ამბავი ნესტან-დარეჯანის ქაჯების მიერ შეპყრობისა
ოჰ, წუთისოფელო, შენი სიცრუით სატანას ემსგავსები! ვერავინ ჩასწვდება შენს მუხთლობას. სად გააქრე მზესავით ნათელი სახე? ამიტომაც ვხედავ, რომ ბოლოს ყველაფერი უდაბნოდ იქცევა.
ფატმანი ამბობს: „მზე, მთელი დედამიწის მანათობელი, მომშორდა. ჩემი სიცოცხლე და სულდგმულობა, ყველაფერი, რაც ჩემი ხელით შევიძინე, გაქრა. მას შემდეგ განუწყვეტლივ მტანჯავს ცხელი ცეცხლი. ვერ ვიშრობ ცრემლების წყაროს, რომელიც ჩემი თვალებიდან მოედინება.
სახლი და შვილიც კი შემძულდა. უგულოდ ვიჯექი. ფხიზელი მასზე ვფიქრობდი, დაძინებისას კი სიზმარში ვხედავდი. უსენმა, რომელმაც ფიცი გამტეხა, უსჯულოთა წესით მომექცა. დაწყევლილი პირით დაწყევლილს ვერ მიმიახლოვდება.
ერთ დღეს, საღამოს, მზე ახალი ჩასული იყო. დარიჯანის კარებთან ვიდექი, ხანის სახლის კარი ჩანდა. მასზე ვფიქრობდი და სევდა მკლავდა. ვთქვი: „დაწყევლილი იყოს ყოველი მამაცი კაცი, ვინც ზეციდან არის მოვლენილი“.
სადღაციდან მოვიდა ღარიბი მონა სამ თანამგზავრთან ერთად. მონა მონურად იყო ჩაცმული, სხვები – მგზავრული, უბრალო სამოსით. მოიტანეს სასმელ-საჭმელი, ქალაქში ფულით ნაყიდი. სვამდნენ, ჭამდნენ და საუბრობდნენ, მხიარულად ისხდნენ.
მე ვუყურებდი და ვუჭვრეტდი. მათ თქვეს: „კარგად გავერთეთ, მაგრამ ჩვენ აქ უცხოები შევიკრიბეთ. არც კი ვიცით, ვინ ვინ ვართ, ან საიდან მოვდივართ. საჭიროა, ერთმანეთს ჩვენი ამბავი მოვუყვეთ“.
სხვებმა თავიანთი ამბავი მოყვეს, როგორც მგზავრთა წესია. მონამ უთხრა: „ჰე, ძმანო, რაღაც განსაკუთრებული განგებაა: მე მარგალიტს მოგიმკით, თქვენ კი ქვრიმი დათესეთ. ჩემი ამბავი თქვენს ამბებზე უკეთესია.
მე ვარო მონა მაღალი მეფისა, ქაჯების მფლობელისა. მათ სენი შეეყარათ, რომელიც მათ ანადგურებდა: მოგვიკვდა ქვრივთა შემწე, ობოლთა შემწყნარებელი. ახლა მის შვილებს და მის მშობელს, რომელიც მასზე უკეთესია, ზრდის.
დულარდუხტი ქალია, მაგრამ კლდესავით მაგარია. ვისაც ის არ დაჭრის, მისი ყმა ვერავის დაუჭრია. მას ჰყავს პატარა ძმისშვილები: როსანი და ერთი როდია. ახლა ის ქაჯეთში მორჭმულად ზის, ხედლმწიფეს ეძახიან.
გვესმა ამბავი, რომ ზღვის იქით მისი დის სიკვდილი მოხდა. ვაზირები შეწუხდნენ, შეწყვიტეს გართობა. როგორ ვკადროთო, რომ დავსვათ მისი სახე, რომელიც დედამიწის მნათობია? როშაქი მონაა, ათასობით მონის თავადი.
როშაქმა თქვა: „ვინც არ უნდა მომკლას, მე ტირილს არ დავხვდები. მინდორში წავალ, ვიმეკობრებ, ნადავლით ავივსები. შინ მოვალ ნაშოვარით, მალე მოვასწრებ. მეფე დის დასატირებლად წავიდოდეს, მეც თან გავყვები“.
გვითხრა თავის ხალხს: „წავალ, თან გამომყევით!“ წაგვიყვანა ასი მონა, ყველა მის მიერ არჩეული. დღისით, მზისით ვმეკობრობდით, ღამითაც ფხიზლად ვიყავით. ბევრი ქარავანი გავძარცვეთ, სიმდიდრე ჩვენკენ გადმოვიტანეთ.
მინდორ-მინდორ მოვდიოდით ძალიან ბნელ ღამეს. დიდი სინათლეები გამოგვიჩნდა შუა ველზე. ვთქვით, ნუთუ მზეა, ზეციდან დედამიწაზე ჩამოჭრილი! დაბნეულები ჩვენს განსჯის უნარს მივენდეთ.
ზოგმა ვთქვით: ცისკარია; ზოგმა ვთქვით: მთვარეაო. იმ შეკრებილთაკენ გავემართეთ, ნეტავ ახლოს გვენახა! შორიდან შემოვუარეთ, მივედით, გარს შემოერტყით. იმ ნათლიდან გამოვიდა ხმა, რომელიც ჩვენ გველაპარაკებოდა.
გვითხრა: „ვინ ხართ, ცხენოსანნო? თქვენი სახელები თქვენ თვითონ თქვით; გულანშაროს მოციქული ქაჯეთს მივდივარ, მომერიდეთ!“ ეს რომ გვესმა, მივადექით, ალყად გარს შემოერტყით. მზესავით ნათელი ცხენოსანი დავინახეთ ჩვენი თვალებით.
ვუყურებდით მის ნათელ სახეს, რომელიც ელვასავით ელავდა. მისი ციმციმი მზის მსგავსად ეფინებოდა არემარეს. ნელ-ნელა გვეუბნებოდა რაღაც მშვიდ სიტყვებს. კბილებიდან შუქი ადგებოდა მის შავ ტუჩებს.
კვლავ ვესაუბრეთ იმ მზეს ტკბილად მოლაპარაკე ენით. ის მონა არ იყო, იტყუებოდა, ჩვენ ეს მივხვდით. როშაქმა ქალობა შეატყო, გვერდით მიუახლოვდა ცხენით. აღარ გავუშვით, ჩვენი ხელით დაჭერა ვკადრეთ.
კვლავ ვკითხეთ: „გვითხარი სიმართლე შენი მზესავით ნათელი საქმისა, ვისი ხარ, ვინ ხარ, საიდან მოდიხარ, სიბნელის მანათობელო?“ მან არაფერი გვითხრა, ცხელი ცრემლის წყარო გადმოუშვა. რა საბრალოა სავსე მთვარე, გველის მიერ გადაყლაპული!
არც რაიმე ცხადი ამბავი, არც დასამალი, არაფერი გვითხრა, ვინ იყო, ან ვისგან იყო მოტყუებული. გაბრაზებული გველაპარაკებოდა ჯიუტი, თავის დამცველი, როგორც ასპიტი, რომელიც თავისი მზერით აბრმავებს მჭვრეტელებს.
როშაქმა გვიბრძანა: „ნუ ჰკითხავთ, ახლა სათქმელი არ არის. ამისი საქმე უცხოა, საამბობლად ძნელია. ჩვენი მეფის ბედი ყველასთვის სანატრელია, რადგან ღმერთი მას აძლევს იმას, რაც უფრო საკვირველია.
ეს ღმერთმა ჩვენთვის მოგვიმზადა, რომ მას მივართვათ. მივუტანოთ საჩუქრად, ძალიან დაგვიმადლებს. თუ დავმალავთ, გამოვიაშკარავდებით, ჩვენი მეფე ამაყია. ჯერ მათი შეცოდება, მერე კი დიდი სირცხვილია“.
დავეთანხმეთ, აღარ გავაგრძელეთ თათბირი. დავბრუნდით, ქაჯეთისკენ გავემართეთ, ის წინ წავიყვანეთ. არც არაფერი ვკადრეთ მაშინვე, არც შევეკამათეთ. ის ტიროდა, გულამოსკვნილად ღაწვებზე ცრემლი სდიოდა.
მე როშაქს ვუთხარი: „გამიშვი კვლავ ადრე, თქვენი თანამგზავრი ვარ. ახლა გულანშაროს ქალაქში რაღაც საქმე მაქვს გასაკეთებელი“. მან გამომიშვა, აქ სადღაც მაქვს წასაღები სიმდიდრე. თან წავიღებ და წავალ, მე მათზე ადრე მივალ“.
იმ კაცებს ძალიან ესიამოვნათ მონის ეს ამბავი. მე გავიგონე, ცრემლების ნაკადი შემეშრა, ყველა ნიშანი ვიცანი ჩემი ხსნისა. ცოტა ლხინი მომეცა, დრამის წონის მსგავსი.
მოვიყვანე ის მონა, ახლოს დავსვი ჩემს წინ. ვკითხე: „მითხარი, რას ამბობდი? მეც მინდა გაგონება“. მან იგივე კვლავ მიამბო, რაც იქიდან მომესმა. იმ ამბავმა გამაცოცხლა, სულთმობრძავი გადამარჩინა.
მე ორი შავი მონა მყავს, გრძნეულებით სავსე: უჩინრად მიდიან და მოდიან თავიანთი ხელოვნებით. მოვასხი, ქაჯეთს გავგზავნე, ვუთხარი: „ნუ შეჩერდებით, მაცნობეთ მისი ამბავი თქვენი მოქმედებით“.
სამ დღეში მოვიდნენ, მიამბეს, სწრაფად ებრძოლათ გზას: „მიუყვანიათო მეფესთან, რომელიც ზღვის იქით წავიდა. ვერავინ შეჰხედავს თვალებით, მართლაც მზესავითაა. იქ დაუნიშნავს საცოლედ როსანისთვის, პატარა ყმაწვილისთვის.
როსანს შევრთავთო, – დულარდუხტმა მეფეს უბრძანა, – ჯერ ქორწილისთვის არ მცალია, ახლა გული ცეცხლმოდებულია. დავბრუნდები, დავქორწინდები, ვინც ცის მზესავით არის ქებული“. ციხეში დაუსვამს, ხადუმი მარტო უახლოვდება.
ყველა გრძნეული თან წაუყვანია, რადგან გზა საშიშია, მტრები საომრად მზად არიან. იქ დაუყენებია მეომრები, ვინც უფრო გულოვანია. დაყოვნდება: წასულია, ჯერ ცოტა დროა გასული.
ქაჯთა ქალაქი აქამდე მტრებისგან უბრძოლველია: ქალაქში შიგნით არის მაგარი, მაღალი და გრძელი კლდე. იმ კლდეში შუაში არის გვირაბი, ასაძრომი ხვრელი. იქ არის მარტო ის ნათელი, რომელიც თავის შემხვედრებს წვავს.
გვირაბის კარს ყოველთვის იცავს მამაცი მეომარი. ათი ათასი ჭაბუკი დგას, ყველა ხასები. ქალაქის სამივე კართან – სამი ათას-სამი ათასი. გულო, წუთისოფელმა გაგტანჯა, არ ვიცი, რა გეშველება!“
ეს ამბავი ავთანდილმა, მზესავით ნათელმა და ძლიერმა, როცა მოისმინა, ესიამოვნა, სხვას არაფერი გაუცხადებია. ღმერთს მადლობა შესწირა მშვენიერმა და კეთილშობილმა: „ჩემი სასიხარულო ამბავი მითხრაო ვიღაც ქალმა!“
ფატმანს უთხრა: „საყვარელო, ჩემთვის სასურველი ხარ. შენ სანატრელი ამბავი მომასმინე, არ პირბნელად. მაგრამ ქაჯეთის საქმე უფრო სრულად გამაგონე, ქაჯები ყველა უხორცოა, რამ შექმნა ხორციელად?
იმ ქალის სიბრალული მწვავს და ალს მიდებს, მაგრამ ქაჯები, უხორცონი, რას უშვებიან ქალს, მიკვირს?!“ ფატმანმა უთხრა: „მომისმინე, მართლად გხედავ იქ შეშინებულს. ისინი ქაჯები კი არა, ადამიანები არიანო, ენდობიან მაგარ კლდეს.
