თავი XXV
მა ხოხობმა. – XXV – აღდგომის შემდეგ მარიამ დედოფალი მოუთმენლად ელოდა ყველისციხის პატრონის სასახლეში ჩამოსვლას. მას არ უყვარდა ქმრის ნათესავები, მით უმეტეს გირშელი, მაგრამ ამჯერად მასზე იყო დამყარებული უკანასკნელი იმედი. დედოფალი დარწმუნებული იყო, როგორც კი შორენას დანიშნავდა გირშელი, გიორგი მაშინვე ჩამოეცლებოდა ამ „სიძვის ქალს“ და ბოროტ ენებსაც გამოელეოდათ საჭორაო საგანი. ბოლოს დაიწყო მდინარეების საგაზაფხულო ადიდება, არაგვი, მტკვარი და ქსანი განსაკუთრებით გაცოფდნენ იმ წელს. მარიამმა იმედი დაკარგა, არც სხვები ელოდნენ სტუმრებს მოკლე ხანში. ბავშვობის შემდეგ არავის ენახა ყველისციხის პატრონი მცხეთაში. დიდი და პატარა მას აქებდა იმ დღეებში. შვიდ წელს ჰყოლოდათ სარკინოზებს გირშელი და მისი სამი აზნაური ტყვედ. ბოლოს, ბაირამობის დღეს, ხალიფის სასახლეში მიჰყავდათ თურმე ტყვეები. იბერიელები თავს დაესხნენ გულიამებს, იარაღი აჰყარეს, ძლიერი ცხენები წაართვეს, ბრძოლით გაიკაფეს გზა. ერთი წლის წამების შემდეგ ყველისციხემდე მიაღწიეს ძლივს. სწორედ კვირაცხოვლობის შუაღამის შემდეგ შვიდი ძლიერი რაინდი მოადგა დიდი ამალით არაგვის კარის საბრძოლო კოშკებს. ქვახვრელთან გადმოელახათ ადიდებული მტკვარი. მდინარეს წაართვა ერისთავის მეაბჯრე ქაჩაბურაისძე, ამაოდ ეცადნენ აზნაურები მის გადარჩენას. ბოლოს თვითონ პატრონმა იკისრა თავი, მეაბჯრეს ცხენი დაეხრჩო. მხარულით წამოეწია გირშელი, ყმაწვილივით გამოეჩრა სულმობრძავი იღლიაში, ცურვით გამოიტანა გამოღმა, ისევ გაცურა მტკვარი, ახლა ცხენდაცხენ გადმოელახა მდინარე. ძალიან გაუჭირდათ ქსანზედაც გადმოსვლა. მეორე დღეს საშვიდობო პარაკლისი გადაიხადა მელქისედეკმა, მთელი მცხეთა ისევ ალაპარაკდა გირშელის სიმამაცის გამო. ნაშუადღევს მელქისედეკ კათალიკოსი, ჭყონდიდელი და მთელი ტაძრეული დიდ დარბაზში ისხდნენ, როცა ვერცხლის ჯაჭვიანი გოლიათი დეზების ჟღარუნით შემოვიდა უხმლოდ, შვიდი ძლიერი აზნაურის თანხლებით.
ზვიადი (გირშელი) მაშინვე მივარდა დედოფალთან, ერთი მუხლი იატაკზე დაჰკრა, თაყვანი სცა და ხელზე აკოცა. შემდეგ კათალიკოსს ხელზე ემთხვია, მეფე გიორგი გადაკოცნა და, როცა სპასალარს მიუახლოვდა, ზვიადი მასზე მთელი წყრთით დაბალი აღმოჩნდა.
მის მოძრაობებში დათვური სიჯიუტე იგრძნობოდა. ლოყები ხმლით ჰქონდა დაჩეხილი, რაც ამ მშვენიერ ვაჟკაცს ამახინჯებდა. ხმა როხროხა ჰქონდა და იშვიათად იცინოდა, რადგან ძალიან თავმდაბალი იყო.
დედოფალი თვალს არ აშორებდა სტუმარს. როცა გირშელი მეფეს გადაეხვია, მარიამის მახვილმა თვალმა შენიშნა, რომ გიორგი დიდი ხნის ლოდინის შემდეგ ჩამოსულ ნათესავს საკმაოდ ცივად შეხვდა.
მტკვარზე გადმოსვლისას გირშელი გაცივებულიყო, ახველებდა, მაგრამ მაინც არ იმჩნევდა, რომ შეუძლოდ იყო.
