თავი XXXVI
თეთრგუმბათიან ეკლესიაში ზარი დარეკეს. ვიწრო ბილიკებიდან ცხვრის ფარები ბღავილით დაიძრნენ. ისინი მღვრიე ტალღასავით მოედნენ მთის კალთებს. ნერბები (დედალი ცხვრები) და ვერძები (მამალი ცხვრები) წყალში კოტრიალით ცვიოდნენ.
საძოვრებიდან დაბრუნებული კუროები ბღაოდნენ. მუცელდაბერილი ჭაკები (ახალგაზრდა ცხენები) ჭიხვინებდნენ. ფეხშიშველი ქალები დადიოდნენ ვიწრო ქუჩებში. მათ ხელში თიხის ლაზარე (თიხისგან გაკეთებული თოჯინა, რომელიც ლაზარეს აღდგომას განასახიერებს) ეჭირათ და საწყალობლად გალობდნენ:
ლაზარე მოადგა კარს, აბრიალებს თვალებს... ღმერთო, მოგვეც ტალახი, აღარ გვინდა გორახი (მშრალი, მტვრიანი მიწა).
დაქანცული მხედრები ჩუმად ისხდნენ გაოფლილ ცხენებზე. ისინი ფეხშიშველი ქალების გათქვირულ (მსხვილ, სავსე) მკერდსა და მზისგან დამწვარ, შიშველ წვივებს უთვალთვალებდნენ.
სეფექალებისგან (სასახლის ქალბატონებისგან) თავმობეზრებულებს (მობეზრებულებს) ენატრებოდათ ქარცემული (ქარისგან გაწითლებული) ლოყების კოცნა და გომიჯივით (ქვის სალესივით) მკვრივი მკერდის სრესა (მოფერება).
ხევში შევიდნენ. იქ გზირები (მცველები) დახვდებოდნენ. გაივლიდნენ ხეობას და ციხეებიდან უყივლებდნენ (ხმამაღლა დაუძახებდნენ).
შუბოსნები (შუბებით შეიარაღებული მეომრები) გარს შემოერტყმოდნენ, დაზვერავდნენ და ჰკითხავდნენ: ვისი ხართ?
პასუხობდნენ: გიორგი მეფის ყმები (მონები/ქვეშევრდომები) ვართ, დიდოეთში მივდივართ ცხენების საყიდლად.
ქრთამებს მიართმევდნენ ციხისთავებსა და ხევისთავებს და ასე მიიწევდნენ წინ ფხოვის მიწაზე.
ცხენები ძლივს მიფოხრიკობდნენ (ნელა, გაჭირვებით მიდიოდნენ) ციცაბო ბილიკებზე.
მთების ჩრდილები ტაფობებზე (ვაკე ადგილებზე) ეცემოდა. ტურები კიოდნენ, შემოღამებული არწივები ყიოდნენ მთებში. შავი არაგვის პირას ოთხგოდოლიანი (ოთხი კოშკის მქონე) ციხე იდგა.
კოხრიჭისძემ აიჩემა (დაჟინებით მოითხოვა):
ციხეში შევიპაროთ, იქაურ მეჯინიბეებს (ცხენების მომვლელებს) ვიცნობ. როგორმე გაგვათევინებენ ღამეს.
გლახუნამ არ დათანხმდა. მან თქვა: სადმე ფიჭვნარში (ფიჭვის ტყეში) დაველოდოთ ცისკარს (განთიადს).
წიწვოვანი ტყეები დაიწყო. ქარაფებიდან (კლდეებიდან) გადმოკიდებული ჩქერალები (ჩანჩქერები) ხმაურით ქშუოდნენ. სვავები უფსკრულებიდან (ღრმა ხევებიდან) ამოდიოდნენ. მთის მგელი ყმუოდა ხევში.
მხედრებს გზა აერიათ. რომელიღაც ხეობაში ბილიკი დაეკარგათ. გლახუნამ მოითხოვა: თორმუზარადი (აბჯარი) დავმალოთ, ჰოროლები (შუბები) ხელიდან გავაგდოთ, თორემ ფხოვის მიწაზე მგზავრობა გაძნელდება.
გზიდან ავაზასფერი (ავაზის ფერი, მოყვითალო-მოყავისფრო) კლდეები გამოჩნდა.
როცა გირშელმა და პიპამ ძველმანები (ძველი, დახეული ტანსაცმელი) გადაიცვეს, გლახუნა და გაბო სიცილს ვეღარ იკავებდნენ. ძონძებში (დახეულ ტანსაცმელში) გადაცმული მხედრები საფრთხობელას (მინდვრის დასაფრთხობელს) ჰგავდნენ.
უკვე შეუძლებელი გახდა ცხენით სვლა. გირშელსა და პიპას ცხენის მოსართავები (აღკაზმულობა) სულ უწყდებოდათ.
დაქვეითდნენ (ცხენებიდან ჩამოვიდნენ), ხელით მიათრევდნენ ცხენებს.
