შესავალი
ხეკორძულას წყალი მაქვს დალეული, მცხეთა ისე მაქვს აშენებული, დამიჭირეს, მკლავი მომჭრეს, რადგან კარგი ავაშენე.
– პროლოგი –
დასვენების დღეს, როცა თბილისელები კომფორტული მანქანებით ქალაქგარეთ მიდიან, მე, როგორც ყოველთვის, იპოდრომზე მივდივარ ხოლმე. დოღის სეზონი დამთავრებულია და კარგად ნაკვებ ულაყებს არაფერს ავნებს საქართველოს სამხედრო გზაზე გასეირნება. იპოდრომზე კარგად იციან, რომ ცხენოსნობა ჩემი დიდი გატაცებაა.
„სეირა გნებავთ?“ მეკითხება ნოშრევანი, ძველი მეჯინიბე.
„სეირა შესანიშნავი ცხენია, მაგრამ გამოცდილი მაქვს, მანქანების ეშინია“.
„ნავარდა?“
თვითონვე დაამატა:
„ნავარდა ხიდზე გადასვლას უფრთხის“.
„დარდიმანდის შესახებ რას იტყვით?“
„ოჰო, დარდიმანდი ყველაზე მშვიდი ულაყია, არც მანქანებს ემორჩილება და ხიდზეც მშვიდად გადადის“.
ჩემი არჩევანი დარდიმანდზე შეჩერდა.
სამხედრო გზა მსოფლიოს დიდ გზებს შორის ულამაზესია, დარდიმანდი კი – ცხენებს შორის ყველაზე გამორჩეული.
ცხენოსნობა ჩემთვის უდიდესი დასვენებაა. როცა თავწვრილა, მკერდგანიერი, მუხლმაგარი და ყურდაცქვეტილი ცხენი შემომხედავს, მე კი შრომისაგან წელში მოხრილი ვარ, ჩემი წინაპრების ამოუწურავი ენერგია კვლავ იღვიძებს ჩემში. ასე მგონია, ხელახლა დავიბადე და ჯერ არ გამომიცდია სიარულის, ხტომის და ჭენების სიხარული ამ მშვენიერ მიწაზე.
ვეფერები დარდიმანდს თელის ფოთლების მსგავს პატარა ყურებზე, ქლიავისფერ თვალებში ვუყურებ და ჩემს სულში გადმოდის ის დაუღალავი ძალა, რომელიც ბუნებას ცხოველისთვის ასე უხვად მიუცია.
მოხდა ისე, რომ ეს მშვიდი დარდიმანდიც გაბრაზდა. ცხენი მხედრის განწყობას წინასწარ გრძნობს ხოლმე.
ადრეც ვმჯდარვარ დარდიმანდზე, ის საქართველოს ჩემპიონია წმინდა სისხლიან ულაყებს შორის. მან ჩვენი ქვეყანა მრავალი დიდი ქალაქის იპოდრომზე გაასახელა, ამიტომაც პატივისცემით ვექცევი.
მატარებლებით აქვს გავლილი საბჭოთა კავშირის დიდი ცენტრები. შეჩვეულია ლოკომოტივების ღრიალს, მანქანების ზუზუნსა და ტრაქტორების ბუბუნს.
როგორც ზოგიერთ ადამიანს, ცხოველსაც ასე სჩვევია: როცა შენ პატივისცემით ექცევი, მას ჰგონია, ჩემი ეშინია, თორემ რატომ მომეპყრობოდა პატივისცემით?
გახელდა დარდიმანდი და მეც ისეთ ხასიათზე ვარ, ყარაყორუმამდე ვივლი თუნდაც განუწყვეტელი ჭენებით, მაგრამ ვუფრთხილდები დარდიმანდის იშვიათ ნიჭს.
თავის მშვენიერ დიდ თვალებს უბრიალებს მოციმციმე მანქანებს, ხმაურიან სატვირთოებს და ყოველ წუთს მზადაა გამიტაცოს, სივრცე გადალახოს.
