თავი X
– X –
კათალიკოსის (უფრო სწორად, ძელისცხოველის) ქორსატეველას ციხეში ჩასვლამ და ჭიაბერ ერისთავის სიკვდილმა კავკასიონის წარმართებს შიში მოჰგვარა.
ქრისტიანები გამხნევდნენ. დილეგებიდან ამოიყვანეს ფხოველთა ამბოხის დროს დაჭერილი ხუცები და მედავითნენი, ყველა, ვინც ხალხის რისხვას ცოცხალი გადაურჩა.
ცრუმორწმუნეობა გავრცელდა. ასე ამბობდნენ: „ძელისცხოველი მოდის კათალიკოსის თანხლებით. კერპები და საკურთხევლები მისი გამოჩენისას მტვრად იქცევიან, წარმართები კი, როგორც კი შეეხებიან, მაშინვე სულს განუტევებენო.“
მელქისედეკ კათალიკოსი სისასტიკით არ იყო ცნობილი. მას მთელ საქართველოში სახელი ჰქონდა მოხვეჭილი, როგორც ეკლესიების მშენებელსა და უბადლო ასკეტს. ძელისცხოველს კი მთიელები გაცილებით უკეთ იცნობდნენ.
თავდაპირველად ის ვახტანგ გორგასალს ჰქონდა, როგორც „საომარი ჯვარი“. ის მეფის ლაშქარს წინ უძღოდა, როცა ვახტანგმა კავკასიონი გადალახა და „დიდმა მთებმა შეჰქმნეს დრეკა“ (ანუ მთებიც კი მოიხარნენ).
ალანები, წანარები და ღალღაები მის სასწაულებზე უცნაურ ლეგენდებს თხზავდნენ.
ძელისცხოველი თავისი ლუსკუმით (კუბოთი) ცხრა გირვანქას იწონიდა, იყო სამნახევარი წყრთის სიმაღლისა და წყრთანახევრის სიგანის.
ლეგენდების მიხედვით, ის სვეტიცხოვლის ხისგან უნდა ყოფილიყო გაკეთებული იმ ეპოქაში, როცა ქრისტიანობამ წარმართული ხის კულტი შეითვისა.
ძელისცხოველს სხვადასხვა საუკუნეში შემოვლილი ჰქონდა მთელი საქართველო ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე.
ერთი მემატიანის ცნობით, ეს ჯვარი სწორედ იმ დღეს დაიკარგა, როცა ხაზარებმა პირველად აიღეს ტფილისი.
აშოტ კურაპალატს ძელისცხოველი სარკინოზების წინააღმდეგ ომებში უტარებია. ბოლოს, საბერძნეთში გადასახლებულს, თან წაუღია იგი. ბიზანტიაში მისი ლუსკუმა ძვირფასი თვლებით მოაოჭვინა თურმე.
853 წელს, როცა სარკინოზებმა ტფილისი აიღეს, კახაი და თარხოჯი მოკლეს, ეს ჯვარი ბუღა თურქს ჩაუვარდა ხელში.
ძელისცხოველს ბედი სწყალობდა: როცა მისი იმედით აღჭურვილი ერისთავები და მეფეები იმარჯვებდნენ, მემატიანეები ჯვარს ადიდებდნენ, როგორც „ძლევამოსილს“ (გამარჯვებულს). ხოლო როცა ისინი მარცხდებოდნენ, ბრალს ჯარის სიმცირეს, სტრატეგიულ მარცხს, რომელიმე სარდალს ან მეფეს აკიდებდნენ ხოლმე.
ცნობილია, რომ ადამიანები ღვთაებას უფრო იოლად პატიობენ წარუმატებლობას, ვიდრე ადამიანს. სწორედ ამან შეუქმნა ვახტანგისეულ ძელისცხოველს დიდი სახელი.