გირშელის ტაიჭი (მამალი ცხენი) სრულიად დავარდა (დაიღალა და ვეღარ მიდიოდა). პიპა უკნიდან აწვებოდა და ასე მიჰყავდათ ორ ვაჟკაცს ერთი ცხენი.
ერთ დეკათი (დეკას ბუჩქებით) მოფენილ ტაფობს (ვაკე ადგილს) მიადგნენ. ჩირგვებში (ბუჩქებში) როჭოები საწყალობლად წიოდნენ.
ორიოდე როჭო ძლივს მოინადირეს.
ცეცხლი გააჩაღეს, მწვადები შეწვეს. გაბოს ტიკში (ტყავის ჭურჭელში) არაყი აღმოაჩნდა.
სამი თოროსანი (შეიარაღებული) ფხოველი წამოადგათ თავზე.
მათაც იგივე ჰკითხეს: რომელი სოფლისანი ხართ, რატომ მოსულხართ ფხოვში?
გლახუნამ სავსე ყანწი (სასმისი) მიაწოდა სამთაგან უხუცესს (ყველაზე უფროსს).
„შენ გეტყვი, ძია კაცო, ვინ განაგებს (მართავს) ამჟამად ფხოვს?“
„ერისთავი კოლონკელიძე“.
„ჰო, მაგრამ, განა ბრმაა კოლონკელიძე?“
„ბრმაა, მაგრამ მაინც უკეთ ხედავს, ვიდრე ის, ვინც ერისთავს თვალები დასწვა (დაუბრმავა)“.
„ვინ დასწვა თვალები კოლონკელიძეს?“
„იმ პირძაღლმა (უზრდელმა) მეფე გიორგიმ“.
ყველისციხის პატრონმა (გიორგიმ) ძლივს შეიკავა ღიმილი. როჭოს კურტუმი (ძვალიან-ხორციანი ნაწილი) აიღო და ღოჯებით (კბილებით) დაუწყო ღრღნა.
როგორც კი ფხოველები გაეცალნენ, ერისთავს (გირშელს) ეუბნება გიორგი:
„შენ გეტყვი, გირშელ, სხვა მეფეებიც ჩემსავით გადაცმულნი (შენიღბულნი) რომ ივლიდნენ, ქება არ მოაკლდებოდათ დილას და საღამოს“.
ბილიკს შეუდგნენ, რომელიც ფიჭვნარში მიდიოდა.
აქაც ცეცხლი დაანთეს. ცხენებს თოფრები (საკვებურები) გაუკეთეს, ქეჩები (თექის ნაჭრები) დააგდეს მიწაზე.
დაქანცულებს მორიგეობით ეძინათ, მორიგეობით ყვინთავდნენ (ფხიზლობდნენ) შუაღამემდე.
გუთანი (თანავარსკვლავედი) გადავიდა ცაზე.
უცნაური ხმა გაისმა ტყეში. საშინელი ღნავილი ისმოდა ბუჩქებში, კატის კნავილის მსგავსი ხმა.
გირშელმა ხმალი აიღო და ბუჩქნარში (ბუჩქებში) შეუვარდა ნადირს.
მცირე ხანს მისდევდა ღიჭიანში (ეკლიან ბუჩქებში) ლანდს. შემდეგ ფოსფორული ნათების ელვა (მოკლე, მკვეთრი ნათება) შენიშნა, ხმლით შეუტია. ისევ დადუმდა ტყე. ხელცარიელი დაბრუნდა და ჩანაცრულ (ნაცრიან) ცეცხლს მიუჯდა.
„რა მოგელანდა (რა დაინახე), გირშელ?“ – ეკითხება გლახუნა.
„ავაზა იყო მგონი, მამრები იბრძოდნენ სიბნელეში“.
პიპა და გაბოც გამოფხიზლდნენ ავაზის ხსენებაზე. მიაყურეს, ახლა ხევში ისმოდა ჩხავილი, ისეთი, როგორიც გამრავლებულ კატებს სჩვევიათ ხოლმე.
„უსასტიკესი (ყველაზე სასტიკი) მხეცია ავაზა, – დაიწყო გირშელმა, – ხომ ყოველ ნადირს ეშინია ადამიანისა; როცა ეგვიპტიდან გამოვიქეცი, ვეფხი შეგვეფეთა (შეგვხვდა) ოაზისებში. ერთ არაბთა სოფელს შეჩვეოდა. შვიდმა იბერიელმა სამი ვეფხი მოვინადირეთ ერთ კვირაში. ლომი რომ ლომია, ისიც არ შეუტევს უმიზეზოდ კაცს.
ავაზა მოსახლეობას თავს ესხმის ეგვიპტეში, არა მხოლოდ ღამით, არამედ დღისით, მზისით. გაიტაცებს ბავშვებს და ძროხებს. ერთი ვიროსანი (ვირზე ამხედრებული) მოლაჰ (მუსლიმი სასულიერო პირი) დაგლიჯა ჰალებში (ეგვიპტის ერთ-ერთ ქალაქში)“.
