ჯანმრთელობის ამბავს, ცოლ-შვილს თუ მოეკიდე, ან მცხეთაში რას აკეთებო?
გურანდუხტი აიმღვრა (გაბრაზდა), მაგრამ მაინც ტკბილად შეეგება სტუმარს.
მოახლეს ანიშნა, იაფუხი და ხინკალი მოატანინა მაშინვე.
შემდეგ ადგა, დიდ დარბაზში გავიდა. ღია კარიდან ესმოდა არსაკიძეს, თუ როგორ დატუქსა (გალანძღა) ერისთავის ცოლმა მხევალი ხათუთაი.
თუ სტუმრების მოსვლას არ გვაუწყებ (გვაცნობებ), რად დაგსვესო კარის ადგილზე?
ხინკალმა და ხევისბერებმა ფხოვი მოაგონა არსაკიძეს. კოლონკელიძის ციხეში გატარებული ბედნიერი საღამოები.
გვერდით მიუჯდა შორენა უტას.
„შენი დაშავების ამბავი გუშინწინ გავიგეთ მხოლოდ. ვარდისახარი ასე გვიამბობდა: კლარჯეთს წარგზავნაო კათალიკოსმა. გუშინ უნდა გამომეარა რატისეულ სასახლეში შენთან, მოულოდნელად გვეწვივნენ ჩვენი ხევისბერები.“
ახლა მარტია ბაღათაური მოუჩოჩდა არსაკიძეს.
დედაშენი ვნახეო გასულ კვირას, ხატობაზე. წვერის ანგელოზთან მოეყვანა საკლავი (შესაწირავი ცხოველი), აწირვინაო მამაშენის სულის სალხენად (სულის მოსახსენიებლად) ხუცს (მღვდელს).
ბაგისკოცნით (ტუჩზე კოცნით) მოგიკითხაო დედამ. დღედაღამ გავედრებსო (გავედრებს, ევედრება) ფუძისანგელოზს (ოჯახის მფარველ ანგელოზს), გმირს კოპალეს კარატისისას და ფიწალეს ლაშქართ წინამძღოლს.
შემოგევედრაო დედა, როგორმე დაეთხოვე იმ ურჯულო (არაქრისტიანულ, უსამართლო) მეფე გიორგის, თუნდაც ერთხელ ინახულეო დედა.
ვახშმის შემდეგ სამმა ჭაღარა ქალმა დასაძინებლად გააცილა ხევისბერები.
მუროჩი ქალუნდაურს ჯერ მოსვენება არ უნდოდა, რადგან ძილი არ ეკარებოდა. ის გურანდუხტს მიუჯდა და ჩურჩული დაიწყეს.
შორენა ალერსით ელაპარაკებოდა არსაკიძეს. ხშირად ახსენებდა მის ლაზურ სახელს, ეფერებოდა და ეხუტებოდა უტას.
როცა მისი ავადმყოფობის მიზეზი გაიგო, დასცინოდა კიდეც თავის საქმროს:
„არ ყოფილხარ ვაჟკაცი, უტა. ოთხი კაცის ტვირთმა როგორ დაგღალა? მე ისეთი ძლიერი კაცი მეგონე, მტრის ჯარს მარტო შეებრძოლებოდა-მეთქი.“
შორენა პირს ბიჭის სახესთან ძალიან ახლოს მიჰქონდა. არსაკიძე ღელავდა, როცა მისი სასურველი სუნთქვა ლოყებზე ეალერსებოდა.
მალე გურანდუხტმა და ორმა მოახლემ ხევისბერი ქალუნდაურიც გაიყვანეს პატარა დარბაზიდან. შორენამ არსაკიძეს მხარზე ხელი დაადო და ყურის ბიბილოსთან მიუტანა პირი:
„იცი, უტა, ვარდისახარი ფხოვში აპირებს ხატობაზე წასვლას. პირიმზისაც თან მიჰყავს, ჩვენი მხევალი. ღამით გაპარვას აპირებენ.“
ეს თქვა შორენამ და გამომცდელი მზერით მიაშტერდა არსაკიძეს.
ლაზი უხეშად მოიღუშა. დუმილით ამცნო: ამიერიდან ვარდისახარის მოსვლა-წასვლას არაფრად ვაგდებო.
შორენამ ლოყა ხელისგულზე დააყრდნო და ნაღვლიანად ეუბნება არსაკიძეს:
„იცი, უტა, მე ძალიან მენატრება კვეტარში ჩასვლა. ერთხელ მაინც მაჩვენა ბედშავმა მამაჩემმა, ჩვენი ციხის ჩარდახიდან დამანახვა ფხოვეთის მთები“...
კიდევ უნდოდა რაღაც ეთქვა შორენას და სწორედ ამ დროს გურანდუხტი შემობრუნდა დარბაზში.
შორენას ზღვისფერ თვალებში ლაზისტანის ზღვა ელავდა. მის ქერა კულულებს ისეთი სიყვითლე გადასდიოდა, როგორიც ახლად გამოჩეკილ ხოხბის ბარტყებს გადაჰკრავს ხოლმე.
ხევისბერის ტყავის სამოსს ცხვრის და ერბოს სუნი დაეყენებინა დარბაზში, მაგრამ არსაკიძის ნაზ ყნოსვას მაინც წვდებოდა სანატრელი ქალის თმის სუნი.
როცა ორმა ჭაღარა მხევალმა არსაკიძე ხურსისეული სასახლის ჭიშკართან მიაცილეს, ოსტატმა ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას ახედა და მის გულში ექოდ გაისმა გოლეულივით ტკბილი და მათრობელი სიტყვები:
„როგორც ირემს სწყურია წყაროს წყალი, ისე სწყურია ჩემს სულს შენთან ყოფნა“...
შუაღამე გადასული იყო უკვე, როცა სევდისაგან გაოგნებული რატისეულ სასახლეში მიბრუნდა.
ბუს ბარტყები სადღაც მუხნარში იძახოდნენ.
მამალი ხოხობი ვაჟკაცურად ებრძოდა ღამეს წიწამურის ველზე...