ავთანდილის წერილი თავის მსახურებთან
ავთანდილმა დაწერა: „ჩემო ერთგულო და სანდო მსახურებო, ჩემო გამზრდელებო და აღზრდილებო, თქვენ, ვინც ყოველთვის ჩემს გვერდით დგახართ, ჩრდილივით მომყვებით ჩემს სურვილებში, მოუსმინეთ ჩემს წერილს, ყველამ ერთად შეკრებილებმა!
მე, თქვენი ავთანდილი, გწერთ და გთხოვთ, მომისმინოთ: ამ წერილს ჩემი ხელით ვწერ. ცოტა ხნით გადავწყვიტე, თავი დავანებო ქეიფსა და სიმღერას. საკვებად და ლუკმა-პურად ჩემს მშვილდსა და ისრებს დავეყრდნობი.
რაღაც საქმე მაქვს, რის გამოც სადმე შორს უნდა წავიდე. ამ წელს მარტო და უცხო მხარეში გავატარებ. ამიტომ გემუდარებით, როგორც თქვენი შემომხვეწარი, რომ სამეფო მტრებისგან დაუზიანებელი დამხვდეთ.
მე შერმადინი დავტოვე ჩემს ნაცვლად, ის იყოს პატრონი. სანამ ცოცხალი ვიქნები და ჩემს არსებობას იცნობდეს, ის ყველას მზესავით მოგეფინებათ, ვარდს არ დააჭკნობს და არ გააფუჭებს. შემცოდეს კი ცვილივით დაადნობს.
თქვენც იცით, ის ძმასავით და შვილივით გამიზრდია. ისე დაემორჩილეთ, თითქოს მე, ავთანდილი, ვიყო. დაუკარით ბუკი და შეასრულებინეთ ყველა საქმე, რაც ჩემგან არის დადგენილი. თუ დროულად არ დავბრუნდები, გლოვა გმართებთ და არა სიცილი.“
ეს წერილი დაასრულა ავთანდილმა, რომელიც ცრემლიანი იყო და ნაზად საუბრობდა. წელზე ოქროს ქამარი შემოირტყა, მოკრძალებულად გამოეწყო. თქვა: „მინდორში გავალ“. ლაშქარიც გაემზადა. იმავე წამს წამოვიდა, სახლში არცერთი წუთით არ დაყოვნებულა.
თქვა: „ყველა წადით, აქ არავინ მჭირდება დამხმარედ“. მონებიც მოიშორა, თავი გაითავისუფლა. მარტო დაბრუნდა უკან, ლერწმნარში გაირბინა. მუდამ თინათინზე ფიქრობდა, რომელიც მის გულს ტანჯავდა.
ის ველი გაირბინა, ლაშქარს გაექცა. ვინ ნახავდა ცოცხალი, ან ვინ დაეწეოდა? ვისაც ხმალი ვერაფერს ავნებს, იმას ვინ შეებრძოლებოდა? მას კი კაეშნის ტვირთი მძიმედ ეკიდა.
როდესაც ლაშქარმა ინადირა და თავისი პატრონი მოიკითხა, ის მზესავით ლამაზი ვეღარ იპოვეს, მათი სახეები გაუფერულდა. მათ დიდ სიხარულს მწუხარება შეეცვალა. ყველგან ეძებდნენ, ვინც ყველაზე სწრაფ ცხენზე იჯდა.
დარბოდნენ და სხვადასხვა მხრიდან მაცნეებს აგზავნიდნენ. ვეღარ გაიგეს მისი ამბავი, ის უკვე შორს იყო. მისი ჯარისკაცები გულმოკლულნი ცხელ ცრემლებს ღვრიდნენ: „ღმერთო, ლომო, შენს ნაცვლად სხვას ვის დავნიშნავდით!“
შერმადინმა ერთად შეკრიბა ხაზინდარები და დიდებულები. უჩვენა ის წერილი, სადაც ავთანდილის ამბავი იყო მოთხრობილი. როცა მოისმინეს, ყველა გულდაწყვეტილი დარჩა. თავს იცემდნენ, არავის ჰქონდა გული უცრემლო და მშვიდი.