„ავაზა, ფხოვში?“ – იკითხა გაბომ.
„სწორედ ამ ჩალისფერ კლდეებს ირჩევს თავის სამყოფლოდ (საცხოვრებლად) ავაზა, სწორედ ისეთ ქარაფებს, ტაფობის გვერდით რომ ნახეთ ცოტა ხნის წინ. დალეწილ კლდეებში დაიდებს ბუნაგს (საცხოვრებელ ადგილს). თუ ბოკვერები (ავაზის ნაშიერები) ჰყავს აქ სადმე ახლოს, ამაღამ გამოვეთხოვოთ ჩვენს ცხენებს“.
„როგორ, განა ცხენებსაც გაუბედავს ავაზა?“ – იკითხა პიპამ.
„ცხენს? სპილოებს ახტებიან ხანდახან ქედზე. განსაკუთრებით დედალი ავაზაა საშიში, ცხოველთა შორის დედალი ავაზაა უმამაცესი“.
* * * * * * *
რაც უფრო ღრმად შედიოდნენ ფხოვში, მით უფრო უძნელდებოდათ მოგზაურობა. ყოველი მთის წვერთან ციხე ხვდებოდათ, ყოველი ხევის შესასვლელთან გზირები. უამრავი საფასი (ფული) გასცეს ხევისთავების მოსაქრთამავად (მოსასყიდად).
გზირებისა და მსტოვარების (მზვერავების) დაკითხვას ვეღარ აუდიოდნენ (ვეღარ აუდიოდნენ, ვეღარ უმკლავდებოდნენ) მხედრები.
დიდოეთში მიმავალ ცხენის ვაჭრებად თავის გასაღება (თავის წარმოჩენა) უკვე სახიფათო იყო. გიორგი დარწმუნდა: დიდონი მართლაც მტრად მიაჩნდათ ფხოველებს. ერთ-ორ ადგილას ზვიადის მსტოვარები მოიკითხეს.
მხოლოდ ის გაიგეს, რომ უფლისციხეს გაქცეულან.
ახლა ქორისფერი (ქორის ფერი, ნაცრისფერი) კლდეები გამოჩნდა...
მეორე ღამე ერთ გვირაბში გაათიეს. ითათბირეს (იმსჯელეს), გადაწყვიტეს: ოთხივე ერთად არ ევლოთ. თუ ვინმე სადაურობას (საიდან იყვნენ) ჰკითხავდა, თითოეულს სხვადასხვაგვარი პასუხი უნდა მიეცა.
მეფე და ერისთავი ასე ეუბნებოდნენ გზირებს: გიორგი მეფის ყმები ვართ, უფლისციხის დილეგიდან (საპყრობილედან) გამოქცეულნი.
მეაბჯრესა (აბჯრის მტარებელს) და მალემსრბოლს (სწრაფ მორბენალს) უბრძანეს:
ქალებთან სიახლოვესა და ლუდის სმას განრიდებოდნენ (მორიდებოდნენ).
პურ-მარილზე (სტუმრად) არავის სწვეოდნენ (არავისთან მისულიყვნენ), გზადაგზა საკუთარი ფულით ესაზრდოვათ (ეკვებათ).
გზაჯვარედინზე ერთმანეთს გაშორდნენ. გადაწყვიტეს: ხატობაზე შევხვდეთ ერთმანეთს.
თითო ციკანი (თხის ნაშიერი) უნდა წაეყვანათ შესაწირად ხატში.
გიორგიმ იცოდა: ხატობაზე მოსულ უცხო „მეზღვნეს“ (შემწირველს) პატივისცემით ეკიდებოდნენ ფხოველები.
პიპასა და გაბოს უბრძანეს: როგორც კი სიტყვა მოიტანდა (შემთხვევა იქნებოდა), შეძლებისდაგვარად ეგინებინათ გიორგი მეფე და ზვიად სპასალარი (მთავარსარდალი). ამ გზით გამოერკვიათ (გაეგოთ) მოსახლეობის განწყობა ფხოვში.
ისიც დააბარეს: ცუდად ეხსენებინათ მელქისედეკ კათალიკოსი, მამამზე ერისთავი, დიდონი და ღალღაი.
ხატში მისულებს, ახლომდებარე ტყეში გადაემალნათ ცხენები.
გირშელი და გიორგი ფეხით დაადგნენ გზას.
ყველისციხის პატრონი (გიორგი) არ იყო ფხოვში ნამყოფი. გაოცებული შესცქეროდა ფხოველთა ხატებს, მათ დეკანოზებს (სასულიერო პირებს), გზისპირას აღმართულ ქვის ყორეებს (გალავნებს), რომლებიც სალოცავებად მიაჩნდათ.
