თავი I
მეხის ღრუბელივით დააბნელა მან აღმოსავლეთი, შირვანიდან წამოსული ქვემო ქართლს მოედო, მტკვარს ზემოთ აჰყვა და ბასიანამდე გაანადგურა ნათესი.
მეფემ ახმობინა ფარსმანი და უბრძანა, მოესრა სირი.
ტფილისი იმჟამად არაბებს ეპყრათ, ფარსმანი ამირას კარზე იყო ნამყოფი, გიორგის მამას, ბაგრატ კურაპალატს ტყვედ ჰყავდა იგი, ჯერ კიდევ ბავშვობაში ჩამოყვანილი.
ქვისმთლელთა და კირითხუროთა უფროსი, საიდუმლოებების მცოდნე იყო ფარსმანი, არაბულ ალქიმიაში ძალიან განათლებული, შეუდარებელი ვარსკვლავთმრიცხველი, შესანიშნავი ექიმი, უცნაური მეწამლე და მჩხიბავი.
ძალიან ბნელ ამბებს უკავშირებდნენ მის სახელს ცრუმორწმუნენი, იმასაც ამბობდნენ, გველი ჰყავსო ფარსმანს ლაგამამოდებული და ზედმჯდომი დაჰქრისო იგი არაგვის ჭალებში. სამი კვირის მანძილზე ამზადებდნენ წამლებს ფარსმანი და მისი შეგირდები, ბოლოს ჯადოსნური რამ სითხე შექმნეს, მამასახლისებს დაურიგეს, ლეშები დააწამლინეს და ხეებზე გაატანინეს.
გაუმაძღარი სირი მიეტანა ლეშს და სრულიად განადგურდა.
შემდგომ ამისა, წლის ბოლომდე მშვიდობა სუფევდა საერისთავოებში, ბერძენთა იმპერატორთან მტკიცე ზავი დაიდო, ბაგრატ კურაპალატის მიერ მრავალჯერ დამარცხებული განძელი ფადლონი ხარკს აძლევდა მეფეს; ამ მაგალითით დაშინებული ტფილისელი ამირაც გაჩუმებული იყო, არაბები ჯერ კიდევ ბოგინობდნენ შურის ციხეში.
გულმოცემული გიორგი დადიოდა აფხაზეთსა, სამცხესა და ქართლში, აგებდა ციხე-ქალაქებს, საცხოვრებელ სახლებს და ეკლესიებს, ხანმოკლე ზავის დროს ხანგრძლივი ომებისთვის ემზადებოდა.
ახალ წელს მცხეთაში იყო ტაძრეულითურთ გიორგი, კათალიკოსმა მელქისედეკმა დილაადრიანად მოინახულა, საწოლის დარბაზს მიადგა ოქროთი, ვერცხლითა და ბროწეულებით სავსე ხონჩით, კლარჯეთიდან ჩამოტანილი ძელიცხოვლის ჯვარი მიართვა, ძვირფასი თვლებით მოჭედილ ლუსკუმაში ჩადებული, და ძვირფასი ხატი ამინაშატისა.
დილიდანვე ეწვივნენ მეფეს ერისთავები, ზვიად სპასალარი და მსახურთუხუცესი, მანდატურთუხუცესი და მსაჯულთუხუცესი, ეზოსმოძღვარი და ჩუხჩარხი, მოლარეთუხუცესი და მეღვინეთუხუცესი. მენადირეთუხუცესმა სამი ფოლადისფერი ქორი მიართვა, შვიდი ლაზიკიდან ჩამოყვანილი შავარდენი, ერთი თავიც ველური ეშვისა სრულად მოოქროვილი.
მერემეთუხუცესმა და სამმა ერისთავმა შვიდ-შვიდი ცხენი თითოეულმა.
ერისთავებმა ისრებიც მოართვეს მეფეს, მსხვილი ისრები დიდი ნადირებისთვის, ქეიბურნი მხეცებისთვის, ხარჩა და ქიბურჯი ფრინველებისთვის, დიდ-დიდი საომარი კაპარჭები.
