თავი XIX
ადრეულ ბავშვობაშივე შეება (შეებრძოლა) იგი ბიზანტიის კეისარს პირველად. ბასიანის ომიდან უვნებლად (დაუზიანებლად) დაბრუნებულმა კათალიკოსი მიუგზავნა ბასილის, ზავის (მშვიდობის) პირობა მისცა, „მის ნოხს დაადგა ფეხი“ (დაემორჩილა), როგორც იმჟამინდელ (იმ დროის) ბიზანტიაში იტყოდნენ ხოლმე.
როგორც მეფე გიორგის, ისე ბიზანტიის კეისარს მუდმივი ომი ჰქონდათ დიდგვაროვან აზნაურებთან. პატრიციუსი ქსიფე გადაუდგა (აუჯანყდა) ბასილის და ნიკიფორე კისერმოქცეულს (მეტსახელი) დაუკავშირდა, ბარდა ფოკასძეს. გიორგიმ დრო იხელთა (გამოიყენა), აჯანყებულებთან მოლაპარაკება დაიწყო, თანადგომა (დახმარება) აღუთქვა (დაჰპირდა) კეისრის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
განდგომილი (აჯანყებული) ფოკა და ქსიფე ერთმანეთს წაეკიდნენ (დაუპირისპირდნენ). ფოკა მოკლეს, მისი თავი კეისარს მიართვა შერიგების გუნებაზე (განწყობაზე) დამდგარმა ქსიფემ.
ბასილიმ მოღალატის თავი მეფე გიორგის გაუგზავნა ძღვნად (საჩუქრად). ამგვარად ამცნო (აცნობა): „არ გენდობიო ფიცის გამტეხელს.“
უხტიკესთან სასტიკად დაამარცხა კეისარი მეფემ. წარჩინებული (გამოჩენილი) სტრატიგები (მთავარსარდლები), კატეპანები (ბიზანტიის სამხედრო მმართველები) ბრძოლის ველზე დატოვეს ბიზანტიელებმა, რამდენიმე ათასი სტრატიოტი (მეომარი) დაკარგეს.
დიდძალი აბჯრის ალაფა (ნადავლი) ჩაუვარდა ქართულ ჯარს ხელში: არანგები (საბრძოლო ეტლები), აქლემები, ჯორები, ლოდსატყორცნები (ქვების სასროლი მანქანები) და ციხეთა მმუსვრელი (დამანგრეველი) ტარანტები (საბრძოლო მანქანები). დამარცხებული უკან გაბრუნდა მაკედონელი ბარბაროსი.
ვასპურაკანის პროვინციის მმართველმა, კომნინმა, სარკინოზებთან (არაბებთან) შეტაკების წინა დღეს ერთგულების ფიცი ჩამოართვა თავის ჯარს: ან გაემარჯვათ, ან თავის სტრატიგთან ერთად მომკვდარიყო ყველა მონასპა (მეომარი).
მსტოვარებმა (მზვერავებმა) დააბეზღეს (დაასმინეს) სტრატიგი კომნინი: „გიორგი აფხაზთა და ქართველთა მეფესთან იყოო შეთქმული, იმპერატორობას მიელტვოდაო (ესწრაფვოდაო).“
კომნინი შეიპყრობინა ბასილიმ, თვალები დაუბნელა (დააბრმავა). თვალები დასწვეს მასთან ერთად შვიდ პატრიციუსს (რომის იმპერიის დიდგვაროვანს).
ამის შემდეგ, ჯაშუშებს მოჰქონდათ ამბავი გიორგი მეფესთან, რომ ბიზანტიის კეისარი ახალი ომისთვის ემზადებოდა. ის აპირებდა ხმელეთიდან და ზღვიდან შეტევას, ამიტომ სასწრაფოდ აგებდა საომარ ხომალდებსა და დრომონებს (სწრაფ გემებს).
კეისრის წინააღმდეგ ბრძოლის ძლიერმა სურვილმა და საქართველოსთვის წართმეული პროვინციების დაბრუნების სურვილმა გიორგის დაავიწყა, რომ ბიზანტიასთან ერთი რელიგია ჰქონდათ. ახლა მეფემ მიმოწერა დაიწყო ალ-ჰაქიმთან.
ალ-ჰაქიმი 11 წლისა ავიდა ხალიფის ტახტზე. მან უპრეცედენტო სისასტიკით გაითქვა სახელი, რადგან ქრისტიანებს დაუნდობლად ანადგურებდა.
ხალიფი სრულიად შეშლილი და მოუსვენარი ბუნების კაცი იყო.
