ტარიელისა და ავთანდილის მისვლა ქვაბში და ასმათის ნახვა
მათ იტირეს და ქვაბისკენ გაემართნენ. როდესაც ასმათმა ისინი დაინახა, რა თქმა უნდა, ძალიან გაუხარდა. ის მათკენ გაიქცა, ტიროდა და მისი ცრემლები კლდეებსაც კი ღარავდა. მათ ერთმანეთს აკოცეს და კვლავ ატირდნენ, შემდეგ კი სწრაფად მოეგნენ გონს.
ასმათმა თქვა: „ღმერთო, რომლის შესახებაც ადამიანის ენით ვერ ილაპარაკებ, შენ ხარ ყველაფრის სისრულე, მზის სხივებივით გვავსებ. როგორ შეგაქო, რით შეგაქო, შენ, ვისი ქებაც სიტყვებით შეუძლებელია! დიდება შენდა, რომ არ მომკალი ამ ცრემლების ღვრისთვის!“
ტარიელი ეუბნება: „ჰე, დაო, ამდენი ცრემლი იმიტომ გაქვს, რომ ცხოვრება გვატირებს იმდენს, რამდენჯერაც გაგვიცინია. ეს სამყაროს ძველი წესია, არ არის ახალი ამბავი. ვაი შენს ბრალს, დაო, თორემ ჩემი სიკვდილი შვება იქნებოდა ჩემთვის!
როგორ დაღვრის წყალს წყურვილით შეწუხებული, გონიერი ადამიანი? მე ჩემს თვალებს მიკვირს, რატომ ვარ ცრემლებით სავსე! უწყლოობა კლავს, მე კი წყალი მომდის და არასდროს არ ვშრები. ვაი, დაჭკნა ვარდი, ვაი, დაიმსხვრა მარგალიტი!“
ავთანდილსაც გაახსენდა თავისი მზე და საყვარელი ქალი. ის ამბობს: „ჩემო საყვარელო, როგორ შევძლებ უშენოდ სიცოცხლეს? შენ თუ არ მახლავარ, ჩემი სიცოცხლე სანანებელია. ვინმემ მითხრას, რა მჭირს, ან რა ცეცხლი მწვავს, როგორი ცხელი!“
ვარდი როგორ იფიქრებს: მზე მომშორდეს და არ დავჭკნეო? ან ჩვენ, საწყლებს, რა გვარგებს, როცა მზე ჩავა მთის იქით? გულო, გირჩევნია, გაუძლო, სრულიად გაიქვავო, იქნებ ნახვა მოგხვდეს მისი და სულს ნუ დაჰკარგავ სრულად.
მათ სული მოითქვეს, დადუმდნენ, ორივეს ცეცხლი ეკიდა. ასმათი შეჰყვა მათ და შევიდა ქვაბში, სადაც ცეცხლი მათსავით გიზგიზებდა. მან ვეფხის ტყავი დაუგო, რომელიც ყოველთვის იქ ეგდო. ორივე დასხდა და იმაზე ლაპარაკობდა, რაც მათთვის სასიამოვნო იყო.
წვადი შეწვეს და დროის შესაფერისი სუფრა გააწყვეს. იქ უპურობა იყო სუფრა და არა დიდი ჯამები. მათ შეეხვეწნენ: „ჭამეო“, მაგრამ ჭამის ძალა არ ჰქონდათ. ის ლუკმას პირში იდებდა, შემდეგ აგდებდა, ძლივს გადაყლაპავდა მცირე ნაწილს.
რა კარგია, როცა ადამიანი ადამიანს თავის გასაჭირს უყვება! ის მოუსმენს და მისი ნათქვამი ტყუილად არ დაიკარგება. ცოტათი მაინც შეუმსუბუქებს ტკივილს, რაც არ უნდა ძლიერი ცეცხლი ეკიდოს. დიდი შვებაა ჭირის თქმა, თუკი ადამიანს მოუხდება.
იმ ღამეს ერთად იყვნენ ის ლომები, ის გმირები. ისაუბრეს და გაამჟღავნეს თავიანთი ტკივილები. როცა გათენდა, კვლავ დაიწყეს ხშირი საუბრები. ერთმანეთს შეახსენეს პირველად დადებული ფიცი.