ყველამ უთხრა: „თუმცა უმისოდ ცხოვრება გაგვიჭირდება, უმისო ტახტი და სამეფო ვის მივცემდით? რა თქმა უნდა, დაგემორჩილებით, რასაც გვიბრძანებ, ყველას!“ ის მონა გააპატრონეს, ყველამ თაყვანი სცა.
ავთანდილის წასვლა იმ ყმის საძებრად
ამ საქმეს მოწმობს ბრძენი დიონოსი, ეზროსი: საბრალოა, როცა ვარდი ჭკნება და ხმება. ვისაც ბალახში არაფერი ჰგავს და ლერწამივით წვრილი ტანი აქვს, ის სადმე გაღარიბდება, თავის სამყოფელს მოშორდება.
ავთანდილმა ის მინდორი ოთხი დღის სავალზე გაიარა. არაბეთის საზღვრები მიატოვა, სხვა საზღვრების არე-მარეს იარა. მაგრამ იმ მზესავით ლამაზ ქალთან განშორებამ სიცოცხლე გაუზიარა. თქვა: „ნეტავ მასთან რომ ვყოფილიყავი, ახლა ცხელ ცრემლებს არ დავღვრიდი“.
ახალმა თოვლმა დათოვა, ვარდი დაფარა ნამით. გულს დაცემა მოუნდება, ზოგჯერ დანას მიმართავს. თქვა: „ჩემს გასაჭირს სოფელმა ოთხმოცდაათი დღე დაუმატა. მოვშორდი ყველა სიხარულს: ჩანგს, ბარბითსა და ნასას (სასმელს)!“
ვარდი, იმ მზესავით ლამაზ ქალს მოშორებული, უფრო და უფრო ჭკნებოდა. გულს ეუბნებოდა: „მოითმინეო“, ამიტომ დიდად არ ბრაზდებოდა. უცხო ადგილებში დადიოდა საძებრად, მგზავრებს ეკითხებოდა ამბებს, მათთან მეგობრობდა.
იქ ეძებს, მტირალს ცრემლი ზღვების შესართავივით სდის. ქვეყანა ტახტად ეჩვენება, მკლავი კი თავის დასადებად. თქვა: „საყვარელო, მოგშორდი, გული შენ დაგრჩა, ვის ვუთხრა? შენთვის სიკვდილი მეყოფა ჩემი თავისთვის სიხარულად“.
მთელი ქვეყანა მოიარა, სრულად შემოიარა. ისე, რომ ცის ქვეშ არცერთი ადგილი არ დარჩა, სადაც არ ყოფილა. მაგრამ იმ ამბის მსმენელსაც კი ვერ მიაგნო. ამასობაში სამი წელიწადი სამ თვეს მიემატა (ანუ სამი წელი და სამი თვე გავიდა).
მიადგა რაღაც უსიამოვნო, ძალიან უდაბურ ადგილს. თვეში ერთ კაცსაც ვერ ნახავდა, ვერცერთ ადამიანს. ასეთი გაჭირვება არც რამინს უნახავს და არც სხვას. დღე და ღამე იმ საყვარელ ადამიანზე ფიქრობდა.
მიადგა მაღალი, დიდი მთის წვერს, სადაც დაბანაკდა. იქიდან გამოჩნდა მინდორი, შვიდი დღის სავალი. იმ მთის ძირას წყალი მოედინება, ხიდისთვის არასანდო. ორივე მხრიდან ტყეს შეერთვოდა წყლის ნაპირი.
ზედ დადგა, ფიქრობს, დროებსა და დღეებს ითვლის. ორი თვეღა დარჩა, ამიტომ ოხვრასა და წუხილს იწყებს. „ვაითუ საქმე გამიმჟღავნდეს! – ამის გამო ისევ გულმოშიშობს. – ცუდს კარგად ვერავინ შეცვლის, თავს ახლად ვერავინ შექმნის“.
დაფიქრდა, საქმის მრჩევლად დადგა. თქვა: „თუ დავბრუნდები, ამდენი ხანი რატომ გავატარე უდაბნოში? რა ვუთხრა ჩემს მნათობს (თინათინს), რატომ გავატარე დღეები უაზროდ, მისი ამბავი ჭორადაც კი ვერ გავიგე, ვის გზებს ვეძებდი?