ხან ბრწყინვალე ამალით (თანმხლები პირებით) დაჯირითობდა ხალხით სავსე მოედნებზე, ხან კი „ღმერთის გამოცხადების“ მოწყურებული დაეხეტებოდა მუკატტამის უკაცრიელ მთებში. მას მისტიკური ჰალუცინაციები აწვალებდა, რადგან ბნედიანი (ეპილეფსიით დაავადებული) იყო.
ხან ათი ათასობით ადამიანს ასრევინებდა ჯალათებს, ხან კი სამეფო განძს უხვად გასცემდა. ის მიისწრაფოდა იმისკენ, რომ თავის ქვეშევრდომებს ღვთაებად ეღიარებინათ და მხოლოდ მაშინ დამშვიდდა, როცა დრუზების სექტამ „ღმერთად“ გამოაცხადა იგი.
ფატიმიდების დინასტიის ვარსკვლავი ამოდიოდა. აღორძინებული ისლამი ბიზანტიის საზღვრებს აწყდებოდა. ალ-ჰაქიმი გააფთრებით ანადგურებდა ქრისტიანებსა და ებრაელებს, დაუცხრომლად ებრძოდა იმ „ძაღლს“, ბასილი კეისარს.
კეისარმა დავით კურაპალატი დალაშქრა 988 წელს, ამის შემდეგ კი ანტიოქიაში გაგზავნა დომესტიკი (მხედართმთავარი) დიდი ჯარით.
ალ-ჰაქიმმა რელიგიური ომი გამოაცხადა ქრისტიანების წინააღმდეგ. ამას მოჰყვა იერუსალიმის ტაძრის დანგრევა, მონასტრებისა და ეკლესიების გადაბუგვა სინას მთაზე, ანტიოქიასა და ეგვიპტეში.
მელქისედეკ კათალიკოსს ნამდვილად არ მოსწონდა გიორგი მეფის კავშირი სარკინოზების (არაბების) ხალიფასთან. არც ბიზანტიის საწინააღმდეგო პოლიტიკას იზიარებდა იგი.
მელქისედეკი გარეგნულად ემორჩილებოდა გიორგის, მაგრამ ქრისტეს მოსაყდრეს (წარმომადგენელს) ურყევად სჯეროდა, რომ „მეფე ქვეყანაზეა მმართველი, ხოლო ქრისტე – ზეცის, ქვეყნისა და ქვესკნელის“.
ქართული ლაშქრის მიერ ოლთისის ეკლესიის შემთხვევით გადაწვას ყოველ წელს ხელახლა შეახსენებდა ხოლმე კათალიკოსი მეფეს. ხან მის „ურწმუნოებას“ აბრალებდა ამას, ხანაც ალ-ჰაქიმის „წარმწყმენდელ (დამღუპველ) ზეგავლენას“.
ოლთისის ეკლესიის ნაცვლად კათალიკოსმა გიორგის სამი ეკლესია ააგებინა სამცხეში. ერთი მათგანი მეხმა დააქცია, ორი კი მიწისძვრამ იმსხვერპლა ზედიზედ.
იმავე წლის აღდგომის დღეს მიწისძვრამ დააქცია სვეტიცხოვლის ტაძარიც, რომელიც პირველად აბულ-ყასიმის მიერ იყო განადგურებული.
ახლა მელქისედეკს ეს უნდოდა: ოლთისის ეკლესიის სანაცვლოდ სვეტიცხოვლის აგების ხარჯები გიორგის დაეკისრა.
ბოლოს დაითანხმა მეფე. სამი სხვადასხვა გეგმა წარუდგინეს ხუროთმოძღვართა (არქიტექტორთა) უხუცესს – ფარსმან სპარსს.
ფარსმანის გეგმით, ახალი სვეტიცხოველი უნდა ყოფილიყო ერთნავიანი ტაძარი, რომლის ოთხივე ფასადის რელიეფები ირანული ალეგორიებით იქნებოდა გადატვირთული. მასზე გამოსახული იქნებოდა ფრთოსანი ცხენების, ძაღლების, სირაქლემების, გრიფონების ფიგურები.
ქართული წარმართობის გამოძახილიც ჩანდა კედლების ბარელიეფებში. თავაწეულ, კუდაშვერილ ხარებს ტოტემის ნიშნებით ჰქონდათ დადაღული გვერდები. ქრისტიანთა თვალის ასახვევად (მოსატყუებლად) ამ ცხოველებს ჯვარი ჰქონდათ დადგმული რქებს შორის.
