თავი III
ექვსი თვე თავზე ადგა თურმანიძე მამამზეს (მკურნალობდა). ყოველ შაბათს ან მეფე ეწვეოდა, ან კათალიკოსი. ჯანმრთელობის ამბავს გამოჰკითხავდნენ და ისევ გაეცლებოდნენ. მესაწოლე ბერი ღამეებს უთევდა (არ ეძინა), ეზოსმოძღვარი (სასახლის მღვდელი) სასთუმალთან (ბალიშთან) უჯდა, ფსალმუნს უკითხავდა.
მამამზე ყურადღებით უსმენდა მღვდლის ქადაგებას. სიხარულით იმახსოვრებდა ფსალმუნების ლექსებს, მაგრამ გულში დასცინოდა ებრაელების ღმერთის უაზრო რიტუალებს.
გასულ შაბათს, როგორც კი ზარები დარეკეს, მეფე და ზვიადი ერისთავს ესტუმრნენ.
ამჯერად სტუმრები დიდხანს დარჩნენ. გიორგიმ წარსული ომებისა და ძველი ნადირობების ამბები გაიხსენა. მან თქვა, რომ ახლა არაგვის ჭალებში ყარყატზე ნადირობა იქნებოდა კარგი.
გიორგი ჩვეულებრივზე მეტად თბილი და გულღია იყო იმ საღამოს. მამამზეს მაინც შიში ეუფლებოდა. ის ყოველ წუთს ელოდა, რომ მეფე ნადირობის თემას მალე მიატოვებდა და მოულოდნელად კოლონკელიძის აჯანყებაზე გადავიდოდა.
მერე რა მოხდებოდა?
მერე მეფე მოულოდნელად მიაპყრობდა მას თავის დიდ, წაბლისფერ თვალებს და ჰკითხავდა:
„მერე შენ რა გააკეთე, მამაჩემის თანამებრძოლო და ჩემო ერთგულო მსახურო?“
რა უნდა ეთქვა მამამზეს?
სათქმელიც მზად ჰქონდა.
მტკიცე უარი და სრული სიჩუმე. იტყოდა, რომ გზაში იყო და არაფერი იცოდა. მას ჰქონდა საკუთარი ნების სიმტკიცე, თუნდაც ციხეში ჩაეგდოთ, ძელზე გაეკრათ ან თვალები დაეწვათ.
მეფემ სიჩუმე დაარღვია, მკაცრად შეხედა და უთხრა:
„ძალიან არ ივაჟკაცა ყურშაიმ?“
მამამზეს გულზე მოეშვა. ამ სიტყვების გაგონებაზე გაიხარა. „დიახ,“ – უპასუხა მან და თავი დაუქნია.
გიორგიმ თავი დახარა. აგურის იატაკს დააშტერდა. თითქოს რაღაც დავარდნოდა და ახლა იქ ეძებდა.
„დიახ, ძალიან ერთგული ცხოველია ძაღლი.“
სიტყვა „ერთგული“ ლურსმანივით ჩაერჭო მამამზეს გულში. ნათელი იყო: ძაღლის ერთგულებიდან ერთი ნაბიჯიღა იყო დარჩენილი მამამზისა და ჭიაბერის ღალატამდე.
ერთბაშად ჰაერი არ ეყო, წამოიჭრა, რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ გიორგიმ დაასწრო:
„ჩვენ კი, ადამიანები, უბედურები ვართ, საკუთარი სიცოცხლის გადასარჩენად (ეს სიტყვები მეფემ ძალიან გააგრძელა) უერთგულეს ადამიანსაც ადვილად გავწირავთ ხოლმე.“
შემდეგ ისევ დადუმდა, კვლავ დახედა აგურის იატაკს.