თუ არ დავბრუნდები, საძებრად სხვა ხანებსაც გავატარებ. ვისაც ვეძებ, მისი ამბები ვერ გავიგე. შერმადინს დრო ამოეწურება, ღაწვები დაუბერდება. მივა და მეფეს მოახსენებს შესაფერის ამბებს!
მოუყვება ჩემი სიკვდილის ამბავს, რომელიც მე თვითონ დავავალე. ისინი გლოვასა და ტირილს დაიწყებენ, გამწარებულ საქმეებს ჩაიდენენ. მერე კი ცოცხალი მივალ მე, სადმე სხვაგან დაკარგული!“ ამას ფიქრობს ტირილით, გონებაშეწუხებული.
ამბობს: „ღმერთო, შენი სამართალი ჩემთვის რატომ გაამრუდე? მე ამდენი სიარული რატომ გამიფუჭე, საწყალო? ჩემი გულიდან სიხარული ამოძირკვე, ჭირები დაამკვიდრე? ჩემს დღეებში ჩემი ცრემლები ვერასოდეს შევაჩერე“.
თავს უთხრა: „მოკვდე, გიჯობს უღირს სიცოცხლეს. მიხვალ, დაგხვდება თინათინი, რომელიც მზიან დღეს ანათებს. გკითხავს იმ ყმის ამბავს, რა გმართებს, საწყალო?“ წამდაუწამ ფიქრობს, მიჰყვება ტყის პირს, ლერწმნარ-წყლიან ადგილს.
კვლავაც ამბობს: „მოთმინება სჯობს“, და თავის თავს ელაპარაკება: „დღეებს მეტად ნუ მოიკლავ, ჩემო გულო, ნუ დადნები. ღვთის გარეშე ვერაფერს მივაღწევ, ცრემლი ტყუილად მედინება. განგებას ვერავინ შეცვლის, რაც არ უნდა მოხდეს, არ მოხდება“.
„ყველა არსება ცის ქვეშ სრულად მოვიარე. მაგრამ იმ კაცის საქმე ვერაფრით გავიგე. უძლურნი მართალნი იყვნენ, ვინც მას ქაჯი უწოდა. ახლა ტირილი არაფერს მარგებს, ტყუილად რატომ მდის ცრემლები?“
მთიდან ჩამოვიდა ავთანდილი, გაიარა წყალი და ტყეები. მინდორში ტაიჭს აცორვებს, დაღლილი და მოწყენილია. მისი მკლავები და სიამაყე უაზროდ გაცუდდა. ბროლის ველზე (თეთრ სახეზე) გიშრისფერი (შავი) წარბები სტუმრობდნენ.
მობრუნება დააპირა, ამოიოხრა, მერე ინანა. იმ მინდორს დაადგა, გზა თვალით გამოკვეთა. ერთი თვის განმავლობაში ცოცხალი ადამიანი არსად უნახავს. მხეცები საშინელნი იყვნენ, მაგრამ არ შეუტია.
თუმცა მხეცად ქცეული ავთანდილი გულამოსკვნით და კვნესით იყო, მაინც მოუნდა ჭამა ადამიანთა წესით. ისრით მოკლა ნადირი, როსტომის მკლავზე გრძელი ისრით. ლერწმნარის პირას გადავიდა, კაჟით ცეცხლი დაანთო.
ცხენს საძოვარი მისცა, სანამ წვადი შეიწვებოდა. ექვსი ცხენოსანი დაინახა, მისკენ მოდიოდნენ. თქვა: „მეკობრეებს ჰგვანან, თორემ კარგს რას გააკეთებდნენ! აქ ხომ ადამიანი არასოდეს ყოფილა“.
ხელში ისარი და მშვილდი ეჭირა, მათკენ მიდის მხიარული. ორ წვეროსან კაცს უწვერო ყმა მოჰყავდა. თავი ჰქონდა დაჭრილი, სისხლი გულზე შეეყინა. ტიროდნენ და იტანჯებოდნენ, საწყალს ცოტა სულიღა ედგა.
