თავი XXI
ფარსმან სპარსი ჩუქურთმიან საკარცხლულზე, ანუ მოჩუქურთმებულ სავარძელზე, გარინდებული, ანუ ჩუმად, გაუნძრევლად ზის და გასცქერის მთავართა სანათლოის განაპირა უბანს, რომელიც მიწისძვრებისაგან იავარქმნილია, ანუ განადგურებულია.
სარკმლიდან შემოსულ უსუსურ ნათელს დაუჩრდილავს მისი ბორას ნისკარტივით მოდრეკილი, სიფრიფანა, ანუ თხელი, ცხვირი და პერგამენტივით გაყვითლებული ქოსა, ანუ უწვერო, სახე.
ირანულ ყალიონში გაღვივებული თრიაქი, ანუ ოპიუმი, ხრჩოლავს. ბენგალის ცეცხლივით მომწვანო შუქი ლიცლიცებს, ანუ ციმციმებს. ლილისფერი ბოლი მატყლის ფთილებივით იწელება, ზანტად, ანუ ნელა, მიიკლაკნება ქვითკირის დარბაზის მაღალი თაღებისაკენ.
ამ დარბაზს ეტყობა, რომ ოდესღაც ციხე ყოფილა, ან წარმართების სამლოცველო, ძველთუძველესი, ანუ ძალიან ძველი. ამას სათოფურები და სამზერები მოწმობს.
თაროებზე უწესრიგოდ ყრია საკითხავები, ეტრატის გრაგნილები, კარაბადინები, ანუ სამედიცინო წიგნები, ავანდასტები, ანუ ასტრონომიული ხელსაწყოები, და ფიალები.
კედლებზე ფრესკებია, რომლებსაც წამალი გადასვლია, ანუ გაუფერულებულა. ფრთოსანი ლომები ერთმანეთს ებრძვიან გვირგვინის გარშემო. კუდაშვერილ გრიფონს კაცის ტერფი ხახაში გაურჭვია. ცხენოსანი, შარავანდიანი, ანუ ნიმბიანი, რაინდი ჰოროლსა, ანუ შუბს, სცემს ხახაში ურჩხულს.
მცხეთის ერისთავს თავზე თაჯი, ანუ გვირგვინი, ახურავს. წელზე ვადაჯვარიანი, ანუ ჯვარედინი ვადა-ტარიანი, ხმალი ჰკიდია და ხელში ეკლესიის მოდელი უპყრია. იქვე კიდია ეკლესიების, ციხეების ნახაზები და გეგმები, ქვის საკოდი ეჩოები და საჭრეთელები, მკუთხავები და გონიო.
სარკმლიდან მთავართა სანათლოის ნანგრევები მოსჩანს ცარცისფერ მთების ფონზე. გასული წლის მიწისძვრისაგან დალეწილი პალატები, გუმბათგადაცლილი სამრეკლო, დანგრეულ ბალავრებზე, ანუ საძირკვლებზე, მარტო დარჩენილი ბუხრისთავები.
მარცხენა მხარეს თოვლით დახუნძლული, ანუ დაფარული, ნაძვნარი მოსჩანს.
ფარსმანი თოვლისაგან დადრეკილ, ანუ მოხრილ, ტოტებს გაჰყურებს. შორიდან ისინი რომელიღაც ნადირის თათებს ჰგვანან. ესმის, როგორ ილეწებიან ნაძვის შტოები. ყინვის ლოლუები, ანუ ყინულის ნამტვრევები, სცვივიან სამრეკლოს გუმბათის კარნიზებიდან.
კუზიანი დედაკაცი გამოდის ტყიდან. დათქერილ, ანუ გათელილ, ბილიკზე თოვლს ხრაშახრუში გაუდის. მოდის ვაგლახად, ანუ საცოდავად, მოდრეკილი მხევალი თებრონია და მორებს მოათრევს.
მარჯვენა მხარეს გზა მუხნარის ციხისაკენ მიდის. ქარავანი ზლაზვნით, ანუ ნელა, მიემართება. ზანზალაკები ჟრიალებენ, ჯორები ფრუტუნებენ. მეაქლემის მჭახე, ანუ მკვეთრი, შეძახილი ისმის. ხანდახან შოლტის ტლაშუნი ზედიზედ.
ისევ დადგა სიჩუმე და ფარსმანს ესმის, როგორ აბაკუნებს თებრონია ფეხებს ტალანში, ანუ დერეფანში, და სამოსიდან თოვლს იბერტყავს.
მხევალმა კარი შემოაღო. ფარსმანმა უსიამო მზერა ესროლა მის ტყირპიან, ანუ ჭორფლიან, სახეს. თებრონიას მოხარშულ კიბოსავით გაწითლებული ტყირპი უარესად დაწითლებოდა.
მისი ზანგური, ანუ შავი, ლაშები აცმაცურდნენ, ანუ აუთამაშდნენ. რაღაც წაიბუტბუტა, მაგრამ ბუხრისკენ მიბრუნდა. მუგუზლები მირეჯგვ-მორეჯგვა, ანუ აურ-დაურია, და მორები ჩაყარა შიგნით.
ფარსმანმა თვალი აარიდა ქალს. ისევ სარკმლიდან გაიხედა მოულოდნელად.
ყორნები შემომსხდარან სამრეკლოს გუმბათზე. უსიამოვნოდ ყრანტალებენ, ანუ ყივიან, მყივარნი.
სიბნელე ნელ-ნელა მოიპარება დარბაზში. თებრონია ნიშების მახლობლად დაფათურობს. ხელში გაჩაღებული კვარი, ანუ ანთებული ჩირაღდანი, უჭირავს. თაფლის სანთლებს ანთებს სათითაოდ.
თაფლის სანთლები ლიცლიცებენ. გარედან ყორნების ყრანტალი ისმის, ხანდახან კი ზანზალაკების ერთობლივი ჟღარუნი.
კარი მოულოდნელად გაიღო. ფარსმანი ტალანს მიაშტერდა. ახალმოსულმაც დაიფერთხა ფეხი ტალანში და საკარცხლულისაკენ ჯიქურ, ანუ პირდაპირ, წამოვიდა.
თავი დახარა, მასპინძელს მცირედ შეხედა და თავმოდრეკილი მიესალმა:
„მშვიდობიანი საღამო, ოსტატო!“
ფარსმანმა კონსტანტინე არსაკიძე ხმაზე იცნო. სამფეხა სკამი თვალით უჩვენა.
სტუმარმა მადლობა მოახსენა მასპინძელს. იღლიიდან უშველებელი გრაგნილი გამოიღო და წაიბუტბუტა:
„სვეტიცხოველის გეგმა დავასრულე. გიორგი მეფესთან ვიყავი მიწვეული. მეფემ მოიწონა ეს ნახაზები, მხოლოდ ეს ბრძანა: „ფარსმანმა გადაჰკრასო თვალი.“ ხვალ დილით კათალიკოსს მივართმევ გეგმას.“
ფარსმანს სახის ნაკვთები უსიამოვნოდ დაეღრიჯა. გრაგნილი ტაბლაზე, ანუ მაგიდაზე, გახსნა. საკარცხლულიანად მიუჩოჩდა და ორივე ხელით დაებჯინა ნახაზზე. დიდხანს ათვალიერა ჩუმად. მერე თებრონიას უბრძანა: „მომაშველეო მაშხალა.“
თებრონიამ ანთებული მაშხალა მოიტანა. ფარსმანმა თავი ასწია. მცირე ხანს ითვლიდა, სიგრძესა და სიგანეს ამრავლებდა, ანგარიშობდა კედლების სიმაღლეს, ნავების სივრცეს და მოცულობას, გუმბათის სიგრძეს, კარ-ფანჯრების რიცხვსა და რაოდენობას.