ამის შემდეგ, ყოველგვარი ეჭვის გარეშე, მამამზე, ჭიაბერი და კოლონკელიძე უნდა ეხსენებინა, მაგრამ გაოცებულმა ყურებმა ასეთი რამ გაიგონეს:
„გახსოვს, ფანასკერტის ციხეში რომ ჩაგვკეტა ბასილი კეისარმა, მესამე თვეს, როცა წყარო მოგვიწყვიტეს და შიმშილმა ხელი დაგვრია, ჩემი საყვარელი მონადირე ძაღლი, კუდაი, დავკალით და შევჭამეთ.“
გახარებულმა მამამზემ თავისუფლად ამოისუნთქა:
„ოჰო, დიდებული ძაღლი იყო კუდაი, როგორ არ მახსოვს, ყურშაის სჯობდა კუდაი კიდევაც.“
მოულოდნელად მეფე წამოიჭრა, „ღამე მშვიდობისაო,“ – თქვა და უცებ წასვლა დააპირა.
მამამზე საწოლიდან წამოიწია. შეევედრა გიორგის, საერისთავოში წასვლის ნება დაერთო მისთვის.
როცა ამას ამბობდა, გიორგიმ შენიშნა: ქვედა ყბა დაუგრძელდა, აუცახცახდა.
„შემცივნებული ხომ არა ხარ?“ – ჰკითხა.
„შეუძლოდ ვარ, მაგრამ თუ მეფის ბრძანება იქნება, შესაძლოა ცხენზე ჯდომამაც მომიხდინოს.“
„შენ ხომ ჩემი სტუმარი ხარ, წადი-მეთქი, ხომ არ გეტყოდი.“
ეს თქვა და გიორგი სპასალარს მიუბრუნდა:
„დილაადრიან ცხენები მზად ჰყავდეს მეჯინებეთუხუცესს. ერთი ურემიც თან გაატანეთ. ვინძლო იარები გაეხსნას და ვერ შესძლოს ცხენით სვლა.“
მარტო დარჩენილი სტუმარი საწოლიდან წამოდგა, დარბაზში გაიარ-გამოიარა, თითქოს ნაავადარ სახსრებს სინჯავდა. მერე კოშკის აივანზე გავიდა, გადახედა მძინარე ქალაქს.
კბილოვანი შავი ქონგურები გარს ერტყმოდა მოლურჯო ცას.
ეკლესიებში ზარები რეკავდა, კარის ეკლესიიდან ერთობლივი გალობა ისმოდა. მონასტრების ეზოებში შავოსანი ბერებისა და მონაზვნების სიმრავლე ციმციმებდა.
არაგვის კარის კოშკიდან გუშაგების ყივილი მოდიოდა.
ნელა ეშვებოდა ღამე სარკინეთის გრძელ ქედზე.
ვაშლისა და ალუჩის ყვავილებით თეთრად იყო დაფარული კათალიკოსის ბაღი. ბულბულები კვნესოდნენ ბუჩქებში.
მოაჯირს მიყრდნობილი იდგა მამამზე ერისთავი, ხვალინდელი გამარჯვების სიხარული შემოგზნებოდა გულზე.
აღმოსავლეთისკენ გაიხედა. მთვარე ჯვრის მონასტერს დასდგომოდა.
მოგვთა ხიდზე ერთდროულ ციმციმს მოჰკრა თვალი. მოგვთა ხიდზე ჯავშნიანი ლაშქარი გამოდიოდა. გაახსენდა: ამ სამი დღის წინაც წავიდა ჯარი ხერკის ციხისკენ. თვალი გააყოლა ჩაფხუტების ელვას, ისინი სერს გადაღმა გაუჩინარდნენ, მერე ისევ გამოჩნდნენ აღმართზე. მდუმარედ ისხდნენ ცხენებზე მხედრები, ჩლიქების ტკაპატკუპი ისმოდა, ულაყების ფრუტუნი და ჭაკების ჭიხვინი.
