ტარიელის ტირილი და დაბნედა
აქ, მხეცად ქცეული ტარიელი ტირის, მისი ტანჯვა ათასმაგად იზრდება. მან თქვა: „მე მაქვს სამხრე, რომელიც ადრე ჩემს მკლავზე მეკეთა!“ მან მოიხსნა ის, მოიტანა, ისეთი ძვირფასი იყო, რომ თვალითაც არ შეიძლებოდა მისი შეფასება. სახეზე დაიდო, გული წაუვიდა და მიწაზე დაეცა, თითქოს მკვდრებს შეუერთდა.
ის ასე იწვა, რომ მკვდარსაც არ ჰგავდა სამარის კართან. ორივე მხრიდან ეტყობოდა მუშტის კვალი, თითქოს გულზე ჰქონდა მიკრული. ასმათს სისხლის ღვარი სდიოდა ლოყებიდან, რომლებიც მოკაწრული ჰქონდა. ისევ წყალს ასხამს, ეხმარება, იქ წყლის წკანწკარის ხმა ისმის.
ავთანდილმაც მწარედ ამოიოხრა, გულწასულს შეხედა. ასმათმა ბევრი ოხვრა ამოუშვა, მისმა ცრემლებმა ქვები გახვრიტა. მერე გონს მოიყვანა, ცეცხლი წყლით ჩაუქრო. ტარიელმა თქვა: „ცოცხალი ვარ? ამ წუთისოფელმა ახლაც ჩემი სისხლი დალია!“
ფერდაკარგული წამოჯდა, თვალებს უაზროდ აცეცებდა. მისი ვარდისფერი სახე სულ გაყვითლებული და გათეთრებულიყო. დიდხანს არ შეეძლო მათთან საუბარი და არც ყურება. დარჩენა და არ-სიკვდილი მას მეტისმეტად უმძიმდა.
ავთანდილს უთხრა: „მისმინე, ცნობა თუ მაქვს, გეტყვი ჩემს ამბავს და იმისას, ვინც მე გადამარჩინა. სიხარულად მიმაჩნია იმ მეგობრის ნახვა, ვისთანაც შენ არ შეხვედრილხარ. მე მიკვირს ჩემი სიცოცხლე, ასე მთლად დარჩენა!
ასმათის ნახვა მეამა, ის ჩემთვის იმედად იყო. წიგნი რომ ვნახე, მომართვა ეს სამკლავური. მკლავზე შევიბი მაშინვე, მოვიხსენი თავსაბურავი. ის უცხო და უბრალო იყო, რაღაც მტკიცე შავი ქსოვილისგან.
წიგნი ტარიელისა საყვარელსა თანა პასუხად
„მივწერე: „მზეო, შენი შუქი, შენგან გამოგზავნილი, გულში მომხვდა, ჩემი სიჩაუქე და სიმარჯვე გამიქრა. შენი ხელით ვიგრძენი შენი სინატიფე და სილამაზე. სულის ნაცვლად როგორ გადაგიხდი სამსახურს?!
მაშინ, როცა გადამარჩინე, სული მთლიანად არ გამომაცალე. ახლაც ჩემთვის ეს დრო იმავე დროს შევადარე. შენი სამხრე მომივიდა, მკლავზე შევიბი. სიხარული რომ მმართებს, ნეტავ რამდენად გავიხარე?!
რა თქმა უნდა, ვიწინასწარმეტყველე: აჰა, თავსაბურავი, რომელიც მთხოვე. ყაბაჩაც ასეთივე, ამის მსგავსი ვერ ვიპოვე. გულწასულს ნუ დამტოვებ, მიშველე რამე, გამომადექი, მოვალ. ამქვეყნად უშენოდ მყოფს ვის შევეპოვებოდი?!
ქალი ადგა, გამეყარა. დავწექი, მშვიდად დამეძინა, მაგრამ შევკრთი, ჩემი საყვარელი სიზმარში ვნახე. გამეღვიძა, აღარ იყო, სიცოცხლე მომეწყინა. ღამე ასე გავათენე, მისი ხმაც არ მომესმა“.