„მაინც არ იშლის მელქისედეკი თავისას, სამნავიანი იყოსო უთუოდ, ანუ აუცილებლად?“ – ეკითხება ფარსმანი არსაკიძეს.
„სიმაღლეზე რამდენი გაქვს ნავარაუდევი, ანუ დაგეგმილი?“
„ორჯერ მეტი, ვიდრე სიგანე.“
„კათალიკოსი ასე ბრძანებს, ოსტატო,“ – მიუგო მოკრძალებულად შეგირდმა, – „ახალი სვეტიცხოველი ისეთი მოცულობისა უნდა იყოს, რომ სამი ეკლესია გაიმართოს მასში: ოლთისის ეკლესია, რომელიც ქართულმა ლაშქარმა მოულოდნელად გადაწვა, და ორიც სამცხისა, შენს მიერ აშენებული, ოსტატო.“
ფარსმანი მოიღუშა.
„მეფე რას ამბობს ამის გამო?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„მეფემ დასტური მოგვცა, ოსტატო, გუშინ,“ – უპასუხა არსაკიძემ.
„ეგებ მელქისედეკს ასე ეგონოს, რომ 300 ფხოველი ტყვე ეყოფა მუშახელად?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„მეფეს ნაბრძანები აქვს, რომ ორ ათას მონას მოასხამს ტაოკლარჯეთიდან, და ერგას, ანუ ოცდაათს, გამოცდილ ქვისმთლელს ბერძენთაგანს მიგიჩენთო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.
„რა მასალაა ნაგულისხმევი, ანუ დაგეგმილი?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„ტაძრის პერანგი ალგეთურ თეძამის ქვისა და ცისფერი ფიქალისაგან უნდა გაკეთდეს.“
„ძველი მასალა?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„ძველი მასალა მხოლოდ ეკვდრებს, ანუ ეკლესიის გვერდითა მცირე სათავსოებს, უნდა მოხმარდესო, კათალიკოსს ასე აქვს ნაბრძანები, ოსტატო,“ – უპასუხა არსაკიძემ.
„კირითხურონი?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„ათორმეტი ბოლნისიდან წამოსულია.“
„სახურავი?“ – იკითხა ფარსმანმა.
„მთლიანი ფიქალისა.“
„ახლა ძველი ნაგებობის დანგრევა ნახეთ, როგორ გასჭირდება: აბულ-ყასიმს მხოლოდ ჩრდილოეთის ფასადი აქვს სავსებით დანგრეული.“
„ნაბრძანებია, რომ სათითაოდ ჩამოვიღოთ ლოდები, რათა დანგრევისას მეფეთა და კათალიკოსთა სამარხები არ დაზიანდეს.“
„აბა მე გეტყვით, ძველი ნაგებობის დანგრევასაც არ ეყოფა სამი თვე,“ – თქვა ფარსმანმა.
„მისი მეუფობა ასე ბრძანებს, თუ გასჭირდა ათას მონასა და ერგას კირითხუროს ჩამოვიყვანო, ლაზებს,“ – უპასუხა არსაკიძემ.
ამის შემდეგ ფარსმანი დადუმდა. ისევ დაეყრდნო ტაბლაზე გადაშლილ გეგმას ორივე ხელით. თვალები სულ ახლოს, სულ ახლოს მიჰქონდა ნახაზის დეტალებთან და აშტერდებოდა. მერე აიღებდა, ბუტბუტებდა, ანგარიშობდა.
ბოლოს წელში გაიმართა, ბნელ კუთხისკენ გაიხედა. თვალები კედელს მიაშტერა, თითქოს იქ ეგულებაო ასაგები ტაძრის გეგმა და მას უყურებსო. მერე კონსტანტინე არსაკიძის ჩოფურა, ანუ გაბუსხულ, სახეს შეხედა და ეუბნება:
„ახალგაზრდავ, მეფეს ჩემი ვარაუდი გადაეცი: ასეთი უზარმაზარი ტაძრის აშენებას ჩვენი ძალებით ათი წელიც არ ეყოფა. ციხეების შეკეთება უნდა შევაჩეროთ. ამ წლებში ვეღარც ქვების სასროლ მანქანებსა და კედლების დასანგრევ მოწყობილობებს ავაშენებთ.“
შემდეგ ფარსმანმა გრაგნილი დაკეცა და არსაკიძეს ხელში მისცა.
კონსტანტინემ გრაგნილი გამოართვა, მასპინძელს საღამოს მშვიდობა უსურვა და გაციებულმა თვალი გაღვივებული ცეცხლისკენ გააპარა.
ბუხრის წინ გაჩაღებულ მაყალზე ლითონის ქვაბები იდგა. ადუღებული ქოთნების სარქველები ხმაურობდნენ და ირგვლივ უსიამო სუნს ავრცელებდნენ.
„ალბათ რაღაც საწამლავებს ხარშავს ფარსმანი,“ – გაიფიქრა არსაკიძემ და სწრაფად კარისკენ გაემართა. თებრონია წინ მიუძღოდა და მაშხალით უნათებდა დაბნელებულ დერეფნებსა და კიბეებს.
ფარსმანმა ისევ გადმოიღო ყალიონი, ცერით ჩატენა თრიაქი, მოუკიდა და კვლავ მოწია. მატყლის ფთილივით დაწეწილი მწვანე ბოლი ნელა აიჭრა და დარბაზის ბნელი თაღებისკენ გაემართა.
დიდხანს იჯდა გაოგნებული ფარსმანი, ხარბად ისუნთქავდა თრიაქს და ირგვლივ მოწოლილ სიბნელეს გასცქეროდა.
თაფლის სანთლები ციმციმებდნენ, სიბნელეში აქლემების ზანზალეკები ჟღარუნებდნენ.
თებრონია შემოფათურდა და ჯამით ქუმელი შემოუტანა, მაგრამ წინა ღამით უძინარ ფარსმანს ისე მოსძალებოდა თრობა, რომ არც თებრონია შეუნიშნავს და არც ქუმელის ჯამი.
ერთბაშად თავბრუ დაესხა ფარსმანს. მის თვალწინ ყვითელი ბურთულები აცეკვდნენ, თითქოს მთვრალი ჯამბაზის მიერ ზემოთ აგდებულ ბურთებს შესცქერისო. შემდეგ ისეთი რყევა იგრძნო, როგორსაც აქლემზე პირველად შემჯდარი ან ნავით ატოკებულ ზღვაზე გასული განიცდის ხოლმე.
საფეთქლებში ოფლი გამოუვიდა, მუშტით მოიფშვნიტა თვალი. ბოლოს ოდნავ დაუცხრა მღელვარება, სხეულის იოგები მოუდუნდა, მოეწადინა ძილი და სწორედ ამ დროს ვიღაცამ უხეშად დააკაკუნა კარზე.