მთელი კონა ისრებისა მოიდო ბანჯგვლიანმა მამამზე ერისთავმა, რომელსაც ლომკაცად უწოდებდნენ თავისი დიდი აღნაგობისა და ვაჟკაცობის გამო, ჭრელი და მჭრელი თვალები ისარივით მიაჭდო ტახტზე მჯდომარეს და თქვა:
„ღმერთმა მრავალჟამიერი გახადოს შენი მეფობა და ეს ისრები შენი მეფობის მოღალატეების გულებს მოხვდეს. დაწყევლილი იყოს ყველა ბოროტი და შენი ტახტის წინააღმდეგ მქნელი!“ გიორგი ბუნებით ჩუმი კაცი იყო, ბევრს არ ლაპარაკობდა, მაგრამ ძალიან დაკვირვებული იყო. მან მზერა ხმალივით შეაგება მამამზის ისრისფერ თვალებს, რომლებიც თეთრი, აჩეჩილი წარბების ქვეშ თრითინებივით მოუსვენრად მოძრაობდნენ, შემდეგ კი სპასალარისკენ გადაიტანა მზერა.
ზვიად სპასალარი თავჩახრილი იდგა, წარბშეუხრელად უსმენდა მამამზის სიტყვებს და რაღაც უცნაურ ფიქრებში წასული, აგურის იატაკს დასჩერებოდა. მისი დიდი მარჯვენა ხმლის უზარმაზარ ვადას ჩაჭიდებოდა. (ირგვლივ ყველა უხმლოდ იდგა, მხოლოდ მას ერტყა ფოლადის ხმალი დარბაზობის დროს).
როგორც კი პურობა დამთავრდა და ნადიმი დაიწყო, მონადირეთუხუცესმა, ბაზიერებმა და მარეკებმა ერისთავების მიერ ნაჩუქარი ცხენები მეფის ნაკრძალში წაიყვანეს, ხმლით მოაჭრევინეს თავები და ნაკრძალი ირგვლივ ჩაკეტეს.
ნადიმს ღამე დაადგა. მემაშხალეებმა მაშხალები აანთეს, მეჭურჭლეებმა კი მაშხალების ქონი და ალყა დარბაზში შემოიტანეს.
მეფეს იმ საღამოს გართობა უნდოდა, მაგრამ სპასალარის მოწყენილმა სიჩუმემ მოულოდნელად გუნება გაუფუჭა.
შუაღამის შემდეგ დარბაზის სტუმრები დაიშალნენ. ორი მემაშხალე ანთებული მაშხალებით კათალიკოსს წინ გაუძღვა, თითო-თითო კი სამივე ერისთავს.
მეფემ სტუმრებს ღამე მშვიდობისა უსურვა, ზვიადს თავი დაუქნია, მემაშხალეები გაუშვა და სპასალარი თავის წინ დასვა.
დარბაზში სრული სიჩუმე სუფევდა. თაფლის სანთლები ნიშებში ციმციმებდნენ. ნადიმის შემდეგ ჭაბუკ მეფეს ლოყები შეფაკლოდა, მაგრამ ღვინომაც ვერ დაუფარა ცუდი გუნება.
ცოტა ხანს ორივე ასე ჩუმად იდგა. კათალიკოსის ბაღიდან ბუს ხმა ისმოდა, გუშაგები კი უვარსკვლავო ღამეში ყიჟინებდნენ.
გიორგიმ თავი ასწია, ჯიუტად შეხედა სპასალარის შავად შეყრილ წარბებს და ცუდი გუნების მიზეზი ჰკითხა.
„არ მინდოდა ახალ წელს მეფისთვის ცუდი ამბების მოხსენება,“ – თავი იმართლა ზვიადმა, – „ახლა შუაღამე გადასულია და ამიტომაც გიამბობთ შემდეგს:“ სწორედ წინა დღით მსტოვრებს უცნობებიათ მისთვის აქ მოთხრობილი:
კვეტარის ერისთავმა თალაგვა კოლონკელიძემ ძალით დაიმორჩილა ფხოველები და დიდოელები. მათ აჰყვნენ ძურძუკები და ღალღაები და ის თემები, რომლებიც მაშინ ტილიჭამიების მეზობლად ცხოვრობდნენ.
საერთო ჯარით შემოიჭრნენ არაგვის ხეობაში; ციხეებს შემოადგნენ, უბრძოლველად დაიმორჩილეს ციხისთავები, რადგანაც ყველგან შინაკაცები ჰყოლიათ წარმართთაგანნი.