სიბრალულით სავსე უყურებდა სოფლების ბოლოში, ნაკელით სავსე სამრელოებში (სამშობიაროებში) დამწყვდეულ (ჩაკეტილ) მშობიარე ქალებს.
ბოლოს გამოჩნდა ნანატრი ხატი.
გიორგიმ და გირშელმა ციკნები იყიდეს. ცალ-ცალკე შევიდნენ ხატის ეზოში „მეზღვნეები“:
გირშელი გაოცებული შესცქეროდა ჯიხვის რქებით შემკულ (მორთულ) ხატის დარბაზის სვეტებს.
შორიდან უმზერდა გიორგის, ცდილობდა საქციელით მიებაძა მისთვის.
გაკვირვებული უთვალთვალებდა საჯურუმოსთან (სასჯელის ადგილთან) მიყვანილ გიჟებს. მედროშენი (დროშის მტარებლები) დროშის ბუნს (ძელს) ადგამდნენ სულით ავადმყოფებს კისერზე. ხუცი (მღვდელი) ხუცობდა (ლოცულობდა), აჟღრიალებდა დროშებს, ამწყალობებდა (აკურთხებდა) ხელფეხგაკოჭილ გიჟებს.
ეზოში შეიარაღებული ფხოველები ირეოდნენ (მოძრაობდნენ).
ხატის დარბაზის წინ დიდი დროშა ესვენა ქვის ტახტზე.
დროშის გვერდით ხუცი იდგა.
ხატის დროშის წინ დაიჩოქა მეფე გიორგიმ. ცალ ხელში ციკანი ეჭირა, ცალში ანთებული კელაპტარი (სანთელი), აღმოსავლეთისკენ პირშექცეულს (სახით მიბრუნებულს).
ხუცმა უბრძანა და მლოცველმა ცალი მუხლი მიწას დაჰკრა.
ხუცმა თვალი ზეასწია, ცას მოავლო თვალი.
„ააა, ღმერთმა ადიდოს შენი ძალა, წმინდაო გიორგი! შენს გასამარჯვებლად გამოიყენე, ავშანისძეი გლახუნა, შენს სამსახურს არ დააკლებს. ააა, შენს წყალობას ნუ დააკლებ, ღმერთო, შენს ბატონობას გაუმარჯოს.
ააა, დიდება ღმერთს, დიდება მზეს, მზის მიმყოლ ანგელოზებს! გეხვეწები მტრის წინააღმდეგ, მწარე სიკვდილის წინააღმდეგ“...
შემდეგ ხუცმა ისეთი იდუმალი (საიდუმლო) ბუტბუტი დაიწყო, არც შორიახლო მდგარ გირშელს და არც დაჩოქილ მეფეს აღარ ესმოდათ მისი ლოცვა.
დასტური (მსახური) მივიდა, ციკანი გამოართვა გიორგის, გაჩაჩხა (ფეხები გაუჭიმა).
ხუცმა ყელი გამოჰღადრა მსხვერპლს.
დასტურმა ჯამი გაავსო ცხელი სისხლით. ხუცმა წამოუყო (მიაწოდა) გიორგის. მანაც თითები ჩააწო თბილ სისხლში, ხელი გაინათლა (სისხლით წაისვა), შუბლზე და ლოყის თავებზე წაიცხო.
გიორგი გაეცალა სასანთლო კოშკს, შორიახლოდან უჭვრეტდა (უყურებდა) გირშელის „განათვლას“.
მლოცველს ისეთი საცოდავი გამომეტყველება ჰქონდა, გიორგი ძლივს იკავებდა ღიმილს.
ბოლოს გაბოი და პიპაც გამოჩნდნენ.
თხის ნაშიერი პიპას გაექცა. მაღალი, გამხდარი პიპა მის დასაჭერად მოუხერხებლად დარბოდა, თხის ნაშიერი კი კიკინებდა და ხელიდან უსხლტებოდა მას. გირშელი და გიორგი ამ სცენას უყურებდნენ. ეცინებოდათ, მაგრამ ხმამაღლა სიცილს ვერ ბედავდნენ.
ბოლოს მსხვერპლშეწირვა დასრულდა. იფნის ხეების ჩრდილებში ხატიონები ჯგუფ-ჯგუფად დასხდნენ. ოთხ მეგობარს (გიორგის, გირშელს, უშიშარაისძეს და გაბოს) ერთად თავმოყრა უნდოდათ, მაგრამ ამასაც ვერ ბედავდნენ. დაშორებულივით გვერდს უქცევდნენ ერთმანეთს ხატიონების ბრბოში.
ხატის დროშების ჟღარუნი შეწყდა. დასტურებს ნაკურთხი ლუდი გამოჰქონდათ საკოდეებიდან და მდელოზე ფეხმორთხმულ ხატიონებს ურიგებდნენ. მოხარშულ ხორცს შულტები პირდაპირ მიწაზე ყრიდნენ.