დედოფალს გირშელის შესახებ უცნაური ამბები ჰქონდა გაგონილი: თითქოს რატომღაც ქალებს გაურბოდა და ღვინოსა და თრიაქს (ოპიუმს) ეძალებოდა.
დედოფალმა სტუმარს ულამაზესი სეფე-მოახლე (კარის მოახლე) მიუჩინა. როცა გირშელს ანჩაბაისძის ქალი წარუდგინეს, იგი უცნაურად აიმღვრა, მამლის ბიბილოებივით გაუწითლდა ნიყვივით ფართე, განზე გამდგარი ყურები.
ორიოდე სიტყვა ძლივს მოაბა თავი.
დედოფალმა ეს ასე ახსნა: ალბათ მუსლიმანების ტყვეობაში გადაეჩვია მანდილოსნებთან (ქალბატონებთან) საუბარს.
პურობა (ვახშამი) აფხაზთა მეფეების სასახლეებისთვის ჩვეული ცერემონიით დაიწყო.
ნამგზავრს (გირშელს) უცნაური მადა მოეძალა. ირმის მწვადების, კეცზე შემწვარი ორაგულების, ორთქლიანი ბეჭისა და მოხრაკულების სასიამოვნო სუნი ნერწყვს ჰგვრიდა. ბუნებით თავაზიანი და მორიდებული, ისე ციცქნიდა საჭმელს, როგორც ირემი ნეკერს. ვაჟკაცი გაურბოდა ქალბატონების სიახლოვეს ჭამას.
ყველა ამჩნევდა, რომ სტუმარი პურობის დროს უხერხულად გრძნობდა თავს. თვითონ მას აოცებდა მეინახეთა (სუფრის წევრების) სრული სიჩუმე. როგორც მეფე-დედოფალი, ისე მთელი ტაძრეული (სასახლის მსახურები) ისე სადილობდნენ, თითქოს ამ სუფრაზე ყველა ერთმანეთზე ნაწყენი იყო.
პურობას ნადიმი მოჰყვა. განმგეთუხუცესმა (მთავარმა მმართველმა) მოატანინა დიდი სამწდეურები (ღვინის ჭურჭელი). სუფრას არ აკლდა ბაგრატეულნი, ატენური, ხიდისთავური და მუხრანული ღვინოები.
მაჰმადიან (მუსლიმანურ) ქვეყანაში დაყოვნებულს (გაჩერებულს) ღვინო ენატრებოდა, მაგრამ იცოდა, რომ სასახლეში ღვინის ჭარბად სმა მიღებული არ იყო, ამიტომაც ითმენდა შეძლებისდაგვარად.
მეფეც ჩუმად ჭამდა, მაგრამ რატომღაც ღვინოს მიეძალა და გირშელსაც ეპატიჟებოდა – მოსვიო, სთხოვდა ხანდახან.
„შეუძლოდ ვარო“, – მოიმიზეზა გირშელმა. ტუჩს მიადებდა სამწდეურს, მართლაც მცირედს შესრუტავდა და ღვინის გემოთი და სურნელით ტკბებოდა.
ნადიმი ადრე დამთავრდა იმ დღეს, რაც ყველაზე მეტად გირშელს გაუხარდა. მეფემ სტუმარი სასახლის ბაღში გაიყვანა. ყოველი ბუჩქი, ყოველი ხე გირშელს თავის სიყრმეს აგონებდა.
ამ ყველაფერში ის და გიორგი პეპლებს დასდევდნენ, იმ ხილნარში (ხილის ბაღში) კაკანათებსა (ჩიტების ხაფანგებს) და სასირე ბადეებს აგებდნენ, იმ ცაცხვების ფუღუროებში ბუს მართვეებს (ბარტყებს) უთვალთვალებდნენ. ამ მსხლებზე ასულან, ის ატმები მოუკრეფიათ, იმ კაკლების ქვეშ ელოდნენ მწიფე ნაყოფის ცვენას.
მსხლებს ფითრი მოსდებია, ატმებს ტოტები შეხმობია, კაკლებს ფუღურო გაუჩნდა, ლეღვები გადაუჭრიათ, ნაცრისფერი ტანები მორჩს (ახალ ყლორტებს) შეეცვალა. ძუძუების მსგავსი კერტები ეგულებოდათ ამ ლეღვებზე, „დედამძუძეებს“ უწოდებდნენ მათ.