ტარიელი ეუბნება: „რად უნდა ბევრი ლაპარაკი? რაც შენ ჩემთვის გაგიკეთებია, ღმერთი გადაგიხდის ამ ვალს. საკმარისია ასეთი მეგობრობა, ეს მთვრალის ნაქმარი არ არის, არამედ მეგობრის დაუვიწყარი მოყვრობა, რომელიც მუდამ მახსოვს.
ახლა შემეხვეწე, ნუ დამწვავ კიდევ უფრო ცხელი ცეცხლით. მე რომ ცეცხლი მიკიდია, ის კაჟით ანთებული არ არის. შენ ვერ ჩამაქრობ და შენც დაიწვები ცხოვრების წესის მიხედვით. წადი, დაბრუნდი იქ, სადაც შენი მზეა.
ვინც მე შემქმნა, მასაც კი უჭირს ჩემი განკურნება. ვისაც გესმით, გაიგონეთ, ამიტომ ვარ უდაბნოში გადაკარგული. რაც გონიერ ადამიანებს შეეფერებათ, ერთხელ მეც ვაკეთებდი. ახლა კი ჩემი საქმეების შედეგი მომწვდა და ამიტომ ვარ ასეთ მდგომარეობაში.“
ავთანდილი ეუბნება: „რა გიპასუხო მაგ ნათქვამზე? შენ თვითონ თქვი, რომ ეს ბრძენი, განათლებული კაცის სიტყვაა: ღმერთს როგორ არ შეეძლო ჭრილობის განკურნება? ის არის ყოველი დანერგილ-დათესილის მზრუნველი!
ღმერთს ეს რატომ უნდა ექნა, რომ ასეთები დაბადებულიყავით? აღარ შეგაყარათ, დაგაშორათ და ცრემლების ღვრისთვის გაგიმეტათ! მიჯნურს უბედურება სდევს, დააკვირდით, გამოსცადეთ. თქვენ ერთმანეთს თუ არ შეხვდებით, მე სულს ამოვხდი!
ნეტავ, მამაცი სხვა რა არის, თუ არ გაუძლებს ჭირიან ცხოვრებას? ჭირის თავიდან არიდება რატომ უნდა, როცა სალაპარაკო პირი გაქვს? ნუ გეშინია, ღმერთი უხვია, თუმცა სამყარო ძუნწია. რაც გასწავლე, ის ისწავლე; გეტყვი, უწვრთნელი ვირია.
თუ რამე გესმის, გაიგონე, ეს სწავლა საკმარისია. ჩემს მზეს დავემშვიდობე, რომ თქვენთან წამოვსულიყავი. მოვახსენე: „რადგან ჩემი გული უბედურად აქცია, არაფერს ვარგებ, არ დავდგები, სხვა რაღა ბევრი ვილაპარაკო?“
მან მიბრძანა: „მადლიერი ვარ, კარგად ხარ და მამაცურად. შენგან მისთვის გაწეულ სამსახურს მე დავაფასებ.“ მისი ნებართვით წამოვედი, არც მთვრალი ვარ და არც მახმური. ახლა დავბრუნდე, რა ვუამბო? რატომ მოვედი მშიშარა-მხდალურად?
ამ საუბარს ის სჯობს, ჩემი ნათქვამი მოისმინო. რთული საქმის შემსრულებელი ადამიანი გონიერი უნდა იყოს. ვარდი მზის გარეშე ვერაფერ ნაყოფს ვერ გამოიღებს, ის დაჭკნება. შენ ვერაფერს ირგებ, მე კი გარგებ, ძმა ძმას უნდა დაეხმაროს!
სადაც გინდა, იქ იყავი იმავე წესით: გინდა – ბრძნული გულით, გინდა – შეშლილი გონებით. ასეთი მშვენიერი ქცევით, ასეთი აღნაგობით, ოღონდ გამაგრდი, არ მოკვდე, არ დადნე ცეცხლის ალში.
ამის მეტს არაფერს გთხოვ: წელიწადში ერთხელ, ამავე ქვაბში მომინახულებდი მე, რომელიც ამბებს ყველგან ვაგროვებ. ამ დროს ნიშნად მოგცემ, ამ ვარდების აყვავების დროს. ვარდების ნახვა შეგაკრთობს, ზუსტად ისე, როგორც ძაღლი ყეფს.
