ავთანდილი მიდიოდა და თავისთვის ლაპარაკობდა, სავსე მთვარესავით ლამაზი იყო. თინათინის ფიქრები მის გულს ანუგეშებდა. ის ამბობდა: „სიცრუევ, მოგშორდი! ვაი, ამ წუთისოფლის ბორკილებს! შენ გაქვს წამალი, რომელიც ჩემს ჭრილობას განკურნავს.“
„რატომ წვავს ჩემს გულს მუდამ გმირთა სამი ალის სიცხე? რატომ გამიხდა გული კლდის ტალახივით, სამი ლახვრისგან დაჭრილივით? ლახვარს არ შეუძლია სამი ლახვრის ჭრილობის დატოვება, შენ ხარ მიზეზი, რომ სამყარო ასე გამიმწარდა.“
ავთანდილი მარტო მიდიოდა ზღვის პირას ოთხი მონით. ის ტარიელის განკურნების წამალს ეძებდა ყველა შესაძლო ხერხით. დღისით და ღამით ტიროდა და ცრემლების ნაკადს ღვრიდა. მისთვის მთელი ქვეყანა ჩალის ფასი იყო, თავისივე ჩალის წონით.
სადაც კი ნახავდა, ელაპარაკებოდა ზღვის პირას მყოფ მგზავრებს. ეკითხებოდა იმ მზის (ნესტანის) ამბავს. დღეები გაბრაზებული და მოწყენილი გაატარა. უცებ ქედს გადასცდნენ და დაინახეს აქლემები, რომლებსაც ტვირთი ეკიდათ. ქარავნის ხალხი ზღვის პირას იდგნენ, შეწუხებულები.
იქ უამრავი ქარავანი იდგა ზღვის პირას. ისინი შეწუხებულები და ნაღვლიანები იყვნენ, ვერც მიდიოდნენ, ვერც ჩერდებოდნენ. ყმა ავთანდილმა მათ სალამი მისცა, მათ კი ქება შეასხეს. ავთანდილმა ჰკითხა: „ვინ ხართ, ვაჭრებო?“ მათ საუბარი დაიწყეს.
ქარავნის უხუცესი იყო უსამი, ბრძენი კაცი. მან ავთანდილს სრული ქება შეასხა, დალოცა და კარგი ზნე გამოავლინა. უთხრეს: „ხმელეთის სინათლეო, შენ მოხვედი ჩვენს დასახმარებლად. ჩამოდი და მოგახსენებთ ჩვენს ამბავსა და საქმეს.“
ავთანდილი ჩამოვიდა. მათ უთხრეს: „ჩვენ ბაღდადელი ვაჭრები ვართ, მაჰმადის სჯულის მიმდევრები, არასოდეს გვისვამს მაჭარი. ზღვების მეფის ქალაქში სავაჭროდ ჩამოვედით. საქონლით სავსე, მდიდარნი ვართ, არ გვაქვს ნაყიდი ლარი (ძვირფასი ქსოვილი).“
„ჩვენ აქ, ზღვის პირას, უსულოდ მწოლიარე კაცი ვიპოვეთ. ვუშველეთ, ენა მოეცა და ლაპარაკი შეძლო. ვკითხეთ: „ვინ ხარ, ღარიბო, რა საქმე გაქვს?“ მან გვითხრა: „თუ შეხვალთ, დაგხოცავენ; მე კიდევ ცოცხალი ვარ?!“
„თქვა: „ქარავანი ეგვიპტიდან გამოვემართეთ ხალხით. ზღვაში შევედით მრავალფეროვანი ტვირთით სავსენი. იქ მეკობრეებმა დაგვხოცეს ძელითა და სახნისის წვერით. ყველაფერი დაიკარგა, არ ვიცი, აქ როგორ მოვედი!“
„ლომო და მზეო, ეს არის ჩვენი აქ დგომის მიზეზი. დაბრუნებით უზომო ზიანი მოგვადგება. თუ შევალთ, შეიძლება დაგვხოცონ, ომის ძალა არ გვაქვს. ვერც ვდგავართ, ვერც წავსულვართ, გადარჩენის საშუალება წაგვსვლია.“
ყმამ უთხრა: „ვინც ნაღვლობს, ამაოა და ამაოდ ცდება! რაც ზეციდან მოვა, მომავალი არ აგვცდება. მე თქვენს სისხლს ჩემს თავზე ვიღებ, შემოვისხამ, თუნდაც დამწვას. ვინც გებრძვით, ჩემი ხმალი თქვენს მტრებს გაანადგურებს.“
ქარავნის ხალხი დიდი სიხარულით აივსო. თქვეს: „ეს ჭაბუკი ყმა ჩვენნაირი მორცხვი არ არის. მას თავისი თავის იმედი აქვს, ვიყოთ მშვიდი გულით.“ შევიდნენ, ჩასხდნენ გემზე და ზღვის პირას გაემართნენ.