ფარსმანი უსიამოვნოდ შეკრთა.
ბუხართან მთვლემარე თებრონიამ მაშხალს წაავლო ხელი. როგორც კი კარი გააღო, კარის ჩარჩოში ვიღაც მაღალი კაცი გამოჩნდა. ფარსმანმა თვალი მიაშტერა და მსაჯულთუხუცესის შიკრიკი იცნო.
უცნობმა არ ისურვა კარის ზღურბლზე გადმოსვლა, რაღაც გრაგნილი შეაჩეჩა თებრონიას და სალამის დაუბარებლად ბნელი დერეფნისკენ გაემართა.
როგორც კი ფარსმანმა წიგნი გახსნა, მსაჯულთუხუცესის მოწოდება ამოიკითხა:
„შესმენილ იქნა აფხაზთა და ქართველთა, რანთა და კახთა მეფეთ მეფის გიორგის წინაშე.
ხუროთმოძღვართუხუცესი – ფარსმან სპარსი...
მომჩივანი – ფანასკერტელი რუსუდანი.
მამხილებელი – ეზოსმოძღვარი ამბროსი.“
უეცრად გაუარა ფარსმან სპარსს თრობამ, მთელ ტანზე გაბურძგლა, შემცივნება იგრძნო. გრაგნილი მაგიდაზე დააგდო, სკამი დაითრია, ცეცხლის პირას მიაჩოჩა და ხელისგულები ცეცხლს მიაფიცხა.
ანაზდეულად გააჟრჟოლა, შემდეგ სკამში გასწორდა, ორივე ხელი ერთმანეთს გადააწნა, ხელ-ფეხი გაჭიმა და გაიზმორა ისე, როგორც სიცხისგან დაუძლურებული ადამიანი იჭიმება ხოლმე.
შემდეგ ხელები გაითავისუფლა, სკამის სახელურებს ორივე ხელით მოეჭიდა, ფეხები გაშალა, ბუხრის რკინის ძირს მტკიცედ მიეყრდნო და ღველფადქცეულ ნაკვერჩხლებს მიაშტერდა, რომლებსაც ჯერ კიდევ ეტყობოდათ ის მსუბუქი ხაზები, რაც ახლად დახეთქილ მორებს ძარღვებივით აჩნდებათ ხოლმე.
შემდეგ ფარსმანი ხედავდა, თუ როგორ დაინგრა აყუდებული, დამწვარი ნაკვერჩხლები გახურებული ოქროვით ბრწყინვალედ.
წამოიწია, ორი მორი აიღო და ცეცხლს შეუკეთა. ესმოდა, როგორ მოედო ცეცხლი ფისოვან ხეს, მორი აშიშხინდა. ცოფიანის დუჟისებრი სითხე გამოეყო ფისოვან ნაწილებს, ბოლოს ეს შიშხინი წივილად იქცა...
ზის გაჩუმებული ფარსმანი ბუხართან და ცეცხლს შეჰყურებს... ხან კათალიკოს მელქისედეკის გაბრაზებული სახე ელანდება, ხანაც ეზოსმოძღვრის ცერცვისფერი, პატარა თვალები.
როგორი უცნაური და უგუნურია ეს ცხოვრება მართლაც!
რამდენ ხმალშემართულ რაინდს შეჰგებებია უშიშრად ფარსმანი! ქართველსა და ბერძენს, სარკინოზსა და სომეხს, ცხენდაცხენ შეტაკებია სახელოვან სარდლებსა და მეომრებს, ხმლითა და შუბით უბრძოლია მტრებთან...
და ახლა, ამ დალეულმა, პატარა მოხუცმა – კათალიკოსმა მელქისედეკმა უნდა მოუსწრაფოს სიცოცხლე მრავალნაცად მეომარსა და მოგზაურს!
შარშან, შობა დღეს, მელქისედეკი საკურთხევლის წინ იდგა და მრევლს უქადაგებდა. აღტყინებისგან თითქოს სიმაღლე მომატებოდა, ნაკვერჩხალივით ელავდნენ ღილისებრი წვრილი და გამჭოლი თვალები მის ფერმკრთალ სახეზე.
ქადაგად დავარდნილივით ბოდავდა კათალიკოსი. განკითხვის დღის ჯოჯოხეთით აშინებდა იგი თავის მრევლს. ადამიანური ვნებების დაოკებისკენ მოუწოდებდა ქრისტიანებს და როცა სოდომის ცოდვებს შეეხო, ასეთი რამ თქვა:
„ამისათვის ვამცნობთ ყოველ დიდსა და მცირეს, ღარიბსა, მეფესა და მთავარს, აზნაურსა და უბრალო ადამიანს, მღვდლებსა და უმღვდელოებს, ბერებსა და ერისკაცებს, მოხუცებსა და ახალგაზრდებს, ყოველ წოდებასა და ყოველ ასაკს, რომ განეშორონ ამ ვნებას.“
შემდეგ კათალიკოსმა მოჰყვა, თუ როგორ გაანადგურა ამ ცოდვამ ათენი და რომი, თებე და ბაბილონი, ასურელთა ქვეყანა და სპარსთა ქვეყანა.
ფარსმანი წამოდგა, მაგიდიდან აიღო მსაჯულთუხუცესის მოწოდება, ისევ ბუხართან დაჯდა და გულმოდგინედ გადაიკითხა იგი.
ხედავდა, რომ კათალიკოსი მას „უძვირესსა და უსაწყალობელს“ ბრალს სდებდა. სჯულის კანონები ზედმიწევნით იცოდა ფარსმანმა. სოდომის ცოდვისთვის სამი სხვადასხვაგვარი სასჯელი იყო დაწესებული როგორც ბიზანტიაში, ისე საქართველოში:
ძელზე აბმა, თავის მოკვეთა, ან ორივე თვალის დაბრმავება.
ფარსმანს თვალების დაწვას ყოველგვარი სასჯელი ერჩია. უთვალოდ რას გააწყობდა ხუროთმოძღვარი?
ბრალდება ორმაგი იყო: „ახალგაზრდა ქალწულის გახრწნა და ქალებთან მამაკაცური კავშირი.“
ეს ყველაფერი რთულდებოდა თავად ფარსმანის მდგომარეობითაც. სამეფო კანონების მიხედვით, „განათლებულთა და მეცნიერთა ცოდვები უფრო მძიმეა, ვიდრე უსწავლელთა და უმეცართა.“
კიდევ ერთხელ გადაავლო მოწოდებას ფარსმანმა თვალი, კვლავ დაგრაგნა და ბუხრის რაფაზე შეაგდო.
ფარსმანს იდაყვები მუხლისთავებზე დაუყრდნია, მუშტები ყბებზე შემოუდგამს, დადუმებული შესცქერის ცეცხლს. თებრონია სკამლოგინზე მიგდებულა და ხვრინავს.
სიჩუმე და სიბნელე შემოსწოლია ფარსმანის საცხოვრებელს. მხოლოდ გზის პირიდან ისმის ხანდახან შოლტის ტლაშუნი და ზანზალაკების ერთობლივი ჟღარუნი. გულის მომწყვლელად წრიპინებს ფისოვანი ხის ნარჩენი, თუჯის ქვაბები თუთხუნებენ და ჯოჯოხეთურ ორთქლს ავრცელებენ ირგვლივ.
