თავი XXXIII
– XXXIII –
„...და ღმერთმა გამომგზავნა, რათა დავამსხვრიო სამი სახის ადამიანი: ქედმაღალი, მრავალი ღვთაების თაყვანისმცემელი და მხატვრები. უფრთხილდით, ხალხო, უფლისა და ადამიანის გამოსახვას. ნება გეძლევათ ხატოთ მხოლოდ ხეები, ყვავილები და უსულო ქმნილებები...“
როცა მარტოობა გულზე შემოაწვებოდა, არსაკიძე ტილოსა და საღებავებს გადმოიღებდა, თავისთვის ხატავდა...
ერთ დღეს, სადილის შემდეგ, ავადმყოფი ტახტზე წამოწოლილიყო. სამი ბერი ამოვიდა რატის სასახლის კიბეზე.
მეფის ხუროთმოძღვარი იკითხეს.
ნონაი შემოფაცურდა: ვიღაც ბერები გკითხულობენო, ბატონო.
„მობრძანდნენო“, უთხრა არსაკიძემ.
როცა სტუმრები დარბაზში შემოვიდნენ და თავსაბურავი მოიხსნეს, არსაკიძემ კათალიკოსი მელქისედეკი იცნო.
კონსტანტინე შეკრთა, მაგრამ მელქისედეკმა ადგომა არ დაანება, თავად მოიტანა მის სასთუმალთან სელი.
დაჯდა, ალერსიანად გამოკითხა ჯანმრთელობის ამბავი.
მელქისედეკს ჯვალოს ჩოხა ეცვა, სრულიად გახუნებული. ხელში ბერული, ორკაპიანი არგანი ეჭირა.
სტუმრები ცოტა ხანს დარჩნენ, კათალიკოსმა მოიმიზეზა, რომ საღამოსთვის ეჩქარებოდა.
წამოდგა.
ავადმყოფს ჯვარი გადასახა.
ეუბნება:
„დღეს უფალს შევევედრებით შენი განკურნებისთვის, შვილო, მალე გაჯანსაღდები ღვთის ნებით, სვეტიცხოველს მალე დაასრულებ. ტაძრის კურთხევაზე ძალიან საპატიო სტუმრებს ველოდებით ბიზანტიიდან“.
ეს შაბათს საღამოს მოხდა.
არსაკიძე გაოცებული იყო: როგორი სათნო კაცი ყოფილა მელქისედეკი! ტკბილად შესაყრელი და სასიამოვნო მოსაუბრე ეჩვენა საერთოდ ბუზღუნა და ჭირვეული მოხუცი.
საქმიანობაში მელქისედეკი აუტანელი იყო, წვრილმანი, სასტიკი, ხშირად განუზომლად ახირებული.
კირითხუროებს, ქვისმთლელებს და მონებს მეხივით ეშინოდათ მისი.
როცა ის მშენებლობის შესამოწმებლად ჩამოივლიდა, დაახლოებით ორი ათასი მუშა ისე გაჩუმდებოდა, თითქოს ქორის ჩრდილმა გადაუფრინაო ნიბლიების გროვას.
არავინ იცოდა არასდროს, რომელ წუთს, რომელი ჭიშკრიდან შემოვიდოდა ის სვეტიცხოვლის ეზოში. თავის გახუნებულ ჯვალოს ჩოხაში, უბრალო ბერისგან ძლივს გაარჩევდა მას კაცი.
როცა ყველა დარწმუნებული იყო, რომ მელქისედეკი უფლისციხეში იყო, იმავე დღეს მოაკითხავდა ტაძარს.
ხმა დავარდებოდა: კათალიკოსი ავად გახდაო, ბავშვებივით გაიხარებდნენ მონები, სწორედ იმ საღამოს მიადგებოდა ხარაჩოებს.
ყველას ეს აოცებდა: თრითინასავით დაძვრებოდა ზედ მუხლებდასიებული, პატარა ბერიკაცი.
ნონაი შემოვიდა. წამლები შეასვა ავადმყოფს, ცხელი რძე მოუტანა და სწრაფად გავიდა.
სიბნელემ მოიცვა დარბაზი. არსაკიძემ ერთადერთ ვარსკვლავს მოჰკრა თვალი. შემდეგ დიდხანს იწვა პირაღმა. ისევ მელქისედეკზე ფიქრობდა.