მე არ ვამტყუნებ დარდიმანდს, ასე სწრაფად რომ აუჩქროლდა დაუღალავი ულაყის მდუღარე სისხლი.
თბილისი თვალსა და ხელს შუა გაიზარდა, დიდ ქალაქად იქცა.
მთაწმინდაზე უზარმაზარი კოცონი ლაპლაპებს, ელექტრონული ლამპიონები ანათებენ, ჩელიუსკინელთა ხიდისა და სტალინის შესანიშნავი სანაპიროს გასწვრივ ელექტრონული ბურთები ტივტივებენ მტკვარში. თვალებბრიალა მანქანები ყურში ჩაბღავიან გახელებულ ულაყს, დაიზმუვლებენ და გარბიან გუდრონით მოგებულ გზაზე.
ქარხნის სირენები ზუზუნებენ, რაიონებისკენ მიმავალი ტრაქტორები გუზგუზებენ, ველოსიპედები მხიარულად წკრიალებენ და მშვიდი დარდიმანდი იფხორება, ფრთხება, დროდადრო მოუსვენრად ფრუტუნებს და ლაგამს ღეჭავს.
ვეღარც საყბეური აკავებს, ვეღარც სამკერდე. ის გედის კისრის მსგავსად მოხრილ ქედს დაითრევს და თავს წამართმევს.
ისევ მოვხრი, დავიმორჩილებ, მაგრამ უცებ გვერდზე გადახვევას მოჰყვება, სადავეს უკითხავად დაიგრძელებს და ქევქევით სვლას მოჰყვება.
ბოლოს მეც მომეღალა მკლავები, ნელ-ნელა მივუშვი. ასე ვიფიქრე, ცოტა ხანს ჭენებით გულს მოიჯერებს-მეთქი.
დიღმის ბორანთან მოსწყდა ადგილიდან და გამიჭენდა. მივყევი სულსწრაფ ულაყს და ასე მგონია, ათასი ცეცხლოვანი თვალი მოგვდევდა უკან ქშენითა და ბუბუნით.
ცხენმა ჭენებას მოუმატა. თითქოს დარდიმანდი გრძნობდა, რომ მანქანების ქალაქში აღარ იყო ცხენის ადგილი. ის გარბოდა თბილისიდან, სადაც მისი ნათესავი დღეს თუ ხვალ სასტიკად დამარცხდებოდა, და მიქროდა ქედფიცხელი ულაყი, რათა გადაერჩინა თავისი ჯიში დაღუპვისგან.
ქალაქის საზღვრები მოვათავე და როგორც იქნა, ჩორთზე გადავიყვანე.
რადგან მოგვიანებით მომიხდა თბილისიდან გასვლა, ამიტომ განზრახული მქონდა ავჭალიდან შემოვბრუნებულიყავი ქალაქში და ამიტომაც აღარ მენახა ჩემი საყვარელი სვეტიცხოველი.
თუმცა ამ ტაძრისთვის თვალის შევლება ყოველთვის სასურველია; დილით ხვლიკისფერია ის, დაუღალავი მზით განათებული, საღამოს ოქროცურვილია, ხოლო მწუხრის შემოდგომისას, თუ ვარსკვლავიანმა ცამაც დაადგა თვალი, ცას მიეჭრება მისი მრუდე ჰარმონიით სავსე ხაზების სწრაფვა ზევით.
ჩემთვის საკმარისია ოდნავ, ოდნავ მაინც მოვკრა თვალი ცაში ატყორცნილ ლოდების სიმფონიას. დაე, თუნდაც ჭენებით გამატაროს ქედფიცხელმა დარდიმანდმა მის გვერდით.
წამიერად თვალი შევავლო მწუხრში განდგომილს და ისევ გავეცალო.
სწორედ ავჭალასთან დამიფრთხა ცხენი.
ტრაქტორისთვის ფურგონი გამოებათ უკან. როგორც კი გაუსწორდა, მოულოდნელად შემოესმა მანქანის ბუბუნი. ისევ წამართვა თავი და საშინელი სისწრაფით გაჭენდა.
მე ისე მომეწონა მისი თავაწყვეტილი ქროლვა, რომ დიდად არ მივეძალე და სადავე მივუშვი.