აჰა, დაიწვა უკანასკნელი ნაკვერჩხალი. ნაღვერდალად ქცეულ შეშის ნაჭერს ზედ აჩნია ზოლები, ძარღვისებური წვრილი ხაზები. კიდევ ცოტა ცეცხლი, კიდევ მცირეოდენი სიმხურვალე, წაიქცევა და ათას ნაწილად იქცევა იგი.
არც ერთი მათგანი არ ჰგავს იმ ორს, რომელიც ფარსმანმა ღუმელში შეუკეთა.
რაღა დარჩება მისგან? მცირეოდენი ნახშირი და ფერფლი, ნახშირი და ფერფლი...
კიდევ ორიოდე დღე, შესაძლოა, მისი სხეულიც ისე დაიშალოს და დაირღვეს, როგორც ეს ცეცხლმოდებული ძელი.
ფარსმანი გაჩაღებულ ბუხარს შესცქერის, თავისი ტკბილი, ტკბილი ბავშვობა ახსენდება.
თაფლის სანთლები ციმციმებენ ნიშებში. ზის თავის სკამზე წელში მოხრილი. მისი სხეულის უზარმაზარი ჩრდილი კედელთან აყუდებულა. თავის გარშემო შემოხვეული ჩალმის ტოტები ჩრდილში ისე იხატება, როგორც სატანის ორმაგი რქა.
დამჯდარა იგი ცეცხლის პირას, სიბერის ჩრდილსა და სიყმაწვილის ხილვას შორის.
აი, მორბის შვიდი წლის ბიჭუნა, მშვილდისარი უჭირავს ხელში. თუხარისის ციხის სილუეტი წარმოუდგა მის წარმოდგენაში.
ამ ციხის ბანებზე დასდევდა ფარსმანი მტრედებს, ხოლო საიდუმლო ხვრელებსა და სარდაფებში ვირთხებზე ნადირობდა შეუდარებელი მშვილდოსანი.
შავშეთის უღრანი ტყეები ახსენდება. კლდეებზე გადმომდგარი ციხეები და ეკლესიები, კლდიდან გადმოკიდებული ჩანჩქერები, ჭოროხის ცისფერი წყალი, მტრედების დასაჭერი ბადეები, კალმახის ფაცერები, საძოვრებიდან მობრუნებული კუროების ბღავილი, საღამოს გალობა ეკლესიაში, მხიარული ლამპრობა ვნების კვირაში, ჩრდილისა და სინათლის ციალი თუხარისის კარის ეკლესიის სარკმლიდან, ღამისთევები, მტრედები, ქედნები...
მათ ფრთებს თან გადაჰყვა მისი სიყმაწვილე.
პაპა სუმბატი, მუდამ მოღუშული, ჟანგისფერი ჯავშნიანი დევკაცი, მისი ფეხკავშა ცხენი, ქორ-შავარდნები, მაძებრები და ლომისფერი მწევრები, მამა – ბაქარი, ჭროღათვალება, ქერა რაინდი, დედა – ნანაი, მუდამ ლოცვებში ჩაფლული, საგალობლების ტკბილი მგალობელი.
ბუზღუნა აღმზრდელი, თავმოტვლეპილი, კოჭლი ვარდანი (კრუხის უკანალივით გამოპუტული ჰქონდა ნიკაპთან წვერი. ცალ დეზს ატარებდა მარჯვენა ფეხზე).
ვარდანი ჩრდილივით უკან დასდევს ყრმას, ციხის ბანებზე გასვლას უკრძალავს. არც სარდაფებში ჩახედვას ანებებს, სულ თვითონაც ფუთფუთებს და თავის გაზრდილსაც მუდამ აფუთფუთებს.
„ტყეში ნუ მიხვალ – დათვებია მანდ დღისით, ღამით კი ტურები გაგჩხიბავენო, ჭოროხში ნუ ჩახვალ – გველები და ჯოჯოებიაო შიგ, მიწაზე ნუ წვები – ავი სული შეგეყრებაო, ხილი არ ჭამო – კუჭს გაიფუჭებო, სარკმლიდან ნუ გაიხედავ – ქარი გეცემაო, მზეს ნუ მიაშტერდები – თვალებს აგატკიებსო, რადგან მზე ღვთის შექმნილია, თვალს ვერავინ გაუსწორებსო მას.“
ერთადერთი, რაც ფარსმანს თავისი აღმზრდელისგან არ ჰქონდა დავიწყებული, ლოცვა იყო.
დილით, სადილის წინ, სადილის შემდეგ, შუადღისას, საღამოს და დაძინებამდე ბავშვს ყოველთვის უნდა ელოცა. აღმზრდელი მას ფსალმუნებს ყოველდღე აზეპირებინებდა.
ვარდანი საოცარი ენამზეობით უხატავდა ფარსმანს განკითხვის დღისა და მეორედ მოსვლის საშინელებებს.
ერთხელ ძლიერი ჭექა-ქუხილი ატყდა. ვარდან აღმზრდელი გზაში დარჩა. შუადღის შემდეგ ჯორმა ძლივს მოიყვანა ის ციხეში.
აცახცახებული, გაფითრებული და სველი ვარდანი უნაგირიდან ძლივს ჩამოსვეს. ის ბუხრის პირას დაჯდა და ფარსმანს უამბობდა:
„ტყეში ქარიშხალმა მომისწრო. იყო ელვა, ქუხილი და ჰაერიც ბოროტი იყო. ეშმაკმა შვიდჯერ დაჰკრა და პეროინი (ბოროტი სული) ღრჭიალებდა და ყიოდა, მე კი მუხის ძირას ვიდექი და ვლოცულობდი“.
ვარდანი ლოგინად ჩავარდა.
ბავშვი ფარსმანი გახარებულია, ფიქრობს: „იქნებ მოკვდეს და ფსალმუნების დაზეპირებას გადავრჩე“.
ვარდანი ისევ გამოჯანმრთელდა და დაიწყო დარიგება.
„ნუ ცილს სწამებ (ნუ დააბრალებ ტყუილს), ნუ ორ სიტყვას იტყვი (ნუ იქნები ორპირი). პატივი ეცი დედასა და მამას შენსას, შეიყვარე მოყვასნი (მეზობლები, ახლობლები), როგორც საკუთარი თავი.
ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“.
მან ვაჟს ბეჭის ძვალზე ნახშირით წერა ასწავლა.
ამის შემდეგ ფარსმანი საკითხავებს (წიგნებს) დაუმეგობრდა.
ისევ ახალი შეგონება (დარიგება) მოისმა:
„სიბრძნე და გონიერება კაცთა შორის მხეცს ჰგავს და მათი სიწმინდე არაფრად ვარგა“.
ბავშვი უკვე ჭაბუკობაში გადავიდა. აღარაფრად აგდებს აღმზრდელის ბუზღუნს. მარცხენა ხელზე შავარდენს შეისვამს, მხარზე მშვილდს გადაიკიდებს და ჭოროხის ჭალებში დაყიალობს (დადის).
უბელო ულაყებით (მოუთვინიერებელი ცხენებით) ჯირითობს. სანადიროდ პაპასა და მამას აეკიდება, ჭოროხში სათევზაოდ მონადირეებს დაჰყვება.