ვიღაც წითური, სახედაჩეხილი ფხოველი, მხარბეჭიანი, ჟღალთვალება ვაჟკაცი, გოდერძი ქალუნდაური, გიორგის მიუახლოვდა. ის სულ მის ხმალს უყურებდა. გიორგის ეკითხებოდა, ვინ იყო და საიდან მოდიოდა. თავაზიანად ისიც უთხრა: „ჩვენი ხატების სანახავად ხომ არ მოსულხარ? ან იქნებ მეფე გიორგის გამოგზავნილი ჯაშუში ხარ ფხოვში?“
მეფე გიორგის ხსენებაზე ავშანისძე გლახუნა ვითომ გაბრაზდა. თქვა, რომ წმინდა გიორგიც შეაჩვენებს მეფე გიორგის და მის ჯაშუშებს. „მე უფლისციხეში ერთი მღვდელი შემომაკვდა და ამიტომ სამი წელი ციხეში ვიჯექი“, – დაამატა მან.
გოდერძი ქალუნდაური სტუმარს თანაგრძნობით მოეკიდა და თავისი ცხოვრების ამბავიც მოუყვა: „ბევრი მტერი მყავს“. ის ხევისბერის, მუროჩი ქალუნდაურის ვაჟი აღმოჩნდა. მან გიორგის ლუდი და ხაშლამა შესთავაზა.
ახლა ფხოველმა გოდერძიმ თავად დაიწყო მეფე გიორგის ლანძღვა: „ფხოვის დალაშქვრას არ შევარჩენთ“.
უკვე ფერხისაის ცეკვა დაიწყეს. მოცეკვავეები მკლავებით გადაებნენ ერთმანეთს. მთვრალი ვაჟკაცები ქორებივით მოუხერხებლად დარბოდნენ. მათ ქორისფერი თორ-აბჯარი ეცვათ. ხატიონები ორ მწკრივად ცეკვავდნენ და თან ორპირად მღეროდნენ. გუნდის მეთაური გამყინავი ხმით იწყებდა:
„დღესამ დღეობა ვისია, წმინდისა გიორგისია...“
მთელი მწკრივი ერთხმად იმეორებდა სიმღერას. ახლა მეორე გუნდის მეთაური იწყებდა:
„ვალი მიკიდავ ქაჯებსა, რად მკითხავ, ქრისტის დედაო, ცომს ზელდა ქაჯის ბებერი, მივასწარ ცხობაზედაო.“
ისევ პირველი გუნდის მეთაურმა დაიწყო:
„ნუ გაიქცევი, გიორგივ, სამძიმარ მომდევს ხელაო, არ გაიქცევის გიორგი, ჯაჭვი ზედ აქვის ჭრელაო.“
ნელ-ნელა, მწკრივად როკავდნენ აბჯრიანი, ზუჩიანი ვაჟკაცები. ფხოვის ნაძვებივით მაღალი ჭაბუკები ცეკვით ხატის კარისკენ მიიწევდნენ. გუნდები ერთმანეთის პირისპირ დადგებოდნენ. მარჯვნივ ტრიალებდნენ ხატიონები, მარცხნივ ფრიალებდნენ ჩოხის კალთები. აბჯრები ჟღარუნებდნენ, წმინდა გიორგის მსახურები ძლიერი ხმით გუგუნებდნენ.
ცეკვას რომ დაამთავრებდნენ, იფნის ხეების ქვეშ სუფრას მიუსხდებოდნენ. შემდეგ სხვები დგებოდნენ და მწკრივად ერთვებოდნენ ფერხულში.
ბოლოს მამაკაცები გაიკრიფნენ. ახლა მშვენიერ ფხოვურ ტანსაცმელში გამოწყობილმა ქალებმა დაიწყეს ცეკვა. ფრიალებდნენ გრძელფესვიანი, აბრეშუმის მანდილები და წითელ-ყვითელი შიბებით შემკული კაბები.
გიორგიმ ერთ მწკრივში ვარდისახარი დაინახა, მეორე მოახლეც ეცნო – პირიმზისა. ვარდისახარი ფაშატივით ხტოდა. შიბებითა და ჯვრებით მოხატული ფხოვური თავსაბურავი, მანდილის გარეშე, თავზე მშვენივრად ედგა. მისი ლამაზი, მაღალი მკერდი ტოკავდა. უცხო თვალიც შეამჩნევდა, რომ ის ფხოვურ ფერხისაის გადაჩვეულიყო.
ქალუნდაურმა გიორგის ყანწი გაუვსო. სტუმარმა დაცალა და ისევ მოცეკვავე ქალებს მიუბრუნდა. უნდოდა ენახა, ფერხისაის დასრულების შემდეგ ვარდისახარი და პირიმზისა საით წავიდოდნენ.
გოდერძი ქალუნდაურს ლუდი ადრე მოეკიდა. მან სტუმარს უსაყვედურა: „ჩვენი ქალების სანახავად მოსულხარ, კახო“. გიორგიმ ქალუნდაურს გაუღიმა და ისევ დაცალა ყანწი.