ზაჰესის ელნათურები ციმციმებენ მტკვარში. ამ ათასთვალა პოლიფემის ნათელი მისდგომია ზედაზენის მთას, რომელიც ძველ იბერიელებს ოდესღაც დემონების სამფლობელოდ მიაჩნდათ.
ჯვრის მონასტრის გასწვრივ ძლივს ავლაგმე დარდიმანდი.
ღამე წვებოდა ზედაზენისა და სარკინეთის მთების უბეებში.
წვიმის შხეფები მხვდებოდა სახეზე.
მტკვარი პომპეუსის ხიდს მიადგა.
გზა და ხიდი უცნაურ ფიქრებს მიჩენს ხოლმე. ამ ხიდზე გაუვლიათ რომაელ კონსულსა და მის ჯარებს. განა მარტო რომაელთა ლეგიონებს? – სარკინოზების, სელჩუკების, ურუმთა და ირანელთა ურდოებს.
მტკვარზე ტივტივებს ეს ხიდი და ის უკვე აღარ არის დღევანდელისა და გუშინდელის მტკიცე კავშირი. ის წარსულის უტყვი მოწმეა, დღევანდელობისთვის სრულიად გამოუსადეგარი. მუზეუმის ექსპონატად ვერ გამოდგება და სადაცაა წალეკავს მას მტკვარი, როგორც ქიმერას, მომავლისთვის გამოუყენებელს.
სატახტო ქალაქში მისასვლელისა და მთავარი გზის როლი გმირების ხიდს წაურთმევია მისთვის, ისევე, როგორც ჩვენს საამაყო თბილისს – პირველობა მცხეთისთვის.
უკვე მცხეთაში ვარ. ღრუბლებით დაფარული ცა სვეტიცხოვლის წვეტიან გუმბათს დამხობია. კიდე-კიდე ქარვისფერი კალთები მოუჩანს ცას, მუქი, წვეტიანი მწვერვალებზე ელავს ხანდახან.
სვეტიცხოვლის გალავანთან მთავრდება ჩვენი ეპოქის ხმაური და სინათლე. მის შიგნით იწყება მეათე საუკუნე თავისი მუქი ღამეებითა და საიდუმლოებებით.
კარიბჭესთან ჩამოვედი ცხენიდან. რამდენიმე ჩრდილი ტაძრის შესასვლელთან, ქუჩაში, რაღაცას აკეთებდა.
„ექვთიმე თუ შინაა-მეთქი?“ ვეკითხები უქუდო ბიჭუნას.
ყმაწვილმა თავი გააქნია: „აქ არავინ მეგულებაო ასეთი“.
ვიღაც თავსაფრიანი ქალი მომიახლოვდა.
„ე მანდ ეზოში ზისო ბერიკაცი, იმას ჰკითხეო“.
ჭიშკარი შევაღე, დაბმული ცხენი შევიყვანე გალავანში, მარცხენა კუთხეში. ზედა გალავანზე მოშენებული შრამელის წინ წელში მოხრილი ჩრდილი იჯდა ლოდზე.
ცხენიანად რომ დამინახა ჩრდილმა, წამოიჭრა, მომიახლოვდა.
„რომელი ხარო?“ შემეკითხა გაკვირვებული.
ხმაზე შევიცანი ექვთიმე, მან კი ვერ მიცნო, სანამ გვარი არ ვუთხარი ჩემი.
გაიხარა მოხუცმა, მარჯვენა მკერდზე მაკოცა, ისე, როგორც ოდიშელებს სჩვევიათ ხოლმე. ცხენი ჩამომართვა და ხის კიბისკენ გამიძღვა.
სიბერეს დაეპატარავებინა ისედაც ტანმორჩილი მოხუცი. ოცდაათი წლის წინათ გალობას მასწავლიდა იგი. ძველ სძილისპირებს აგროვებდა, ძველ ხელნაწერებს, ფოლკლორის ნიმუშებს, შელოცვებს, ზღაპრებს და ძველ მონეტებს.