გუმბათის ფრიზებში (დეკორატიულ ზოლებში), კარიბჭეების ახლოს, პანიკურად აღელვებულ, შიშველ ფიგურებს ღვინით სავსე ყანწები ეჭირათ ხელში, სხეული კი სანახევროდ ყურძნის მტევნებით ჰქონდათ დაფარული.
სარკმელების ირგვლივ შემოვლებულ როზეტებსა და ჩუქურთმებში ოსტატური მიმიკრიით (მიბაძვით) ჩახლართული იყო დაწყვილებული გველების გამოსახულებები.
ეკლესიის შიგნით, ოთხივე კესონში (ჩაღრმავებულ ჭერში), თვით მეფეების, მღვდელმთავრებისა და ანგელოზების ფიგურებიდანაც გამოსჭვიოდა ბერძნული სიშიშვლე და ხორცის მშვენება.
სამივე გეგმა მსგავსი შინაარსის იყო, მეტ-ნაკლები სხვაობით. ამიტომაც სამივე უარყო მელქისედეკმა.
ახლა კათალიკოსმა ბერძენი ოსტატები მოიწვია ბიზანტიიდან.
გიორგის დაკვირვებულმა თვალმა მაშინვე შენიშნა, რომ ამ გეგმების მიღება ნიშნავდა იმ ზეგავლენისკენ დაბრუნებას, რომელიც ქართულ ხუროთმოძღვრებას ორი საუკუნით ადრე უკვე დაძლეული ჰქონდა.
უდაბნო იცქირებოდა კესონებში მოთავსებულ მღვდელმთავრების ფრესკებიდან. განკითხვის დღისა და ჯოჯოხეთის გამოსახულებები შეიცავდნენ საშინელ მუქარას ყოველგვარი ადამიანური ვნებების მიმართ.
გუმბათის თაღიდან ამ ყველაფერს გადმოსცქეროდა ნამსჭვალიანი (დაჭრილი), ხორცდაშრეტილი ნაზარეველი (იესო ქრისტე).
ყველაზე მეტად ერთმა ფრესკამ აღაშფოთა გიორგი მეფე. მასზე გამოსახული იყო შარავანდიანი (წმინდანის ნათლით გარშემორტყმული) ბასილი კეისარი, რომელიც კლიტეებს (გასაღებებს) აბარებდა აღმოსავლეთის მოსაქცევად გაგზავნილ წმინდა მამებს. ეს იყო ბასილი კეისარი, რომელსაც „ძაღლს“ უწოდებდნენ არა მარტო სარკინოზები, არამედ ქართველები, სომხები და ბულგარელებიც.
ამ ფრესკის დანახვისას გიორგი ბრაზისაგან გაცოფდა, მაგრამ მოხუცებულ კათალიკოსს ვერაფერი შეჰკადრა (ვერ უთხრა), ადგა და უხმოდ გავიდა დარბაზიდან.
ახლა კათალიკოსმა სხვა ოსტატების ძებნა დაიწყო და სწორედ ამ დროს დაიწყო ფხოველთა ამბოხი (აჯანყება).
* * * * * * *
ძელიცხოველის მიერ ჭიაბერის მოკვლევამ გიორგიც დააფიქრა და შეაშფოთა. მეფემ თავის თვალწინ მოაწამვლინა ხის ჯვარი ფარსმანს, მაგრამ რაკი ერთი და იმავე ჯვრის ამბორმა (ამბორმა, ანუ კოცნამ) ჭიაბერი მოკლა და კოლონკელიძეს არ ავნო, ამან გიორგიც დააეჭვა.
„ვაითუ ფარსმანის წამალს არც კი ემოქმედა და მართლაც ძელიცხოველს მოეკლა ჭიაბერი“, – გაიფიქრა მან.
ცხადია, ჯვრის მოწამვლის ამბავი გიორგიმ კათალიკოსს არ გაუმხილა. ამიტომ ვეღარც ის ჰკითხა მას, თუ ჭიაბერი სად ეამბორა ჯვარს, ან კოლონკელიძე სად აკოცა?
ამას ერთი უცნაური ამბავიც დაემატა: მცხეთის სასახლეში გიორგი მეფეს დავით კურაპალატისეული ერთი წმინდა გიორგის ვერცხლნაქანდაკევი (ვერცხლისგან გამოკვეთილი) ხატი ჰქონდა. ეს წმინდა გიორგი უშველებელი ჯაჭვით ჰყავდა საწოლის დარბაზში დაბმული, რადგან ძველი დროიდან ასეთი გადმოცემა არსებობდა აფხაზთა მეფეების ოჯახებში:
„ეს ხატი თუ ჯაჭვით არ დააბა პატრონმა, მოიხსნება და წავა სადმე“. ასე ჰყოლია თურმე დაბმული იგი თვით კურაპალატს უფლისციხეში, ხოლო ბაგრატ III-ს ქუთაისის სასახლეში.