კარგი ამინდით იარეს, არ გაჭირვებიათ. ავთანდილი, მათი მამაცი მცველი, წინ მიუძღოდა. გამოჩნდა მეკობრეების გემი ძალიან გრძელი დროშით. იმ გემს გემების დასამსხვრევად ძელი ჰქონდა სახნისით.
ყვიროდნენ და მოდიოდნენ, იძახდნენ და საყვირს უკრავდნენ. ქარავანი შეშინდა მათი ლაშქრის სიდიდით. ყმამ უთხრა: „ნუ გეშინიათ მათი თავხედობის. ან ყველას დავხოცავ, ან დღეს ჩემი სიკვდილია.“
„ბედისწერის გარეშე ვერაფერს მიზამენ, თუნდაც მთელი ხმელეთის ჯარები შემებნენ. თუ ბედისწერაა, არ გადავრჩები, ლახვრები ჩემთვის მზადაა. ვერ გადამარჩენენ ვერც ციხეები, ვერც მეგობრები, ვერც ყმები. ვინც ეს ასე იცის, ჩემსავით გულოვანია.“
„თქვენ, ვაჭრებო, მშიშრები ხართ და ომის უცოდინარები. შორიდან ისრებით არ დაგხოცონ, ჩაკეტეთ კარები. მარტო მნახეთ, როგორ შევებრძოლები, როგორ გამოვიყენებ ლომის მკლავებს! ნახეთ მეკობრეების გემის სისხლი, როგორ დაიღვრება.“
ტანზე აბჯარი ჩაიცვა, ვეფხვივით სწრაფი მოძრაობით. ერთ ხელში რკინის კეტი ეჭირა. გემის თავზე უშიშარი გულით დადგა. მტრები ხმლით დახოცა, ისე, როგორც მჭვრეტელები უყურებენ.
ის ლაშქრები ყვიროდნენ, მათი ხმა არ წყდებოდა. დაარტყეს ძელი, რომელსაც ზედ სახნისი ედო. ყმა გემის თავზე უშიშრად იდგა, არ შეშინებულა. კეტი დაარტყა, ძელი გატეხა, ლომის მკლავი არ მოუდრკებოდა.
ძელი გატყდა და ავთანდილი დარჩა, გემი არ დაუმსხვრევია. ის ლაშქრები შეშინდნენ, გაქცევის გზას ეძებდნენ. ვეღარ გაექცნენ, ავთანდილი, მტრების გამანადგურებელი, აქეთ-იქით გადახტა. არ დარჩა ცოცხალი კაცი, რომელიც მან არ დახოცა.
ის ლაშქრებს უშიშრად ხოცავდა, როგორც თხებს. ზოგს გემზე ანარცხებდა, ზოგს ზღვაში ყრიდა. ერთმანეთს ესროდა, რვა ცხრას ურტყამდა და ცხრა რვას. დაჭრილები მკვდრებს შორის იმალებოდნენ, ხმას არ იღებდნენ.
მისი ომი ისე გაუმარჯვდა, როგორც მის გულს სურდა. ზოგმა უთხრა: „ნუ დაგვხოცავ, შენს სჯულს გეფიცებით!“ არ დახოცა, დაიმონა, რაც დაჭრილი გადარჩა. მართლად ამბობს მოციქული: „შიში სიყვარულს ქმნის.“
კაცო, ნუ იქადნი ძალას, ნუ იქებ თავს მთვრალივით! არაფერს გარგებს ძლიერება, თუ ღვთის ძალა არ შეგეწევა! დიდ ხეებს მოერევა, პატარა ნაპერწკალი დაწვავს. ღმერთი გფარავს, სწორად გაჰკვეთს, შეშას დაარტყამ თუ ხმალს.
იქ ავთანდილმა მათი უამრავი ძვირფასი ნივთი ნახა. გემი გემს მიაყენა და ქარავანს დაუძახა. უსამმა ავთანდილი მხიარული ნახა – გაუხარდათ, არ მიუახლოვდნენ. ქება შეასხეს და დიდი სასახლეები დაუგეგმეს.
ავთანდილის მაქებელთ ათასი ენა რომ ჰქონოდათ! ვერც კი იტყოდნენ, როგორ ლამაზად იბრძოლა. ქარავანმა იხმაურა, თქვეს: „უფალო, მადლობა შენ! მზემ შუქი მოგვადგა, ბნელი ღამე გაგვითენა.“
მიეგებნენ, კოცნიდნენ თავს, პირს, ფეხებს, ხელებს. უსაზღვრო ქება შეასხეს იმ ლამაზს, საქებარს. მისი დანახვა ბრძენ კაცსაც გააგიჟებს, როგორც ხელს: „შენგან გადავრჩით ჩვენ ყველანი ამხელა ძნელ ფათერაკს.“
ყმამ უთხრა: „მადლობა ღმერთს, შემოქმედს, არსებათა შემქმნელს, ვისგანაც ზეციური ძალები აქაურ საქმეებს აგვარებენ. ის აკეთებს ყველაფერს, დაფარულსაც და ზოგჯერ ცხადსაც. ყველაფრის დაჯერება გვმართებს, ბრძენი ენდობა მომავალს.“
„ღმერთმა ამხელა სულს თქვენი სისხლი გაპატიათ. მე, საწყალი, რა ვარ? უბრალო მიწა; ჩემით რას ვიზამდი? ახლა დავხოცე თქვენი მტრები, შევასრულე, რაც ვთქვი. გემი სრულად საქონლით მომიყვანია, როგორც ძღვენი.“
მართლაც, კარგ ყმას, როცა ომი გაუმარჯვდება, ამხანაგებისთვის უკეთესია, ვინც მას თან ახლდა. ულოცავდნენ, აქებდნენ, მათ ასე მყოფებს უკვირდათ. დაჭრილობა უხდებოდა, ცოტა რამ დაშავებოდა.
ის მეკობრეების გემი იმ დღეს ნახეს, არ ასულან. იქ დადებული საგანძური როგორ დათვალეს! თავიანთ გემზე გადმოიტანეს, გემი სრულად დაცალეს. დალეწეს და ზოგი დაწვეს, შეშა დრამად არ გაცვალეს.
ავთანდილს უსამმა ვაჭრების შემოთვლილი სიტყვები მოართვა: „შენგან ვართ გამაგრებულნი, ჩვენც გვაქვს ამის აღზრდილობა. რაც გვაქვს, შენია, ამას კამათი არ უნდა. რასაც მოგვცემ, გვიბოძე, აქ შეკრება მოგვიწყვია.“
ყმამ შეუთვალა: „ჰე, ძმებო, წეღანაც მომისმენია, ღმერთს შეესმა, რაც თქვენს თვალთაგან ცრემლი მოედინებოდა. მან გადაგარჩინათ; მე რა ვარ? მე, საწყალი, რით განგკურნე! რა გინდათ მომცეთ, რას ვუზამ? მე ვარ და ჩემი ცხენია!“
„მე თუმცა რაც მინდოდა დასადები საგანძური, ჩემსაც მქონდა უამრავი, უსახო ლარი და ქონება. რას ვუზამ თქვენსას? რად მინდა? მხოლოდ თქვენი თანამგზავრი ვარ. სხვაგან სხვა საქმე მაქვს, თავის გასაწირავი.“
„ახლა რაც აქ ვიშოვე, დაუთვლელი საგანძური, რაც ვისაც გინდათ, წაიღეთ, არავის არაფერს დავმალავ. ერთს გთხოვთ, მთხოვეთ არასაკრძალავი სათხოვარი: საქმე მაქვს თქვენ შორის, თავის დასამალავი.“
„ჩემს დროს ნუ იტყვით თქვენს პატრონობას. თქვით: „ჩვენი თავადია“-თქო, ნუ მიწოდებთ ჭაბუკს. მე სავაჭრო ტანსაცმელს ჩავიცვამ, ვაჭრობას დავიწყებ. თქვენ შეინახეთ ჩემი ნამუსი, თქვენს და ჩემს ძმობას!“
ეს საქმე ქარავანს ძალიან გაუხარდა. მოვიდნენ და თაყვანი სცეს, უთხრეს: „ჩვენი იმედია, რაც სათხოვარი ჩვენ გვმართებდა, ის თქვენვე გითხოვიათ. მას ვემსახუროთ, ვისი სახეც მზის სახედ გამოგვიცდია.“
იქიდან წავიდნენ, იარეს, არც თუ დიდხანს გაჩერებულან. მიაღწიეს კარგ ამინდს, მუდამ კარგად მიდიოდნენ. ავთანდილს აქებდნენ, ქებას შეასხამდნენ. იმ მარგალიტს, იმ ყმას, კბილების ფერს, ძღვნიდნენ.
