ტარიელის ჩასვლა ინდოეთში და ხატაელთა დამორჩილება
ტარიელი ინდოეთს მიადგა, სადაც დიდი მთები და ქედები იყო. იქ უამრავი ლაშქარი გამოჩნდა, რაც ძალიან გაუკვირდა. ტარიელმა თქვა: „მეგობრებო, ახლა თქვენგან რას უნდა ველოდე? ღმერთისა და ჩემი ბედის წყალობით, მალე მოვუვლი მათ.“
„ამ ლაშქარს კიდევ ერთხელ ვაჩვენებ ჩემი ხმლის დაკვრას. ერთხელ შემებრძოლნენ და დავხოცე, მათი აბჯრები დავამსხვრიე.“ ავთანდილმა მიუგო: „რატომ გვჭირდება ამდენი სიტყვა გამარჯვებაზე? მათ მტვერივით გავთელავთ, ფეხებით დავამსხვრევთ.“
საომრად მოემზადნენ, გაამაყდნენ და გათამამდნენ. საუკეთესო ცხენებზე დასხდნენ, მათი სახეები გაუბრწყინდა. ერთმანეთს აჯობებდნენ, მნახველებს არ მოჰბეზრდებოდათ მათი ყურება. ის ქედი ისე სწრაფად გადაიქროლეს, თითქოს ქარიშხალი იყო.
წინ მიმავალი დარაჯები მათ ლაშქარს გადაეყარნენ. ტარიელის მეომრებმა ისინი გააქციეს, დაეწივნენ და ცხენებიდან ჩამოყარეს. მხრებდაკრულები მოიყვანეს, მათ წინაშე დაასხეს. ჰკითხეს: „ვისნი ხართ?“ – და დიდხანს არ ალოდინეს პასუხს.
მათ უთხრეს: „მშვენიერო ბატონო, ჩვენ აქ რამაზ ხელმწიფის დარაჯებად ვართ დანიშნულნი, თუმცა უსარგებლოდ ვცხოვრობთ.“ ტარიელმა უბრძანა: „წადით, უგუნურნო, ჩვენგან შეშინებულნო, და აცნობეთ თქვენს პატრონს: „მოდიან გულით ქებული მეომრები.“
„უთხარით: „ტარიელი, ამაყი და ძლიერი მეფე, მაღალი ხელმწიფე, მებრძოლთა შორის უძლიერესი, გიბრძანებთ. ჩემს ამბავს თქვენივე დარაჯები გაცნობენ. შიში სიკვდილს ვერ გიხსნით, ამაოა თქვენი დაღრეჯა!“
„როგორ გაიგო უშმაგო რამაზმა ამდენი დიდებულის დამორჩილება? როგორ მოადექი ინდოეთს, შე შეშლილებზე უფრო შეშლილო? აჰა, მოვედი ის ცეცხლი, რომელიც სრულად ამოგწვავს. ჩემს გალესილ ხმალს შენს სხეულზე დავაბლაგვებ.“
„ახლა მოემზადე, შენი მოპარვა არ მინდა. შემებრძოლე, ლაშქარი დააწყე, პირველადვე გამომიცხადდი. ორპირი ხარ, რა ბევრს იქადდი ჩემს დამარცხებას?! რაც კი მუზარადი გხურავს, იმას ჩაბალახად გახმარებ.“
დარაჯები წავიდნენ და ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ სისწრაფეში. რამაზს ყველაფერი მოახსენეს, ვერაფერს მალავდნენ: „ინდოეთის მეფე მოვიდა, კარგი ლაშქარიც ჰყავს. ვინც როგორმე გაექცევა, ის ერთი ორს სჯობია!“
ტარიელს ინდოეთის დროშა და ალამი აქვს. არაბთა მეფის დროშაც თან აქვს მიბმული. არაბებმა ყველამ იცის, რომ მათი აბჯარი შუბია. ფრიდონი – მზე მოყმე, რომელმაც სისხლის გუბეები შექმნა.
ცოტა ხანი იარეს და ხუთასი ცხენოსანი გამოჩნდა. არაბთა მეომრები შეტევას ლამობდნენ. ტარიელმა უთხრა: „ნუ იზამთო“, და შეაჩერა. მოვიდნენ, უაბჯროდ გამოჩნდნენ, არც დანები ჰქონდათ.