თუ ამ დროს გადავაცილებ და აქ, ქვაბში არ მოვალ, იცოდე, რომ ცოცხალი არ ვარ, უძლურად მოვკვდი. ეს ამის ნიშნად საკმარისია, თუ შენ ჩემთვის ცრემლს დაღვრი. მაშინ გინდა – იხარებდი, გინდა – დარდი გაიძლიერე.
ახლა რაც გითხარი, ამისთვის ნუთუ შენ იქნები მოწყენილი! მოგშორდები და არ ვიცი, ცხენი დამცემს თუ ნავი. არა, უთქმელობა არ ვარგა, პირუტყვი არ ვარ, რომ გავჩუმდე. არ ვიცი, ღმერთი რას მიზამს, ან მუდამ მბრუნავი ცა.“
მან უბრძანა: „აღარ გაწყენ, არც სიტყვა გამეტადდეს. არ მომისმენ, რაც არ უნდა დიდი იყოს საუბარი. თუ საყვარელი არ მოგყვება, შენ მას მიჰყევი, რაც მას სურს. ბოლოს ყოველი დამალული საქმე ცხადად გამოჩნდება.
არ დაიჯერო, მაშინ გაიგებ ჩემი საქმეების სირთულეს. ჩემთვის ყველაფერი ერთია, გაჭრა და გაუჭრელობა. შენ რაც გითქვამს, მაგას გავაკეთებ, რაც არ უნდა ბევრი საქმე იყოს. უშენოდ თუ მომხვდა, რაღა ვქნა, არ არის ბევრი დღეების ხანგრძლივობა!“
საუბარი დაასრულეს, ეს გადაწყვეტილება მიიღეს. ცხენებზე დასხდნენ, მოიარეს და თითო ნადირი მოკლეს ველზე. უკან დაბრუნდნენ, გული აატირეს, რომელიც ისედაც ნატირები იყო. ხვალინდელი გაყრის ფიქრმა კიდევ უფრო მეტი ტკივილი დაამატა.
ლექსების მკითხველნო, თქვენი თვალები ცრემლებს ღვრიდეს! საწყალმა გულმა რა ქნას უგულოდ, თუ გული გულს ენატრება?! მეგობრისგან მოშორება და გაყრა ადამიანის მკვლელია. ვინც არ იცის, არ ესმის, ეს დღე როგორი ძნელია!
დილა გათენდა, ცხენებზე დასხდნენ და ქალს დაემშვიდობნენ. ტარიელმა, ასმათმა, ავთანდილმა თვალებიდან ცრემლები დაღვარეს. სამივეს ღაწვები ალამივით, არღავნისფრად შეეღებათ. იმ ლომებმა, რომლებიც მუდამ მხეცებივით იყვნენ, თავები მხეცებს მიამსგავსეს.
ქვაბიდან ჩამოვიდნენ და წავიდნენ, ყვირილით და ცრემლების ღვრით. ასმათი ტირის, მოთქვამს: „ჰე, ლომებო, ვისი ენები როგორ მოგიგონებენ! მზემ დაგწვათ და დაგდაგათ ცის ზეციურმა მნათობებმა. ვაი ჩემს ამდენ ტკივილს! ვაი სიცოცხლის გაძლებას!“
იმ ყმაებმა, იქიდან წასულებმა, ის დღე ერთად იარეს. ზღვის პირას მივიდნენ, იქ გაჩერდნენ, არ იარეს ხმელეთის არეში. იმ ღამით არ გაყრილან, კვლავ გაიზიარეს ცეცხლი. ერთმანეთისგან შორს ყოფნა იტირეს, იმგლოვიარეს.
ტარიელს ეუბნება ავთანდილი: „ცრემლების ღვრისგან რუ გამიხმა! რატომ მოიშორე შენ ფრიდონი, ამ ცხენის მომცემი? იქიდან შეიტყობ ამბავს, იმ მზის შვების გზას. ახლა მე იქ მივდივარ, მასწავლე გზა შენი ძმადნაფიცისკენ.“
ტარიელი სიტყვებით ასწავლის ფრიდონის გზის მიმართულებას. მან ზუსტად აუხსნა, რაც კი შეეძლო ეთქვა: „აღმოსავლეთისკენ წადიო, ზღვის პირას იარეო. თუ ნახავ, ჩემი ამბავი უამბე, ის გკითხავს ძმის ამბავს.“
თხა მოკლეს და მიათრიეს, ცეცხლი დაანთეს ზღვის პირას. დალიეს და ჭამეს, რაც მათს ჭირს შეეფერებოდა. იმ ღამეს ერთად იყვნენ, ერთად მიწვნენ ხეების ძირას. ვგმობ მოღალატე სამყაროს, ზოგჯერ უხვს, ზოგჯერ ძუნწს.