ასეთი კაცები ჩვენი მუზეუმებისა და ძეგლების გარშემო ფუსფუსებენ ხშირად. ისინი ძველი კულტურის ნარჩენებით იკვებებიან.
ექვთიმე ჩემს მეხსიერებაში დარჩენილი იყო როგორც ქერა, სრულიად ქერა კაცი, რომელსაც სიმინდის ხაშარივით ბრჭყვიალა, გრძელი ულვაში ჰქონდა.
ახლა სრულიად თეთრი თმა მოსავდა მას და გრძელი, გრძელი წვერი, ისეთი, როგორითაც პრიმიტიული მხატვრები ბიბლიურ ღმერთს ხატავდნენ ხოლმე სოფლის ეკლესიებში.
ექვთიმე, ჩემი დაკვირვებით, ერთ-ერთი მათგანია, ვინც ყველგან საჭიროა, მაგრამ ადგილზე რომ მივლენ, მუდამ ზედმეტნი აღმოჩნდებიან ხოლმე. ისინი მუდამ ახალსა და ახალ მიზანს ეძებენ ცხოვრებაში, მაგრამ ვერსად პოულობენ თავის თავს, რადგან მათზე ყოველთვის სრულდება: „მრავალნი არიან რჩეულნი და მხოლოდ ერთმა მოიხვეჭოს ნიჭი“.
ზოგიერთი ადამიანი თავისი უმნიშვნელობითაც კი ხდება შესამჩნევი, ამიტომაც ის მუდამ თვალში მხვდებოდა ხოლმე.
ხან გალობას ასწავლიდა ძველ-სენაკში, ხან ზუგდიდის მუზეუმის კუსტოსად იყო, ქუთაისის პირველ კინოში გამგედ, ხანაც სტატისტად ქუთაისის თეატრში. ნერონის ქანდაკების როლს შესანიშნავად ასრულებდა სცენაზე. ათი წლის წინათ ეთნოგრაფიულ გუნდებს დაჰყვებოდა, ერთ დროს თბილისში მეორადი წიგნებით ვაჭრობდა. მას მუდამ ჰქონდა სრულიად იშვიათი, ძველი წიგნები და სურათები. ერთ მშვენიერ დღეს მის პატარა დუქანში საპარიკმახერო აღმოვაჩინე და ამის შემდეგ ის გაქრა ჩემი ჰორიზონტიდან.
მცხეთაში ჩასვლის კვირა დღეს შემთხვევით გავიგე: სვეტიცხოვლის მეთვალყურედ ყოფილა თურმე.
მე და ექვთიმე დიდხანს ვისხედით აივანზე.
ელავდა, ცაზე სვეტიცხოვლის სილუეტი გამოჩნდებოდა, მერე ისევ დაბნელდებოდა ირგვლივ. ცა უცნაურად აცახცახებდა. ელვის ციმციმი ძლიერდებოდა, გამოჩნდებოდა ჯვრის მონასტერი, ზედაზენისა და სარკინეთის მუქი, ტყიანი მთები.
ქარი გაძლიერდა, ღრუბლები აღმოსავლეთისკენ გადარეკა, შემოდგომის ცა გაიწმინდა და სვეტიცხოველს ისეთი კაშკაშა მთვარე დაადგა, როგორიც მაისში მინახავს ხოლმე.
ჩუმად ვუყურებდი ბნელში მძინარე ტაძარს და მის გარშემო შემოჯარულ დაკბილულ ქონგურებს. ღამურები ბოლოს ფერხულს უვლიდნენ ეზოში და ისეთი უცნაური სიმშვიდე იდგა ირგვლივ, თითქოს დროსაც დავიწყებოდა სვლა.
ტაძარს თავზე მუქი ლურჯი ცარგვალი დაადგა, რომლის ღრუბლებს გალავნის ქონგურების ჩრდილები ისე ხატავდნენ, როგორც გიშრისა და იასპის ნაქარგებს.
რაც უნდა დიდი ქმნილების წინაშე იდგე, თვით უმნიშვნელო ადამიანიც კი მეტ ყურადღებას მოითხოვს შენგან.
