თავი XLV
ეზოსმოძღვარი ამროსი კვდებაო.
მეფემ წარბები მოღუშა გაბრაზებულმა. მხოლოდ ჩაიბუტბუტა:
„აღხოცენინ უფალმან ბაგენი მზაკვარნი და ენა დიდად მეტყველი!“ (ღმერთმა მოსპოს მზაკვარი ბაგეები და დიდი სიტყვების მთქმელი ენა!)
ეს თქვა, კედლისკენ გადაბრუნდა და ისევ ჩათვლიმა.
გირშელს ფილადელფოს ბერი მკურნალობდა. ყოველ დილით წყლულზე სამკურნალო მცენარეებს ადებდა. სწორედ მისგან გაიგო, რომ ეზოსმოძღვარი ჟამმა (შავი ჭირი) იმსხვერპლა.
ყველისციხის პატრონი ძალიან შეშფოთდა.
მას ეგვიპტეში ტყვედ ყოფნის დროს ორჯერ ჰქონდა ჟამიანობა (შავი ჭირის ეპიდემია) განცდილი:
პირველად ქარავნებმა გაავრცელეს ის ქაიროში, ხოლო მეორედ, ინდოეთის გემებიდან გადმოსულმა ვირთხებმა მოიტანეს ჭირი ხალიფატის ქალაქებში.
მათვე შეიტანეს ჟამი იმ ციხეში, სადაც სამი ათასი ბერძენი და ხუთასი იბერიელი ჰყავდა ხალიფას ტყვედ.
ამ ციხეში რწყილები უამრავი იყო. ტყვეებს სიცოცხლე მობეზრებული ჰქონდათ. რწყილებმა აითვისეს ჟამი. ერთ თვეში სრულიად განადგურდნენ ბერძნები, ხოლო იბერიელთაგან მხოლოდ ცხრა კაცი გადაურჩა სიკვდილს.
შემდეგ ჯარები და მალემსრბოლები (სწრაფი მაცნეები) შეენაცვლნენ რწყილებსა და ვირთხებს, ანტიოქიაში, სირიასა და ირანში გადაიტანეს ჟამი.
ამჯერად გირშელი ასე ვარაუდობდა: ალბათ ტფილისის საამიროში გაგზავნილმა არაბულმა ჯარებმა შემოიტანეს ეს სენი (დაავადება) საქართველოში.
თუმცა ავაზის (ჯიქის) მიერ დაკბენილი მხარი ჯერ კიდევ არ ჰქონდა მოშუშებული, მაინც უთენია (ძალიან ადრე) წამოდგა ერისთავი, გულმოდგინედ ეკითხებოდა ბერს:
„რწყილს ხომ არ უკბენია ამროსისთვის, მამაო ფილადელფოს?“
„რა მოგახსენო, არ ვიცი, ერისთავო ბატონო.“
„გულისრევა ხომ არ ჰქონია, თუ იცი?“
„არც ეგ ვიცი, ერისთავთ-ერისთავო, ბატონო.“
„სად გაუჩნდა სვირინგები (კანზე გამონაყარი, ბუშტუკები) თავდაპირველად?“
„იღლიის ქვეშ, თუ არ ვცდები, ბატონო.“
ამ ამბის გაგონებაზე გირშელი შეშფოთდა:
„ჟამი ყოფილა უეჭველად, მამაო ფილადელფოს. რა ზომის იყო პირველი სვირინგი?“
„დაფნის ფოთლისოდენა, ბატონო.“
„შენ ხომ არ მოგინახულებია ავადმყოფობის დროს ხუცესი (მღვდელი)?“
„ერთხელ ვინახულე, ერისთავო ბატონო.“
ეს როგორც კი გაიგო გირშელმა, შეშინებულივით უკან გაბრუნდა და ბერს ეუბნება:
„ახლა აღარ შემოხვიდე, მამაო ფილადელფოს, ჩემთან.“
კარებამდე მიღწეულს გირშელმა მიაძახა: მერემეთუხუცესი (სასახლის მმართველი) აქ მოვიდესო ახლავე.