და როგორც იხვის პატარა ბარტყებს (ბჟიტებს) ყვერულს (ქათამს) მიუსხამენ ხოლმე, შემდეგ ეს საჭურისი (კვერცხისმდებელი) ქათამი დასდევს თავის შვილობილებს. ბარტყები შეცურავენ გუბეში, ყვერული კი კუთავს (კრუხავს) და წრიალებს, გულგახეთქილი ეჯახება ნაპირებს, ეშინია, წიწილები არ დამეხრჩოსო. ასე კრუსუნებს და ავობს (ბრაზობს) ვარდან აღმზრდელი, როცა ხედავს, როგორ შეახტება ფარსმანი ნასუქალ ულაყს (კარგად ნაკვებ ცხენს), ან ჭოროხს გადაცურავს მხარულით (მხარზე ხმლით). ნადირობის დროს ტყეში ღამეებს ათევს.
კვლავ ესმის დარიგება:
„ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“...
ჭაბუკ ფარსმანს ცხოვრება პირიქით ენატრება. ამ უდაბნოში წინსვლა მონატრებულია და სწუხს კიდეც, რომ ჯერ არსად ომი არ არის. ჩორჩანელების ციხეში მშვიდობაა, მეომრებს ხმალი დაუჟანგდათ ქარქაშში (ხმლის ბუდეში), დღისით და ღამით ციხის გუშაგები ამაოდ უთვალთვალებენ სამზერებს (სათვალთვალო ადგილებს).
მხოლოდ პაპა სუმბატის ნაამბობიდან თუ სმენია ფარსმანს ომების, ბრძოლების, ფალავნური (გმირული) შეტაკებების, ტალად დგომის (ბრძოლის ველზე მტკიცედ დგომის), ციხეების ალყაში მოქცევისა და გოდოლების (კოშკების) დანგრევის ამბები.
განუსაზღვრელად უყვარს ჭაბუკს თორის (აბჯრის) გადაცმა, მუზარადის (ჩაფხუტის) თავზე დახურვა, პაპის ხმლები, მამის ქეიბურები (სამხედრო ტანსაცმელი), ცხენი, ჯირითი და ხმლის მოქნევა...
თექვსმეტი წლის ფარსმანს პაპა სუმბატმა საომარი ცხენი მიუჩინა, თორი (აბჯარი) აჩუქა, მუზარადი (ჩაფხუტი), ხმალი, მშვილდი და საბრძოლო ქეიბურები (სამხედრო ტანსაცმელი).
ვარდან აღმზრდელი ხედავდა, რომ მისი ძველი დარიგებები უდაბნოში მღაღადებლის (მქადაგებლის) ხმად დარჩა (არავინ უსმენდა). ამიტომაც ჭაბუკს ახალი დარიგება მისცა:
„კაცი არის თვითმოძრავი ჭური (ჭურჭელი) – სულის მბრძანებელი“...
და სწორედ იმ წელს შეუსრულდა ფარსმან ჩორჩანელს ნატვრა. საქართველოს დიდმა პატრიოტმა იოანე მარუშისძემ უფლისციხე დავით კურაპალატს გადასცა.
დავითმა ფარსმანის პაპა, სუმბატ ჩორჩანელი, სხვა ერისთავებთან (მთავრებთან) ერთად მიიწვია და ბაგრატ კურაპალატს წარუდგინა:
„ეს არის ტაოს, ქართლისა და აფხაზეთის მკვიდრი (მემკვიდრე), ჩემ მიერ შვილად გაზრდილი და მას დაემორჩილეთო“...
სუმბატ ჩორჩანელმა მეფეს არ დაემორჩილა. მაშინ ბაგრატმა ის შეიპყრო და თავი მოჰკვეთა. მის გვამს კი ფეხებზე თოკი შეაბეს, ციხის ჩარდახიდან (აივნიდან) თავდაყირა გადმოჰკიდეს, რათა ურჩი აზნაურებისთვის (დიდებულებისთვის) ჭკუა ესწავლებინათ.
ამის შემდეგ ბაგრატ მესამე ლაშქრით (ჯარით) წამოვიდა და თუხარისის ციხეს ალყა შემოარტყა. მას გულით უნდოდა სუმბატის ძის, ბაქარის, და მისი ვაჟის, ფარსმანის, შეპყრობა. თუხარისის ციხეში საყვირი ჩაჰკრეს... ტაოელები ციხიდან სამეფო ჯარს შეეგებნენ...
ჭაბუკი ფარსმანი მამის გვერდით ვაჟკაცურად იბრძოდა, მაგრამ სამეფო ჯარმა სასტიკი იერიშები მიიტანა და ჩორჩანელის ჯარი უკან დაახევინა.
ერისთავის ლაშქარი ციხეში დაბრუნდა. ბაქარ ჩორჩანელმა სამ თვეს გაუძლო ალყას. ბოლოს მეციხოვნეებს სურსათი (საკვები) შემოელიათ, ძაღლები, სახედრები და ვირთხებიც კი აღარ დარჩათ საჭმელად. ბაქარ ჩორჩანელმა თავისი ერთადერთი ვაჟი და ათასი მონასპა (მებრძოლი) აიყოლია, ციხის ხვრელიდან გაძვრა და ბნელ ღამეს გაეცალა.
აგორდა თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო)...
გაქცეულები ბიზანტიაში გადავიდნენ. იმ დროს კეისრის ქვეყანაში ბარდა ფოკას ამბოხი იწყებოდა. ბაგრატ მესამეს ახლად მიღებული ჰქონდა კურაპალატის (მაღალი ტიტული) ხარისხი, ამიტომაც ერთგულობდა ბასილი კეისარს.
განდგომილი ბაქარ ჩორჩანელი მეამბოხე სარდალს, ბარდა ფოკას, მიემხრო.
ფოკას ციხეს ბიზანტიელი პატრაციუსი (მაღალი რანგის მოხელე) იოანე პორტეზე თავისი ჯარით ალყა შემოარტყა. ლოდსატყორცნებითა (ქვის სასროლი მანქანებით) და ტარანტებით (კედლის გასარღვევი მოწყობილობებით) გატეხა ციხე. ფოკამ თავი იხსნა, ხოლო ბაქარ ჩორჩანელი და ათასი იბერიელი (ქართველი) მონასპანი (მებრძოლი) ექვს თვეს გააფთრებით იბრძოდნენ. ბოლოს ციხე პორტეზემ აიღო, იბერიელი მონასპანი გაწყვიტეს, ბაქარ ჩორჩანელს თავი მოსჭრეს, ფარსმან ჩორჩანელი და სამასი იბერიელი მონასპა კი ტყვედ წაასხეს ბიზანტიონში (კონსტანტინოპოლში).
კვლავ აგორდა თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო)...
ფარსმან სპარსმა ცეცხლს შეშა შეუკეთა.
დარბაზში სრული სიჩუმე სუფევდა. თებრონია ძილში ბოდავდა. გზიდან მეაქლემის (აქლემების მწყემსის) მჭახე ხმა მოისმა. ზანზალაკების ერთობლივმა ჟღარუნმა შეაშფოთა ღამე...
...ფარსმანს ანტიოქიის უწყლო მიწაზე საშინელი მოგზაურობა ახსენდება.