გირშელი უკვე სრულიად მთვრალ ფხოველებს მიუახლოვდა. სამი მოხუცი გარს ეხვია ერისთავს. სამივე ხმამაღლა ლანძღავდა მეფეს. „ფხოვის არწივებისა და ჯიხვებისთვის ვინ შექმნა ბორკილები? არც ერთ მეფეს ეს არ შესძლებია ჯერ, ვერც მეფე გიორგი მოახერხებს ამას“, – ამბობდნენ ისინი. „გველისფერი წმინდა გიორგი – იახსარი – მტრად მოიკიდა გიორგიმ, ვერ გადაურჩება წმინდანის რისხვას, წელს მოსწყვეტს მას გველისფერი წმინდა გიორგი“, – აგრძელებდნენ მოხუცები. „თუ მეფე და ზვიად სპასალარი ხელში ჩავიგდეთ, სამრეკლოზე დავკიდებთ თოკით“.
გირშელმა თავი ასწია და შორიდან შენიშნა: გიორგი და წითური ფხოველი გაცხარებულნი ლანძღავდნენ ერთმანეთს. ერთბაშად წამოიჭრნენ და ხმლები იშიშვლეს. ერთმანეთის გარშემო ნავარდი შემოუარეს. შეუძახეს. შეუტიეს და ხმალდახმალ შეებნენ.
ფხოველები წამოსცვივდნენ და მოჩხუბრების გარშემო წრე შეკრეს. გირშელიც დინჯად წამოდგა, მიმოიხედა: უშიშარაისძე და გაბოც მწკრივში იდგნენ გაფითრებულნი.
გიორგიმ ქალუნდაურს უყივლა და ხმალი ბექთარზე აძგერა. ფხოველის ბექთარი მტკიცე აღმოჩნდა. ქალუნდაურმა მეფეს ხმალი შემოუქნია, გიორგიმ ფარი აიფარა და ჰაერში ნაპერწკლებმა გაიელვეს. ქალუნდაურმა შეუძახა, შეუტია და უყივლა: „გამიმაგრდი, მშიშარა კახო!“
გიორგი უკან დაიხია, ფარი აიფარა, კვლავ შეუძახა და მედგრად შეუტია. ფხოველი განზე გადახტა, ფარით აიცდინა ელვასავით მოქნეული ხმალი და სწორედ ამ დროს მდელოზე ბანდულიანი ფეხი დაუცურდა, ცალი მუხლით წამოიჩოქა. გიორგი შეჩერდა, მოპირდაპირეს ანიშნა: „არ გერჩი, როცა ფეხი გეცდება“.
ისევ გაიმართა მამაცი ფხოველი წელში, თავს ზევით ასწია ფარი, ცალი ხელით ხმალი აიცდინა, ცალითაც მტრის მუზარადს დაარტყა. აბჯრების ჭახანი ისმოდა, მუზარადები ჟღარუნებდნენ, ჰაერში უცნაურად წკრიალებდნენ ელვარე ხმლები.
გირშელმა თვალი მოავლო გარშემო შეკრებილ ბრბოს. სისხლში განათლებული ფხოველები ირგვლივ მოწყურებული ქორებივით ტორტმანებდნენ. ყველას ხელები, ლოყები და შუბლი სისხლით ჰქონდა გათხუნული. გაავებულნი შესცქეროდნენ ფხოველთან მებრძოლ უცხოს. მოყვირალ ქორებს სისხლი მოსწყურებოდათ!
გირშელს ეგონა, რომ გიორგის ეს წითური ფხოველი შემოაკვდებოდა, მყისვე მთელი ტომი იშიშვლებდა ხმალს და მაშინ ოთხ ვაჟკაცს მოუწევდა მთელ ლაშქართან პირისპირ შებმა.
გირშელმა ადგილი შეიცვალა. უშიშარაისძესა და კოხრიჭისძეს შორის ჩადგა, ორივეს ფრთხილად მკლავში უჩქმიტა. უსიტყვოდ ამცნო: „მზად იყავით ახლა“. მეაბჯრესა და მალემსრბოლს მიწისფერი გადასდებოდათ. თავადაც გაფითრებული იდგა გირშელი, ხმლის ვადაზე ხელი წაევლო.
კიდევ ერთი წუთი, ერთი თვალის დახამხამება, სულ ერთია, გიორგი წაიქცეოდა, თუ ფხოველს წააცლიდნენ თავს, გირშელი მზად იყო, გაარღვევდა ფარ-ხმალიანი ფხოველების ბრბოს, ხმალზე გაივლებდა ხელს და ისე შეებმებოდა მთელ ტომს, როგორც გაავებული ავაზა სპილოს.
ისევ დაწინაურდა ფხოველი, გიორგის ფარმა დაიჟღრიალა, ხმლის წვერმა შელეწა იგი, გიორგის მკლავიდან სისხლმა იფეთქა. გამძვინვარებულმა ბრბომ დაიყვირა.