მამამზე ერისთავის ერთადერთი ვაჟი ჭიაბერი გუდამაყარში შეებრძოლა კოლონკელიძეს, მაგრამ დაუზიანებლად უკან დაიხია და ქორსატეველას ციხეში ჩაიკეტა მცირე ჯარით.
ზვიად სპასალარს არც ის დაუმალავს, რომ ამ შეტაკებისას მხოლოდ ცამეტ ფხოველს დაუზიანებიათ ისრით და შვიდ არაგველს საკმაოდ მსუბუქად.
ამის შემდეგ, კოლონკელიძე თავისი ლაშქრით არაგვის ხეობას შეესია, ეკლესიები გადაწვა, ხატები დაამსხვრია, მღვდლები და ბერები სამრეკლოზე თოკით ჩამოკიდა, ბორცვებზე ისევ წარმართული საკურთხევლები აღმართეს, არაგველებიც შეუერთდნენ ფხოველებს და მათ მიმდევრებს, ღამეები უთევიათ კერპებისთვის, ვაჟები და ქალიშვილები შეუწირავთ უძველესი წესისამებრ.
სამი დღე და ღამე როკავდნენ საკურთხევლების წინ და გამარჯვებას ზეიმობდნენ ლუდით მთვრალი ბრბოები.
ეს მოხდა სწორედ იმ დღეს, როცა მამამზე ერისთავი მეფესთან სადარბაზოდ გამოემართა.
გიორგიმ, ამ ამბის გაგების შემდეგ, პირველმა ჩაქინდრა თავი. თვალწინ დაუდგა მამამზე ერისთავის ისრისფერი თვალების ყალბი ციმციმი. როგორი შეცვლილი ეჩვენა მას მამამზე ერისთავი იმ წუთში? ნუთუ მამამზე იყო იგი, თუ სატანა ჩასვლოდა მას სხეულში?
მერე ვინ?
ბაგრატ კურაპალატის განუყრელი მეგობარი, ფადლონ ამირასთან ომებში, შირიმნის ბრძოლაში გიორგისთან ერთად მრავალი განსაცდელის გადამხდელი.
განა მამამზე არ ედგა გიორგის მხარში, როცა „ქვეყანა განუდგა, ჰერეთ-კახეთი და აზნაურთა შეთანხმებით ერისთავები დატყვევებულნი იყვნენ“.
ბოლოს ესეც გაახსენდა გიორგის: ნიალის ველზე ბერძნებთან შეტაკების პირველ ღამეს ჭაბუკმა მეფემ ხმლით გაჰკვეთა ბერძენთა მთავარსარდალი. როგორც კი ცხენი შემოაბრუნა, ბერძენმა მხედარმა ჯავშნიანი ცხენი მოუკლა მეფეს და მარჯვენა წვივი შუბით გაუგმირა.
მამამზემ ცხენიდან გადმოხტა, ბავშვივით აიყვანა ხელში ჭაბუკი გიორგი, საკუთარ ცხენზე დასვა, ხმალს ხელი გაუსვა და ისე დააფრთხო მტერი, თითქოს შავარდენი დაერია ღალღათა გუნდს.
ახალ წელს იმავე მამამზემ ისრების კონა აიღო ხელში და უსირცხვილოდ ეპირფერებოდა მეფის წინაშე, ერთგულებას ეფიცებოდა.
გიორგიმ დიდი ხანია იცოდა, რომ არც მამამზე და არც მისი ვაჟი ჭიაბერი გულით ქრისტიანები არ იყვნენ.
საქართველოს მეფისთვის თვალის ასახვევად ხატებითა და ჯვრებით ჰქონდათ მორთული ქორსატეველას ციხე-დარბაზი და კარის ეკლესია. მიუვალ მთებში კი წარმართული საკურთხევლები ჰქონდათ მუხნარებში აღმართული და იქ ლოცულობდნენ თავად.
მსტოვრებს ეს ამბავიც ეუწყებინათ სპასალარისთვის: კვეტარის ერისთავმა კოლონკელიძემ, მამამზემ და ჭიაბერმა გიორგის წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყვეს.
ეს არ იყო დადგენილი, ვინ იდგა მათ უკან? ტფილისელი სარკინოზების ამირა, თუ ბიზანტიის კეისარი, ბასილი, რომელსაც ბასიანს გადაღმელი ქვეყნები წაართვა გიორგიმ ოდესღაც.