როგორი სასტიკი გამომეტყველება ჰქონდა მას საღამოს, სამთავროს ეკლესიაში ქადაგების დროს, როცა იაკობის მიერ ღმერთთან შერკინებას უხსნიდა მრევლს.
სიყრმიდანვე აოცებდა არსაკიძეს დაბადების ეს უცნაური ადგილი. ჯერ კიდევ ადრეულ სიჭაბუკეში, კონსტანტინოპოლში, მრავალჯერ უთქვამს: რა თამამად მოუციაო ამ სტრიქონების ავტორს ადამიანის ჭიდილი ღმერთთან?
ახლა უცნაურად აეკვიატა ასეთი განზრახვა: აუცილებლად დაეხატა იაკობის შერკინება უფალთან.
ისე ცოცხლად წარმოუდგა თვალწინ დასახატი საგანი, შეეშინდა, რომ ეს ყველაფერი ჩვენებად არ გადაქცეოდა.
ორ-სამჯერ იცვალა გვერდი. ვეღარ მოისვენა. ღამე რომ არ ყოფილიყო, აუცილებლად ადგებოდა და ხატვას შეუდგებოდა.
წამოდგა. ჯოხი აიღო. ბაღჩაში ჩავიდა.
ყველაფერს ეძინა ირგვლივ.
ოდნავ, სულ ოდნავ იჭვრიტებოდა მოყვითალო ღრუბლის ნაპრალიდან მთვარე, იისფერი რკალი ერტყა მნათობს.
ცაცხვის ქვეშ იდგა არსაკიძე. უხაროდა, რომ სასიცოცხლო ძალა შეემატა მის იოგებს. ათიოდე დღეც და უჯოხოდ ივლიდა, აუცილებლად შეივლიდა შორენას სანახავად.
გადახედა მძინარე ხილნარს. ასე ეგონა, მძინარე ბუნება მღერისო ძილში. მღეროდნენ ჩრდილადქცეული ხეები, მძინარე ყვავილები, დაცვარული ბალახი. ტკბილი იავნანასავით ესმოდა ფუტკრების ზუზუნი, მღეროდნენ ცისკიდურებზე გაწოლილი მთებიც, მათ ძირში გადაშლილ ზღვისფერ სილურჯეში არაგვი ნაზად დუდუნებდა.
ვაჟკაცურად ებრძოდა წიწამურის ველზე მამალი ხოხობი ღამეს...
კვირა დილას ადრე ადგა.
ამ დღისთვის სამთვარიო იუწყებოდა:
„დღე კარგია, ღვინის გადასხმა, ვენახის დარგვა, ქორწილი, ნადირობა და ყოველგვარი მგზავრობა კარგია“...
სამთვარიო გადადო, ჯოხი აიღო, ისევ დააგდო, ადგა და აივნამდე მივიდა უჯოხოდ.
ბაღს გადახედა.
გახარებული ჭიკჭიკებდა მზეჭვავა მწვანეში.
სიცოცხლე და შთაგონება კვლავ შეემატა.
შინ შებრუნდა, სამხატვრო ხელსაწყოები მოიმარაგა.
საღებავები მოამზადა, ტილო გაშალა.
რამდენიმე ხაზი გაავლო ტილოზე, უბრალო კონტურები მოხაზა: ნაღვარევს გადაღმა მდგარი აქლემების, მცველების, იაკობის ორი ცოლის, ორი მხევალის, თერთმეტი ვაჟის ბანაკი.
ახლა, ნაღვარევს გადმოღმა, ველზე მარტო მდგარი იაკობის ფიგურა მოხაზა და სწორედ ამ დროს ნონაი შემოვიდა. ვიღაც ჩალმიანი მოხუცი მოსდგომია უკანა კიბეს, მეფის ხუროთმოძღვარს იკითხავსო.
არსაკიძე მიხვდა, ვინ უნდა ყოფილიყო ეს ჩალმიანი მოხუცი.
ისე მოძალებული ჰქონდა შთაგონება, რომ ამ წუთში არავის ნახვა არ უნდოდა.