იმ ვერხვებზე კაჭკაჭის ბუდეები დაუნგრევიათ, იმ ვაშლის ხეებზე ჩამომსხდარ გვრიტებს მშვილდისრით გამოსდგომიან ტოლები (თანატოლები). ამ ცაცხვის ქვეშ ერთ ვირზე მჯდარან მეფე და ერისთავი ოდესღაც, მათ თავი თოროსან (აბჯრიან) რაინდებად მოჰქონდათ სახრეებით (ჯოხებით) აღჭურვილებს.
იმ თუთის ხეებიდან შაშვის მართვეები (ბარტყები) ჩამოუყვანიათ.
ბედნიერი ბავშვობა იჭყიტებოდა ყოველი ხის ფუღუროდან, ყოველი ბუჩქის ძირიდან. ეს უკვე აღარ იყო მათი სიყრმის სიხარულის ბაღი, არამედ სევდის მომგვრელი ბაღნარი (ბაღი).
საბაზიერო (ფრინველებზე სანადირო) სახლს ჩაუარეს, ქორ-შავარდნები ხარიხებზე (ძელებზე) სთვლემდნენ. მენადირეთუხუცესმა (მონადირეთა უფროსმა) მოასხა მეძებრები, მადევრები და მწევრები (სანადირო ძაღლები).
ძაღლები მეფეს შემოესიენ. გირშელს ამ სანახაობამ აღტაცება მოჰგვარა, მადევრები მხიარულად ყეფდნენ, მეძებრები წკმუტუნებდნენ.
ყვითელწინწკლიანი შავი მწევარი გირშელს შეახტა, ოქსინოს ჯუბაჩა (მოსასხამი) თათებით დაუსვარა.
გიორგი ძაღლებს ყვრიმალებს უსრესდა, პირში ხელს უყოფდა თითოეულ მათგანს, ფაფუკ ყურებს იღებდა ხელში, თელგამს (თვალის ჩირქს) უწმენდდა თვალწიდოვანებს (თვალებჩირქიანებს).
როცა ძაღლები წაიყვანეს, გირშელი მასპინძელს ეკითხება:
„შენი ავაზა რა უყავი, გიორგი?“
„ჩემი ავაზა გაცოფდა, ბევრი ვუაქიმეთ (ვუმკურნალეთ), ლენცოფის (ცოფის საწინააღმდეგო) წვენი ვასვით, ბოლოს ზედმეტად გაბოროტდა, მეც შემომიტია.
უნდა გენახა გახელებული, თვალებიდან ნაკვერჩხლებს ჰყრიდა, აქოჩრილი, დუჟმორეული მომეჭრა, ისეთი უცნაური ხმა გაიღო, როგორიც გაბრაზებულ კატას წამოსცდება ხოლმე. ახლაც სხეულში მაქვს დარჩენილი ის შიში, რომელიც გულში ჩამეჭრა იმ დღეს. ეს შემემთხვა უჯაჭვოდ, უხმლოდ გამოსულს ამ ბაღში.
მალემსრბოლი (სწრაფი მორბენალი) უშიშარაისძე მოვარდა, შუბის წვერზე წამოაგო გაცოფებული.“
„სადაური იყო ის ავაზა, გიორგი?“
„მამაჩემს კეისარმა უთავაზა (აჩუქა).“
„მაშ ახლა უავაზოდ ნადირობ?“
„ავაზა ერთი კი არა, ორი მყავს.
ერთმა ირანელმა მომიყვანა ბოკვერები (ლეკვები) შარშან.“
ორმა მონამ შრამელიდან (ბუნაგიდან) გამოიყვანა ერთი წყვილი ავაზა. ხვადს (მამრს) მშვენიერი, ხატულა (ლამაზი) ბეწვი ჰქონდა. განსაკუთრებით იგი ვეფხვს ჰგავდა. გამოხამებული (გამხდარი), სადოღე ცხენივით ტანმოქნილი, მაღალ ფეხებზე იდგა იოგებმაგარი (ძარღვმაგარი) მხეცი.
გრძელი, მოხდენილი ტანი ჰქონდა, ტანზე უგრძესი კუდი, სხივისფერი (ოქროსფერი) ულვაში უბრწყინავდა ჩალისფერ ტუჩ-პირის გარშემო.
თავდაწეული მიდიოდა, უნდოდ (უჟმურად) აფახულებდა ყვითლად დაწინწკლულ კატისებრ თვალებს.
ძუ (მდედრი) შორიახლო შედგა, გაბზეკილი (გაშლილი) კუდი გააშეშა, პირდაღრენილი შესცქეროდა უცხოს.