მე გამოვკითხე ექვთიმეს თავისი ცხოვრების ამბავი. ტაძრის ჩრდილისგან შექმნილ სიბნელეში იჯდა პატარა მოხუცი და მიყვებოდა.
ეს იყო ტრაგედია ისეთი ადამიანისა, რომელსაც ბევრი რამ აინტერესებდა და ყურადღების გაფანტულობის გამო ყველგან უშედეგოდ მოქმედებდა. ბოლოს ათი წელი გაატარა მცხეთაში ამ უცნაურმა კაცმა, რომელიც ყოველ წელს სამ სამსახურს იცვლიდა ხოლმე.
ამჟამად ნუმიზმატიკით ყოფილა გატაცებული.
ადგა, ოთახში შევიდა, ჭრაქი გამოიტანა და პატარა ქისა, მონეტებით სავსე. ეს ფულები საქართველოს მუზეუმს უნდა ვუანდერძოო სიკვდილის წინ.
ძველკოლხური სპილენძის მონეტები მაჩვენა, თამარის, რუსუდანის, ლაშა გიორგის, დავით ნარინისა და ერეკლე მეფის თეთრები. ეს ყველაფერი დმანისის, უფლისციხის და გელათის მიდამოებში ჰქონია ნაპოვნი.
ექვთიმეს მოუსვენარი ბუნების ამბავი რაკი ვიცოდი, ვკითხე: მცხეთიდან თუ აპირებ-მეთქი ადგილის შეცვლას სადმე?
„ვისთან ან სად წავიდე, შვილო?
ორი ოჯახი (ცოლ-შვილი) მიწას მივაბარე ამ ოცი წლის მანძილზე. უკვე სიბერეში გადავედი.
ერთადერთი, რაც ცოტა, სულ ცოტა მაკავშირებს ამ ცხოვრებასთან, ეს არის ამ ტაძრისადმი წარუშლელი სიყვარული. აქ ვმუშაობ, შვილო, ამ საყვარელი ქმნილების ჩრდილის ქვეშ, ვუვლი ამ შესანიშნავ ტაძარს და იგი ჩემს თვალში ღვთის სახლი კი არ არის, არამედ დიდი ხელოვნების მიუწვდომელი ქმნილება, რომელიც, როგორც ხედავ, თვით ღმერთზე უფრო ხანგრძლივი აღმოჩნდა.
ასე დავდივარ, დავბორიალობ, შვილო, ჩვენს წინაპართა საფლავებსა და აჩრდილებს შორის. შარშან დაიწყეს ამ ტაძრის შეკეთება, იმ ხარაჩოებს ხომ ხედავ, გუმბათზე რამდენიმე სარკმელია კიდევ ჩასადგმელი, ველური მტრედები ჩადიან ტაძარში.
მეც დავდივარ, ნაგავს ვაშორებ ხოლმე ვახტანგ გორგასალისა და ერეკლე მეორის საფლავებს.
განა ჩემისთანებს არ გაუწირავთ თავი ამ ტაძრისათვის? ცამეტი საუკუნის მანძილზე ეხლებოდნენ მის გალავანს მტრის ჯარები.
არაბი აბულ-ყასიმი ეცა მას პირველად, დაანგრია და აქლემების თავლად აქცია იგი, აღადგინეს, შემდგომ ამისა, თურქმა ალფ-ასლანმა გაძარცვა იგი, კვლავ აღადგინეს და თემურ-ლენგმა დაანგრია ისევ, შაჰ-თამაზმა და შაჰ-აბაზმა მრავალჯერ დაანგრიეს.
მერე ის იყო, მთელი საუკუნე აწვიმდა ტაძარს, ახალ დროშიც არავის გახსენებია მისი შეკეთება, მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლებამ, ვენაცვალე მას, გადაახურვინა იგი შარშან და გალავნის ქონგურები შეაკეთეს, ჩრდილოეთის ფასადზე ხარაჩოები ჯერაც არ მოუხსნიათ, გუმბათის სარკმელებშიც ჩასვეს ამ დღეებში თითო მტკაველა მინა და ჩემი აქ ყოფნის მიზანიც აღსრულებული იქნება კიდევაც, შესაძლოა ჩემი ცხოვრებისაც“... (ეს სიტყვები მცირე გულის ტკივილით იყო ნათქვამი მის მიერ).