ფხოველთა ამბოხების დაწყებამდეც მელქისედეკსა და ეზოსმოძღვარს ძალიან აწუხებდათ ერთი რამ: ისინი ხედავდნენ, რომ გიორგი მეფე უფრო და უფრო გულგრილი ხდებოდა სარწმუნოების მიმართ.
ყველაფერ ამას ფარსმანს აბრალებდნენ ისინი. ფანასკერტელის ქალის საქმემ საბოლოოდ გადააწყვეტინა კათალიკოსს, რომ ფარსმანი როგორმე უნდა გაეგდო მცხეთიდან. ამისთვის უმთავრესი იყო გიორგი მეფის რწმენაში განმტკიცება.
სწორედ იმ დღეებში, როცა ავადმყოფი მელქისედეკი მცხეთას მიბრუნდა, დედოფალი აფხაზეთს წავიდა, ხოლო მეფე კვეტარის ერისთავის დასალაშქრავად (დასამორჩილებლად) გაემგზავრა. ეზოსმოძღვარმა ბნელი ღამე შეარჩია, მეფის საწოლ დარბაზში შეიპარა, ბოქლომი დაამსხვრია, ჯაჭვი ახსნა, წმინდა გიორგის ხატი მოიპარა და ნოკორნას მონასტერში ჩაუტანა დაყუდებულ (განმარტოებულ) ბერს ევდემონს.
თანაც დაანამუსა (დაავალა), რომ მხოლოდ ერთი თვის შემდეგ განეცხადებინა: „ხატი თავად ჩამოვიდა ნოკორნაში“.
ეზოსმოძღვარი არც მოსტყუვდა თავის ვარაუდში: კვეტარიდან დაბრუნებულ მეფეს შიშის ზარი დასცა წმინდა გიორგის სასახლიდან „გაპარვამ“.
ეზოსმოძღვარმა მაშინვე მსახურთუხუცესი (მთავარი მსახური) ახმობინა, საწოლის დარბაზში ჩაიკეტა და მთელი ღამე ფსალმუნს აკითხვინებდა.
მალე კათალიკოსიც გამოჯანმრთელდა.
მელქისედეკმა, როგორც კი შენიშნა, რომ გიორგი კვლავ მიუბრუნდა სარწმუნოებას, ეზოსმოძღვარს უბრძანა: „მეფეს დაბადება უკითხე, განსაკუთრებით დანიელის მეოთხე თავი, სადაც მოთხრობილია, თუ როგორ დასაჯა ღმერთმა ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორი იერუსალიმის ტაძრის დანგრევისთვის“.
ამის შემდეგ მელქისედეკმა თავად დაიწყო შეგონება (დარიგება).
არწმუნებდა, რომ თუ სვეტიცხოველს ააგებინებდა, „უფალი მოუტევებდა (აპატიებდა) ოლთისში ჩადენილ მკრეხელობას (ღმერთის გმობას)“.
იმ დროს გიორგის მთელი ყურადღება ციხეების შეკეთებისკენ იყო მიმართული.
თმოგვის ციხე მიწისძვრამ დაანგრია. შესაკეთებელი იყო კლდეკარის, ქანდაციხის, ბერციხის, ციხე-ბოდოკის, ციხე-კაბერის, ქოლოთკვირის და აწყვერის, ოძრახეს ციხე-ქალაქი და მგელციხე.
განსაკუთრებით სასწრაფო იყო ანაკერტის, ფანასკერტის, ბოლოციხის, კუმერლუხის და თუხარისის ციხეების შეკეთება, რადგან ბასილი კეისარი ყველაზე ადრე სამცხისა და ტაოს სიმაგრეებს მოადგებოდა.
გარდა ამისა, ფარსმანი გიორგის ჰპირდებოდა ნაალაფავ (ნაძარცვ) ლოდსატყორცნებისა და ტარანტების (კედლის დამანგრეველი იარაღების) შეკეთებას და მათი მსგავსების (ბადალების) გაკეთებას. ამისთვის მეფეს დიდი ოდენობით ოქრო სჭირდებოდა.
ბოლოს იმდენი უჩიჩინეს (შეაწუხეს), რომ გიორგიმ კათალიკოსს ხარჯებისა და მონების მიცემა დაჰპირდა. ეს კიდევ ცოტაა. მეფეს უცნაურად აეკვიატა ოლთისში ეკლესიის ჩვენება. და ეს ამბავი დაიწყო ასე: