ავთანდილი პოულობს გონდაკარგულ ტარიელს.
ყმა, ანუ ავთანდილი, ტირილით მიდიოდა, ფერი ეცვალა და გზას აგრძელებდა. ერთ ქედს გადავიდა და მის წინ გადაიშალა ველი, სადაც მზიანი და ჩრდილიანი ადგილები ენაცვლებოდა ერთმანეთს. იქ დაინახა შავი ცხენი, რომელიც ჭაობიან ადგილას იდგა და სადავეები უკან ჰქონდა გადაგდებული (ანუ უპატრონოდ იყო). ავთანდილმა თქვა: „უეჭველად ის არის, ამას ეჭვი არ უნდა“.
როდესაც შეხედა, ყმას, ანუ ავთანდილს, გული აუფეთქდა და გაუნათდა. ამ დაღრეჯილ მდგომარეობაში მას ათასმაგად გაუათასდა სიხარული, არ შემცირებია. მისი ვარდისფერი სახე გაბრწყინდა, თვალები გაუნათდა, როგორც ბროლი, და ტუჩები გაუწითლდა, როგორც სათი. ის გრიგალივით გავარდა წინ, არ ჰქონდა დრო, რომ მათთვის (ლომ-ვეფხისთვის) ეყურებინა.
როდესაც ტარიელი დაინახა, ის ნამდვილად შეწუხებული იყო: სიკვდილთან ახლოს მყოფი იჯდა, სახე დაებღნიჯა (დაკაწრული ჰქონდა), საყელოები გახეული ჰქონდა, თავი მთლიანად გაეგლიჯა. მას აღარაფერი ესმოდა, ამქვეყნიდან თითქოს უკვე წასულიყო.
ერთ მხარეს მასთან ახლოს მოკლული ლომი ეგდო, მისი ხმალი კი სისხლით იყო მოსვრილი. მეორე მხარეს – უსულო, მკვდარი ვეფხვი, მიწაზე დანარცხებული. ტარიელს თვალებიდან წყაროსავით გადმოდიოდა გაფიცხებული ცრემლები. მის გულში კი მცხინვარე, ანთებული ცეცხლი ენთო.
თვალებში ზარი ედო, მთლიანად კარგავდა გონებას. სიკვდილს მიახლოებოდა და მოთმინებას მოშორებოდა. ყმა (ავთანდილი) სახელის დაძახებით უყვირის, ლამის სიტყვებით შეაშინოს. რადგან ვერ გააგონა, მივარდა მასთან, ძმამ ძმობა გამოაჩინა!
ხელით ცრემლებს უწურავს, თვალებზე წყალს ასხამს (ან ხელს უსვამს). ახლოს უზის და სახელის დაძახებით ეძახის. ეუბნება: „ვერ მიცნობ ავთანდილს, შენთვის გაჭრილსა და ხელსა (შენთვის თავგამეტებულს)?“ ტარიელს, გონდაკარგულსა და თვალებდახუჭულს, ბევრი არაფერი ესმის.
ეს ყველაფერი ასე მოხდა, როგორც ახლა მე მოგიყევით. ავთანდილმა ცრემლები მოწურა ტარიელს თვალებიდან, და ის ცოტათი მოეგო გონს. მაშინღა იცნო, აკოცა, მოეხვია და ძმურად მოეპყრო. ცოცხალ ღმერთს ვიმოწმებ, მათებრი არავინ დაბადებულა!
ტარიელმა უთხრა: „ძმაო, არ მოგიტყუებივარ, შეგისრულე ის, რაც შეგფიცე. ცოცხალმა გნახე, ასე დავამტკიცე ფიცი. ახლა დამანებე თავი, სიკვდილამდე ვიტირებ და თავს ვიცემ. მაგრამ გევედრები, დამმარხე, რომ მხეცების საჭმელი არ გავხდე“.
ყმამ (ავთანდილმა) უთხრა: „რა მდგომარეობაში ხარ, რატომ აკეთებ ასეთ ცუდ საქმეს? ვინ შეყვარებული არ ყოფილა, ვის არ უწვავს გულს სიყვარულის ცეცხლი? ვის შეუქმნია შენი მსგავსი სხვა ადამიანთა მოდგმაში? რატომ წაუღიხარ სატანას, რატომ იკლავ თავს ნებით?
თუ ბრძენი ხარ, ყველა ბრძენი ამას ამბობს: მამაცი მამაცურად უნდა მოიქცეს, სჯობს, რამდენადაც ნელა ტირის (ანუ ნელ-ნელა დაწყნარდეს). ჭირში გამაგრება ისე უნდა, როგორც ქვითკირს (მყარად). ადამიანი თავისივე ცნობიერების გამო ვარდება ჭირში.
ბრძენი ხარ და არ იცი ბრძენთა ნათქვამის გარჩევა. მინდორში ტირი და მხეცებთან ხარ, რა სურვილს აისრულებ ამით? ვისთვის კვდები, ვერ მიხვდები, თუ ამქვეყნიურ ცხოვრებას შეიძულებ? რატომ იკრავ თავს ჯანმრთელმა, რატომ იწყლულებ ახლად ჭრილობას?
ვინ არ ყოფილა შეყვარებული, ვის არ ჰქონია სიყვარულის ცეცხლი? ვის არ უნახავს ტანჯვა, ვისთვის არ გიჟდებიან? მითხარი, რა უსახური შექმნილა, რატომ გადის სულები? არ იცი, ვარდებს უეკლოდ არავინ მოუკრეფია!
ვარდს ჰკითხეს: „ასეთი ლამაზი ტანითა და სახით ვინ შეგქმნა? მიკვირს, რატომ ხარ ეკლიანი? შენი პოვნა რატომ არის ჭირად?“ მან თქვა: „ტკბილს მწარე პოულობს, სჯობს, რაც ძვირად ღირს, ის იყოს: როდესაც ლამაზი გაიაფდება, აღარც ჩალად არ ღირს“.
რადგან ვარდი, უსულო და უასაკო, ამას ამბობს, მაშ, ვინ მოიმკის სიხარულს პირველად ჭირის გარეშე? ვის გაუგონია უბოროტო საქმე, რომელიც ეშმაკურია? რატომ ემდური ამქვეყნიურ ცხოვრებას? რა უქმნია მას არაჩვეულებრივი?!
მისმინე ჩემი ნათქვამი, შეჯექი ცხენზე, წავიდეთ მშვიდად. ნუ მიჰყვები შენსავე გადაწყვეტილებას, შენს გაგონებას. რაც არ გინდა, ის გააკეთე, ნუ მიჰყვები სურვილების ნებას. ასე რომ არ სჯობდეს, არ გეტყოდი, რატომ მეჭვება რამე სიამოვნება!“
ტარიელმა უთხრა: „ძმაო, რა გითხრა, ენის ამოძრავებაც კი არ შემიძლია. არ მაქვს ძალა, რომ მოვისმინო შენი სიტყვები, რადგან ხელმოცარული ვარ. რა ადვილად გეჩვენება ჩემი სასჯელების მოთმენა! ახლა სიკვდილს მივუახლოვდი, სიხარულის დრო მომიახლოვდა.
„ამას მოკვდავი ვილოცავ, არასოდეს ვითხოვ, არა, ენით: აქ გაყრილი შეყვარებულები იქნებ იქ შევხვდეთ ერთმანეთს, იქ ისევ ვნახოთ ერთმანეთი, ისევ რამე გავიხაროთ. მოდით, მეგობრებო, დამმარხეთ, მიწა მომაყარეთ!
„საყვარელმა საყვარელი როგორ არ ნახოს, როგორ გაწიროს! მისკენ მივდივარ მხიარული, მერე ისიც ჩემკენ შემობრუნდეს. მივეგებები, მომეგებოს, ატირდეს და ამატიროს. ჰკითხე ასჯერ, გააკეთე გულის სურვილი, რა გინდა, ვინ გირჩევს!
„მართლა გადაწყვეტილია, იცოდე, სიმართლეს გეტყვი: სიკვდილი ახლოს მყავს, დამანებე თავი, ცოტა ხანსღა დავრჩები. არ ვიყო ცოცხალი, რას მაკეთებინებ? რა დავრჩე, რას გამაკეთებინებ? ჩემი კავშირები დაიშლება, სულთა სამყაროს შევუერთდები.