მერემეთუხუცესმა ვეღარ იცნო ყველისციხის პატრონი.
საერთოდ მშვიდი და უშიშარი რაინდი უცნაურად შეეშინებინა შიშს.
თავჩაქინდრული დადიოდა დარბაზში. დაბაჯბაჯებდა ჯაჭვით დაბმული დათვივით. უცნაურად ბუყბუყებდა შეშფოთებული.
ჯერ ეს უამბო მერემეთუხუცესს, თუ რა საშინელი სენია ჟამი, რომ ორჯერ ბეწვზე ეკიდა მისი სიცოცხლე ეგვიპტეში, კინაღამ არ მომკლა წყეულმა, სარკინოზებს (არაბებს) რომ არ გამოვქცეოდი, უთუოდ მომკლავდაო მეც.
ბოლოს ჭირის ამბავი მოულოდნელად შეწყვიტა და ასე უბრძანა: დაუყოვნებლივ მორეკეთო იალაღიდან (საძოვრიდან) ცხენები. ახლავე გააღვიძეთ ჩემი აზნაურები, ამ წუთში მომგვარეთო ჩემი ცხენები.
გიორგი სწორედ იმ დილით უნდა წასულიყო უფლისციხეში დედოფლის ჩამოსაყვანად მცხეთაში, მაგრამ სამი დღით გადადო ეს საქმე, რადგან იცოდა: მისი წასვლა მცხეთელებს აუცილებლად შეაშფოთებდა.
უპირველეს ყოვლისა, ამ წუთში შორენაზე იფიქრა.
მეფემ გაგონილიდან იცოდა, რომ ჟამი თავდაპირველად ღარიბებს დაესხმოდა თავს. ხურსისეული სასახლე კი სწორედ ღარიბების უბანში მდებარეობდა.
ერთი წამით იფიქრა: შორენა და გურანდუხტი დროებით სასახლეში გადმოეყვანა, მაგრამ დედოფალი და კათალიკოსი მაშინვე გაახსენდა და ეს შეუძლებლად მიიჩნია.
მესაწოლე სასტიკად დატუქსა: რატომ არ მამცნე, ჟამმა თუ მოკლაო ეზოსმოძღვარი?
შეშფოთებულმა მოსახლეობამ ფეხზე დააყენა ჟამი. სახელოსნოებიდან, მონასტრებიდან და ციხეებიდან გამოცვივდა ხალხი. მონები, ბერები და მონასპები (ჯარისკაცები) მოედნენ ქუჩებსა და მოედნებს.
ჭკვიანი კაცების რჩევით დიდები და პატარები ნადირობდნენ ვირთხებზე. სარდაფებში, ხვიმრებში (მიწისქვეშა სათავსოები) ასხამდნენ მდუღარე წყალს. რწყილების წამალი არავინ იცოდა, ამიტომაც ვერაფერი დააკლეს ამ მწერებს.
სადილადაც არ მოიცალა გირშელმა.
„ნუ მიხვალო,“ ემუდარებოდა გიორგი: „ჯერ მონებსა და ღატაკებს დაესხმება სახადი (გამონაყარიანი დაავადება), სასახლეში რა უნდაო ჟამს?“
გიორგისაც სწორედ ეს აფიქრებდა: მთავართა სანათლიოს (მთავრების უბანი) რომ ელოდა უდიდესი საფრთხე, სწორედ ამ უბანში შეხვედროდა ვიღაც მეხამლეს (ხალიჩების მქსოველს) ის. ჟამიანის (ჭირით დაავადებულის) დედა გამოსულიყო ქუჩაში, ეზოსმოძღვარი დაუნახავს, შემთხვევით გამვლელი.
შევედრებია: „აზიარეო ჩემი მომაკვდავი შვილი.“
ეზოსმოძღვარს შეეცოდა მოხუცი.
იმ დღესვე მომკვდარა მეხამლე, მეორე დღეს კი ამროსი გაციებულა. მკურნალს სიცხე ჰგონებია.