სიცხით გადამწვარი ველები, ცის კიდურებზე ციხეების ქონგურები (კბილანები), მეჩეთები, ეკლესიები, ღატაკური მიწურები (მიწაში ჩაშენებული საცხოვრებლები), თავშიშველა მონების ბრბოები (ბევრი ხალხი)...
„წყალი“, ეხვეწებიან იბერიელი ტყვეები გუშაგებს, მაგრამ არავის ესმის მათი ვედრება.
„წყალი“, ევედრებიან გამვლელებს, მეაქლემეებს და სტრატიოტებს (ჯარისკაცებს), არავის ესმის ეს სიტყვა.
ფარსმანი იმავე აქლემზე ზის, რომელზეც ხურჯინით (ორკუზიანი ჩანთით) ზედ ჰკიდია ბაქარ ჩორჩანელისა და მისი სახლთუხუცესის (მთავარი მსახურის) თავები...
ტარაბუები (ბუზის მსგავსი მწერები) კბენენ მხარგაკრულს (მხრებზე ჯაჭვით მიბმულს). ორკუზიანი აქლემი ყანყალებს. მწყურვალს გული ერევა, თავბრუ ესხმის. იბერიელთა შორის ერთადერთი ფარსმან ჩორჩანელი არავის ევედრება წყალს, რადგან მასაც ეს უნდა – უწყლო სიკვდილმა არ დააყოვნოს, ამ უკაცრიელ ველებზე ამოხადოს სუნთქვა.
ჟრიალებენ ზანზალაკები, აქლემები სიცხისგან გამომშრალ მიწაზე აფურთხებენ და ფარსმანს აღმზრდელის, ვარდანის, დარიგება ახსენდება:
„ცხოვრება უწყლო უდაბნოს ჰგავს და ეცადე, გვერდი აუარო მას“...
ეს თვითმოძრავი ჭური (ადამიანის ბედის სიმბოლო) იგორა (გაგრძელდა), იგორა, სანამ აია სოფიას ჯვარი არ გამოჩნდა ცის თაღში.
ჰიპოდრომის (ცხენების სარბენი მოედანი) გვერდით იმ „ძაღლს“, ბასილი კეისარს, დილეგი (საპყრობილე) ჰქონდა გამართული.
ტყვეების რიგიდან შვიდი იბერიელი და ცამეტი სარკინოზი (არაბი) გამოიყვანეს. თმა-წვერი მოპარსეს, ნესტოები გაუხვრიტეს. კისერზე ჯაჭვი დაადეს, ფეხებზე ბორკილები შეასხეს და ერთ საკანში შეაგდეს.
ერთი წლის წამების შემდეგ ერთმა ქართველმა ბერმა აღდგომა დღეს ფარსმანი და ექვსი იბერიელი მოინახულა. მცირეოდენი მოსაკითხი (საკვები) მოუტანა და ტყვეები ანუგეშა.
როცა მნახველი წავიდა, დამშეული ტუსაღები (პატიმრები) საპასექო ლელანგოებს (პასკის ნაჭრებს) მიეცნენ. სწორედ ფარსმან ჩორჩანელს შეხვდა ის ლელანგო, რომელშიც ბერს პატარა ქლიბი ჰქონდა შეტანილი.
ფარსმანმა შვიდი ღამე იმუშავა. კისერზე დადებული ჯაჭვი და ფეხებში ასხმული ბორკილები გაქლიბა. ამის შემდეგ ამხანაგებსაც გაუხსნა ხელ-ფეხი. ბორკილები ერთმანეთს გადააბეს, ციხის კედელი გამოანგრიეს და ბნელ ღამეს გაიქცნენ.
კონსტანტინოპოლის მიდამოებში წმინდა იოანეს მონასტრის ბერებს თავს დაესხნენ, ვენახებში მომუშავეებს თავზე წაადგნენ.
ეს ამბავი ფარსმანმა ასე მოაწყო: ჯერ თავის რაზმს (ჯგუფს) უბრძანა, ტანზე გაიხადეთო...
ბერები გაოცდნენ, გაქვავდნენ, როცა დაინახეს, რომ შიშველი ვაჟკაცები მათკენ გამოქანდნენ.
ახლა ბერები გაატიტვლეს, ტუსაღების ძველმანები (ძველი ტანსაცმელი) მიუგდეს, თითოეულს ათ-ათი ოქროს სოლიდი (ფულის ერთეული) წაართვეს.
სახედრები იყიდეს და ანტიოქიისკენ გაემართნენ.
გამვლელებს ატყუებდნენ, იერუსალიმში მივდივართო.
იგორა თვითმოძრავმა ჭურმა (ადამიანის ბედის სიმბოლო).
ახლა ფარსმანმა სახედრით შემოიარა ბითინია, ანატოლიკი და ანტიოქია. ბოლოს ალ-ჰაქიმთან ჩავიდა ჰალებში.
ხალიფს (მუსლიმთა მმართველს) საქართველოს ამბები წვრილად სცოდნოდა. ბაქარ ჩორჩანელის მამაცობაც სმენოდა თურმე. ბაგრატ კურაპალატისა და ბიზანტიის კეისრისადმი სიძულვილმა ფარსმანს სჯული (რელიგია) გამოაცვლევინა.
მან აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი დაირქვა.
როცა ბასილი კეისარი ჰალების ციხეს მიადგა, ფარსმანი ციხისთავად იყო. ამ ბრძოლაში დიდად გაითქვა სახელი, სარკინოზები (არაბები) მას ალ-ჰაქიმის მარჯვენას უწოდებდნენ.
ბერძნებთან მეორეჯერ შეტაკებისას განსაცვიფრებელი სიმამაცე გამოიჩინა. ალ-ჰაქიმი და ფარსმანი მაშველი ჯარით ბიზანტიელ დუკას (მხედართმთავარს) ზურგში მოექცნენ.
დუკას ლაშქარი ქაიროს ციხეს ალყაში ჰყავდა მოქცეული, ლოდსატყორცნით ანგრევდა პირველ გოდოლს (კოშკს).
ფარსმანმა თავისი არაბული ულაყი (ცხენი) დასძრა, ელვის სისწრაფით მიეჭრა ბერძნებს, მიდიური (ცეცხლოვანი) ცეცხლი ესროლა ლოდსატყორცნს, ხანძარი გაუჩინა და კვლავ ალ-ჰაქიმთან მიბრუნდა.
დუკა უკან დაახევინეს.
სარკინოზებმა ციხე გაათავისუფლეს, მაგრამ ხელჩართულ ბრძოლაში ბერძენმა სტრატიოტმა (ჯარისკაცმა) ჰოროლი (შუბის მსგავსი იარაღი) სცა ფარსმანს, ბექთარიანად (აბჯრიანად) გაუგმირა ბეჭი.
ალ-ჰაქიმმა ფარსმანს საუკეთესო ექიმები დაუნიშნა, მაგრამ მათ სრულად ვერ განკურნეს. ხალიფმა ფარსმანი თავის სასახლეში დაასახლა.
ქაიროში მან არქიტექტურა, ალქიმია და სპარსული ენა შეისწავლა.