შესაძლოა ამირა ან ბასილი?
ან ორივე ერთად?
გიორგის ისიც გაახსენდა, რომ თალაგვა კოლონკელიძის ერთადერთი ქალიშვილი, ულამაზესი შორენა, აკვანშივე დანიშნული ჰყოლია ჭიაბერზე.
ეკლესიების გადაწვა მხოლოდ ნიადაგის მოსინჯვას ნიშნავდა. გაზაფხულზე მამამზე და თალაგვა დანათესავდებოდნენ და საერთო ძალით შემოადგებოდნენ უფლისციხეს.
გიორგი შორსმჭვრეტელი იყო. მან კარგად იცოდა, რომ ქრისტეს რჯული ამ შემთხვევაში მხოლოდ საფარველი იყო.
თავად გიორგისაც შერყეული ჰქონდა რწმენა.
არაბი ბაზიერები უწვრთნიდნენ მას მიმინოებს, ხოლო სპარს ფარსმანთან ღამეული საუბრების დროს იგი დიდი ყურადღებით უსმენდა მისგან პლატონის სწავლებას სულთა გადასახლების შესახებ.
ასტროლოგი მეფე ღამღამობით ვარსკვლავებს აკვირდებოდა, ვინ იცის, იქნებ, გარდაცვლილთა სულები იყვნენო ისინი?
მიუხედავად ამისა, გიორგი ქრისტიანობის დამცველად ითვლებოდა და მის ზარაფხანაში მოჭრილ თეთრ ფულზე ასე ეწერა: მეფეთ მეფე გიორგი - მესიის მახვილი.
კეისართან ზავის დარღვევას გაურბოდა გიორგი, თავის მხრივ ბიზანტიისთვის თვალის ასახვევად დაუღალავად აგებდა ქრისტიანულ ტაძრებს და მახვილით ავრცელებდა მთელს კავკასიონში ქრისტეს რჯულს.
ახლა მიხვდნენ გიორგი და ზვიადი მამამზე ერისთავის დარბაზობის ნამდვილ მიზეზს.
ვაჟს ეს საპატიო სტუმარი დასაზვერად გამოეგზავნა. გიორგის შეეძლო ახალი წლის მეორე დღესვე თვალები დაეთხარა მამამზისთვის, ჭიაბერისა და კოლონკელიძის წინააღმდეგ ჯარი გაეგზავნა, სანამ მთები პირველი თოვლით დაიფარებოდა, მაგრამ ჭიაბერი ახლად დაბრუნებული იყო ბიზანტიონიდან, სადაც იგი თურქებთან ბრძოლაში დახმარებისთვის ოქროს მუზარადითა და „არხეგოსის“ (მთავარსარდლის) სახელწოდებით დააჯილდოვა კეისარმა.
ჭიაბერმა ბიზანტიონიდან დაბრუნებისთანავე ღალატით მოაკვლევინა ოსთა მეფე და ძალით დაიმორჩილა ოსები; შეუდარებელ მეომარსა და მოჯირითეს დიდი სახელი ჰქონდა გავარდნილი მთელს კავკასიონში.
ზვიად სპასალარი გონიერი მრჩეველი იყო, არც გიორგის სჩვეოდა დიდი საქმეების დაუფიქრებლად გადაწყვეტა. ამიტომაც გადაწყვიტეს: მხოლოდ მეორე დღეს ელაპარაკებოდნენ მამამზეს.
თანაც დაადგინეს, გადაცმული ბერები გაეგზავნათ ფხოვში და გაერკვიათ, სარკინოზების ამირა ურევდა ამ საქმეში ხელს, თუ ცბიერი კეისარი ბასილი?
– II –
იმ ღამეს საშინელი თავსხმა წვიმა მოვიდა, შუაღამიდან შეუჩერებლად წვიმდა. შემოდგომის პირველი სიცივე დადგა. შირიმნის ბრძოლაში მიღებული ჭრილობა გაუახლდა გიორგის. ფეხი ასტკივდა, მაგრამ წინაპართა წესის დარღვევა არ ისურვა და წინა ღამის უძილარმა დილით ადრე ითხოვა ცხენი.