და როგორც ეგვიპტელ ხალიფას ცირკში გალიიდან გამოუშვებენ ავაზას, მიუსევენ ცხრა შუბოსანს ზედ, და როცა ვაჟკაცები მხეცს აკუწავენ, გახარებული ბრბო ჭიშკარს შემოანგრევს, დიდი და მცირე მივარდება მომაკვდავ ნადირს, რათა ავაზის სისხლში განათლონ შუბები, ასე ეგონა გირშელსაც: „აჰა, ამ წუთში იშიშვლებენ ფხოველნი ხმალს, რათა უცხოს სისხლში განათლონ ხმლები“.
შეტოკდა გირშელი, წინ გადადგა ერთი ნაბიჯი და ხედავს, ხედავს, მაგრამ თვალს არ უჯერებს. მარცხენა მკლავიდან სისხლი მოთქრიალებს გიორგის, ფარი გადააგდო, ხმალი კვლავ შემართა, უფრო მძვინვარე გაუხდა სახე, შემზარავი ხმით შეუძახა მოპირდაპირეს, ზედიზედ იფარა ხმალი, დაწინაურდა სწრაფად და სწრაფად მიიმწყვდია მოპირდაპირე აბჯრიან ფხოველების მწკრივთან და მერე მთელმა ტომმა დაიზრიალა...
მწკრივი დაიშალა, ვიღაცეებმა წინ გაუსწრეს გირშელს, შეშფოთებულმა ერისთავმა ბრბო გაარღვია. ხმლის გაშიშვლებას აპირებდა ყველაზე ადრე და ამ დროს თვალი წაატანა, გაფითრებულ ქალუნდაურს ხმლის ვადა ეჭირა ხელში.
გიორგიმ ფხოველს გაუღიმა, უცნაურმა სიკეთემ გაიელვა მის თეთრ კბილებზე. მიეჭრა უხმლოს, სისხლიანი მარცხენა ხელი მხარზე დაადო, ცალითაც თავისი ხმალი გაუწოდა. „დავძმობილდეთ დღეიდან, გოდერძი“.
მოპირდაპირეები ერთმანეთს გადაეხვივნენ. ფხოველები აჩოჩქოლდნენ, უცხოს მიერ ნაჩუქარ ხმალს დიდი და მცირე მივარდა.
ხევისბერი მუროჩი ქალუნდაური დამარცხებულ ვაჟთან მივიდა პირველი. ნაჩუქარი ხმალი გამოართვა, ყურადღებით დაუწყო ცქერა. არასოდეს ენახა ასეთი რამ ხევისბერს. სისხლში გასვრილი ეგონა, ჩოხის კალთით გაწმინდა, ისევ დახედა ზედ. მოწითალო და მომწვანო სხივი ცვალებადად ელავდა გამოხურვებულ ოქროსებრ მოლაპლაპე ხმალზე. ვადის ქვემოთ თავწაგრაგნილი ჯვრები იყო ზედამოჭრილი, შუაზე ერთი ფრთოსანი ჭაბუკი და მგლის სახე.
ხევისბერმა წარწერაც შენიშნა. გიორგი შეკრთა, ვაითუ ვინმემ ამოიკითხოს ზედ წარწერა: „მეფეთ მეფე გიორგი – მესიის მახვილი“. გიორგი დამშვიდდა, როცა წამკითხველი არავინ აღმოჩნდა.
„მგლისსახიანი გორდაი ვინ მოგცა, ჭაბუკო?“ – ეკითხება მოხუცი მეფეს. „სარკინოზებთან ნაომარი ვარ, მათი ერთი ერისთავი მოვკალი, მას ავართვი ეს ხმალი“, – უპასუხა გიორგიმ.
ფხოველებს გაუხარდათ უსჯულოებთან ნაომარი ვაჟკაცის დანახვა. სათითაოდ იშიშვლებდნენ თავიანთ ხმლებს. გიორგისეულს უსვამდნენ ზედ, გაოცებულნი ხედავდნენ, რომ ნაჩუქარი „გორდაი“ ფხოვურ ხმლებს ყველივით ჭრიდა.
ხევისბერმა ქალუნდაურმა გიორგი მიიპატიჟა. მკლავი შეუხვიეს, დალოცეს, მძივებით შემკული ყანწით ლუდი შეასვეს.
მღვდელი მივიდა, ვერცხლი ჩააგდო ლუდით სავსე სასმისში. ქალუნდაურმა დალია და შემდეგ თავის ძმადნაფიცსაც დაალევინა. მეფემ და ფხოველმა ერთად შეჭამეს „ფიცვერცხლი“ (ეს იყო რიტუალი, რომლითაც ერთგულების ფიცი დადეს).
ქალუნდაურებმა გარს შემოისხეს გირშელი, გაბოი და პიპა.
უთხრეს, რომ ისინიც უცხოები იყვნენ და უცხოები ერთად დასვეს სუფრაზე.