ცისკრისას ადგნენ გასაყრელად, ერთმანეთს მოეხვივნენ. მაშინ მათგან ნათქვამი სიტყვები, ვინც მოისმინა, დადნა. თვალებიდან, წყაროს თვალებივით, ცრემლები ველებზე მოადინეს. დიდხანს იდგნენ ჩახუტებულები, მკერდი მკერდს შეარკინეს.
გაიყარნენ ტირილით, სახეების ხოკვით, თმების გლეჯით. ერთი აღმა, ერთი ჩაღმა, უგზოდ მიდიან ლერწმნარში. სანამ ერთმანეთს ხედავდნენ, ყვიროდნენ სახეების დაღრეჯით. ისინი დაღრეჯილები ნახეს, მზეც კი დაიღრეჯს მათი დაღრეჯით.
ავთანდილის წასვლა ფრიდონთან
ვაი, სამყარო, რაში ხარ, რას გვატრიალებ, რა თვისება გჭირს! ყოველი შენი მონდობილი მუდამ ჩემსავით ტიროდეს! სად წაიყვან სადაურს, სად აღმოფხვრი საიდან ფესვს?! მაგრამ ღმერთი არ გასწირავს ადამიანს, შენგან განწირულს.
ავთანდილი თავის გაყრილ საყვარელზე ტირის, მისი ხმა ცამდე აღწევს! ამბობს: „სისხლის ღვარი კვლავ მომდის, კვლავ მომდის. ახლა ასე გაყრა ძნელია, როგორც მაშინ შეყრა იყო ძნელი. ყველა ადამიანი ერთნაირი არ არის, დიდი სხვაობაა კაციდან კაცამდე.“
მაშინ ველზე მხეცები ძღებოდნენ იქ დაღვრილი სისხლით. ის ვერ გაივსებდა ცეცხლსასროლს, იწვოდა ხშირი ცეცხლით. თინათინის გახსენება კიდევ უფრო მეტ ტკივილს მატებს. ბაგეებიდან ვარდს ანათებს ძოწის ძირის ბროლი.
ვარდი ჭკნებოდა, იღვრებოდა, ალვის ტოტი ირხეოდა. გათლილი ბროლი და ლალი ლაჟვარდად იქცეოდა. სიკვდილს გაუმაგრდა, ამიტომ არ იყო მხნე. ამბობს: „ბნელი რატომ მიკვირს, რადგან დამტოვე, მზეო!“
მზეს ეუბნება: „მზეო, გეტყვი თინათინის ღაწვების მსგავსად, შენ მას ჰგავხარ და ის შენ გგავს, თქვენ ანათებთ მთასა და ბარს. შენი ნახვა ხელს მიმსუბუქებს, ამიტომ გიყურებ დაუღალავად, მაგრამ ჩემი გული რატომ დატოვეთ ცივი, გაუთბობელი?
თუ ერთი მზის მოშორება ზამთარში გვამცივნებს, მე, საწყალს, ორნი დამტოვეს, გული ამიტომ რატომ არ იტანჯება? მაგრამ კლდეს არაფერი სტკივა, არასდროს არ განიცდის ტკივილს. ჭრილობას დანა ვერ განკურნავს, გაკვეთს ან გაამწვავებს.“
მიმავალი ცას შესჩივის, ელაპარაკება, ეუბნება მზეს: „აჰა, მზეო, გევედრები შენ, უძლიერესთა მძლეველო, ვინც დაბლებს ამაღლებ, მეფობის ბედს აძლევ, მე ნუ გამყრი საყვარელს, ნუ შემიცვლი ღამედ დღეს!
