ავთანდილის არაბეთში დაბრუნების ამბავი
ავთანდილი, რომელიც იქიდან წამოვიდა, სევდამ კინაღამ მოკლა! ის სახეს იხოკავდა, ვარდისფერ კანს იზიანებდა, მისი ხელი სისხლით იყო დასვრილი. მისგან დაღვრილ სისხლს ყველა მხეცი ლოკავდა. მისი სწრაფი სიარულით გრძელი გზა შემოკლდა.
ის მივიდა იქ, სადაც მისი ჯარი იყო დაბანაკებული. ჯარისკაცებმა დაინახეს და იცნეს. როგორც შეეფერებოდათ, ისე გაუხარდათ. შერმადინსაც ახარებდნენ, სწრაფად მივიდნენ მასთან და უთხრეს: „მოვიდა ის, ვის გამოც აქამდე ლხინი გაგვიმწარდა!“
შერმადინი მიეგება, მოეხვია ავთანდილს, პირი ხელზე დაადო. კოცნიდა და სიხარულით ცრემლებს ღვრიდა, რომლებიც ველებს რწყავდა. მან თქვა: „ნეტავ, ღმერთო, ცხადში ვხედავ ამას თუ სიზმარში? მე როგორ ვარ ამის ღირსი, რომ ჩემი თვალები შენ გხედავენ ცოცხალს!“
ყმამ (ავთანდილმა) თავმდაბლად მოიკითხა, პირი პირზე დაადო. უთხრა: „ღმერთს ვმადლობ, თუ შენ არაფერი გიჭირს!“ დიდებულებმა თაყვანი სცეს, კოცნიდნენ ისინი, ვინც ამის ღირსი იყო. ზარებს რეკდნენ, უხაროდათ დიდებსაც და პატარებსაც.
მივიდნენ იქ, სადაც საცხოვრებლად აგებული სახლი იდგა. ქალაქის მთელი კრებული მოვიდა მის სანახავად. მაშინვე დაჯდა სუფრასთან ამაყი და გახარებული ავთანდილი. ვერც ერთი ენა ვერ აღწერს იმ დღის სიხარულს.
შერმადინს უთხრა და მოუყვა ყველაფერი, რაც ნახა. ანუ როგორ იპოვა ის ყმა, რომელიც მან მზეს შეადარა. ავთანდილს ცრემლი სდიოდა, თვალებდახუჭული ლაპარაკობდა: „მის გარეშე ჩემთვის სასახლე და ქოხი ერთნაირია“.
შერმადინმა მას შინაური ამბები მოახსენა: „შენი წასვლა არავინ იცის, რაც მითხარი, ისე მოვიქეცი!“ იმ დღეს იქიდან არ წასულა, ინადიმეს და დაისვენეს. დილით, მზის ამოსვლისას, ცხენზე შეჯდა და გაემართა.
აღარც სუფრასთან დაჯდა, აღარც განმარტოებულად ყოფილა. შერმადინი მახარობლად წავიდა მათთან მისასვლელად. სწრაფად წავიდა, სამი დღის სავალი ათ დღეში გაიარა. იმ ლომს (როსტევანს) უხაროდა იმ მზის (თინათინის) მოკამათის (ავთანდილის) ნახვა.
შერმადინმა შეუთვალა: „მეფეო, იყავით უძლეველი, ძლიერი და დიდებული! ამ საქმეს შიშით, კრძალვით და მორიდებით ვბედავ: იმ ყმის შესახებ ვერაფერს რომ ვერ ვიგებდი, თავს უგუნურად მივიჩნევდი. ახლა ვიცანი და ყველაფერს გაცნობებთ, მოვდივარ გახარებული და მშვიდობით“.
როსტევანი – მეფე უძლეველი, ძლევამოსილი, შეუპოვარი! შერმადინმა ელჩობა თავად მოახსენა ყველაფერი: „ავთანდილი მოვა თქვენთან, ის ყმა იპოვა“. მეფემ თქვა: „ვიცანი ჩემი ღვთისგან ნათხოვარი და ნაოცნებარი“.
შერმადინმა თინათინს, იმ უღრუბლო ნათელს, მოახსენა: „ავთანდილი მოვა თქვენთან, მოგიყვება ამ ამბავს“. თინათინი, რომელიც ელვასაც აკრთობს და მზეზეც თამამია, მას საჩუქრები უბოძა და ყველაფერი ჩააცვა.