რჩევა ნესტან-დარეჯანის გათხოვებისა
„დილით ადრე სასახლეში დამიძახეს, როცა დღემ მწუხრი მოიტანა. ავდექი, ვიცოდი მათი ამბავი, იმავე წამს წავედი. ვნახე, ორივე ერთად ისხდნენ მხოლოდ სამ ხასთან ერთად. როცა მივედი, მითხრეს დაჯექიო, დავჯექი სკამზე.
გვიბრძანეს: „ღმერთმა ასე დაგვაბერა და დაგვღალა. სიბერის დრო მოგვივიდა, სიყმაწვილე გაგვიარა. ვაჟი არ მოგვცა, ქალი გვყავს, ვისგანაც შუქი არ გვაკლია. ვაჟის არყოლა არ გვეკადრება, ამიტომ ამაზე ვიფიქრეთ.
ახლა ჩვენი ქალისთვის ქმარი გვინდა, სად ვიპოვოთ ისეთი, რომ მივცეთ ჩვენი ტახტი, ჩვენს სახედ გამოვაჩინოთ, სამეფო ვამფლობელოთ, სახელმწიფო შევუნარჩუნოთ, რომ არ ამოვწყდეთ და ჩვენს მტრებს ჩვენთვის ხმალი არ ავამახვინოთ“.
ვთქვით: „თქვენი ვაჟის არყოლა როგორ დაიმალება გულში? მაგრამ იმედად გვყავს ის, ვინც მზეს ემსგავსება. ვისაც შვილს სასიძოდ სთხოვთ, მას დიდად გაუხარდება. სხვა რაღა გკადროთ! თქვენ თვითონ იცით, მაგას რა მოერგება“.
დავიწყეთ საქმის განხილვა, გული მიკანკალებდა. ვთქვი: „ჩემგან ამის დაშლა არ ითქმის, არ გაკეთდება!“ მეფემ ბრძანა: „ხვარაზმშა, ხვარაზმის ხელმწიფეა, თუ მოგვცემს შვილს სასიძოდ, მისებრი არავინაა“.
რადგან ეს უკვე გადაწყვეტილი ჰქონდათ, მათ ეს იცოდნენ. ერთმანეთსაც უყურებდნენ, საუბარიც ასე მიდიოდა. ჩემგან დაშლის გაბედვა მართლა არ შეიძლებოდა. მხოლოდ დავმიწდი, დავნაცრდი, გული მი და მო მიკანკალებდა.
დედოფალმა თქვა: „ხვარაზმშა მძლავრად მჯდომი მეფეა, მათს შვილს სასიძოდ ჩვენთვის სხვა ვინ სჯობდა!“ ვინ გაბედავდა შეწინააღმდეგებას, რადგან თვითონ იყო მსურველი! მე დავუმოწმე, დაესკვნა ჩემი სულის დამღუპველი დღე.
გაგზავნეს კაცი ხვარაზმშასთან შვილის სათხოვნელად. შეუთვალეს: „ჩვენი მთელი სამეფო უმკვიდროდ დარჩა. გვყავს ერთი ქალი, რომელიც გასათხოვარია, ჯერ არ გათხოვილა. თუ მოგვცემთ შვილს მისთვის, სხვას ნუღარაფერს მოელით“.
კაცი მოვიდა, სავსე იყო ძვირფასი ტანსაცმლითა და თავსაბურავებით. ხვარაზმშას ძალიან გაუხარდა. ბრძანა: „ღმერთისგან მოგვხვდა ის, რასაც ვინატრებდით! თვით ასეთ შვილს ჩვენ რას მოვუხერხებდით?“
ისევ გაგზავნეს სხვა კაცები სასიძოს მოსაყვანად. დაავალეს: „ნუ აყოვნებთ, მოდით ჩვენს ბრძანებაზე“. მე დაღლილი, ნამგზავრი საწოლში შევედი მოსასვენებლად. გულს სევდა შემეყარა, დავიწყე ტანჯვის ძიება.