ომი გაახსენდა, კი არ გაახსენდა, მოენატრა მამამზეს. ცხენზე ჯდომა და ომი. ჯარმა სამთავროს მოედანი გაიარა და მეციხოვნეებმა ჩრდილოეთის კარები გაუღეს.
შემდეგ სრული სიჩუმე დამყარდა. ეკლესიების წვეტიანი გუმბათები გაშავდნენ, ვარსკვლავები აენთნენ ცაზე. გარშემო გამეფებულ დუმილში მოუსვენრობა დაეუფლა მამამზეს (მხოლოდ ჭოტის ხმა მოდიოდა კათალიკოსის ბაღიდან).
ექვსი თვე დაჰყო მამამზემ მცხეთაში და ამ ხნის მანძილზე არც მეფეს, არც კათალიკოსს, არც სპასალარს სიტყვაც არ დაუძრავთ ფხოველთა და არაგველთა აჯანყების გამო. არც ეკლესიების დანგრევა უხსენებიათ. ამ მოჩვენებითი თავაზიანობის მიღმა საშინელი რისხვა და მუქარა იმალებოდა.
გასულ თვეს მეფე თავისი ამალით უფლისციხეში დარჩა, ღამღამობით ჯარები დაჰყავდათ ხერკსა და უფლისციხეს შორის. მთელი ღამეების მანძილზე თქარათქური ესმოდა მამამზეს. სასახლეშიც უჩვეულო ფუსფუსი იყო.
ახლა ისევ ამოძრავდა ლაშქარი. შესაძლოა, მეფე კეისართან ომს ელოდება, ან თბილისელ ამირას თავდასხმას.
ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ ჭიაბერს რა უყვეს ნეტავი, ან კოლონკელიძეს რა ბედი ეწვია?
შესაძლოა, ორივეს თვალები დასთხარეს. ვინ იცის, მიწასთან გაასწორეს კიდევაც ქორსატეველას და კვეტარის ციხე-კოშკები.
ხოლო მამამზეს, მამამზეს გამოჯანმრთელებას აცლიან ალბათ, ეს მესაწოლე ბერი ისე საეჭვოდ დუმს, შესაძლოა, ჯაშუში იყოს. ბიბლიის ზღაპრების თხრობას და ფსალმუნის გამეორებას რა მოათავებს, დადუმდება და შესცქერის მამამზეს ცერცვისფერი, უსიამო თვალებით.
ცხადია, სტუმრის განკურნებას ელოდნენ აქამდე და ვინ იცის, იქნებ ეს იყო მამამზე ერისთავის უკანასკნელი ღამე.
„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“
სად მიდიოდა ნეტავი ის ცხენოსანი ჯარი, მოგვთა ხიდზე რომ გადმოვიდა ცოტა ხნის წინ? შესაძლოა, ჭიაბერი და თალაგვა მცხეთაში ჰყავდეთ, სადმე ციხეში და ერთ მშვენიერ ღამეს სამივეს თავები დააყრევინონ.
განა ასე არ მოექცა მეფე ცოტა-ერისთავებს, ცხრატბისას? ჯერ მამა მიიწვია სტუმრად, ძალით პატივი მიაგო, მერე შვილი ჩამოაყვანინა ცხვილოს ციხიდან, სამ თვეს მთავართა სანათლოის ციხეში ჰყავდა ორივე, ვნების კვირაში ეზოსმოძღვარი მიუგზავნა, აზიარებინა, შემდეგ კი, თავი მოსჭრეს მამა-შვილს და არაგვს გაატანეს გვამები.
ოჰ, ეს ეზოსმოძღვარი, ის შავანაფორიანი ყორანი, ჭირის დღესავით სძულდა მუდამ მამამზე ერისთავს. აი ვინ არის მართლაც ჯაშუში და ორპირი.