„ხვალ დილას აჰყევი იმ ხარაჩოებს და ისეთ რამეს გიჩვენებ, რაც შთაგონებით აგავსებს უთუოდ.
მე ასე მესმის, შვილო, მწერლობა გმირობის გამართლებაა მხოლოდ, მიჩქმალული გმირობის დამცველია მწერალი და სხვა არაფერი.
ჩრდილოეთის კედელზე ერთი წარწერაა და ორი კაცის ქანდაკება. შენი თვალისა და მარჯვენის საქმე იქნება ეს, თუ როგორ ამოიკითხავ ცხრა საუკუნის მანძილზე ქვაში ჩაკირულ საიდუმლოს დღემდე შეუცნობს“.
* * * * * * *
იმ ღამეს აივანზე მოვისურვე დაძინება. გათენებამდე მოუსვენრად ვტრიალებდი, ცხენის მიერ გამოცემული ხმა მესმოდა ძილში, ცხენი ფრუტუნებდა, ფეხებს აბაკუნებდა და ტკბილად, ტკბილად ახრამუნებდა თივას, თანაც პირქვე დამხობილი სიბნელეში, გათენებას ვნატრობდი, აღთქმული საიდუმლოს მალე გასაგებად.
ცისკარმა თავი ამოჰყო თუ არა, შოშიებმა ასტეხეს ჭყიპინი. მერე ის იყო, თავზე წამომადგა მზით გაბრწყინებული, ხვლიკისფერი სვეტიცხოველი; იგი ისეთი მშვენიერი იყო იმ დილას, როგორც არასოდეს მინახავს მანამდე.
ავყევი ხარაჩოებს ჩრდილოეთის ფასადზე.
ადამიანის მარჯვენა ხელი გამოუხატავს კედელზე ოსტატს. გონიო უჭირავს მას.
იქვე ასეთი წარწერაა:
„მონა არსაკიძის ხელი, რათა შეუნდოთ“.
შორიახლოს ორი კაცის უცნაური ქანდაკებაა.
ერთი, უწვერული ახალგაზრდაა, ქართულ ჩოხაში ჩაცმული, ხოლო მეორეს, სახედაღრეჯილ მოხუცს, პირი დაუბჩენია ვაგლახად. სპარსული სამოსი აცვია და გულბოროტების გამომეტყველება გადაჰკრავს სახეზე.
როცა ხარაჩოებიდან ძირს ჩამოვედი, პატარა, ჭრუტა თვალებით მიღიმოდა მოხუცი.
„ეს უწვერული კონსტანტინე არსაკიძეა, ხოლო ჩაქუჩიანი მოხუცი, მისი ოსტატი ფარსმან სპარსი.
კიდევ გაჩვენებ ერთი კაცის სახეს, ამ ჩვენ დრომდე მკრთალად მოღწეულს“.
დიდხანს აფათურა ხელები უბეში, ბოლოს ძველთაძველი ქართული მონეტა ამოიღო.
ცხენოსანს შავარდენი უზის მარცხენა ხელზე და ასომთავრულით აწერია ზედ:
„მეფეთ მეფე გიორგი – მესიის მახვილი“.
ეს იყო და ეს.
წელიწადზე მეტია, რაც ეს ამბავი ჩემს სულში დუღს, ბოლოს იგი დაიწრიტა, ჩემს წარმოდგენაში შედედდა, სიტყვამ ხელ-ფეხი შეისხა და გადმოინთხა ქაღალდზე, როგორც ნათელი მითი, საუკუნეების ჯავშნიდან გადმონაჟონი.
– I –
სწორედ იმ წელს, როცა გიორგის ბრძანებისამებრ ფარსმან სპარსმა სამი ეკლესია დაასრულა სამცხეში, საქართველოს ჭილყვავი შემოესია.