ტარიელისა და ნესტან-დარეჯანის თათბირი და გამორჩევა
მეტმა სევდამ გული ისე მომიჭირა, თითქოს დანას მირტყამდნენ. ასმათის მონა შემოვიდა, მე კი ლაღად და ჯანმრთელად ვიჯექი. წიგნი მომართვა, ეწერა: „ვინც ალვის ხესავით ტანადი ჩანს, მალე მოდიო, გიბრძანებს, დაუყოვნებლად“.
შევჯექი, წავედი, ბაღში მივედი. როგორ გაიგებდი სიხარულის ზომას! ბაღი შემოვიარე, კოშკი დამხვდა, ასმათი ვნახე ძირს მდგომი. ვნახე: „ვუყურებდი ნატირებს, ცრემლი ეტყობოდა ლოყებზე ჩამოსული. დამამძიმდა, არ ვკითხე; ჩემი მისვლა მას სჭირდებოდა.
ის ვნახე დაღრეჯილი, ეს კიდევ უფრო დამამძიმდა. როგორც ადრე მიღიმოდა, ისე აღარ გამიღიმა. საერთოდ არაფერი მითხრა, მხოლოდ ცრემლები სდიოდა. ამით უფრო დამჭრა, ჭრილობებს არ მიმიშუშა.
ჩემი აზრები ძალიან შორს წავიდა. კოშკში შემიყვანა, ფარდაგიც ამიწია. შევედი, ვნახე ის მთვარე; ყოველმა ტანჯვამ უკან დაიხია. გულში შუქები შემომადგა, მაგრამ გული არ გამიქვავდა.
იყო არამკაფიოდ ნათელი, ფარდაგს უკან მდგომი. მოშვებულად ეფარა ოქროსფერი თავსაბურავი, რომელიც მე მივეცი. იმავე უებრო მწვანე ტახტზე იწვა, ცრემლის ღვარი ჰქონდა პირზე მოცული, ელვასავით მოციმციმე.
ქვევით იწვა, როგორც კლდის ნაპრალში გაბრაზებული ვეფხვი. არც მზეს ჰგავდა, არც მთვარეს, არც ედემის ხეს. ასმათმა შორს დამსვა, მე, გულში ლახვარჩარჭობილი. მერე წამოჯდა წარბშეკრული, გაბრაზებული, განრისხებული.
მიბრძანა: „მიკვირს, რატომ მოხვედი, შენ, მტკიცე სიტყვის დამრღვევი, გამწირველი და მუხთალი, ფიცის გამტეხელი?! მაგრამ ზეცა სამაგიერო სასჯელს მოგცემს!“ ვუთხარი: „რა გკადრო პასუხად იმის შესახებ, რაც ჩემთვის უცნობია?“
ვთქვი: „პასუხს ვერაფერს გკადრებ, თუ არ ვიცი სიმართლე: რა შეგცოდე, რა მიქნია უცნობმა, ფერდაკარგულმა?“ ისევ მითხრა: „რას გელაპარაკო მატყუარასა და მუხთალს? ქალივით რატომ მოვღორდი? მე ამით ცეცხლს დავანთებ.
შენ არ იცი ხვარაზმშას ჩემს საქმროდ მოყვანა?! შენ ზიხარ ვეზირად, შენი ნებაა ეს საქმე. შენ გატეხე ჩემი ფიცი, სიმტკიცე და ის მცნება. ღმერთმა ქნა და დაგიტოვა ამაოდ შენი ხელოვნება!
გახსოვს, როცა „ჰაის“ ამბობდი, შენი ცრემლები ველებს რეცხავდა, მკურნალები და ექიმები წამლებს მოგიტანდნენ? მამაკაცის სიცრუეს, ნეტავ, სხვა რამ თუ ჰგავდა! რადგან დამთმე, მეც დაგთმობ, იქნებ უფრო დაზიანდე!