ყველამ თაყვანი სცა, მის წინაშე მუხლებზე დაემხო: „ნუ დაგვხოცავ, იმის ძალას, ვინც ასე დაგარჩინა!“ ტარიელი დადუმებული იდგა, რამაზი კი მის წინაშე გაიშალა. ღმერთი ინდობს მონანულებს, ადამიანი კი არავის აპატიებს!
ცხენის ფეხებს მოეხვია, მუხლებზე დაჩოქილი შეეხვეწა. მოახსენა: „შემიბრალე, იმის ძალას, ვინც შეგქმნა! ნუ დამარჩენ, ნუ მაცოცხლებ და მკვდარი წამიღონ! თქვენი გული, რომელიც ჩემთვის სასაკუთრო იყო, ბედმა ასე დამილეწა.“
„თქვენ დაიკარგეთ, წახვედით, უკვე ათი წელია. ჩიტები უმეფოდ დარჩნენ, არწივს ფრთები მოსტყდა. ამიტომ შევუდექი ჩემს საკამათო საქმეებს. მალე გამიტყდა ცხოვრება, მართლაც კაბათენივით.“
„გევედრები, მომკალი, ყველაფერი ჩემი ბრალია. მერე ხუთასი ვაზირი მყავს აქეთ, რომლებიც არ წავლენ. თავები დააჭერი, სისხლი ადინე, მართლაც ღვარივით. ლაშქარი უდანაშაულოა, ნუ დახოცავ, ამიტომ ვტირი გულმდუღარედ.“
ადამიანი ცრემლით ინდობს, თუკი ცოდვა მისთანაც არის. როგორც ნინეველები, ისინიც თავს მტვერსა და ნაცარს იყრიდნენ. ამით დააღწიეს თავი რისხვას, ზეციდან მოსულ სასჯელს. ცხოვრება კი კვლავ უკუღმა დაატრიალებს მას, ვინც ცოდვას ჩაიდენს.
ტარიელი დარბილდა, ღმერთის მსგავსად ისიც სამართლიანია: „აღარ დაგხოცავო“, უბრძანა, – დამარცხებული შიშისგან თუ ლია, – „საქმე, რაც უკუღმა იყო, კვლავ სწორად წაგივა. ყველა მრუდი საქმე ახლა ჩემგან გასწორებულია.“
თაყვანი სცეს და დალოცეს, ყველამ ერთად დაიძახა. ღმერთს შეჰვედრეს ყვირილით, მათი ბედი გააძლიერეს. თავები სიკვდილს დაახსნეს, სიცოცხლე ამით მოიპოვეს. ტარიელის ხმლები ჯერ კიდევ ვერ გაძღნენ, ხორცი მოშივდათ.
ამ ლომების სანახავად მოსული მუშთარი ახლოს აკვირდებოდა. ტარიელის რისხვის ცეცხლი სიტკბომ ჩააქრო. მოვიდნენ, ნახეს: რამაზის ლაშქარი ძლივს ეტეოდა. ინდოეთში ზეციდან სინათლე ჩადგა, მართლაც სვეტივით.
ერთი კაცი მახარობლად მივიდა იმ ლაშქართან: „არ დაგხოცავთო, შეგიწყალათო“, – ყველამ დალოცა. ბუკს დასცხეს და ხარობდნენ, ყველა ამას ლაპარაკობდა: „მოვიდა ის მოყმე, რომელიც ერთს ბევრს კლავდა.“
ტარიელს შეეგებნენ, შორიდან ესალმებოდნენ. შიგნით ინდოელებმა დროშა თავიანთად იცნეს და იალამეს. ინდოელები ვერ ენდობოდნენ, თქვეს, თუ: „ღალატს ლამობენო“, – და არ ელოდნენ ტარიელს, ამიტომ ცრემლით ილამებოდნენ.
ტარიელი მივიდა, დაუყვირა: „მე მოვედი, თქვენი მეფე ვარ! თან მყავს ჩემი მნათობი, რომლის სახე ელვასავით ანათებს. ჩვენ მაღლიდან მაღალმა მოგვცა თავისი უზენაესი წყალობა. გამოდით, თქვენი სიშორე ჩემთვის აუტანელია.“
მაშინ იცნეს ტარიელი, მათგან აქეთ-იქით სირბილი იყო. სრულად ნათლით აივსო ზღუდე და ბანი-ბანი. ხმამაღლა ხმობდნენ, ყვიროდნენ: „მოგვშორდეს სალმობანი! აქამდე რისხვა-მაღალმა ახლა წყალობა მოგვცა.“
კარები გააღეს, გამოჩნდნენ, საკეტები მოხსნეს. ყველა ფლასით მოსილი უყურებდა იქ მნახველებს. ორივე, ქალ-ვაჟი, ტიროდა, ვარდის ბაღს რწყავდნენ. ყვირილით თავს იცემდნენ, ყორნის ფრთა ბროლს ასველებდა.