მეფე ცხენზე შეჯდა, მიეგება ყმას, რომელიც იქიდან მოდიოდა. ამ პირმზეს მეფისგან ვალივით ევალებოდა. მიეგება და შეეგება მხიარული და გულმხურვალე. დიდებულთა ჯარიდან ზოგი მთვრალს ჰგავდა.
როცა მიუახლოვდა, ყმა (ავთანდილი) ჩამოხტა, თაყვანი სცა მეფეს. როსტევანმა აკოცა, რადგან მიხვდა სიხარულის სიმრავლეს. გულმხიარულნი, გახარებულნი მივიდნენ სამეფო დარბაზში. იმ ყმის (ავთანდილის) მოსვლა უხაროდა იქ მყოფ ყველას.
ავთანდილმა თაყვანი სცა მზესავით ლამაზ თინათინს. იქ ბროლი და ვარდისფერი მარგალიტი (კანი) შავ თმასთან (წარბებთან) ერთად სინაზეს ალამაზებდა. მისი სახე ზეციურ სინათლეზე ნათელია. სახლი არ შეეფერება მას, ცამ უნდა გაიდარბაზოს მისთვის!
იმ დღეს სუფრასთან დასხდნენ, ბევრი სვეს და ჭამეს. მეფე ყმას ისე უყურებდა, როგორც ტკბილი მამა შვილს. მათ ორივეს ამშვენებდა: თოვლს – ფიფქი, ვარდს – ნამი. უხვად გასცეს საჩუქრები, მარგალიტები დრამასავით (ბევრი).
სმა დასრულდა, მსმელები თავ-თავის სახლებში წავიდნენ. დიდებულები არ გაუშვეს, ყმა (ავთანდილი) ახლოს, წინ დასვეს. მეფე ეკითხება, ის კი უყვება, რა ტანჯვა გადაიტანა. შემდეგ კი მოუყვა, რა ნახა და რა გაიგონა იმ უცნობზე.
„ნუ გაგიკვირდებათ, თუ მას ვიხსენიებ და სულ ოხვრა მჭირს! მზეც რომ ვთქვა მისი მსგავსი, ან მისი სახის მსგავსი, ვინც ის არ უნახავს, ყველა ადამიანის გონებას აბნევს. ის არის ვარდი, რომელიც ეკლებს შორის გახმა, შორს მყოფი, ახ, ის!“
რა ტანჯვასაც არ უნდა მოუთმენელი ადამიანი ამ ქვეყნად, ქაცვი ლერწამს რომ დაემსგავსოს, ზაფრანა კი ფერით მინას, ავთანდილმა, მისმა მხსენებელმა, ცრემლებით დანამული ლოყებით, წვრილად მოუყვა ამბავი, რაც მან მოისმინა:
„ქვაბები ომით წაურთმევია, დევების სახლები აქვს სახლად. საყვარელი ქალი ჰყავს თან წაყვანილი. ვეფხის ტყავი აცვია, აბრეშუმის ქსოვილი უსარგებლოდ მიაჩნია. აღარ ნახავს ქვეყნიერებას, ახალ-ახალი ცეცხლი წვავს მას“.
როცა დაასრულა ამბავი, მისი ტანჯვის შესახებ, იმ მზისებრი ნათელის ნახვაზე, იმ ლამაზთვალებაზე, მოეწონა ქება იმ ვაჟკაცის, რომელიც ხელით ძლიერია და მტკიცე: „ეს საკმარისია სიმხნისთვის, რაღას აგროვებ მეტს!“
გამხიარულდა თინათინი ამ ამბის მოსმენით. იმ დღეს ხარობდა სმითა და ჭამით, არ მობეზრდა. შემდეგ საწოლში დახვდა იმ მზის (თინათინის) მონა ბრძნული სიტყვით. უთხრა, რომ მისვლა უბრძანებია – ესიამოვნა, ენით არ ითქმის.
ყმა (ავთანდილი) წავიდა მხიარული, ლმობიერი, არ განრისხებული. ლომი მინდორში ლომებთან ერთად მოსეირნე, ფერდაკარგული. ყმა, ქვეყნიერების ბუნება, სავსე სიმდიდრით, მრავალწყლიანი. მაგრამ გულისთვის გული ჰქონდა გაცვლილი.
მზე (თინათინი) უძლეველი ზის ტახტზე, ძლევამოსილი, არ დაცემული. ევფრატის წყალი უხვად რწყავდა ედემში დარგულ ალვის ხეს. ბროლსა და ბალახშს (კანს) ამშვენებდა შავი თმა, ხშირი წარბი. მე ვინ ვარ, რომ ვაქებ? ათენის ბრძენებმა უნდა აქონ მრავალი ენით!
ყმა (ავთანდილი) მხიარული დასვა თავის სკამზე, მის წინ. სხედან სავსენი სიხარულით, ორივეს შესაფერისად. ამაყები, წყლიანები (მჭევრმეტყველები) ლაპარაკობენ არა უმნიშვნელო სიტყვებით. უთხრა: „იპოვე? ვისი ძებნით ნახე ტანჯვა?“
უპასუხა: „როცა ადამიანს ქვეყანა გულის სურვილს მისცემს, არ უნდა ახსოვდეს ტანჯვა, როგორც გასული დღე. ვიპოვე ხე, ალვის ტანი, ქვეყნიერების წყლებით მორწყული. იქ სახე, ვარდის მსგავსი, მაგრამ ახლა ფერდაკარგული.
იქ სარო, ვარდის მსგავსი, ვნახე, უჭირდა, ენატრებოდა. ამბობს: „დავკარგე ბროლი და სად არის ბროლში ჩასმული მინები (კბილები)?“ ამით ვიწვი, რადგან ჩემსავით ცეცხლი წვავს მოუთმენელს“. შემდეგ კვლავ მოუყვა ამბავი, რაც მისგან მოისმინა.
მისი ძებნით სიარული, სრულ ტანჯვასა და ჭირს მოუყვება. შემდეგ მოუყვა, როგორ ღირსეულად მიიღო ღმერთისგან საწადელის პოვნა: „ქვეყნად ყოფნა და ცხოვრება ადამიანს ნადირს ჰგავს. მხოლოდ ხელით დადის მხეცებთან ერთად მინდორში, ტირის“.
„ნუ მკითხავ, რა ქება მოგახსენო, ჩემგან რა გაგეგონებათ? მის მნახველს ნანახი აღარ მოეწონება. მჭვრეტელთა თვალები, მზის სხივივით, დაიღლება. ვარდი ზაფრანად ქცეულა, ახლა ია ხმება!“
წვრილად მოუყვა, რაც იცოდა, რაც ნანახი და ნასმენი ჰქონდა: „როგორ წაართვა ვეფხვს და ქვაბი აქვს სახლად, როგორც მე. ქალი ახლავს სასურველად, სულის მოსათქმელად და ჭირის ასატანად“. ვაი, ქვეყნიერებამ ქვეყნად მყოფი ყველა ცრემლის დასადენად დასვა!
ქალს (თინათინს) რომ ეს ამბავი ესმა, მიხვდა გულის სურვილს. გაუნათდა სახე მთვარესავით, როგორც ნათლად განბანილს. ამბობს: „რა ვუპასუხო იმ სასიამოვნო სურვილს, რა არის წამალი მისი ჭრილობის განკურნებისთვის?“
ყმა (ავთანდილი) ეუბნება: „ვის აქვს ნდობა ადამიანის, რომელიც მერყეობს? მან ჩემთვის თავი დადო, რაც არ უნდა დამწვარიყო. დრო მომეცი მისასვლელად, ვთქვი, რომ თავს დავდებდი. მზე შევიფიცე, რომელიც ჩემთვის მზესავით არის.
მოყვარემ მოყვარისთვის თავი ჭირს არ უნდა დარიდოს. გული უნდა მისცეს გულისთვის, სიყვარული გზად და ხიდად. კვლავ მიჯნურს მიჯნურის ჭირი დიდ ჭირად უნდა მიაჩნდეს. აჰა, მის გარეშე ლხინი არაფრად მიღირს, თავს უგუნურად ვთვლი!“
მზე (თინათინი) ეუბნება: „ყველა ჩემი გულის სურვილი ამიხდა: ჯერ ერთი, შენ მშვიდობით მოხვედი, დაკარგულის მპოვნელი. შემდეგ, სიყვარულის ზრდა გაქვს, ჩემგან დანერგილის. ვიპოვე გულის წამალი, აქამდე დამწვარის!
საწუთრო ადამიანს ყველას ტაროსივით ხვდება: ზოგჯერ მზეა და ზოგჯერ ცა რისხვით ქუხს. აქამდე ჭირი იყო ჩემზე, ახლა კი ეს სიხარული მხვდება. რადგან ქვეყნიერებას შვება აქვს, რატომ უნდა შეწუხდეს ვინმე?
შენ არ უნდა გატეხო კარგი აღთქმა და ფიცი. უნდა შეასრულო მოყვარის მტკიცე სიყვარული. უნდა ეძებო მისი წამალი და იცოდე, რაც არ იცი. ჩემი თქვი, რა ვქნა დაბნელებულმა, მზე თუ მიმეფარება, მიწას?“
ყმამ (ავთანდილმა) უპასუხა: „სიახლოვით შვიდ ჭირს რვა დავუმატე. უსარგებლოა გაციებულის გასათბობად წყლის ბერვა. უსარგებლოა სიყვარული, ქვემოდან კოცნა, მზის წვერვა. თუ მოგეახლები, ერთხელ ვაი, რა მოგშორდები, ათასჯერ ვაი!
ვაითუ გავიჭრა, გაჭრილს სად, საწყალო, სამი ალი დამწვავს! გული ისრის სამიზნეა, მონადირის საიდუმლო იარაღი. ჩემი სიცოცხლის დრო დღეიდან დამალული ჩანს. დამალვა მინდა, მაგრამ გასრულდა ტანჯვის დამალვის ჟამი!
მესმა თქვენი ნათქვამი, გავიგონე, რაც ბრძანეთ! ვარდს ქაცვი მოაპოვნებს, ეკლებს რატომ უნდა ვეფხანო! მაგრამ, მზეო, თავი მზეს ჩემთვის სრულად დაამსგავსე, სიცოცხლის იმედის ნიშანი რა წამატანე!“
ყმა ტკბილი და ტკბილად მოლაპარაკე, სიკეთის გამკეთებელი, ამაზე ესაუბრება, როგორც აღმზრდელი აღზრდილს. ქალმა (თინათინმა) მისცა მარგალიტები, შეუსრულა მისი სურვილი. ღმერთმა ქნას და გაუსრულდეს ეს დღევანდელი სიხარული!
რა სჯობს, როცა ადამიანი შავ თმას ბროლსა და ლალს (კანსა და ტუჩებს) შეურევს, ან ბაღში ალვის ხეს საროსთან ახლოს დარგავს, მორწყავს, მოუვლის. მის მჭვრეტელს გაახარებს, ვერმჭვრეტელს კი დაამწუხრებს! ვაი მოყვარისგან გაყრილს, ვაი მას, ვაი მას!
მათ ყველა სიხარული მიხვდათ ერთმანეთის ცქერით. ყმა (ავთანდილი) წამოვიდა გაყრილი, გულით შეშლილი მიდის. მზე (თინათინი) სისხლის ცრემლებით ტირის, ზღვაზე მეტად. ამბობს: „ვერ გაძღა ქვეყნიერება, ვაი, ჩემი სისხლის დაღვრით!“
ყმა წავიდა სევდიანი, მკერდს იცემს, ამიტომ ილევა. რადგან ადამიანს მიჯნურობა ატირებს და აგიჟებს. როცა ღრუბელი მიეფარება, მზე დედამიწას აჩრდილებს. მისი მოყვარის მოშორება კვლავ აბნელებს, არ ანათებს.
სისხლმა და ცრემლმა ერთად ლოყა ღარ-ღარად აქცია. ამბობს: „მზე ჩემგან თავის დასადებად აღარ არის საკმარისი. მიკვირს, თუ გული ალმასია, შავმა წამწამმა რატომ დაღარა! სანამ არ გნახავ, ქვეყნიერებავ, აღარ მინდა სიხარული!
ვინც გუშინ ედემში ნაზარდი ალვის ხე დარგო, მორწყო, მოუარა, დღეს საწუთრომ ლახვარსა და დანას მიმცა. დღეს გული უშრეტ ცეცხლს ბმით დამიბა. ახლა მივხვდი, ქვეყნიერების საქმე ზღაპარია და ტყუილი!“
ამას მოთქვამს, ცრემლებს აფრქვევს, კანკალებს და თრთის. გულამოსკვნით, ოხვრა-სულთქმით ტანს ხრის, იტანჯება. საყვარლის სიახლეს მოშორება ამწარებს. ვაი, საწუთრო ბოლოს თავს აწვალებს და ატანჯავს!