ამას ვბრძანებ: ვინც გინდა, ის იყოს ინდოეთის პატრონი, მეც მაქვს პატრონობა, უგზოზე იარონ, თუნდაც გზაზე! ეგრე არ მოხდება, წადი, შეცდომაში ხარ შესული. შენი აზრები შენვე გგავს, მატყუარასა და შენ, უღირსს!
ცოცხალი ვიყო, შენ ინდოეთში, ღმერთო, დიდხანს ვერ დარჩები! თუ ეცდები დარჩენას, შენს სხეულს სული გაჰყოფს! ჩემნაირს სხვას ვერ იპოვი, ცამდეც რომ აიწიო ხელი!“ ეს სიტყვა დაასრულა, ყმა ატირდა, ამოიოხრა, წამოდგა.
თქვა: „რა მესმა ეს მისგან, მეტისმეტად მეიმედა. ისევ მიეცა თვალებს ძალა იმ ნათლის ასე ყურებისთვის. ახლა დავკარგე; რატომ არ გიკვირს, რატომ ვარ ცოცხალი, რატომ ვარ უაზრო? ვაი, უდროო წუთისოფელო, რატომ ზიხარ ჩემი სისხლის დასალევად?
შევხედე, ვნახე ბალიშთან გაშლილი მუსაფი. ავიღე, ავდექი, ღმერთს და მერე მათ ვადიდებდი. ვუთხარი: „მზეო, დაგიწვავ, ჩემიც დაწვი მზე ახლა, რადგან არ მომკლავ, ერთ პასუხს გკადრებ ახლა.
რასაც გკადრებ, ეს სიტყვა ახლა თუ ამაოდ ნათქვამია, ცამ გამრისხოს, მზის სხივები საერთოდ ნუ გამინათებს! თუ ღირსად ჩამთვლი, რომ გამკითხო, ცუდი არაფერი მიქნია“. მან მიბრძანა: „რაც იცი, თქვიო!“, თავი დამიქნია.
კვლავაც ვუთხარი: „მე თუ, მზეო, შენთვის ფიცი გამიტეხია, ღმერთმა ახლავე თავისი რისხვა ზეციდან ჩემზე გადმოაფრქვიოს! ვისი გინდა, უშენოდ ვინმეს პირი მეამოს, ტანი შემეხოს? მაშ, მაშინ როგორ დავრჩე, რა ლახვარი მომხვდეს გულში?!
მე მეფეთა დარბაზში დამიძახეს, დიდი ვეზირობა შექმნეს. მათ წინასწარ ჰქონდათ გადაწყვეტილი იმ ყმის შენზე დაქორწინება. მე რომ დამეშალა, ვერ დავშლიდი, უმეცრობა დამრჩებოდა. ჩემს თავს ვუთხარი: „მოწმე იყავი, ახლა ჯობია გულმაგრობა“.
მემ კი დაშლა როგორ გავბედე, რადგან ის ვერ მიხვდა! არ იტყვის, რომ: „ინდოეთი უპატრონოდ არ დარჩენილა? ტარიელი არის მემამულე, სხვას არავის ეკუთვნის არაფერი! ვის მოიყვანს, არ ვიცი, ან ის ვინ მომტყუებია?
ვთქვი: „ამით ვეღარაფერს ვიზამ, სხვა რა გზა მოვიფიქრო?“ ჩემს თავს ვუთხარი: „ნუ მომატყუებ, ჩემო მრავალფეროვანო გონებაო!“ გული მხეცისებრი მედო, ათასჯერაც რომ მინდორში ვიყო, ვის მივცემდი შენს თავს, შენვე რატომ არ წაგიყვანო?!
სულს ვყიდდი გულისთვის, კოშკი ამიტომ მელაპარაკა. ის წვიმა შენელდა, რომელმაც ადრე ვარდი აყვავა. ვნახე, ძოწს მარგალიტი ლამაზად შემოერტყა. მიბრძანა: „ეგ საქმე მე მართლა რატომ უნდა მეფიქრა?!