**ამბავი ავთანდილისაგან გულანშაროს მისლვისა (ამბავი ავთანდილის გულანშაროში ჩასვლისა)**
ავთანდილმა ზღვა გაიარა, მიდიოდა მოხდენილი ტანით. ნახეს ქალაქი, გარშემორტყმული ბაღების ტყით, უცხო გვარის ყვავილებით, უამრავი ფერით. იმ ქვეყნის სილამაზეს როგორ გადმოგცემ, რითი!
იმ ბაღების პირას გემი სამი თოკით დააბეს. ავთანდილმა ვაჭრის ტანსაცმელი ჩაიცვა, სკამზე დაჯდა. მოიყვანეს მზიდავი კაცები, დაქირავებულნი ფულით. ის ყმა ვაჭრობს, თავადობს და ამით თავს მალავს.
მოვიდა მისი მებაღე, რომელსაც ბაღი ეკუთვნოდა. ის ყმას უყურებდა აღფრთოვანებით, მის ელვარე სახეს. ავთანდილმა დაუძახა და ელაპარაკა იმ კაცს, რომელიც არ ცდებოდა სიტყვებში: „ვისნი ხართ, ვინ ხართ, რა ჰქვია აქ მჯდომ მეფეს?“
„წვრილად მითხარი ყველაფერი,“ – ყმა იმ კაცს ელაპარაკება, – „რა ლარია უფრო ძვირი, ან იაფად რა იყიდება?“ მებაღემ უთხრა: „ვხედავ, შენი სახე მზის სახესავით მეჩვენება. რაც ვიცი, მართლად გეტყვი, ტყუილი არ გეცოდინება.“
„ეს არის ზღვათა სამეფო, თავისი ათი სავალით. თვით გულანშარო ქალაქია, სავსე მრავალი სილამაზით. აქ მოდის ყველაფერი ლამაზი, ზღვა-ზღვა გემით მავალი. მელიქ-სურხავი მეფობს, სრული სმითა და ქეიფით.“
„აქ მოსვლით ახალგაზრდავდება, კაციც რომ ბერი იყოს: სმა, გახარება, თამაში, მუდამ არის სიმღერები. ზამთარ-ზაფხულ თანაბრად გვაქვს ფერად-ფერადი ყვავილები. ვინც გვიცნობს, გვინატრებს, მტრებიც კი.“
„დიდი ვაჭრები ასეთ სარგებელს ვერ პოულობენ: ყიდიან, ყიდულობენ, იგებენ, აგებენ. ღარიბი ერთ თვეში გამდიდრდება, სავაჭროებს ყველგან აგროვებენ. უქონელები ერთ წლამდე საქონელს ინახავენ.“
„მე ვარ უსამის მებაღე, ვაჭართა უხუცესის. ამასაც გეტყვი, მისი წესის ამბავს: თვით ეს ბაღი მისი საკუთრებაა, თქვენი დღევანდელი სადგომი. პირველ რიგში მას ეკუთვნის ყველაზე ლამაზი ნივთების ჩვენება.“
„როცა დიდი ვაჭრები შემოვლენ, მას ნახავენ და ძღვენს მიართმევენ. აჩვენებენ, რაც აქვთ, სხვაგან ლარს ვერ გახსნიან. ყველაზე ლამაზებს სეფედ დასვამენ, ფასს იქვე დაუთვლიან. მათ მაშინვე ათავისუფლებს, როგორც სურთ, ისე ყიდიან.“
„თქვენნაირ საპატიო სტუმრებს მათ ეკუთვნით გამოსვენება. დამყენებლებს უბრძანებს, ვისაც ეკუთვნის დაყენება. ახლა ის აქ არ არის, რას მარგებს მისი ხსენება! თქვენი გამოსვლა და წაყვანა მას ეკუთვნის, თქვენი ქება.“
„ფატმან ხათუნი შინ არის, მისი ცოლი. პურად კარგი მასპინძელი, მხიარული, არამკაცრი. მას ვაცნობებ თქვენს მოსვლას, წაგიყვანთ, როგორც თავისას. წინ კაცებს გამოგაგებებს, ქალაქში დღისით, ნათლად შეხვალ.“
ავთანდილმა უთხრა: „წადი, ისე მოიქეცი, როგორც გინდა.“ მებაღე გარბის, ახარებს, ოფლი მკერდამდე ჩასდის. ხათუნს უთხრა ამბავი: „მე ეს მითხრეს: ყმა მოვა, მისი მჭვრეტელთა შუქები მზესავით გამოცდილია.“
„ვიღაც ვაჭარი, დიდი ქარავნის პატრონი, საროს ხესავით ნაზარდი და შვიდი დღის მთვარევით ლამაზი. უხდება ვაჭრის სამოსი და ძოწისფერი მოსასხამი. მან დამიძახა, მკითხა ამბავი და ლარების გაყიდვის წესი.“
ფატმან ხათუნს გაუხარდა, ათი მონა გააგება. ქარვანსრა მოამზადა, მათი ბარგი დააყენა. შემოვიდა ვარდისფერი ლოყებით, ბროლივით და ბადახშივით, მინასავით გამჭვირვალე. მისმა მჭვრეტელებმა ვეფხვს ტოტი, ლომს კი თათი დაუხატეს (ანუ უძლიერესი შეადარეს).