„რას რატომ ამბობ, არ მესმის, არც მცალია ამის მოსასმენად. სიკვდილი ახლოს მყავს, რადგან ხელმოცარული ვარ, სიცოცხლე წამიერია. ახლა ჩემი სიცოცხლე ყველაფერზე მეტად გამიმწარდა. იქ მეც მივდივარ, სადაც ცრემლის ლამი მიწად გადის.
„ბრძენი, ვინ ბრძენი, რა ბრძენი! ხელი როგორ იქმს ბრძნობას? ეგ საუბარი მაშინ არის საჭირო, თუკი გონებაზე ვიქნები. ვარდი ვერ იქნება მზის გარეშე; თუ იქნება, გახმობას დაიწყებს. მაწყენ, დამანებე თავი, არ მცალია, არც მოთმინება აღარ მაქვს“.
ავთანდილი ისევ მრავალფეროვანი სიტყვებით ელაპარაკება. ეუბნება: „რომ მოკვდე, რა გერგება ამ უსარგებლო სიტყვებით? ნუ აკეთებ, საქმით არ სჯობს, ნუ ხარ საკუთარი თავის მტერი!“ ვერ წაიყვანა, ვერაფერი გააწყო თავისი სიტყვებით.
მერე უთხრა: „აჰა, რადგან არაფერს არ მისმენ, ჩემი ენა აღარ გაწყენს, აქამდეც ტყუილად ვცდილობდი. თუ სიკვდილი გირჩევნია, მოკვდი, ვარდი გახმება და გახმობაც მოხდება! ერთ რამეს გევედრები, გამიკეთე!“ – ცრემლი ადუღდა მას.
„სადაც ინდოელები ბროლისფერ და ვარდისფერ სახეს შავი ფერის სარით ფარავენ, იქიდან მოვშორდი, წამოვედი სიჩქარით, არ სიწყნარით. მეფემ ვერ დამიჭირა მშობლიური საუბრით. შენ არ შემიყრი, გამიყრი, ახლა ჩემს სიხარულს რით ვთქვა?
„ნუ გამგზავნი გულმოკლულს, ერთი სურვილი შემისრულე: ერთხელ შეჯექი ცხენზე, ცხენოსანი გნახო, ჩემი სულის მხსნელი. იქნებ მაშინ მოვიქარვო ეს ახლანდელი სევდა. მე წავალ და შენ დაგტოვებ, შენი საქებარი საქმე მოხდეს!“
ეხვეწებოდა: „შეჯექიო“, ვედრებას ხვეწნით ამყარებდა. იცოდა, რომ ცხენზე შეჯდომა კაეშანს მოაქარვებდა, ლერწმის ღეროს მოადრეკდა, შავ თმას დააკარვებდა. დაიმორჩილა, ესიამოვნა, არ ინანა, არ ებრძოდა.
ცხადად უთხრა: „შევჯდებიო, მომიყვანე ცხენი წინ“. მან მოუყვანა, წყნარად დასვა, არ სიჩქარით ააქშინა. მინდვრისკენ წაიყვანა, მისი მოქნილი ტანი აამოძრავა. ხანი გაატარეს, სიარულმა მდგომარეობის გაუმჯობესება გამოიწვია.
შეაქცევს და ესაუბრება მშვენიერი საუბრებით. მისთვის ამოძრავებდა იმ ძოწისფერ ტუჩებს სასაუბროდ. მისი მოსმენა მსმენელის ყურებს გააახალგაზრდავებდა. მოიშორა კაეშანი, მოთმინებაც შეაერთა.
როდესაც მან, სევდის გამქარვებელმა, შეატყო გაუმჯობესება, მისი ვარდისფერი სახე გაანათა უთქმელმა სიხარულმა. ის იყო გონიერთა მკურნალი, უცნობთა ოხვრა-კვნესა. გონიერი სიტყვა უთხრა უცნობ რაღაცაზე მოლაპარაკეს.