როგორც გამზრდელს ეკადრებოდა, გაზრდილიც ისეთი იყო. თვალებიდან ცრემლი სდიოდა, ცეცხლზე უფრო ცხელი. თავს იცემდნენ, ყვიროდნენ, ძალიან გულფიცხელი ტიროდა. გიშრის ტევრს ბროლის საფოცხელი მოჰფოცხდა.
დიდებულები მოეხვივნენ, ნუგეში სცეს ცოლ-ქმარს. ქალი დაბნეული იყო, მამისთვის ტირილიც კი ვერ შეძლო. ვარდს ტოტები ჩამოცვივდა, ვერავინ წამოაყენა. იქ ვერ ნახავდი გაცინებულ ან მომღიმარ ადამიანს.
დედოფალი გამოჭრილი მოვიდოდა მათ სანახავად. უბრძანებდა: „რატომ ტირითო“, – ეს იყო მისი საყვედური და რჩევა, – „ღმერთმა რისხვა წყალობად აქცია. გვმართებს, რომ მადლობა მივცეთ, აღარ გვცალია გლოვისთვის.“
ტარიელი დედოფალს მიუახლოვდა, მხურვალე ცრემლების მდინარემ. იტყვის, თუ: „ცეცხლი მევსო ცხელი, ახლა ნელმა დამწვა. დადუმდი, სული დაიღე ჩემგან ამის მსმენელმა. თქვენი სიცოცხლე ღმერთმა მალხინა, ობოლთა მლხენელმა.“
ქალმა დედას შესტირა: „ვაი მე, რა ვქნა, დედაო! წითელ-ყვითლით დაგტოვე, ახლა შავოსანს გხედავ. მამამ ტახტი დაცალა, აღარსად ზის ზედა!“ დედამ ცრემლები მოწურა: „ნუ ტირი, დადუმდი, ბედო.“
ტარიელმა ნესტან-დარეჯანს სახე და ტუჩები აკოცა, ტუჩებით ვარდივით ნაზი ბაგეები დაუტყლეჯა, ალვის ხესავით გამხდარი გახდა. ნესტანჯარს ეტყვის: „რაღა ვთქვათ ბედისწერით გამოწვეულ სიტყვებზე? ჩვენ ყველას ათასი ბედნიერება გვმართებს, არა ერთხელ.“
როდესაც მცირე ხანი გავიდა, დრო დასრულდა. დიდებულები თაყვანი სცეს, ყველა ერთად ადგა. ის მზეები შეეგებნენ, გულით მოეხვივნენ. აკოცეს და მოიკითხეს თავის-თავის, თითოეულად.
ავთანდილმა და ფრიდონმა დედოფალს ტკივილი მიაყენეს. ტარიელმა თქვა: „დედოფალო, გჭირს ამათი არ-ცნობა. ესენი არიან ჩვენი მხსნელები, ახლა არ გვცალია დიდხანს ლაპარაკისთვის. ამათგან გვაქვს ჩვენ ორთავეს სიცოცხლის მოპოვება.“
ადგნენ და ქალაქში შევიდნენ, თვითონ თავიანთ სასახლეში გადავიდნენ. დედოფალი ერთს ბრძანებს, მართლაც ათი სიტყვის მსგავსად: „ღმერთმა მოსპო ჩვენი მტრები, ვერასოდეს დაგვამარცხებენ. ამიტომ სიხარულს შევიქმნი, მართლაც გულის საკამათოს.“
უბრძანა: „გლოვა შეწყვიტეთ, ქოს-წინწილას დაუკარით. დიდი ზათქი და ზეიმი გავიდეს ჩვენი კარიდან. თქვენი ოქროს სარტყლით მოიკარით ნახლები. იცინოდით და იმღერდით, ნუ აწანწკარებთ ცრემლებს.“
ტარიელისა და ნესტან-დარეჯანის ქორწილი
დედოფალმა ცოლ-ქმარს თითო ხელი დაუჭირა. მეფის ტახტზე ერთად დასმა გადაწყვიტა. მოიშორა კაეშანი, ქალის გული გაახარა. გლოვა სიხარულად შეცვალა, აღარავინ აატირა.