ყმა მივიდა, საწოლზე დაჯდა, ზოგჯერ ტირის და ზოგჯერ ბნელდება. მაგრამ გონებით საყვარელთან ახლოსაა, არ სწყდება. როგორც მწვანილს თრთვილისგან, სახეს ფერი აკლდება. ხედავთ, ვარდს უმზეობა როგორ მალე ეტყობა!
გული დაწყევლილია ადამიანის, ხარბი და გაუმაძღარი. გული ზოგჯერ ყველა ჭირის ამტანია, ლხინის მსურველი. გული – ბრმა, ხედვის ურჩი, თავად ვერაფრის გამზომელი. ვერც სიკვდილი პატრონობს მას, ვერც სხვა რომელიმე პატრონი!
როცა გულს გულის სიტყვები უთხრა, მან მარგალიტები მოიხსნა, იმ მზის (თინათინის) სამკაულები, იმ მზის მკლავზე ნაბამი, იმ კბილების შესატყვისი. პირი დაადო და აკოცა, ცრემლი სდის, როგორც ბისონი (მდინარე).
როცა გათენდა, კაცი მოვიდა, მომკითხავი, დარბაზში მომხმობი. ყმა წავიდა ამაყი, ნაზი, გამოღვიძებული, ძილნაკრთობი. ერთმანეთს ეჯარებიან, დგას მჭვრეტელთა სწრაფი ჯარი. მეფე მინდორში ემზადებოდა, მოემზადა დაბდაბების ხმა.
მეფე ცხენზე შეჯდა, მაშინდელი ზარი ახლა როგორ ითქმის! ქოს-დაბდაბების ცემისგან ყურებს სიტყვა არ ესმოდა. ქორები მზეს აბნელებდნენ, ძაღლების რბოლა ყველგან იყო. იმ დღეს მათგან დაღვრილი სისხლი ველებს მოედინებოდა!
ინადირეს, დაბრუნდნენ მხიარულნი, მინდორში ნასიარულნი. შეიყვანეს დიდებულები, თავადები და მთელი ჯარი. დასხდნენ, დახვდათ მოკაზმული სკამები და სუფრები. ჩანგი ჩაღანას ხმას აძლევს, მომღერლები ნასიამოვნები იყვნენ!
ყმა (ავთანდილი) მეფესთან ახლოს იჯდა, ეკითხებოდა, ესაუბრებოდა. ტუჩებიდან ბროლი და ლალი (კანი და ტუჩები) მოჩანდა, კბილებიდან ელვა ჰკრთებოდა. ახლოს ისხდნენ ღირსეულები, უსმენდნენ, შორს ჯარი იკრიბებოდა. უტარიელის ხსენებას არავინ ბედავდა.
ყმამ რაც არავის უთხრა, კითხვას ვინ გაბედავდა? მართალია, საუბარს აძვირებდა, ძვირად ღირდა. სმა დასრულდა, გაიყარნენ, ყმა წავიდა, უჭირდა. ვეღარ გაუძლო, გული აუჩუყდა, აუტირდა.
ყმა მივიდა გულმოკლული, ცრემლი ველებს მოედინებოდა. მართლაც, მისივე სიყვარული უშლიდა თვალწინ. ზოგჯერ დგება, ზოგჯერ წვება, ხელს რატომ უნდა დაეძინა! რაც არ უნდა ეთხოვა მოთმინება, გულმა ვის მოუსმინა!
წევს, ამბობს: „გულს სასიხარულო რაღა დავუსახო? მოგშორდი, ედემში ნაზარდო ლერწმის ტანო და ხეო. შენს მჭვრეტელთა სიხარულო, ვერმჭვრეტელთა საწყალობელო. ცხადად ნახვას არ ვარ ღირსი, ნეტავ სიზმრად მაინც გნახო!“
ამას მოთქვამს ტირილით, ცრემლის დასაღვრელად. კვლავ გულს ეუბნება: „მოთმინება სიბრძნის წყაროს ჰგავს. არ მოვითმინოთ, რა ვქნათ, სევდას, მითხარი, რა მოვუგვაროთ? თუ სიხარული გვინდა ღვთისგან, ჭირიც უნდა შევიწყნაროთ“.
კვლავ ამბობს: „გულო, რაც არ უნდა გსურდეს სიკვდილი, სჯობს სიცოცხლის გაძლება, მისთვის თავის დადება. მაგრამ დამალე, არ გამოჩნდეს შენი ცეცხლის კვლავ გაჩენა. მიჯნურს არ შეეფერება მიჯნურობის გამჟღავნება!“