მასპინძლის მოვალეობა მოითხოვდა, რომ გიორგის გირშელი შეეპატიჟებინა. გულში უხაროდა კიდეც მისი წასვლა ამჯერად. განა მარტო წასვლა?
ყმაწვილივით (ახალგაზრდა ბიჭივით) ხარობდა მეფე, რომ ეს მეორედ აჯობა გამბედაობით თავის დეიდაშვილს იმ დღეს.
თუ გაბრაზებულ ავაზას ვერ მიუახლოვდა ხმლის გაუშიშვლებლად რაინდი, ეს გასაგები იყო, მაგრამ მთავართა სანათლიოს რწყილებს რომ გაექცა მრავალგამოცდილი გმირი, ეს ღიმილს ჰგვრიდა მეფეს.
ამის გამო გიორგი ყველისციხის პატრონს აბრაზებდა.
უკვე ხუმრობის ხასიათზე აღარ იყო გირშელი. აღარც საცოლე გახსენებია, დარწმუნებული იყო, რომ რწყილები იქნება იმ უბანში უთუოდ. მხოლოდ მეფეს გამოეთხოვა ერისთავი, ამალიანად (მთელი ამალით) წავიდა მცხეთიდან.
რა თქმა უნდა, მეფე გიორგი ასე გულისგარეშე (ზედაპირულად) მსჯელობდა. ვაჟკაცობის საქმეში თავადაც ძალიან ჩახედული იყო.
კარგად იცოდა, რომ ამქვეყნად არც ისეთი რაინდია, რომელსაც რისამე წინაშე შიში არ ეგრძნოს ოდესმე, არც ისეთი ბრძენია სადმე, ერთხელ მაინც სისულელე არ ეთქვას.
თავადაც მრავალჯერ გაუოცებია ბრძოლის ველებზე მტრებიც, მაგრამ თუ გირშელს ავაზებისა და რწყილების ეშინოდა, გიორგი ცახცახებდა გველებისა და ცოფიანი პირუტყვის წინაშე.
გველებისგან დაშინებულს იფნისა და ხვიარის ფესვებიც აფრთხობდა ხოლმე ნადირობის დროს. მუდამ გველები ესიზმრებოდა, იტანჯებოდა ამის გამო ძილშიც. ცოფიანი ძაღლებისა უფრო მეტად ეშინოდა გიორგის, ვიდრე ომში ბიზანტიური ლოდსატყორცნებისა (ქვების სასროლი მანქანები).
უბრალო მყეფარსაც (მყეფარე ძაღლს) რომ შეეტია მისთვის, მაშინვე ხმლის ვადაზე (ხელის მოსაკიდზე) იტაცებდა ხელს. განა მარტო ძაღლებისა? ცოფიანი პირუტყვისა საერთოდ.
ფარსმან სპარსი ათასჯერ ჰყავდა დაკითხული: კამეჩი თუ გაცოფდებაო, ან ცხენი, ან ხარი, ან მგელი?
ერთხელ ასეთი ხუმრობაც შეაპარა ფარსმანმა მეფეს:
ყველაზე მეტად საშიში ცოფიანი ძროხააო ამქვეყნად.
გიორგი მაშინვე მიხვდა, რომ ფარსმანი „თევზისფერ ძროხას“ გულისხმობდა, ცოქალას, მეფის ყოფილ ხარჭას, მაგრამ ეს თავხედობაც აპატია მოხუცს.
როცა სპასალარი (მთავარსარდალი) დილაადრიან შემოვიდა, ღიმილით ეუბნება გიორგი: მთავართა სანათლიოს რწყილებს გაექცაო ყველისციხის პატრონი.
„შენ რა გგონია, ზვიად, გირშელი სარკინოზებს კი არ გაქცევია, არამედ ეგვიპტურ რწყილებს.“
ზვიადს არ უყვარდა გირშელი, ირონიულად გაიცინა თავადაც. მხოლოდ ეს თქვა:
„მე მუდამ გაზვიადებულად მიმაჩნდა მისი გმირობის ამბები, მეფევ ბატონო, წინათაც.“
იმავე დილით მეფემ, მიტროპოლიტმა, სპასალარმა და განმგეთხუცესმა (მმართველი მღვდელი) საგანგებო ზომები დაადგინეს.