რაღაცაზე დაიწყეს საუბარი, სიტყვა უთხრა დაუფარავად: „ერთ რამეს მოგახსენებ, გამიცხადე დაფარული: ეგ სამკლაური, მისი (ნესტანის) ნაჩუქარი, შენ გაჩნია, ვისგან ხარ დაჭრილი? როგორ გიყვარს, როგორ გიღირს? თქვი, მერე ამოვისუნთქო“.
მან უთხრა: „რა სახე გითხრა იმ უსახური (ნესტანის) სახისა! ეს არის ჩემი სიცოცხლე, ჩემი მომცემი სიხარულისა, უკეთესი ყოველივე ამქვეყნიურზე, წყალზე, მიწაზე და ხეზე. არასასმენლის მოსმენა ყველაზე მწარეა“.
ავთანდილმა უთხრა: „მართლა მაგის თქმას ველოდი. ახლა რადგან გითქვამს, პასუხს გეტყვი და ნუ მეჭვება სიამოვნება: სჯობს ასმათის არ-დათმობა, ვიდრე მაგ სამკლაურის არ-დათმობა. ამიტომ არ გიქებ საქმის უარესის არჩევას.
„სამკლაური ოქროსია, ოქრომჭედლის მიერ გადნობილი, უასაკო და უსულო, არალაპარაკი, ცნობილი. აღარაფრად გინდა ასმათი – ნახე მართალი მსჯელობა! პირველად, საწყალო, მისი ნაჭვრეტი (ნახული), თვითონ მერე შენი და.
თქვენს შორის საქმის გამკეთებელი, შენგან დადობილი, თქვენი შემყრელი მსახური, შენგან ღირსეულად წოდებული, მისი გამზრდელი, გაზრდილი, მისთვის მიხდილი ცნობისა (მადლიერება). საწყალო, დაგიგდია, არ ნახულობ, შაბაშ მართალი მსჯელობისა!“
მან უბრძანა: „რაცა გითქვამს, მეტისმეტად მართალი ხარ: საბრალოა ასმათი, რომელიც ჩემს მდგომარეობაზე ფიქრობს და მე მიყურებს. მე სიცოცხლე არ მეგონა, შენ მომისწარი ცეცხლის ჩაქრობაზე. რადგან დავრჩი, წამიყვანე, ვნახოთ, თუმცა ჯერ კიდევ გონდაკარგული ვარ“.
დაემორჩილა, გაემართნენ ავთანდილი და ამირბარი. ვერ მივაღწევ მათ ქებას, ვერა ქებას საქებარს: კბილები – როგორც მარგალიტები, ტუჩები – გაპობილი ვარდი. გველს ხვრელიდან ამოიყვანს ტკბილად მოლაპარაკე ენა.
ამას ეტყვის: „შენთვის დავდებ გონებას, სულს, გულს. მაგრამ შენც ნუ იქნები ასე, ნუ იწყლულებ ახლად ჭრილობას. არაფერს გარგებს სწავლულება, თუ არ იმოქმედებ ბრძენთა ნათქვამის მიხედვით. არ გამოიყენებ, რას გააკეთებ დაფარულ საუნჯეს?
„არაფერს გარგებს შეჭირვება: რომ წუხდე, რა გერგება? განა არ იცი, რომ უგანგებოდ არავინ არ მოკვდება? მზის შუქის მომლოდინე ვარდი სამ დღეში არ გახმება. ბედი ცდაა, გამარჯვება, ღმერთს თუ უნდეს, მოგხვდება“.
მოახსენა: „ეგ სწავლა ჩემთვის მთელ ქვეყნად ღირდეს, გონიერთა მწვრთნელი უყვარს, უგუნურთა გულს სტკენს. მაგრამ რა ვქნა, როგორ გავუძლო, მეტისმეტად რა მიჭირს! შენც გჭირს ჩემი ჭირები, არ გამამართლო, არ მიკვირს?