დაუყვირა: „ძმანო, ვინ ხართ? მეკობრეებს დაგამსგავსეთ!“ მათ მიუგეს: „დაგვიწყნარდი, გვიშველე რამე, ცეცხლი გვწვავს. ვერაფერი გვიშველა, ჭირები ჭირებს დაემატა. სატირლები მოგვიტირე, შენც დაიხოკე ღაწვები“.
ავთანდილი მივიდა, ელაპარაკა იმ გულმწუხარე კაცებს. მათ უთხრეს თავიანთი ამბავი, ტირილით მოუყვნენ: „ჩვენ სამი ძმა ვართ, ამიტომ ვღვრით მწარე ცრემლებს. ხატაეთის მიდამოებში დიდი ციხე-ქალაქი გვაქვს.
კარგი სანადირო ამბავი გვესმა, სანადიროდ წამოვედით. უთვალავი ლაშქარი გვახლდა, წყლის პირას გადავედით. სანადირო ადგილი მოგვეწონა, ერთი თვე არ წავსულვართ. უზომო მხეცებს ვხოცავდით მინდვრებიდან, მთებიდან და ქედებიდან.
ჩვენ, სამმა ძმამ, ჩვენთან მყოფ მშვილდოსნებს ვაჯობეთ. ამის გამო ერთმანეთს ვეჯიბრებოდით: „მე უკეთ მოვკალი, მე გჯობი“, – ასეთი სიტყვებით ვკამათობდით. ვერ გავარკვიეთ, ვინ იყო მართალი, ვკამათობდით და ვეჯიბრებოდით.
დღეს ლაშქარი ავყარეთ, ირმის ტყავებით სავსე. ვთქვით: „გავარკვიოთ, ვინ არის მართალი, ვინ სჯობს საკუთარი ძალით. მარტოები მივუახლოვდეთ ერთმანეთს, დავდგეთ პირისპირ. თვითონ დანახულს მოვკლავდეთ, ნუ ვისვრით დამნახავით (ანუ შორიდან)“.
ჩვენ სამივეს სამი მეაბჯრე გვახლდა. ლაშქარს წასვლა ვუბრძანეთ, ამიტომ არაფერი იცოდნენ. მოვინადირეთ მინდორი, ის ტყეები და ხევები. დავხოცეთ მხეცი, ფრინველი, რაც კი ზემოდან გადაგვიფრენია.
მოულოდნელად გამოჩნდა ყმა, პირქუში და გაბრაზებული. შავ ტაიჭზე იჯდა – რაღაც შავი მერანი იყო. თავზე და ტანზე ვეფხის ტყავის გარე-თმა ემოსა. ჯერ მისი მსგავსი სილამაზე ადამიანებს არ უნახავთ.
ვუყურებდით, მისი ელვარების შუქს ძლივს ვუძლებდით. ვთქვით: „მზეაო ქვეყანაზე, ნუ ვესაუბრებით ცასავით მაღალს!“ მისი შეპყრობა მოგვინდა, ვთხოვეთ და ვეცადეთ. ამიტომ ვართ ასე ოხვრით და ვაებით, ცრემლის დენით.
მე, უფროსმა, უმცროს ძმებს კაცი ვთხოვე (ანუ ნებართვა). ჩემმა მომდევნო ძმამ მისი ტაიჭი შეაქო. ამან კი მხოლოდ დამარცხება გვთხოვა, ჩვენ ნებით დავთანხმდით. მივუახლოვდით, ის კი მშვიდად და ლამაზად მიდიოდა.
ბროლმა (თეთრმა სახემ), ლალში (წითელ ტუჩებში) არეულმა, ვარდისფერი (ნაზი) ღაწვები გაუნატიფა. ის ტკბილი აზრები ჩვენთვის ძალიან გაამწარა: არ აგვიხედა, არც დაგვსხა, საერთოდ არაფრად ჩაგვაგდო. მისი მკაცრად მოლაპარაკე მათრახით დაგვსაჯა!