მოდი, ზუალო (სატურნო), მომიმატე ცრემლს ცრემლი, ჭირს ჭირი. გული შავად შემიღებე, მიმეცი ხშირი სიბნელე. შემომყარე კაეშანი, მძიმე ტვირთი, ვირივით. მას უთხარი, რომ: „ნუ გასწირავ, შენია და შენთვის ტირის.“
ჰე, მუშთარო (იუპიტერო), გევედრები შენ, მართალო მსაჯულო, ღვთიურო, მოდი და მოიმოქმედე სამართალი, გული გულს გაესაუბრება. ნუ ამრუდებ უმართლესს, ნუ წაიწყმედ ამით სულს! მართალი ვარ, გამიკითხე! რატომ მაწყლულებ მისთვის ჭრილობას?
მოდი, მარიხო (მარსო), უწყალოდ დამჭერი შენი შუბით, შემღებე და შემსვარე წითლად სისხლის ღვრით. მას უთხარი ჩემი ტანჯვა, მას გააგონე სიტყვებით, როგორ გავხდი, შენ იცი, გულს აღარაფერი ახარებს.
მოდი, ასპიროზ (ვენერა), მარგე რამე, მან დამწვა ცეცხლის ალში, ვინც მარგალიტს გარშემო ძოწის ბაგეებით მოსავს. შენ ალამაზებ ლამაზ ქალებს ასეთი მშვენებით, ვინმეს ჩემსავით მიატოვებ და შეშლილი გახდი გონებით.
ოტარიდო (მერკური), შენ გარდა არავის მიუგავს საქმე სხვას: მზე მაბრუნვებს, არ გამიშვებს, შემყრის და დამწვავს. დაჯექი ჩემი ჭირების დასაწერად, მელნად მოგცემ ცრემლების ტბას, კალმად გამოვკვეთ გაწელილ ტანს, წვრილს, როგორც თმას.
მოდი, მთვარეო, შემიბრალე, ვილევი და შენსავით ვმჭკნები. მზე მავსებს, მზევე მაცლის, ზოგჯერ ვსუქდები, ზოგჯერ ვხდები. მას უამბე ჩემი მდგომარეობა, რა მჭირს, ან როგორ ვბნდები. მიდი, უთხარი, ნუ გამწირავს, მისი ვარ და მისთვის ვკვდები.
აჰა, ვარსკვლავები მემოწმებიან, შვიდივე მემოწმება: მზე, ოტარიდი, მუშთარი და ზუალ ჩემთვის ბნდებიან, მთვარე, ასპიროზ, მარიხი მოვლენ და მოწმად მყვებიან. მას გააგონეთ, რა უშრეტი ცეცხლები მიკიდია.“
ახლა გულს ეუბნება: „როგორც ცრემლი მოგდის და არ გაგხმობია, რას გარგებს თავის მოკვლა? ეშმაკი ძმად გძმობია. მეც ვიცი, ჩემს შემქმნელს ყორნის ბოლოც კი თმად ეყოფა, მაგრამ თუ ჭირს არ მოითმენ, ლხინი რაღა მოსათმენია!
თუ გადავრჩები, ეს მირჩევნია, – სიცოცხლის იმედით ამბობს – იქნებ მზის ნახვა მომხვდეს, ნუ ვიყვირებ მუდამ „უი!“. ის ტკბილი ხმით მღერის, ცრემლების ნაკადს არ წყვეტს. მის ხმასთან ერთად ბულბულის ხმა ბუს ხმას ჰგავდა.
როცა ყმის სიმღერა ესმოდათ, მხეცები მოსასმენად მოდიოდნენ. მისი ხმის სიტკბოსგან წყლიდან ქვებიც კი ამოდიოდნენ. უსმენდნენ, უკვირდათ, და როცა ის ატირდებოდა, ისინიც ტიროდნენ. ის საბრალო ლექსებს მღერის, ცრემლები ღვარისებრ მოსდის.
მოსასვლელად მოდიოდნენ ქვეყნიდან ყოველი სულიერი: კლდიდან ნადირები, წყალში თევზები, ზღვიდან ნიანგები, ციდან მფრინველები. ინდოეთიდან, არაბეთიდან, საბერძნეთიდან, აღმოსავლეთიდან და დასავლეთიდან, რუსები, სპარსები, ფრანგები და ეგვიპტელები ეგვიპტიდან.