ხვადმა მეფისკენ წამოიწია, „გაუშვითო“, უბრძანა გიორგიმ მონას.
როცა მოუახლოვდნენ, გირშელი შედრკა (შეშინდა).
ფრთხილად მოსინჯა ხმლის ვადა (ხელშესახები ნაწილი). გიორგიმ დაამშვიდა სტუმარი. ავაზას მისწვდა, მხეცს ყვრიმალები დაუსრისა, ნადირმა თვალები განაბა (დახუჭა).
გიორგი იცინოდა.
ზურგზე ხელს უსვამდა გატვრინულ (გაჩუმებულ) ხვადს.
ბოლოს ხელიდან გაუსხლტა იგი პატრონს, გირშელისკენ გაიწია ღრენით, მონები მოვარდნენ, გაავებული (გაცოფებული) წაიყვანეს.
„სადაურია ესენი?“ – იკითხა გირშელმა.
„ჰინდუსტანიდან მომიყვანეს, ჩიტას უწოდებენ თურმე ამ ნადირს ჰინდოში.“
„ალ-ჰაქიმს თორმეტი ამათზე უფრო დიდი ავაზა ჰყავდა, – ამბობს გირშელი, – ისინი სავსებით დაგეშილნი (მოთვინიერებულნი) იყვნენ, ხალიფის ბაღში დასეირნობდნენ, არაფერს ავნებდნენ გამვლელებს.“
„ახლა ისეთ რამეს გაჩვენებ, რაც თვალით არ გინახავს არასდროს.“
როცა სასახლის ბაღი გადაიარეს და ირმის საჩიხემდე (საკვებურამდე) მიაღწიეს, გირშელი მართლაც გაოცდა. იგი ირანშიც იყო ნამყოფი, მაგრამ არც შაჰის სამხეცეში (ცხოველების ბაღში), არც ფატიმიდების სანადირო პავილიონებში ამდენი ირემი არ ენახა ერთად თავმოყრილი.
უსაყვედურა გიორგის, ცუდად გყოლიაო მოვლილი.
„ეს ირმები შენი საცოლის – შორენას მამას წავართვი, კვეტარის ერისთავს“, – მიუგო გიორგიმ და თვალი თვალში გაუყარა სტუმარს. შორენას ხსენებაზე გირშელს ყურები შეუწითლდა, მღელვარების თუ დარცხვენის დასაფარავად საჩიხის მარგილებს (ძელებს) მოსჭიდა ხელები, კისერი წაიგრძელა, საჩიხეში თავი გადაჰყო და თვალიერება დაუწყო ქორბუდიან (დიდრქიან) რქების მთელ ტყეს.
განსაკუთრებით ფურები (მდედრი ირმები) გამოიყურებოდნენ სრულიად საწყალობლად. ნაზამთრალი ბალანი (ბეწვი) გასცვენოდათ, ახალი ჯერ არსად ჩანდა, ზოგს კი აქა-იქ ისეთი უსუსური ბეწვი ამოსვლოდა, როგორიც თებერვლის გასვლის შემდეგ, როცა არც ზამთარია, არც გაზაფხული და მთებს ჯერ კიდევ ატყვია რილოჭრელო (ჭრელი) თოვლი, კორდებს მოედება ხოლმე ბალახი – დასუსხული, მეჩხერი.
ნუკრები (ირმის ბოკვერები) ყორესთან (კედელთან) მიყუჟულიყვნენ, თავჩაქინდრულნი სთვლემდნენ, ბედშავენი (უბედურები) მზვარეში (სიცივეში) უცნაურად ძაგძაგებდნენ.
„საქმე ისაა, – ამბობს გიორგი, – ეს ირმები ნუკრობიდანვე (ბოკვრობიდანვე) მთაში იყვნენ გაზრდილნი, მოვლა კარგი აქვთ, საკვებსაც არ აკლებენ, მაგრამ მცხეთის ჰავას (კლიმატს) ცუდად იტანენ.“
მენადირეთუხუცესმა ლასტის ფალანგი (ხის კარი) შეაღო, მეფემ გირშელი საჩიხეში შეიყვანა.
ირგვლივ საქონლისა და სკორის (ნაკელის) სუნი იდგა.
გირშელმა ნუკრებს გადახედა.
„როგორც ჩანს, აცივებს უბედურებს!“
ხარები ატორტმანდნენ (აირივნენ) უცხოს დანახვაზე, სტუმარმა ულამაზეს ფურს დაადგა თვალი.