საპატიო ტუსაღებად ჰყავს იგი მიჩენილი გიორგის. მისი ყრანტალი უეჭველი სიკვდილის მაცნეა. პირველ თვეებში, როცა მამამზე სულთმობრძავი იყო, ყოველ დილას შემოიჭყიტავდა დარბაზში, თავის ჭრუტა, თევზისებურ თვალებს მიაშტერებდა მამამზეს, თითქოს ეკითხებოდა: „კიდევ არ ამოგართვესო სული?“
ძელზე გასაყვან პატიმარს ზიარებას მიუცუნცულებს და მერე უამბობს, თუ როგორ აქცია კანას ქორწილში წყალი ღვინოდ იესო ქრისტემ.
„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“
შეკრთა ფიქრში გართული მამამზე. ორი ცხენოსანი მოჰქროდა მუხნარის ციხიდან. ცეცხლისმფრქვეველი ხმლები ეჭირათ ხელში. სამთავროს მოედანი გამოიარეს ჭენებით, სასახლეს ჩაუქროლეს და მოგვთა ხიდისკენ გაჰქრნენ.
სიზმარი იყო ნეტავი, თუ უცნაური მოვლენა?
„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“
ჩლიქების თქარუნი მკაფიოდ ესმოდა მამამზეს, მაგრამ სასახლის გუშაგები რატომ იდგნენ კოშკებზე გაუნძრევლად?
თვალმა და სმენამ ხომ არ უღალატა მამამზეს?
იქნებ რაიმე უცნაური ხილვა იყო?
არა, ცხენოსნები იყვნენ, ცხადლივ ცხენოსნები, ცეცხლისმფრქვეველი მახვილები ეჭირათ ხელში.
მამამზე ერისთავს იმდენივე ომი ჰქონდა გადახდილი, რამდენი წელიც იცხოვრა ამქვეყნად, მაგრამ სიკვდილის წინაშე შიში უცნობი იყო ამ დღემდე მისთვის.
ახლა კი შეკრთა, მუხლები მოეჭრა, ქვითკირის მოაჯირს მოეჭიდა წელში მოხრილი, ძლივს.
გამბედაობა მოიკრიფა, ისევ გასწორდა და კვლავ გადახედა სამთავროს მოედანს და ხედავს: სამი მხედარი მოჰქრის, სამს სამი მოჰყვება, მერე მთელი რაზმი გამოჩნდა. საშინელი სისწრაფით მოჰქროდნენ, ვარვარებდნენ გაშიშვლებული ხმლები.
ხმას არ იღებდნენ თავად მხედრები, ცხენების ერთობლივი თქარუნი ისმოდა და როცა ისინი სასახლეს გაუსწორდნენ, ხმლების ელვარებისგან ამდგარ ნათელში მხედრების მოღუშულ სახეებს მოჰკრა თვალი მამამზემ, ციმციმებდნენ ჩაფხუტები და ჯაჭვის პერანგები. მთელი ლაშქარი მოჰქროდა სიბნელეში.
„ეჰა, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მამცნე შენი საიდუმლო ზრახვები!“
ვინ იცის, იქნებ ჭიაბერი და მისი ძუძუმტე ტოხაისძე ყოფილიყვნენ ის ორი მხედარი, რომლებიც პირველად შემოიჭრნენ ქალაქში. ალბათ მწუხრისას მცხეთიდან გასული ჯარი დაამარცხეს და შემოვიდნენ კიდეც, ეს არის.
თუ ასეა, გუშაგები რატომ დუმან ნეტავი?
განა გუშაგებს ვერ მოისყიდიდნენ წინასწარ?