უმცროს ძმას მივეცით (ანუ ის შეებრძოლა), უფროსები კი უკან დავიხიეთ. ხელი მოჰკიდა, „დადექიო!“, ესეც უთხრა. მან ხმალზე ხელი არ მოჰკიდა, ჩვენ ამიტომ დავერიდეთ. თავში მათრახი გადაჰკრა, სისხლის დენა ვნახეთ.
იმ ერთი მათრახით თავი ისე გადაუფრიწა (დაუზიანა), როგორც მკვდარი უსულო გახადა, როგორც მიწას მიწა დაამატა. ვინც რამეს ეუბნებოდა, დაამდაბლა, შეაშინა. თვალწინ წაგვივიდა ამაყი, პირქუში, თავხედი ყმა!
აღარ დაბრუნდა, წავიდა მშვიდად და აუჩქარებლად. აგერ მიდის, ნახეო, ის მზესავით და მთვარესავით ლამაზი“. შორს უჩვენებდნენ ავთანდილს მტირალნი, გაუბედურებულნი. მხოლოდ შავი ტაიჭი ჩანდა, რომელიც იმ მზესავით ლამაზ ყმას ატარებდა.
აჰა, ავთანდილს ღაწვებზე ცრემლი აღარ ედებოდა (ანუ სიხარულისგან აღარ ტიროდა). რადგან ტყუილად არ წაუვიდა ამდენი ხნის გარეთ ყოფნა. როცა ადამიანს საწადელი უხდება, რასაც ეძებდა, იმას პოულობს, მაშინ მას აღარ მართებს წარსული ჭირების გახსენება.
უთხრა: „ძმანო, მე ვარ უცხო, უადგილო ადამიანი. მე იმ ყმის საძებრად მოვშორდი ჩემს სამშობლოს. ახლა თქვენგან გავიგე საქმე, რომელიც სულაც არ იყო ადვილი. ღმერთმა ნურაფერს ნუღარ გაგიკეთებთ დასაღრეჯილს (ანუ ცუდს)!“
„როგორც მე მივხვდი ჩემს სურვილს, ჩემი გულის ნებას, ისე ღმერთმა ნურაფერი ავნოს თქვენს ძმას!“ უჩვენა მისი სადგომი: „მიდითო ნელ-ნელა, ჩრდილში გადაიყვანეთ დაღლილი, მიეცით მოსვენება“.
ეს უთხრა და წავიდა, ცხენი დეზით გააქუსლა. როგორც გავაზი გაფრინდა, გაუშვებელი ხეზით (ანუ სწრაფად). ან მთვარე, მზესთან შეხვედრისას, მზე სინათლით ანათებს. მისით (ანუ იმ ყმის გამო) შემწველი ცეცხლით აივსო (ანუ ძალიან აენთო).
მიუახლოვდა, ფიქრობდა, როგორ მოეწყო ახლოს შეხვედრა: „უცოდინარმა საუბარმა გაბრაზებული უფრო გააბრაზოს! საჭიროა, რომ გონიერმა კაცმა რთული საქმე მოაგვაროს. გონების სიმშვიდე არ უნდა შეიძულოს, არ უნდა დაგმოს“.
„რადგან ის რაღაც უცნობია და ისეთი გაბრაზებული, რომ კაცს არ მიუშვებს საუბრად და მის სანახავად, მივეწევი, შევეყრებით ერთმანეთის ცემა-ჟლეტად. ან მომკლავს, ან მოვკლავ, ან ძალიან დაიმალება“.
ავთანდილი ამბობს: „ამდენი ტანჯვა რატომ გავაცუდე? რაც არის, ის არის, თუმცა არ უნდა ყოფილიყო. სადაც მიდის, იქ მივიდეს, რამ მოივლის ზღუდეებს (ანუ საზღვრებს)? იქ ვიპოვი ჩემს გზებს, რომლებიც არ უნდა გამრუდდეს“.
წინ და უკან იარეს ორი დღე და ღამე. დღისით და ღამით დაღლილები, არ ჭამდნენ საჭმელს. არსად არ დაყოვნებულან, არც ერთი წამით. მათ თვალებიდან ცრემლები სდიოდათ, მინდვრებს ემშვიდობებოდნენ.