სტუმრები ჩუმჩუმად იპარავდნენ ლუდს.
როცა ფხოველები დათვრნენ და იფნის ხეების ქვეშ ხვრინვა დაიწყეს, ოთხივე სათითაოდ გაეპარა მასპინძლებს.
გაბოსა და პიპას უბრძანეს: „ცხენები მოიკითხეთ და ხატის ტყეში დაგველოდეთ“.
შულტები და დასტურებიც იფნების ქვეშ მთვრალები ეყარნენ.
ხატის ეზოდან გამოსულებს გირშელსა და გიორგის ვარდისახარი და პირიმზისა შეხვდნენ.
ვარდისახარმა ავშანისძე იცნო, „მეფის მალემსრბოლი“ (სწრაფი მაცნე), მაგრამ მაინც თავაზიანად მიესალმა ფხოველი სტუმარს.
გირშელი მთვრალი იყო, მეფის ნაამბობი გაახსენდა. თვალი დაადგა გათქვირულ (მსუქან) ქალს.
ვარდისახარმა შორენას საქმრო იცნო და მისმა ღარიბულმა სამოსმა გააოცა.
ვარდისახარი ძალიან ნაწყენი იყო თავის პატრონზე, რადგან უყოყმანოდ მიათხოვა (გაათხოვა) ბებერ ფარსმანს. ამიტომაც მიიყვავილა (მოეფერა) გირშელს.
ეკეკლუცებოდა (ეარშიყებოდა) შეყვარებულ ერისთავს.
გირშელმა დრო იხელთა, ქალს მკლავში ხელი წაავლო და ოთხივე ხატის ტყისკენ გაემართნენ.
პირიმზისა მორცხვობდა, უგუნებოდ მიყვებოდა გიორგის. მოეწონა მშვენიერი ვაჟკაცი, მაგრამ ვარდისახარისა რცხვენოდა ქალწულს. მტრედის ხუნდივით (ბარტყივით) გატვრინული (მიკრული) გვერდზე ეკვროდა მამაცს.
ეკითხება გიორგის:
„რატომ წაგეკიდა (შეგეკამათა) ხევისბერის ვაჟი?
მე და ვარდისახარი შორიდან ვუყურებდით თქვენს ჩხუბს“.
„შენ გითვალთვალებდი, ამიტომაც შემეკამათა ფხოველი“, – იცრუა გიორგიმ.
პირიმზისას ეს ამბავი ესიამოვნა. კიდევ უნდოდა რაღაც ეკითხა უცხოსთვის, მაგრამ ვნებისგან აღელვებულს პირი უშრებოდა.
წიფლის ჩრდილქვეშ ავშანისძემ ქალს კოცნა დაუწყო. ყოველ ხესთან შეაჩერებდა, თავს დაუწევდა, აკოცებდა და გზას განაგრძობდნენ.
წინ მიმავალი წყვილი ტყის სიღრმეში გაუჩინარდა.
გირშელმა ბავშვივით აიყვანა ვარდისახარი. ქალი ჯერ უღონოდ (სუსტად) ეწინააღმდეგებოდა. შემდეგ გაიტვრინა (გაჩუმდა, მიეკრო). ესიამოვნა ასეთი ძლიერი ვაჟკაცის სუნთქვა.
გვიმრიანში დააწვინა ვარდისახარი გირშელმა. ქალმა კვლავ სცადა წინააღმდეგობა, მაგრამ როცა ვაჟკაცის გახურებულმა ტუჩებმა სუნთქვა შეუკრეს, უცებ ათრთოლდა და ბაგეზე (ტუჩებზე) დაადნა გირშელს...
გიორგი და პირიმზისა უზარმაზარი წიფლის ქვეშ იწვნენ. ქალი ნეტარების (დიდი სიამოვნების) ცრემლით ტიროდა.
გიორგის მალემსრბოლის (სწრაფი მაცნეს) სტვენა შემოესმა.
უკანასკნელად აკოცა და ახლა იგრძნო, რომ ფხოველ მხევალს (მსახურ ქალს) ცხვრის სუნი უდიოდა.
ჯიხვის რქასავით მოხრილი მთვარე პირდაპირ დანათოდა ხატის ტყეს.
ცხენების ფრუტუნი (ხვიხვინი) ისმოდა შორიდან.
როცა რაინდებმა ქალები სოფლის ბოლომდე მიაცილეს, ცხენებზე შესხდნენ და გიორგიმ თავის დედის დისწულს (დისშვილს) უთხრა:
„ჩემთან ჯიბრი (კონკურენცია) გადაგიტანს, იცოდე, გირშელ“.
ყველისციხის პატრონმა გიაღიმა (ჩაიცინა), ახალ მთვარეს გაუსწორა თვალი.
– XXXVII –
ფხოვში მგზავრობამ მეფე დაარწმუნა, რომ ხელახლა ამბოხი (აჯანყება) მოკლე ხანში მოსალოდნელი არ იყო.