იქვე გაიცნო ინდოელი ფაკირები... შიშველი ფეხი გაწვრთნა, რომ ბასრ ხმლებზე ევლო. ზოგჯერ დიდ ბაზრებზე გამოდიოდა, როგორც ჯამბაზი: დღისით ალესილ ხმლებს თვალებზე იდებდა, ცეცხლის ალს უვნებლად ყლაპავდა და ღამით მეჩეთების მინარეთებიდან ვარსკვლავებს აკვირდებოდა.
ის სუფიების მოძრაობას შეუერთდა, შემდეგ კი ისევ ხელოვნებას დაუბრუნდა და ქაიროში ულამაზესი მეჩეთები ააგო.
990 წლის 2 მაისს, ხუთშაბათს, ბიზანტიელი დომესტიკის ჯარი კვლავ შემოადგა ჰალის ციხეს.
დომესტიკმა ციხესთან ლოდსატყორცნი მანქანები და ტარანები მიაყენა. მოწინავე ჯარმა პირველი კოშკი დაანგრია. „ამ ჯარის სათავეში საქართველოს მეფე იბრძოდა, ხოლო მარჯვენა ფლანგზე – გრძელ ჯავშნებში გამოწყობილი დიდებულები“.
მაშინ ალ-ჰაქიმმა მძევლები მისცა დომესტიკს და ელჩები გაგზავნა ბიზანტიაში.
ისევ დაიწყო თვითმოძრავი ჭურის მოძრაობა.
ამ ელჩების ხელმძღვანელობა აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარის ჩააბარეს.
მამალმა იყივლა მთავართა სანათლოის გარეუბანში...
ფარსმანმა ცეცხლს ნეკერჩხლის ნაკვერჩხალი შეუკვეთა. მაისის ბოლოს ელჩები ბიზანტიაში ჩავიდნენ. კეისრის სასახლეში გამოცხადდა აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი, ხალიფ ალ-ჰაქიმის მთავარი ელჩი.
მას შავი მოსასხამი ეცვა, თავზე თეთრი ჩალმა ჰქონდა შემოხვეული, წელზე კი შავი ხანჯალი ეკიდა.
კარისკაცები გაყოვნდნენ, არ ისურვეს თეთრჩალმიანი და შავხანჯლიანი კაცის შეშვება კეისრის პალატებში.
მაშინ აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარიმ კეისრის კარისკაცებს უთხრა:
„მე წავალ და ამიერიდან აღარ მოვალ.“
გახარებული გამობრუნდა: „ათასი შუშა მუსკუსი, ათი ათასი ოქროს სოლიდის ღირებულების ძვირფასი თვლები, სტავრა, ოქსინო და ხუთასი შუშა არაბული შტახსი შემრჩება.“
ისევ დაიწყო ჭურის თვითმოძრავი მოძრაობა, ზღვის პირას მიაღწია, ინდოეთში წასვლა გადაწყვიტა და ნაპირისკენ მომავალ სამმაგიანი ნიჩბებიან ხომალდს აკვირდებოდა.
კარისკაცებს მალემსრბოლი გამოეგზავნათ, რომ ეთქვათ: „კეისარი გიხმობს ალ-ჰაქიმის ელჩს.“
როცა ხელახლა მივიდა სასახლეში, მსახურთუხუცესი დახვდა. მან მოსთხოვა, რომ კეისრის პალატებში შესვლამდე ყველა მუსლიმანი მიწას უნდა ემთხვიოს.
აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი უარზე დადგა და ისევ წასვლა დააპირა.
მივიდნენ და ბასილი კეისარს მოახსენეს.
იმპერატორს გაეცინა, როცა დამარცხებული ალ-ჰაქიმის ელჩის ასეთი თავხედობა გაიგო. „ხალიფა ალ-ჰაქიმი ეპილეფსიით არის დაავადებული, ალბათ გიჟს გამოგზავნიდა ვინმეს.“
მან ბრძანა: „ისეთი კარი შეაბით, რომ ჩემთან შემოსვლისას თავის დაკვრა მაინც მოუწიოს.“
მეორე დღეს აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი ისევ იხმეს.
როცა თეთრჩალმიანი და შავხანჯლიანი ელჩი კვლავ მიბრუნდა კეისრის სასახლეში და ნაჩქარევად გაკეთებული დაბალი კარი დაინახა, ზღურბლამდე თავაწეული მივიდა, შემდეგ შემობრუნდა და უკანალით შევიდა ბასილი კეისრის დარბაზში. კარი ვიწრო იყო, ჩარჩოს გამოედო, მან მაგრად შეანჯღრია ხის კარი.
კეისარი ვერცხლის ტახტზე იჯდა, მარჯვნივ სამი ოქროსთორიანი დიდებული იდგა, მარცხნივ კი სამი თარჯიმანი. ბასილის თავზე ოქროს გვირგვინი ედო, მარგალიტებით მორთული ძოწისფერი სამოსი ეცვა, კისერზე ძვირფასი თვლებით დახუნძლული ჯაჭვი ეკიდა, ფეხზე კი წითელი ფეხსაცმელი ეცვა, მთლიანად ალმასებითა და მარგალიტებით მორთული.
წინ წამოდგა არაბულის თარჯიმანი, მიესალმა და ელჩს ეკითხება:
„რა მოვახსენო თქვენი სახელით კეისარს?“
„მხოლოდ ის, რასაც ჩემგან გაიგონებთ.“
კეისარს გაეცინა.
შემდეგ ბასილი არაბულის თარჯიმანს მიუბრუნდა და ეუბნება:
„სარკინოზების ელჩებს, როგორც ჩანს, შუბლზე უფრო მაგარი უკანალი აქვთ?“
აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარიმ არ აცალა თარჯიმანს გადათარგმნა, დახვეწილი ბერძნულით მიმართა კეისარს:
„უფლისწულო, საერთოდ ელჩებს განსაკუთრებით მაგარი უკანალი უნდა ჰქონდეთ, როცა ხალიფის სასახლიდან კეისარს ეახლებიან, რადგან ბევრ პანღურს უნდა მოელოდნენ.“
ბასილის დედა მეკარის ქალი იყო, ამიტომაც უყვარდა კეისარს უხამსი ლაპარაკი.
ამ სიტყვების გაგონებაზე გულიანად გაეცინა.
როცა ალ-ჰაქიმის ელჩებმა საქმე დაამთავრეს და ქრთამები გადასცეს კეისარს, ლულუის მცხოვრებთა ელჩები შემოიყვანეს. მათ კეისარს შეატყობინეს: „ლულუის ქალაქი აპირებს ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოქცევას.“
ბასილი ბრმად მორწმუნე იყო, დიდძალი საჩუქრები უბოძა ლულუის ელჩებს და დაუყვავა.
მეორე დღეს ბასილის კვლავ გამოეცხადა ალ-ჰაქიმის ელჩი: „მეც ვიწამებ ქრისტეს სჯულს.“
იმ დღეს ბასილიმ ელჩები ხრიზოტრიკლინის ოქროს დარბაზში მიიღო.
კეისარს გაუხარდა, როცა გაიგო, რომ ეს ენამახვილი და გამბედავი რაინდი ქრისტიანობას უერთდებოდა. როცა ფარსმანმა შვიდი ხელობა ჩამოუთვალა, ის არქიტექტორთა უხუცესად დანიშნეს.