არ დავიჯერებ მე შენს ღალატს, ორგულობას, ღმერთის უარყოფას, ამისთვის არ მადლობას. ილოცე ჩემი თავისთვის და მძლავრად ინდოეთის ფლობისთვის! მე და შენ დავსხდეთ ხელმწიფედ, ეს სჯობს ყოველ სიძე-სძლობას“.
დამშვიდდა, მომიტკბა გაბრაზებული, გაბოროტებული. ან მზე იყო დედამიწაზე, ან სავსე მთვარე. ახლოს დამსვა, ღირსად ჩამთვალა იმის, რისი ღირსიც აქამდე არ ვიყავი. მელაპარაკებოდა, ამით გამიქრო გულში გაჩენილი ცეცხლი.
მიბრძანა: „გონიერი ადამიანი არასოდეს არ უნდა აჩქარდეს, რაც უკეთესია, ის მოაგვაროს, წუთისოფელს დაუწყნარდეს. თუ სასიძოს არ მოუშვებ, ვაი თუ მეფე გაგიმწარდეს, შენ და ის წაეკიდებით, ინდოეთი კი განადგურდება!
კვლავაც, თუ სიძეს შემოუშვებ, მე შემირთავს, ასე იქნება. ერთმანეთს დავშორდებით, ჩვენი ძვირფასეულობა გაიფლანგება, ის მძლავრები მოვლენ, ჩვენი ტანჯვა გაათასმაგდება. ეს ამბად არ ივარგებს, რომ სპარსები ჩვენზე გაბატონდნენ“.
მე ვუთხარი: „ღმერთმა აშოროს იმ ყმას შენი ქმარობა! რა შემოვიდებიან ინდოეთში, შევიცნობ მათ გვარობას, ვუჩვენებ ჩემს ძალასა და ჩემს მეომრობას: ისე დავხოცავ, რომ ვეღარაფერს იზამენ, ვეღარ გამოდგებიან!“
მიბრძანა: „ქალს ქალური საქციელი შეშვენის, საქმე კი ქალური სიფრთხილით უნდა გაკეთდეს. დიდ სისხლს ვერ დაგაქმნევინებ, შუა კედლად ვერ ვიქნები. როცა სიძე მოვა, მოკალი მისი ჯარების განადგურების გარეშე. სიმართლის ქმნა ხმელ ხესაც გაანედლებს.
ასე მოიქეცი, ჩემო ლომო და ყველა გმირზე უკეთესო, მოპარვით მოკალი სასიძო, ჯარებს ნუ შეეხები, მის ჯარებსაც ნუ დახოცავ, როგორც ძროხებსა და ვირებს. დიად სისხლს უდანაშაულო კაცი როგორ აიტანს?
ის რომ მოკლავ, ელაპარაკე პატრონს, ჩემს მამას. უთხარი: „სპარსებს ვერ მივცემ ინდოეთის ჭამას, ჩემია მკვიდრი მამული, არ მივცემ არც დრამას. არ მომეშვები, ქალაქს ტრამალად გაგიხდი!“
ჩემი საერთოდ ნურაფერი გინდა – არც სიყვარული, არც სურვილი. ამით უფრო მოგეცემა სამართლის მოხდენა. მეფემ ყელმოტეხილმა შემოგევედროს, შემოგაკვდეს. ხელში მოგცემს ჩემს თავს, შეგვფეროდეს ერთად ჯდომა“.
ეს თათბირი და გამორჩევა მეტად მომეწონა. ჩემს მტრებს დავემუქრე ხმლის ქნევით დასახოცად. მერე ავდექი წამოსასვლელად, მან კი ქვემოთ დამიწყო წევა. მინდოდა, მაგრამ ვერ გავბედე შეჭიდება, შემოხვევა.
დიდხანს დავყავი, გავეყარე, მაგრამ ისე გავხდი, როგორც ხელი. ასმათი წინ ჩამომიძღვა, ცხელი ცრემლი ჩამომდიოდა. ტანჯვა ბევრჯერ გამიათასმაგდა, სიხარული კი ერთხელაც არ მქონია. მერე წასვლა არ მინდოდა, ამიტომ ნელა მივდიოდი.“