„მაგრამ ეს ხმლები? ცეცხლისმფრქვეველი შუბები? ნუთუ ჭიაბერმა ჩამოიტანა ბიზანტიიდან ცეცხლისმფრქვეველი ხმლების საიდუმლო?“
„თუ ასე იყო, რატომ არ უთხრა მამას?“
„ვინ იცის, იქნებ ჯერ თავად უნდოდა გამოეცადა.“ ახლა გაახსენდა მამამზეს ჭიაბერის ნაამბობი: „კეისარმა ერთი ბაღდადელი თურქი შეიპყრო და ციხეში ჩააგდო. ის ძვლისა და რკინის მჭრელი ხმლების ოსტატი უნდა ყოფილიყო.“ ამასაც ამბობდა ჭიაბერი, რომ „თურქი ძელზე გააკრეს, მაგრამ მაინც არ გათქვა ეს საიდუმლო.“
„ჰო, მაგრამ, მუხრანისა და ღართისკარის ციხეები როგორ დანებდებოდნენ ასე უბრძოლველად ჭიაბერს?“
„თუ ჭიაბერი და ტოხაისძე მართლაც შემოვიდნენ ქალაქში, მცხეთის სასახლე არც ისე ადვილად დანებდება მტერს. როგორც კი ციხეს გარს შემოერტყმებიან, მამამზეს შეიპყრობენ და თავს მოჰკვეთენ.“
«ოჰ, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მითხარი შენი საიდუმლო განზრახვები!»
მამამზე სწრაფად შებრუნდა დარბაზში. მესაწოლე ბერს ფსალმუნი ხელიდან გაუვარდა. მას საკუთარ მკლავებზე თავდადებულს მშვიდად ეძინა.
მამამზემ ჯავშანი ჩაიცვა, მუზარადი დაიხურა, ხმალი შემოირტყა და საიდუმლო კიბეს გაჰყვა, რომელიც ბაღისკენ ჩადიოდა.
ბაღში გასვლისთანავე მამამზემ შენიშნა, რომ ორმა ჩრდილმა ჩაურბინა გვერდით და ორივე უსიტყვოდ გაუჩინარდა ხილის ბაღში.
სამთავროს მოედანი ისე გაიარა, რომ გზაზე არავინ შეხვედრია.
მოედანს გასცდა და სამი შუბოსანი დაეწია. მხედრები დაღლილები ჩანდნენ. მუზარადები მთვარის შუქზე ბრწყინავდნენ, ცხენები კი უღიმღამოდ მიდიოდნენ.
მხედრებმა ჩაიარეს. მამამზემ უკან მოიხედა და დაინახა, რომ აქლემების დიდი ქარავანი მოდიოდა.
მექარავნეებსაც განერიდა. გზის პირას სამლოცველო ნიში შენიშნა და იქ გაჩერდა.
სამლოცველოს კიბეზე მათხოვრები ეყარნენ. მიუახლოვდა. ვერ გაარკვია, მათხოვრები იყვნენ თუ მგზავრები?
უსახლკარო მწირებს ტკბილად ეძინათ. ერთი მოხუცი იქვე დაგდებულ ლოდზე იჯდა განცალკევებით და თავისთვის ღამის ლოცვებს ბუტბუტებდა. ნიშის წინ ხატის სანთლები ციმციმებდნენ. მამამზემ მაცხოვრის სახეს შეხედა, რომელიც სამწუხაროდ, დაღრეჯილი ჩანდა. არ მოეწონა მისი დანახვა. ლოდზე მჯდარს მიუახლოვდა და უთხრა: „მშვიდობიანი საღამო.“
ბერიკაცმა სალამითვე გადაუხადა მადლობა.
უთხრა: „ჩამოდი ლოდზე.“ და თავად მიიწია ლოდის კიდისკენ.
„მოხუცო მწირო, – ეუბნება მამამზე ბერიკაცს, – მოდი, გავცვალოთ სამოსელი, თუ გინდა.“
მოხუცი წამოდგა, უცნობი ხატის სანთლებთან მიიყვანა, ახედა-დახედა და მიხვდა, რომ ვიღაც დიდებული იყო.