წლის ბოლოს დიდი მიწისძვრა მოხდა ბიზანტიაში. ფარსმანმა შეაკეთა აია სოფია და რამდენიმე ტაძარი ანატოლიკში.
კონსტანტინოპოლშივე ფარსმანი სუფიების სექტას შეუერთდა, ერთ მშვენიერ დღეს ქალაქიდან გაიპარა. გაუჭედავი აქლემით ეგვიპტეში გაიქცა.
დიდხანს იმოგზაურა ეგვიპტეში. ხეოფსის პირამიდაზე არაბული წარწერა ამოიკითხა ასეთი:
„დააგდე სექტა, სიძულვილის გახდი საგანი, ვერ გაგიბედოს შენ ხელყოფა მუხთალმა დრომა, გახდი დერვიში, უსამშობლო გლახაკთაგანი, ზღვისგან ისწავლე ღელვის შემდეგ გულდამშვიდება...
განაძე შენგან წუთისოფლის მტკნარი დიდება, დაიმსახურე მართებულად მეფეთა წყრომა...“
ეს ლექსი, უკაცრიელ უდაბნოში ამოკითხული, ისე ღრმად ჩასწვდა გულში, რომ დერვიშობა დაიწყო. მთელი ეგვიპტე შემოიარა, მათხოვართა თავშესაფრებში ათევდა ღამეს.
იქიდან ბაღდადში ჩავიდა...
სწორედ იმ დღეს საშინელი ქარიშხალი დაიწყო ბაღდადში, ატყდა ჭექა-ქუხილი, ციდან ცეცხლის სვეტი გამოვიდა. შავი წვიმა წამოვიდა, საღამოს კი ხმლის ფორმის კუდიანი ვარსკვლავი ამოვიდა.
შეძრწუნებული მოსახლეობა ამ ყველაფერს ალაჰის რისხვას მიაწერდა და პირქვე დამხობილი ლოცულობდა.
ამ ამბავმა ფარსმანი ძალიან დააფიქრა და ვარსკვლავთმრიცხველობამ გაიტაცა იგი.
უკვე ხანში შესულს სამშობლო მოენატრა. ბაღდადის ხალიფამ ის ტფილისის ამირასთან გაგზავნა. ტფილისში მან პირველი ობსერვატორია მოაწყო, აქვე შეირქვა ფარსმან სპარსი.
როცა ტფილისის ამირა დიღომთან მეფე ბაგრატს შეებრძოლა, ფარსმანი სამეფო ჯარმა შეიპყრო (ის თურმე თუხარისის ციხეში ფარულად ჩასვლას აპირებდა და ამიტომ გაჰყვა სარკინოზების ჯარს).
მცირე ხანს უფლისციხის საპყრობილეში იჯდა. ბაგრატ კურაპალატს ჯერ თარჯიმნად ჰყავდა სასახლეში. ერთი წლის შემდეგ გიორგი პირველმა მას არქიტექტორთა უხუცესობა დააკისრა.
ისევ იყივლა მამალმა მუხნარის ციხის მიდამოებში, ახლა მეორე გამოეპაექრა მას. აყივლდნენ მთავართა სანათლოის მამლებიც.
ზის წელში მოხრილი ფარსმან ჩორჩანელი ნაცრიანი ბუხრის წინ. ხვალ, ზეგ ან ერთი კვირის შემდეგ რა პატარა ღელე დაახრჩობს ზღვების გადამლახველს!..
სულ პატარა, უსუსური ღელე დაახრჩობს მრავალგამოვლილ მეომარსა და მსოფლიო მოგზაურს, რომელიც თავის სამშობლოში უსამშობლოდ იქცა.
კვლავ ახსენდებოდა ვარდან ბრძენის შეგონება:
„ცხოვრება უდაბნოა ურწყული და ეცადე გარს შემოუარო...“
ფარსმანს შეეძლო ახლა ეთქვა: „მე არც ქრისტიანი ვარ, არც იუდეველი და არც მუსლიმი.“
უსჯულოდ, უღმერთოდ, უთვისტომოდ იღუპება იგი თავის ხალხში.
მერე რისთვის?
ერთი პატარა ქალის, ფანასკერტელის გომბიოს გამო...
უკეთეს შემთხვევაში თავს მოჰკვეთენ სადმე, ღართისკარს იქით გადააგდებენ მის ცხედარს ხევში და არავინ გამოჩნდება ქვეყნად არც მთხრობელი, არც მწერალი, არც მხატვარი, რათა მისი დიდი ვნებები გაუზიაროს მომავალ თაობებს შემდეგ...
მხევალი თებრონია პირაღმა გაშოტილა. მშვიდად ხვრინავს და მისი ჭორფლიანი სახე ისეა მოქცეული, თითქოს მორიელები დასევიან ლოყის თავებზე.
მამალმა ისევ იყივლა, ახლა სულ ახლოს, სადაც ფარსმანის შეგირდი არსაკიძე ცხოვრობს. მას მეორე გამოეხმაურა, მესამე, მეოთხე და ფარსმანმა ვეღარ დათვალა...
„რა საოცარი არსებაა მაინც მამალი!!“
ფიქრობს თავისთვის ფარსმანი.
„იგი ერთადერთია ცხოველთა შორის, რომელიც მუდამ ცისკენ იყურება. მზისა და სიკვდილის მოახლოების მაცნეა მამალი, ღამესთან მებრძოლი და მარადჟამს ღამისმთეველი.
ლომსაც კი აშინებს მისი უცნაური ყივილი.“
„...მოგორდა თვითმოძრავი ჭური და აჰა, სიკვდილის კართან მოგორებულა იგი!...“
მელქისედეკის ღიმილიანი სახე წარმოუდგა კვლავ.
ცისკენ თავაწეულ მამალს ჰგავდა კათალიკოსი მელქისედეკი, შობის დღის ქადაგების მთქმელი.
რაღაც ჯიუტი, ურღვევი ძალა გამოსჭვიოდა ხორცდაშრეტილი ბერის ძვლოვანი აღნაგობიდან. ტირანული სისასტიკე გადაჭიმულიყო ძარღვებდაბერილ შუბლსა და ენერგიულ ლოყის თავებს შორის. ციმციმებდნენ ტიარის ალმასები, კაშკაშებდა ოქროს ომოფორი მრავალი სანთლის ერთობლივ ციმციმზე.
ისეთი ბედისწერის მომასწავებელი ბრწყინვალება ჰქონდა ტიარასა და ომოფორს, როგორიც ბიზანტიელ დიდებულთა მოოქროვილ მუზარადებსა და ჯაჭვის პერანგებს იმ წუთში, როცა ხმალამოწვდილნი ეცემიან აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარს, ჟანგისფერ ჯავშანში გამოწყობილს.
მელქისედეკი იდგა ამაყად, თავაწეული და შეუპოვარი, როგორც გამარჯვებული ლაშქრის დროშა.
ფარსმანმა ფანჯრიდან გაიხედა. მთავართა სანათლოის ჩაბნელებულ უბანს ეძინა. შორიდან მგლების ყმუილი ისმოდა. ისევ დაიწყო მამლების შეუპოვარი ყივილი. მთვარის შუქით განათებული ცის კამარა თითქოს ირხეოდა და კანკალებდა.