ცვილს ცეცხლის სიმხურვალე ჰგავს, ამიტომ ენთება, მაგრამ წყალს არაფრით არ ახლავს, თუ ჩავარდება, ჩაქრება. ვისაც რა საქმე თვითონ სჭირს, სხვებისთვისაც გამოდგება. თავიდანვე რატომ არ იცი, ჩემი გული როგორ დნება!“
ტარიელის მონათხრობი ლომ-ვეფხის დახოცვის შესახებ
„როდესაც წამეკიდა (გამიჭირდა), ყველაფერს წვრილად მოგიყვები ენით. მერეღა ვიმსჯელებ მართალს მაგ ბრძნული გულით. შენ მოგელოდი, მიჭირდა შენი მოლოდინით. ქვაბში ვეღარ გავძელი, მინდვრების მოვლა მომინდა ცხენით.
იმ ქედს გადავედი, ის ჭაობები მომიახლოვდა. ერთი ლომი და ერთი ვეფხვი შეიკრიბნენ, ერთად შეიყარნენ. რაღაცით შეყვარებულებს ჰგავდნენ, მათი ნახვა გამიხარდა. მათ რა უყვეს ერთმანეთს, გამიკვირდა, შემეშინდა.
ქედს გადავედი, ლომი და ვეფხვი მოვიდნენ ორი მხრიდან. სახით მივამსგავსე შეყვარებულებს, ცეცხლები დამევსო გულში. შეიყარნენ და შეებნენ, გაბოროტებულები იბრძოდნენ. ლომი მისდევს, ვეფხვი გარბის, ისინი ჩემგან არაქებულნი იყვნენ.
თავიდან მშვიდად ილაღობეს, მერე მედგრად წაეკიდნენ ერთმანეთს: თითო ტოტი ერთმანეთს დაარტყეს, სიკვდილს არ ერიდებოდნენ. ვეფხვმა გული გამოურიდნა – ქალებსაც ხომ გამოურიდნეს! ლომი მედგრად გაეკიდა, ის ვერავინ დაამშვიდა.
ლომს დავუგმე ნაქმარი, ვუთხარი: „არ ხარ გონებაზე, შენ საყვარელს რატომ აწყენ? ფუ მაგ მამაცობას!“ ხმალამოწვდილი გავუხე, ლახვრების სობას მივეცი. თავს გადავკარი, მოვკალი, გავათავისუფლე ამქვეყნიური ტანჯვისგან.
ხმალი გავისროლე, გადავჭერი, ვეფხვი ხელით შევიპყარი. მის გამო კოცნა მომინდა, ვინც მწვავს ცხელი ცეცხლით. მიღრენდა და მაწყენდა ბრჭყალებით სისხლის მღვრელით. ვეღარ გავუძელი, ისიც მოვკალი გულით ხელის (ანუ საკუთარი ხელით).
რამდენადაც ვამშვიდებდი, ვეფხვი ვერ დავამშვიდე. გავბრაზდი, მოვიქნიე, მიწას დავარტყი, დავაწყვიტე. მომაგონდა, როდესაც ჩემს საყვარელს წავეკიდე (გავებუტე). სულები მთლიანად არ ამომხდა, რატომ გიკვირს, თუ ცრემლებს ვღვრიდი!
აჰა, ძმაო, მოგიყევი ჩემი ჭირი, რაც მჭირდა. სულის შენარჩუნებაც არ მმართებს, ასეთი წასვლა რატომ გიკვირდა? სიცოცხლეს გავეყარე, სიკვდილიც კი დამიძვირდა (ანუ სიკვდილიც კი მიჭირს).“ ეს სიტყვა დაასრულა, ყმამ ამოიოხრა, ატირდა.
ავთანდილიც მასთან ერთად ტიროდა და ცრემლებს ღვრიდა. უთხრა: „მოითმინე, ნუ მოკვდები, გულს მთლიანად ნუ დასჭრი! ღმერთი მაგას მოწყალეობს, თუმცა ჭირმა არ გაგაგრილა. თუმცა გინდოდეთ გასაყრელად, პირველად ერთად არ შეგყრიდა.
შეყვარებულს ფათერაკი სდევს, ამქვეყნიურ ცხოვრებას აშავებს. მაგრამ ბოლოს სიხარულს მისცემს, ვინც პირველად ჭირს გაუძლებს. შეყვარებულობა საჭიროა, ამით სიკვდილს გვაახლოვებს, განათლებულს გააგიჟებს, უსწავლელს გაასწავლის“.