გაუკვირდა: „რატომ მოუნდა ამ დიდკაცს მწირის ძონძები?“
„რა გაჭირვება შეგემთხვა ქრისტეს მიერ, ბედშავო ძმაო, ან მწირის ძონძები რატომ მოგენატრა?“
„წარმართი ვიყავი, ძმაო, მცხეთაში მომნათლეს, სარწმუნოება შევიცვალე, – დაიწყო მამამზემ, – ამიერიდან მინდა ქრისტეს მაგალითს მივყვე, ამქვეყნიური დიდებისგან განვიძარცვო და ვიარო ქვეყნად, როგორც ღარიბმა, უსახლკარომ, მიუსაფარმა. განა ასე არ დადიოდა ქვეყნად ჩვენი უფალი, მხსნელი მაცხოვარი?“
მოხუცმა პირდაპირ შეხედა უცნობის მშვენიერ სახეს და კეთილშობილ აღნაგობას. მისი ნათქვამი სიმართლედ მიიღო.
გაიხადა თავისი გაცვეთილი მოსასხამი, მკლავზე გადაჰკიდა მამამზეს, ლოდზე ჩამოჯდა, დაფხრეწილი ტყავის ფეხსაცმელი გაიხადა და მასვე მიაწოდა.
მამამზემ მუზარადი მოიხადა, ლოდზე დააგდო, ჯავშანი შეიხსნა, ძვირფასი სამოსი გაიხადა და მოხუცს გადასცა. ლოდზე ჩამოჯდა, ვერძის ტყავის წაღები გაიძრო, რომლებიც ბერძნულ ნავებივით წინაწვეტიანი იყო, და ესეც მწირს დაუდო წინ.
„საიდან ხართ და საით მიდიხართ?“ – ეკითხება მამამზე მოხუცს.
„ყველისციხიდან მოვდივართ, ქვისმთლელები ვართ და კირითხუროები. ქორსატეველას კარის ეკლესია წარმართებს დაუნგრევიათ და მის აღსადგენად გვგზავნის კათალიკოსი მელქისედეკი ხვალ დილით.“
ქორსატეველას ხსენებაზე მამამზეს გულმა რეჩხი უყო. უნდოდა ეკითხა, კიდევ რა სმენიათ ქორსატეველას შესახებ, მაგრამ თავი შეიკავა.
ჩაცმა რომ დაასრულა, წასვლას დააპირა. მოხუცს გულით უნდოდა მისი ვინაობა და სადაურობა ეკითხა, მაგრამ სიტყვის თქმაც ვერ მოასწრო. უცნობმა „მშვიდობიანი საღამო“ უსურვა და სიბნელეში გაუჩინარდა.
მთვარის შუქით განათებულ ქუჩაზე მამამზე მექარავნეებს დაეწია.
ჯავახელი ვაჭრები აღმოჩნდნენ, ხერკისკენ მიდიოდნენ.
„მწირს თუ წამიყვანთ?“ – შეეკითხა მექარავნეს თავდახრილად მამამზე. „ღამე მხეცების მეშინია, ფეხდაფეხ გამოვყვები ქარავანს.“
მექარავნე მგზავრის ვინაობას კითხულობდა.
„მწირი ვარ ტაოელი, არტანუჯის ციხიდან მოვდივარ ფეხით, გუდამაყარში მივალ საროჭიკოდ (მოწყალების სათხოვნელად).“
ამ საუბრით გართულებმა მთავართა სანათლოი გაიარეს. გარეუბანშიც არ ისმოდა ხმა. მამამზე უკან იხედებოდა.
არავინ ჩანდა. გული მოეცა, ესე იგი, სასახლეში მისი გაპარვა შეუმჩნეველი დარჩენოდათ. კიდევ მცირე მანძილი და მუხნარის ციხეს თუ გასცდებოდნენ, მამამზე უსაფრთხოდ იქნებოდა და ეს ბნელი ღამე იქნებოდა მისი ციხე-სიმაგრე.
«ოჰ, ღამევ, ჩემი სულის მსგავსად ბნელო, მითხარი შენი საიდუმლო განზრახვები!»