დღისით იარეს და საღამოს გამოჩნდა დიდი კლდეები. კლდეებში ქვაბები იყო, ძირს წყალი ჩაედინებოდა. წყლის პირას, არ ითქმებოდა, ლერწმნარი იყო თუ სხვა რამ. დიდი ხეები, თვალისთვის მიუწვდომელი, მაღლა კლდემდე იყო მიყრდნობილი.
იმ ყმამ ქვაბისკენ აიღო გეზი, გაიარა წყლები და კლდეები. ავთანდილი ცხენიდან ჩამოხტა, დიდი ხეები მოძებნა. მასზე ავიდა დასაკვირვებლად, ძირს ცხენი დააბა. იქიდან უყურებდა. ის ყმა მიდიოდა, ცრემლმორეული.
როცა იმ ყმამ, ვეფხის ტყავში ჩაცმულმა, ტყეები გაიარა, ქვაბის კართან გამოვიდა ქალი შავი ჯუბით (მოსასხამით). ატირდა ხმამაღლა ცრემლით, ზღვების შესართავივით. ის ყმა ცხენიდან ჩამოხტა, ყელზე მოეხვია მკლავებით.
ყმამ უთხრა: „დაო ასმათ, ხიდები ზღვაში ჩაგვივარდა (ანუ ყველაფერი დაინგრა): ვეღარ მივხვდით დროულად, ვისი ცეცხლიც გვწვავდა“. ეს თქვა და მკერდზე ხელები დაიკრა, ცრემლები გადმოსცვივდა. ქალი შეცბა, მოეხვია, ერთმანეთს სისხლით სველავდნენ.
ის ტყე გაიხშირა მათი დაგლეჯილი თმით. ერთმანეთს ეხვეოდნენ: ყმა ქალს და ქალი ყმას. ყვიროდნენ, მოსთქვამდნენ, კლდეები ხმას აძლევდნენ. ავთანდილი გაკვირვებით უყურებს მათ ასეთ ქცევასა და წუხილს.
ქალმა სული მოითქვა, გულის ტკივილი დათრგუნა. ქვაბში შეიყვანა ტაიჭი, მოხსნა აღკაზმულობა. იმ ყმას შეუხსნა, აბჯარი წელზე მოირტყა. შინ შევიდნენ, იმ დღეს გავიდა გარეთ ყოფნის დრო.
ავთანდილს უკვირს: „ამ ამბავს როგორ გავიგებ?“ გათენდა, ქალი გამოვიდა, იმავე ფერში ჩაცმული. შავ ცხენს ლაგამი დაადო, რიდის (თავსაბურავის) წვერით წმენდდა. შეკაზმა, აბჯარი მოაქვს მშვიდად, არაფრის ხმაურის გარეშე.
იმ ყმის წესი იყო, რომ მეტს არაფერს აკეთებდა. ქალი ტირის და მკერდს იცემს, თმის ტევრს იგლეჯს. ერთმანეთს მოეხვივნენ, აკოცა და ცხენზე შეჯდა. ასმათი, ისედაც დაღრეჯილი, კიდევ უფრო დაიღრეჯა.
ავთანდილმა ახლოს ისევ ნახა მისივე ადამიანის სახე. ულვაშაშლილი, წვერგამოზრდილი. „ნუთუ მზეაო, – თქვა, – ცისა?“ ალვის სული (სურნელი) ეყნოსა, ქარებისგან მოტაცებული. მას ლომის მოკვლა ისე უჩანს, როგორც ლომს – ვაცის (თხის) მოკვლა.
იმავე გზას დაადგა, რომლითაც გუშინ მოვიდა. ლერწმნარი გაიარა, მოშორდა, თავი მინდორში გააგდო. ავთანდილი გაკვირვებით უყურებს, ფარულად ხეს ამოეფარა. თქვა: „ღმერთმა ეს საქმე ძალიან კარგად მომიგვარა.
ახლა ამას ჩემთვის ღვთისგან სხვა საქმე რა ვამჯობინო? ქალი შევიპყრო, იმ ყმის ამბავი მოვაყოლებინო. ჩემიც ვუთხრა ყველაფერი, სიმართლე გავარკვიო. და იმ ყმას ხმალი არ დავკრა, არც მასთან ვიკამათო“.