ფარსმანს სახე ბრაზისგან დაემანჭა. იფიქრა, რომ ამპარტავნობაში ჩაუთვლიდა, ამიტომ მხევალს უბრძანა, სტუმარი შემოეყვანა. არსაკიძე გაოცდა, როცა დარბაზში უკანა კარიდან ფარსმან სპარსი შემოვიდა. წელში მოხრილი, თითქმის უთმო მოხუცი ისე მოდიოდა, თითქოს რაღაცას ეპარებაო. ხელში გრძელი ყავარჯენი ეჭირა, რომლის სახელურიც ვერცხლით იყო მოჭედილი. შემოსვლისთანავე მიესალმა მასპინძელს და როცა შეთავაზებულ სკამზე დაჯდა, ასეთი რამ უთხრა არსაკიძეს: „მითხარი, ჭაბუკო, ამ სახლის უკან რატის კოშკია, არა?“ ამ კითხვამ არსაკიძე გააოცა. იფიქრა, ალბათ ამ დილით თრიაქისგან დამთვრალაო. სახეზე შეაშტერდა. არა, ფარსმანი მთვრალი არ უნდა ყოფილიყო. თავაზიანად მიუგო მოხუცს: „დიახ, კოშკია, ბატონო.“ „ეჰ, მე კი თავიდან საცხობი მეგონა, შვილო.“ ყავარჯენს ორივე ხელით მოეჭიდა, იატაკს დახედა და თქვა: „ცუდი ყოფილა სიბერე, შვილო, სიცოცხლე აღარ ღირს, როცა საცხობსა და კოშკს ერთმანეთისგან ვეღარ გაარჩევ.“ „ჰო, ის კოშკი დანგრეულია, შესაძლოა, ამიტომაც ვეღარ გაარჩიეთ, ოსტატო.“ „ეჰ, უკვე აღარ ვარ ოსტატი, შვილო, ახლა მეფე გიორგის შავარდნებს რევანდის ოყნას ვუკეთებ. მიმინოებს თრიაქ ფარუხს ვასმევ ფილენჯისგან განსაკურნავად. როცა მოჭიდავეები ოსტატები გახდებიან, ოსტატებმა რევანდის ოყნა უნდა გაუკეთონ შავარდნებს.“ არსაკიძე მიუხვდა ამ იგავების ფარულ მნიშვნელობას. ძველი ოსტატი გამოცდილი ჰყავდა: ფარსმანი სათქმელს არასოდეს იტყოდა პირდაპირ. ყოველთვის ირიბად მიმართავდა სიტყვას და უკან დასახევი გზასაც იტოვებდა. მისი ნათქვამი ორლესული მახვილივით მძაფრი იყო, ყოველთვის კალმახივით უსხლტებოდა ხელიდან მსმენელს. „რატომ იკითხე, ოსტატო, ამ კოშკის ამბავი ცოტა ხნის წინ?“ „ალბათ მოგეხსენება, ჭაბუკო, როცა კაცს სიბერე მოუწევს, ბავშვს დაემსგავსება. ასე სჩვევიათ ბავშვებსაც. ისეთ რამესაც იკითხავენ ხოლმე, რაც კარგად იციან თვითონაც. ბავშვები და მოხუცები იმითაც ჰგვანან ერთმანეთს, რომ მათ თანაბრად ეშლებათ ხოლმე ენა ლაპარაკისა. მხოლოდ ესაა: ბავშვს არ ეშინია სისულელის თქმისა, ის ალბათ ქვეცნობიერად ასე ფიქრობს: გავიზრდები, ჭკვიანურსაც ვიტყვიო. მოხუცებულიც ხშირად აცუნდრუკდება, რადგან გამოცდილებიდანაც კარგად იცის, მხოლოდ ბრძენკაცებს ემტერებოდნენ მეფეები, და არსად არც ერთ მეფეს, თუნდაც სულელსაც, გიჟები არ ჩამოუხრჩვია ჯერ. რადგან თვით უჭკუო მეფეებსაც ყოველთვის ესმოდათ: სულელები სათითაოდ რომ ჩამოახრჩო, მაშინ ვეღარც ხარკს მოაგროვებდნენ, ვეღარც ჯარს იპოვნიდნენ ომში წასაყვანად. ეგეც ხომ გსმენია: არავინ ისე მამაცად არ იბრძვის სხვის ომში, როგორც სულელი. მე ყოველთვის ასეთი გიჟი ვიყავი, სხვათა ომებში მამაცი გიჟი. რაც შეეხება კოშკს, ახლა გამახსენდა: ამ კოშკში ჰყავდა დამწყვდეული მეფე გიორგის რატი. ჭკვიანი კაცი იყო სახლთუხუცესი რატი. მან კარგად იცოდა: ვინც მეფეთა სამსახურისთვის თავს გადასდებს, მას საკუთარი სახლის უკან მზად უნდა ჰქონდეს საპატიმროც. რადგან ქარის ქროლვას ემსგავსება მეფეთა წყალობა, ხან ზემოთ მიჰქრის ეს ნიავი, ხანაც ქვემოთ.