მუხნარის ციხის კარიბჭე დაკეტილი დახვდათ.
„ადრე კეტავენ ციხეს, – თქვა მექარავნემ. – ჭიაბერ ერისთავსა და თალაგვა კოლონკელიძეს ოსები და ძურძუკები ძალად შემოუერთებიათ. მეფე თავდასხმას ელის ჩრდილოეთიდან.“
ქარავანი ციხეს მიუახლოვდა, გუშაგები სიბნელიდან გამოვიდნენ.
მექარავნემ ციხისთავს „მშვიდობიანი საღამო“ უსურვა და სთხოვა, გაგვატარეთო. „დილაადრიან გამოვედით უფლისციხიდან, მაგრამ გზაში ერთი აქლემი დაგვივარდა. სანამ მას ტვირთს მოვხსნიდით და სხვა აქლემებზე გადავიტანდით, დაგვიღამდა კიდეც.“
ბოდიშობდა მექარავნე.
„სულ რამდენი მეაქლემე ხართ?“ – შეეკითხა ციხისთავი.
„თორმეტი, და ერთიც მწირი შემოგვეკედლა, მეროჭიკე, ბერი უნდა იყოს.“
ამ საუბარში იყვნენ გართულნი ციხისთავი და მექარავნე. მამამზემ შენიშნა: ორი ჩრდილი შემოუერთდა ქარავანს.
და როცა ციხისთავის ბრძანებით მუხნარის ციხის კარი გააღეს, ერთ-ერთი ჩრდილი მიუახლოვდა მამამზეს და მექარავნის გასაგონად თქვა:
„ეგ მწირი მეფის სტუმარია, ამაღამ ვერ განდობთ მას.“
ზვიად სპასალარის სასახლეში დიდი არეულობა გამოიწვია მამამზის გაქცევამ. მემაშხალეები გამოცვივდნენ, მაშხალები აანთეს. ბატონს არ ეძინა, მაინც დიდხანს დაიგვიანა საწოლის დარბაზში.
მამამზეს მიწისფერი დაედო. სპასალარი დარბაზში შემოვიდა. ხელებშეკრული ტუსაღი ფეხზე იდგა.
სკამზე დაჯდა წვერებიანი, მოღუშული მხედართმთავარი. მათხოვრის ძონძებში გამოწყობილ მამამზეს ახედა-დახედა.
„ვინა ხარ?“ – შეეკითხა ისე, თითქოს არ იცოდა, ვინ იდგა მის წინაშე.
„მამამზე ერისთავი გახლავართ,“ – მიუგო თავჩაქინდრულმა ტყვემ.
ზვიად სპასალარი წამოდგა. თავად დაუდგა სკამი. შემდეგ შუბოსნებს ანიშნა და მამამზეს ხელები შეუხსნეს.
ტუსაღმა რაღაც ჩაიბუტბუტა მადლობის გამოსახატავად და სპასალარმა კვლავ შენიშნა: ერისთავს ქვედა ყბა ისევ დაუგრძელდა და აუცახცახდა.
„ისევ ხომ არ შეგამცივნა, ერისთავთ ერისთავო?“
„არა, ახლა შემახურა, სპასალარო ბატონო.“
სიმწრის ღიმილმა დაღრიჯა მამამზის დიდი, ვნებიანი ტუჩები.
„რატომ გარბოდი მაინც, ხომ ნაბრძანები ჰქონდა მეფეს, ხვალ უნდა გაგვემგზავრებინეთ საერისთავოში?“
მცირე ხანს დუმდა ერისთავი, შემდეგ თავი ასწია, ისევ გაუსწორა თვალი ზვიადის შეყრილ და მრისხანე წარბებს.