დედოფალმა შეიმოსა, შავი ძაძა გაიხადა. დიდებულებს მხიარული შესამოსელი მოუმზადა. ყველას ჩააცვა და საჩუქრები უდიადეს. ბრძანა: „ჭირი დავივიწყოთ, რადგან ლხინი დაგვებადა.“
ტახტზე ერთად მსხდომნი ტარიელი და მისი ცოლი ერთმანეთს შეეფერებოდნენ, ქალი ვაჟის შესატყვისი იყო. გონება ან ენა ვისი გამოთქვამდა ამას?! ვინმეს თუ ჰგავდა ხორციელი ადამის შვილი ამქვეყნად!
ტარიელს და მის ცოლს მიეცათ მათი საწადელი – შვიდი სამეფო ტახტი, გაუცდელი სიხარული. მათ ტანჯვებს დაავიწყებს ეს ახლანდელი ლხინი. ვერასოდეს იხარებს ადამიანი, თუკი ჭირს არ გადაიტანს.
ორივე ერთად მსხდომნი ნახეთ, მზეც კი ვერ სჯობდა მათ. ბუკს დასცხეს და მეფედ დასვეს, ქოსები ხმებს ატკბობდნენ. გასცეს საგანძურის გასაღები, თავიანთ თავებს მიანდობდნენ. „ეს არის ჩვენი მეფეო“, – ყვიროდნენ, ამას ხმობდნენ.
ავთანდილისა და ფრიდონისთვის ორი ტახტი მოამზადეს. ზედ დასხდნენ ხელმწიფურად, მათი დიდება გაადიადეს. ღმერთმა სხვა ხორციელი მათნაირი რატომ შექმნა! ამბობდნენ თავიანთ ჭირებზე, ყველაფერი გაუმჟღავნეს.
სმა, პურობა, გახარება მოაწყვეს, ხალხი გაადიადეს. როგორიც ქორწილი შეეფერება, ისეთი გადაიხადეს. ოთხივე თავის-თავის ძღვენს თანაბრად მიართმევდნენ. გლახაკებისთვის საჩუქრებს საგანძურში ერთად ყრიდნენ.
მთელი ინდოეთი ავთანდილსა და ფრიდონს შემწედ მოუხმობდა: „თქვენგან გვჭირს ყველაფერი კარგიო“, – მართლაც ამას ამბობდნენ. როგორც პატრონს უყურებდნენ, რაც უნდოდათ, იმას აკეთებდნენ, და ყოველთვის მათ წინაშე მოდიოდნენ დარბაზში.
ინდოეთის მეფე ასმათს, მის ერთგულ მსახურს, უბრძანებდა: „რაც შენ გააკეთე, არც გამზრდელს გაუკეთებია და არც გაზრდილს. ახლა ინდოეთის სამეფოს მეშვიდე ნაწილს, – ერთ წილს, – ზედ დაგსვამ. შენი იყოს, გვემსახურე ტკბილად.“
„ვინც გინდა, ქმრად შეირთე, სამეფოს ეპატრონე. იქიდან გვემსახურე, თავი შენი დაგვამონე!“ ასმათმა ფეხები აკოცა: „შენგან არის ჩემი ძალა. მონობაზე უკეთესი რაღა უნდა მეშოვნა, რაღა უნდა მქონოდა?“
სამივე ძმობილმა ერთად ცოტა ხანი დაჰყო. თამაშობდნენ, უამრავი საჩუქარი მიდიოდა მათთან: რა მარგალიტი ღარიბი, რა საუკეთესო ცხენი! მაგრამ ავთანდილს სურვილმა დაღრეჯა დააჩინა.