ხმაური ატყდა, ქალაქის მთელი ხალხი შეიკრიბა. აქეთ-იქით იჯდნენ: „ვუყუროთ ამას მშვიდად!“ ზოგნი ნდომით აღფრთოვანებულნი იყვნენ, ზოგნი სულწასულნი. მათმა ცოლებმა ქმრები შეიძულეს, ქმრები კი გაბრაზებულები დარჩნენ.
ფატმანი, უსამის ცოლი, კართან შეეგება. მხიარულმა მიესალმა, სიხარული გამოავლინა. ერთმანეთი მოიკითხეს, შევიდნენ და შინ დასხდნენ. ფატმან ხათუნს მისი მოსვლა, როგორც მივხვდი, არ ეწყინა.
ფატმან ხათუნი თვალად მოხდენილი, არახალგაზრდა, მაგრამ მხნე, ნაკვთად კარგი, შავგრემანი, მსუქანი სახით, არ გამხდარი. მუსიკოსებისა და მომღერლების მოყვარული, ღვინის მსმელი. ბევრი ძვირფასი სამოსი და მოსასხამი ჰქონდა.
იმ ღამეს ფატმან ხათუნმა ძალიან კარგად უმასპინძლა. ყმამ ლამაზი ძღვენი უძღვნა, მიმღებლებმა თქვეს: „კარგია.“ ფატმანის მასპინძლობა ღირსეული იყო, ღმერთმა არ დაკარგა. სვეს და ჭამეს, დასაწოლად ყმა ღამით გავიდა.
დილით ყველა ლარი აჩვენა, გაახსნევინა. ლამაზები სეფედ დაალაგა, ფასიც დაათვლევინა. ვაჭრებს უთხრა: „წაიღეთ,“ – აჰკიდა, გააწევინა, – „თქვენ როგორც გინდათ, ისე ვაჭრობდით, ნუ გამაცხადებთ, მე ვინ ვარ.“
ყმა ვაჭრულად იმოსება, არ იცვამს არაფერს თავისას. ზოგჯერ ფატმანის მსახურია, ზოგჯერ ფატმანის კუთვნილება. ერთად სხედან, ელაპარაკებიან არამკაცრ საუბრებს. ფატმანს მისი არყოფნა კლავდა, როგორც ვინმეს თავისი საყვარლის არყოფნა.
**ფატმანისგან ავთანდილის გამიჯნურება (ფატმანის ავთანდილისადმი შეყვარება)**
სჯობს ქალისგან შორს ყოფნა, ვისგანაც როგორ მოითმენ: გიღალატებს და გიბრძანებს, გენდობა და მოგენდობა. მართლაც უცებ გიღალატებს, გაწყვეტს, რაც დაწყებულია. ამიტომ ქალს არაფერი არ უნდა ენდო.
ფატმან ხათუნს ავთანდილისადმი გულში სურვილი გაუჩნდა. სიყვარული მეტისმეტად მოემატა, ცეცხლივით წვავდა. დამალვას ცდილობდა, მაგრამ ტანჯვას ვერ მალავდა. ამბობდა: „რა ვქნა, რა მეშველება?“, ტიროდა, ცრემლებს ღვრიდა.
„პირდაპირ ვუთხრა, ვაითუ გაბრაზდეს, შეხედვაც კი გამიძვირდეს! თუ არ ვეტყვი, ვეღარ გავძლებ, ცეცხლი უფრო გამიძლიერდება. ვთქვა და მოვკვდე, ან გადავრჩე, ერთი რამე მომივიდეს. მას მკურნალი ვერ განკურნავს, თუ არ ეტყვის, რაც სტკივა.“