„მე თავად არ ვიცი, რატომ შემემთხვა ეს, სპასალარო. შესაძლოა, ავადმყოფური ჩვენება მომელანდა, უცნაური რამ. თქვენი წასვლის შემდეგ ციხის გალავანზე გავედი. ქალაქს გადავყურებდი. ვიღაც მხედრებმა ცხენი შემოაქროლეს, ჯერ ორნი იყვნენ, შემდეგ ორჯერ სამ-სამნი, ბოლოს მთელი ლაშქარი. ყველას ცეცხლოვანი ხმლები ეჭირა ხელში, ცეცხლისმფრქვეველი შუბები.
სარკინოზებთან ბრძოლებში მრავალჯერ ვყოფილვარ ბაგრატ კურაპალატთან ერთად, ბერძნებთან ომებში მიბრძოლია მეფე გიორგისთან მხარდამხარ, მაგრამ ამის მსგავსი არაფერი მომლანდებია.“
„აჰა, შენ ეს გინდა, ვინ იყვნენ ის მხედრები. ან ის ხმლები რა იყო? ეს საიდუმლო მხოლოდ მეფემ და მე ვიცით და ჩვენმა ოსტატებმა, – ხოლო მოღალატეებისთვის ის მიუწვდომელია.
ეს ყველაფერი მე მოვაწყვე, რათა უსიტყვოდ გამომერკვია, მტრულად იყავი მოსული თუ მეგობრულად?
ახლა ყველაფერი ნათელია ჩვენთვის.
ხვალვე, მეფის ბრძანებისამებრ, საერისთავოში გაემგზავრები. შთააგონებ ჭიაბერს და კოლონკელიძეს, რომ მეფის ერთგულებად მოიქცნენ კვლავ, თორემ ჩვენ მოვალთ, ქორსატეველას ციხესაც მივწვდებით და მაშინ გაიგებთ, თუ ის მხედრები ვინ იყვნენ, ან ის ხმლები რა არის.“
ეს თქვა სპასალარმა და სტუმარს „ღამენებისა“ (კარგი ღამე) უსურვა.
მთელი ღამე მუშაობდნენ მთავართა სანათლოის მჭედლები. როგორც კი გამოჭედილ ხმლებს გრდემლიდან გადმოიღებდნენ, ხელში აწვდიდნენ იქვე მდგარ ცხენოსნებს და ესენიც საშინელი სისწრაფით მიაჭენებდნენ ცხენებს მთვარიან ღამეში, ჰაერში აწრთობდნენ ინდურ ფოლადს – ცეცხლივით მგზნებარეს.
ღამენათევი მამამზე დილამდე არ მოშორებია ციხე-დარბაზის სათვალთვალო ადგილს. როცა ცა მტრედისფრად აყვავდა და ვარსკვლავი მარიხი ჩაქრა, მხოლოდ მაშინ ჩათვლიმა ოდნავ.
დილაადრიან ამირჩქარმა გამოაღვიძა, ცხენები მზად არისო, ეს მოახსენა.
ორი შუბოსანი ამოუდგა მხრებში, ციხის ეზოში ჩამოიყვანეს და ცხენზე შესვეს.
მეჯინიბეთუხუცესმა მათრახი მიართვა.
მამამზემ მადლობა გადაუხადა მეფეს და ზვიად სპასალარს. მან ასევე სთხოვა, რომ აღდგომისთვის კათალიკოსი ქორსატეველას ციხეში მისულიყო. უნდოდა, რომ ხატები და მღვდლები საერისთავოსთვის გამოეტანათ.
როდესაც ცხენოსნებმა მუხნარის ციხე გაიარეს და ამირჩქარმა ცხენი ჩრდილოეთისკენ მოაბრუნა, მხოლოდ მაშინ დაიჯერა მამამზემ, რომ მას სიკვდილისკენ კი არ აგზავნიდნენ, არამედ თავის საერისთავოში აბრუნებდნენ.
გაზაფხული მთებსაც მისწვდომოდა. არაგვის პირას ტყემლები ყვაოდნენ და ტოროლებს ცაში აჰქონდათ განახლებული მიწის სიხარული...