ტარიელმა იცოდა, რომ ამ ვაჟს ცოლის ნახვა ენატრებოდა. უბრძანებდა: „შენი გული, ალბათ, მე მომემდურა. ახლა ვაი მე, შვიდმა ტანჯვამ შემიპყრო. მოგშორდები, ცხოვრებამ სიხარული ასე დამიშურა.“
კვლავ ფრიდონმაც დაემშვიდობა: „წავიდეო ჩემს სახლში, ზედმიწევნით დავათვალიერებ დარბაზს და ამ მხარეს. სამსახურს მიბრძანებდი, როგორც უხუცესი მწყემსს. თქვენთვის ასე მენატრება, როგორც ირემს წყარო.“
მასაც უბოძა ფარმანი: „წადი, სახლი მოიარე. მე ნუ გამწირავ, მნახავდი, მალე მობრუნდი უკან.“ ავთანდილს უთხრა: „უშენოდ არ ვიცი, როგორ დავრჩები! რადგან ჩქარობ, ნუ წაგვშორდები. გელოდები, ლომსა და მთვარესავით!“
როსტანისთვის საჩუქრად გაატანა მშვენიერი ჯუბაჩები, ასევე თვლებით მოჭედილი ჭურჭელი, არც კოვზები, არც ჩამჩები: „ჩემ მაგიერ მიუტანე, წადი, ნურაფერს მეურჩები.“ ავთანდილმა თქვა: „არ ვიცი, მე უშენოდ როგორ დავრჩები!“
ქალმა ქალს გაუგზავნა ყაბაჩა და ერთი რიდე, რომლის ჩაცმა-დაბურვას ვინმც ღირსი იყო მათ გარდა! ერთი თვალი – წამღებს, ვერ იტყვის, თუ: „ამაოდ ვზიდე“, – ღამით მზესავით გაანათებს, ჩანს, სადაც შეხედავ.
ავთანდილი ცხენზე შეჯდა, წავიდა, ტარიელს დაემშვიდობა. ორივეს გაყრის ცეცხლის ალი მოედო. მთელი ინდოეთი მისტიროდა, ცრემლმა მინდორი დალამა. ავთანდილი იტყვის: „მომკლაო ცხოვრების სამსალამამ.“
ფრიდონი და ავთანდილი ერთად იარეს მცირე დღეები. გზამ გაყარნა, წავიდნენ თავიანთი გზებით, ნატირალები. კარგად მოუხდათ მათ თავიანთი დაპირებული საქმეები. ავთანდილი არაბეთს მივიდა, ნახა არცთუ უმნიშვნელო ჭირები.
არაბები შეეგებნენ, მან სამეფო დაამშვენა. ნახა თავისი მზე, მიუახლოვდა, მისი სურვილების ტკივილმა. მასთან ერთად ტახტზე დაჯდა, მნახველებს სიხარული მოჰგვარა. გვირგვინი ზეციდან მოსულმა უზენაესმა გაახელმწიფა.
სამივე ხელმწიფეს ერთმანეთი არ სძულდათ. ერთმანეთს ნახავდნენ, მათი საწადელი სრულდებოდა. მათი ბრძანების შემცილებლები მათმა ხმლებმა დაჭრეს. სამეფოები მოიმატეს, გაძლიერდნენ, გამორჩეულები გახდნენ.
ყველას თანაბრად წყალობას თოვლივით ათოვდნენ. ობოლ-ქვრივები დაამდიდრეს და გლახაკები არ ითხოვდნენ. ავის მქმნელები დააშინეს, კრავები ცხვრებს ვერ წოვდნენ. მათ სამფლობელოებში თხა და მგელი ერთად ძოვდნენ.
დასასრული
მათი ამბავი დასრულდა, როგორც ღამის სიზმარი. გადავიდნენ, გაიარეს ცხოვრება, ნახეთ დროის მუხთლობა! ვისაც დიდხანს ჰგონია, მისთვისაც ერთი წამის ტოლია. მე, რუსთაველი, მესხი მელექსე, ვწერ ამას.
ქართველთა ღმერთის, დავითის, ვისაც მზე ემსახურება სარებლად, ეს ამბავი გავლექსე მე მათ გამოსაყენებლად, ვინც აღმოსავლეთიდან დასავლეთამდე ზარებს აჟღარუნებს, და ორგულთა დამწვავად, ერთგულთა გამახარებლად.
დავითის საქმეებს როგორ ვთქვა, მის სიჩალხესა და სიხაფეთეს! ეს უცხო ამბები, უცხო ხელმწიფეების, პირველ რიგში მათი ზნე-ჩვეულებები და საქმეები, იმ მეფეების ქება-დიდება, ვიპოვე და ლექსად გადმოვთქვი, ამით ვილაპარაკე.
ეს ასეთი ცხოვრება, არავისგან სანდო, წამია ადამიანის თვალისთვის და წამწამისთვის. რას ეძებთ, რას აკეთებთ? ბედია ყველაფრის მომწყობი. ვისაც არ შეუცვლის, კარგია, ორივეს მხლებელი იყოს.
ამირან დარეჯანის ძე მოსე ხონელს უქია, აბდულ-მესია – შავთელს, ლექსი მას უქეს, დილარგეთ – სარგის თმოგველს, იმ ენადაუშრომელს, და ტარიელი – მის რუსთველს, მისთვის ცრემლშეუშრომელს.