“ ფარსმანს ყავარჯენი გაუვარდა ხელიდან. დასწვდა, ისევ აიღო და გაშლილ ტილოს შეავლო თვალი. „ცუდ დროს მოვსულვარ, როგორც ჩანს, ჭაბუკო, სახატავად მოგიცლია, ვხედავ.“ „არაფერია, ოსტატო, მცირე რამ უნდა დამეხატა ჩემთვის. დიდი ხანია ფერწერაში არ მივარჯიშია.“ „ვინ გასწავლიდა ბიზანტიაში ფერწერას?“ „მხატვართუხუცესი ავრელიოს ალოსტოს.“ „ავრელიოს ალოსტოს! როდოსელი ბერძენი, არა? ფერწერაში ნიჭი მოგდგამს, გეტყობა... როდოსელი ბერძენი, დიახ.“ კვლავ გაიმეორა მხატვართუხუცესის სახელი და გვარი ფარსმანმა. თვალები მიაშტერა არსაკიძეს, მაგრამ ფარსმანი ისე ხშირად აფახულებდა წითურ წამწამებს, მისანიც ვერ შეიცნობდა მის გულის ხმას ამ წუთში. თვალებიც ისე უციმციმებდა, როგორც ბოროტი ვარსკვლავი. „აბა ერთს გეტყვი, ჭაბუკო, ყველაფერზე უფრო ძვირფასი მხატვრისთვის მაინც ისაა, რაც არც მელქისედეკ კათალიკოსს შეუკვეთია და არც მეფე გიორგის, ის, რასაც თავისუფალ დროს დახატავს იგი თამაშით. ეგეც იცოდე: მაინც თავისუფალი დრო და ფანტაზიაა შემოქმედების მთავარი მშობელი.“ ლაზი მიუხვდა ამ ფარული აზრის ნიშანს. არსაკიძეს მხოლოდ რამდენიმე ხაზი ჰქონდა გავლებული ტილოზე. ამ იგავით ეს უთხრა ფარსმანმა: ეს რამდენიმე ხაზიც სჯობიაო შენ მიერ აგებულ სვეტიცხოველს. ან რა ნიჭის გამო შეიძლებოდა ამ მონახაზის მიხედვით მსჯელობა? ცხადია, დასცინოდა იგი არსაკიძეს. არსაკიძე აიმღვრა, მაგრამ არაფერი უთხრა მოხუცებულ სტუმარს. თავისი ბერძნული განათლების მიუხედავად, არსაკიძე მაინც ლაზი იყო და არსად ისეთ პატივში არ არიან მოხუცებულები, როგორც ძველთაგანვე ლაზების ქვეყანაში. „სამოცდახუთი წელი შემისრულდა გუშინ. თუმცა ახალ ცხოვრებას მოვეკიდე, მხოლოდ გუშინწინ შევირთე ცოლი. ხელცარიელი მივდივარ სამარეში, შვილო, რადგან ყოველთვის იმას ვაკეთებდი, რასაც კეისარი, ხალიფა და აფხაზთა მეფეები მოისურვებდნენ.“ ამ სიტყვებმა ძალიან გააოცა არსაკიძე. წლების მანძილზე უსაუბრია მასთან და არც ერთხელ სიტყვაც არ დაუძრავს თავისი ცხოვრების გამო ფარსმან სპარსს. მხოლოდ ერთი რამ ყურმოკვრით ჰქონდა მას გაგონილი ამ უცნაური მოხუცის შესახებ. ის ჭორფლიანი ქალი თებრონია მისი მხევალი როდი ყოფილა, არამედ წანარელი მონაზვნის უკანონო შვილი. მონასტრიდან გაუგდიათ ფეხმძიმე ქალი, მონაზონი ძმებთან წასულა, ჭორფლიანი