ექიმები და მკურნალები გამოიძახეს, მალემსრბოლი უფლისციხეს გაგზავნეს. დედოფალს ამცნეს, რომ ჯერჯერობით არ ჩამობრძანებულიყო მცხეთაში.
თურმანიძე თმოგვის ციხიდან სასწრაფოდ დაიბარეს.
ფარსმანი გამოიძახა მეფემ, მაგრამ „შანდლების ქურდი“ არ გამოცხადდა, ავადა ვარო, შემოუთვალა, ქუჩაშიც არ გამოდიოდა გაპანღურების (გაგდების) შემდეგ.
ბრძანება გასცეს: ქალაქგარეთ წაეღოთ და საკირეში (კირის გამოსაწვავი ადგილი) დაეწვათ ამროსის ცხედარი.
ციხისთავებს მიუთითეს: დაუყოვნებლივ შეეწყვიტათ ჯარების გადაადგილება ციხეებს შორის, არც ქარავნები შემოეშვათ მცხეთაში, დღისით და ღამით, დაეკეტათ ციხეებისა და გოდოლების (კოშკების) კარები.
მუხნარის ციხისთავი ციხეში ჩააგდეს, რადგან სამი დღის წინ ჟამმა ერთი მონასპა მოკლა, ასისთავს (ასეულის მეთაურს) ეს ამბავი არ გაუმხელია, ქრისტიანული წესით დაუმარხავთ მიცვალებული.
მეფემ ექიმებს დაავალა, მოსახლეობისთვის მკაცრად ეკონტროლებინათ. თუ სადმე ჭირი (ეპიდემია) გამოჩნდებოდა, მაშინვე „ჟამიანების ფარდულში“ გადაეგზავნათ, თუნდაც საეჭვო პირები. გარდაცვლილები ტანსაცმლიანად და საწოლთან ერთად უნდა დაეწვათ ცეცხლში. ჭირიანის სახლები უნდა დაეკეტათ, ვირთხები და რწყილები კი შეძლებისდაგვარად გაენადგურებინათ.
მონასტრების წინამძღვრებს უბრძანეს, მოხეტიალე ბერები არ შეეშვათ საცხოვრებელ ოთახებსა და სენაკებში. სხვა მონასტრებთან მიმოსვლაც აკრძალულიყო და ყველგან სისუფთავე დაეცვათ.
ბაზრების უფროსებსა და სავაჭროების მეთვალყურეებს ხილისა და ბოსტნეულის გაყიდვა აუკრძალეს.
მეფე თავის ოქროსფერ ულაყზე შეჯდა და ამალით დადიოდა მოედნებზე, რათა ხალხს დანახვებოდა. ათვალიერებდა ციხეებს, მონასტრებსა და სახელოსნოებს, ამშვიდებდა დიდსა და პატარას.
ასე არწმუნებდა მოსახლეობას, რომ ჭირი მათ ვერ მოერეოდა.
როდესაც მეფემ და მისმა ამალამ ხურსისეულ სასახლესთან გაიარეს, გიორგიმ შენიშნა, რომ მონებს შეკაზმული ცხენები დაჰყავდათ ეზოში. „ვისია ეგ ცხენები?“ – ეკითხება მერემეთუხუცესს.
„კოლონკელიძეს გამოუგზავნია ექვსი ცხენი ოჯახისთვის, მეფევ ბატონო“.
გიორგის თვალი აივნისკენ გაექცა. იქ მხოლოდ მხევლები დაქოთქოთობდნენ.
მან თავის საყვარელს გულში მშვიდობიანი დილა უსურვა და გაიფიქრა: „შენს მაგივრად მე შემეყაროს ჭირი“. ამის შემდეგ დეზი ჰკრა ოქროსფერ ულაყს. მხედრებმა მოედანზე გადაიჯირითეს.