არაბებთან ბრძოლაში 50 000 ქართველი დაიღუპა ტფილისში. თავად ძელისცხოველიც „წარტყვენილ იქმნა“ (ტყვედ ჩავარდა). იმ დროინდელ მემატიანეს ჯვრისთვის ბრალი არ დაუდია.
მთიულეთში სალაშქროდ მიმავალ ბუღა თურქს მთიელებმა და ხვავებმა (ზვავებმა) გზა მოუჭრეს. „მოისრნა სარკინოზთაგან ურიცხვი“ (უამრავი სარკინოზი დაიღუპა) და თოვლის ქვეშ მრავალი დაიმარხა.
ერთმა მენადირე მთიელმა არაგვის პირას დახოცილი სარკინოზების გვამებს შორის დიდი ნაალაფარი (ნაძარცვი) და ერთი ვაშკარანი (სამგზავრო ყუთი) იპოვა. ვაშკარანში სრულიად გაძარცვული ძელისცხოველი აღმოჩნდა. მან ის ბაგრატ კურაპალატს მიუტანა უფლისციხეში.
სარკინოზების განადგურება მამაც მთიელებსა და ზვავებს კი არ მიაწერეს, არამედ ძელისცხოველის ჯვარს.
ბაგრატმა ოქრომქანდაკებლებს მისი ლუსკუმა ვერცხლით მოაჭედვინა და კვლავ ძვირფასი თვლებით შეამკობინა.
იმ ბნელი ეპოქიდან ჩვენს დრომდე ძალიან მცირე ცნობები მოვიდა. მესხური ერთი დავითნის (ხელნაწერი წიგნის) მინაწერიდან ირკვევა, რომ ბაგრატ კურაპალატს კიდევ ერთი ომი მოუგია „ჭეშმარიტი ძელის მეოხებით“ (დახმარებით).
ბარდას-სკლიაროსის განადგურებისას ძელისცხოველი თურმე თორნიკე ერისთავის ლაშქარს წინ უძღოდა.
ამის შემდეგ მემატიანეები ამ ჯვრის შესახებ დიდხანს დუმდნენ. როცა ბაგრატ III-მ და სომეხთა მეფე გაგიკმა ზორაკერტთან განძელი ამირა ფადლონი დაამარცხეს, ეს გამარჯვება მოძმე ერების კავშირს კი არ მიაწერეს, არამედ „პატიოსანი ჯვრის ძალას“.
ბასილი კეისართან ატეხილ ომებში ის გიორგი პირველის ლაშქარს წინ უძღოდა, მაგრამ დამარცხებულმა მეფემ გული აიცრუა მასზე. გზაში ოლთისი გადაწვა და უკან დაბრუნდა.
ბერძნების ჯარის მეწინავე ჯვარისმტვირთველი ერთ ტყეში შეიპყრეს. ორი წლის შემდეგ ჯვარი ტაოს კარში ერთმა ბერმა იპოვა, მაწყვერელს მიუტანა, მაწყვერელმა კი კათალიკოსს მიართვა. მერე ის იყო, ახალ წელს მეფეს მელქისედეკმა ის უკან დაუბრუნა.
როცა ამ ჯვარმა გიორგის ბიზანტიონთან ომი აარიდა, ჭიაბერს სიცოცხლე მოუსწრაფა და კავკასიონის წარმართებს შიში მოჰგვარა, გიორგის გული მისდამი კვლავ მოუბრუნდა.
შეძრწუნდნენ არა მარტო წინართა და არაგველთა აზნაურები, არამედ ფხოველთა ხევისბერებიც.
უამრავი ხალხი მიაწყდა ჭიაბერის ტირილს. ქელეხში შეკრებილთა უმეტესობა ამ საოცარი ჯვრის სანახავად იყო მოსული.
– XI –
ჭიაბერის გარდაცვალების მეორე დღეს მამამზე ერისთავმა შაოსანი (შავებში ჩაცმული) მაცნეები გაუგზავნა მეგობრებსა და მოკეთეებს.