შვილი როგორც კი ჰყოლია, გუდანურში ჩაუსვამთ ბავშვი და ფარსმანის კარებთან დაუდგამთ ღამით. ფარსმანმა გაზარდა მერე თავისი ხარჭის ნაშობი და მხევალი თებრონია შეურქმევია მისთვის. ფარსმანი წამოდგა, გაშლილ ტილოს მიუახლოვდა, ყავარჯენს დაეყრდნო, კიდევ შეხედა ნახატებს და ასე თქვა: „შესაძლოა მხატვარმა წინასწარ იცოდეს კიდეც, რომ შენს სურათს ზედაც არ შეხედავს არავინ, გული მაინც მტკიცედ უნდა გქონდეს. რადგან ეგ ასეა: ჩვენს აზნაურებს მიმინოს განავალი ურჩევნიათ სურათებს, ხოლო დიდვაჭრებს - ხალიჩები, ბიზანტიელ დიდებულებს - ცხენები. ეპისკოპოსები ასე ამბობენ: მხატვრები მკრეხელები არიანო, ღმერთს ეჯიბრებიან ისინი, უსულო საგნებს სულს შთაბერავენო. ვერც კონსტანტინოპოლში გაყიდი შენს სურათს, რადგან ბიზანტიელი აზნაურნი და უაზნონი ამას მოითხოვენ: ბასილი კეისარი უნდა ხატოსო მხატვარმა. თეთრ რაშზე გადამჯდარი, შუბს ურტყამდესო ღიაპირა ურჩხულს. არც მუსულმანთაგან შეიძენს შენს სურათს ვინმე, რადგან მართლმორწმუნე მაჰმადიანი ფეხსაც არ შესდგამს იმ სახლში, სადაც სურათი ჰკიდია, ან ძაღლი აბია სადმე. მე ერთი ჭილის ეტრატი მაქვს შინ და იმ ეტრატში ასე წერია: „ვაი მას, ვინც ცოცხალ არსებას გამოხატავს. განკითხვის დღეს, მხატვრის მიერ გამოსახული პირები გაცოცხლდებიან, სურათიდან ჩამოვლენ, მიეჭრებიან დამხატველს და მოსთხოვენ სულს. და ის მხატვარი, რომელიც ვეღარ შეძლებს საკუთარი სულის მიცემას, უცილოდ დაიწვება დაუშრეტელი ცეცხლით.“ დამერწმუნე, ჭაბუკო, ყველაზე კარგი სურათი ისაა, რომელსაც არც უფლისციხეში, არც კონსტანტინოპოლში, არც ქაიროში არ ყიდულობენ ამჟამად, სწორედ ის, რომლისთვისაც სულს მოსთხოვენ ერთ დღეს დამხატველს.“ ფარსმანმა დილა მშვიდობისა დაუბარა არსაკიძეს, არც ჯანმრთელობისა, არც სვეტიცხოველის გამო უკითხავს რაიმე. წასვლის წინ ეს თქვა მხოლოდ: მეფე გიორგის შავარდენი გამხდარა ავად, რევანდის ოყნა უნდა გავუკეთოვო შავარდენს. წავიდა თუ არა ფარსმანი, არსაკიძემ განაგრძო ხატვა. * * * * * * * არსაკიძემ ამ სურათს სრული სამი კვირა მოანდომა, რადგან ექიმი ჯერ კიდევ არ ანებებდა სამუშაოდ წასვლას. როცა დაასრულა, შუა დარბაზში დადგა. სიხარულით აღვსილი შესცქეროდა თამაშითა და მხიარულებით დაწერილს. შიდა ფონზე აქლემები და ქარავნები მოჩანდნენ ნახევრად ბნელში, ორი ცოლი, ორი მხევალი და იაკობის თერთმეტი ვაჟი, ხოლო ნაღვარევს გადმოღმა იდგა იაკობი მარტო იქ და ებრძოდა მას უზარმაზარი დევკაცის აჩრდილი. წვერი ჰქონდა ირისის მსგავსად ხშირი და დაფანჩვლული, ბრწყინვალე შარავანდი ემოსა გარშემო, თევზის ქერცლის მსგავსი ჯაჭვი ეცვა იაკობის ღმერთს, ცეცხლივით ელავდნენ მგლისფერი თვალები. – XXXIV –