„ეს არის შორენას საყვარელი, ნებიერა, თვითონ გაუზრდია თურმე.“
„ახლაც თუ უვლის თვითონ?“ – იკითხა გირშელმა.
„აქამდე ერისთავის ქალი ღართისკარის ციხეში გვყავდა. ამჟამად ხურსისეულ სასახლეში ცხოვრობს. როცა შენი საცოლე გახდება, მისი ნებაა, თავის ირემს თუ მიხედავს თვითონ.
ათანასე ბერი მიამბობდა, შორენას მოძღვარი: ძლიერ ენატრებაო თავისი ნებიერა.“
გირშელს ჯერ არ ენახა კოლონკელიძის ქალი, ნებიერას მიშტერებოდა, თითქოს უნდოდა ამ მშვენიერი, ლომისფერი ცხოველის აგებულებაში როგორმე ამოეკითხა თავისი საცოლის ბუნება.
მენადირეთუხუცესი და მონები დაითხოვა (გაუშვა) გიორგიმ. „ჩვენ გადავკეტავთო საჩიხეს.“
როცა მარტონი დარჩნენ, მანაც შეხედა ნებიერას, მოაგონდა: ის ორიოდე ბედნიერი წუთი, კოლონკელიძის სასახლეში გატარებული იმ საშინელ ღამეს, როცა სამეფო ჯარებმა კვეტარის ციხე აიღეს.
გირშელს მიუბრუნდა ისევ:
„ჩვეულებრივი აზნაურის ასული არ გეგონოს შორენა, ვაჟკაცი, მონადირე ქალია იგი.“
„მონადირეო?“
თავის მამიდებისგანაც ბევრი რამ ჰქონდა განაგონი შორენას სილამაზის შესახებ გირშელს. ვერც წარმოედგინა, რომ ამ უჩვეულო მშვენების პატრონს მშვილდოსნობა და ნადირობა ეხერხებოდა.
გირშელს საოცრად მოუნდა საცოლის ნახვა. უნდოდა ბავშვობის მეგობრისთვის ეთქვა: „ბოლოს და ბოლოს, მაჩვენეთ ჩემი საცოლე“. გაახსენდა, რომ გურანდუხტს სასახლეში ელოდნენ, რათა მის გარეშე არ შეხვედროდნენ შორენას. სათქმელი სიტყვა ყელში გაეჩხირა და გიორგის უთხრა: „დღეს დედოფალსა და კათალიკოსს მოვერიდე, თორემ სიმართლე გითხრა, სადილობის დროს დალევა მინდოდა“. გიორგის შერცხვა. ალბათ იფიქრა, რომ სტუმარი გულცივად მიიღო. გაუღიმა გირშელს, მხარზე ხელი დაჰკრა და უთხრა: „მაშ კარგი, მოდი, ძველი დრო გავიხსენოთ. სმაში შევეჯიბროთ ერთმანეთს“. ცოტა ხანს შეჩერდა, ახედა-დახედა გირშელს და დაამატა: „თუ ნამდვილი ქეიფი გინდა, ტანსაცმელი უნდა გამოვიცვალოთ“. გირშელი გაოცდა. მას ოქსინოს ჯუბა და ვერცხლის ბექთარი ეცვა. ვერ გაეგო, რა უნდა ჩაეცვა ამაზე უკეთესი, როცა სტუმრად მიდიოდა. „არა, ორივემ უბრალო ხალხის სამოსი უნდა ჩავიცვათ“. გირშელმა გაიღიმა. გიორგის კარისკაცებს შორის არავინ ეგულებოდა ისეთი, ვისი სამოსიც სტუმარს მოერგებოდა. ზვიადს სთხოვა დიდი სანადირო ტყავის მოსასხამი, მაგრამ ისიც არ გამოადგა დევკაცივით მაღალ გირშელს. ბოლოს მეფეს მალემსრბოლი უშიშარაისძე გაახსენდა. სასაცილო იქნებოდა ახმახი გირშელი სხვის ტანსაცმელში. უშიშარაისძის ხამლის სამოსი და კურდღლის ტყავის ჯუბაჩაც მოკლე აღმოჩნდა მისთვის. ბოლოს მამამზეს ტყავის მოსასხამი უპოვეს, რომელიც ერისთავს მცხეთიდან წასვლისას დარჩენოდა. ის უკვე გახუნებული და გაცვეთილი იყო.