ქაჯები სახელად იმიტომ ჰქვიათ, რომ ერთად შეკრებილი ადამიანები არიან, გრძნეულების მცოდნეები, ამაში დახელოვნებულები. ყველა ადამიანის მავნებლები, ისინი არავისგან დაზიანებულნი. მათ შემბმელნი ბრმები და დამარცხებულნი ბრუნდებიან.
ისინი რაღაც საკვირველს აკეთებენ, მტერს თვალებს უბრმავებენ, საშინელ ქარებს აღძრავენ, გემებს ზღვაში ამხობენ. როგორც ხმელეთზე, ისე გარბიან, წყალს სრულიად აშრობენ. თუ მოუნდებათ – დღეს ბნელად აქცევენ, თუ მოუნდებათ – ბნელს ანათებენ.
ამიტომაც ქაჯებს ეძახიან ირგვლივ მყოფნი ყველა, თორემ ისინიც ადამიანები არიან, ჩვენსავით ხორციელები“.
ავთანდილმა მადლობა უბრძანა: „ცხელი ცეცხლები ჩამიქრე. ძალიან მეამა ეს ამბები, ახლანდელი სიტყვები“.
გულით ადიდებს ღმერთს ავთანდილი, ცრემლმორეული; თქვა: „ღმერთო, გმადლობ, რომელიც ჭირთა შემამსუბუქებელი ხარ; ყოფილი, მყოფი, უთქმელი, ყურთაგან მოუსმენელი, შენი წყალობა სწრაფად გადმოგვეფინება ჩვენზე!“
ამ ამბის გაგების გამო ცრემლით ადიდებდა ღმერთს. ფატმანი თავისთვის ეჭვობდა, ამიტომ კვლავ ცეცხლში იწვოდა. ყმა თავის ნამუსს ინახავდა, სიყვარულს იფერებდა. ფატმანი ყელზე ეხვეოდა, მზესავით სახეს კოცნიდა.
იმ ღამით ფატმანს ავთანდილთან წოლით ესიამოვნა. ყმა უნებურად ეხვევა ყელზე ბროლის ყელით. თინათინის გახსენება კლავს, იდუმალი კანკალით ძრწის. გული მხეცად ქცეული აქვს, მხეცებთან ერთად სირბილით.
ავთანდილი მალულად ცრემლს ღვრის, ზღვების შესართავივით მოედინება. შიგნით მელნის მორევში, სადაც გიშრის ნავი ცურავს. ამბობს: „მნახეთ, შეყვარებულნო, მე, ვინც ვარდი ვარ ვისთვის, უმისოდ ნეხვზე ვზივარ ბულბული ყვავივით!“
მისგან დაღვრილი ცრემლები ქვებსაც კი არბილებდა. შავი ტყე აგუბებს, ვარდის ველზე წყალდიდობაა. ფატმანი ამაზე ხარობს, მართლაც ბულბულივით. თუ ყვავი ვარდს იშოვის, თავი ბულბული ჰგონია.
გათენდა. მზე, რომელმაც სოფელს შუქი მოჰფინა, დასაბანად წავიდა. ქალმა მრავალი კაბა, ყაბაჩა, რიდე უძღვნა, მრავალი სურნელოვანი ნივთი, ლამაზი, სუფთა პერანგი: „რაც გინდა, ჩაიცვი, მე არაფერში მომერიდო“.
ავთანდილმა თქვა: „ჩემი საქმე გავაცხადო ამ დღეს!“ ვაჭრული სამოსის ჩაცმა აქამდე ჩვეული ჰქონდა. იმ დღეს ყველა ჭაბუკური სამოსი ჩაიცვა ძლიერ ტანზე, უფრო გალამაზდა, ლომი მზეს დაემსგავსა.
ფატმანმა პური გაამზადა ავთანდილის დასაპატიჟებლად. ყმა შევიდა მოკაზმული, მხიარულად, არ პირბნელად. ფატმანმა ნახა, გაუკვირდა ვაჭრული სამოსის გარეშე. გაუღიმა: „ასე სჯობსო შენთვის, ხელებისთვის სასურველად“.
ფატმანი მის სილამაზეს მეტისმეტად უკვირდა. მან პასუხი არ გასცა, თავისთვის იღიმებოდა: „შეეტყობა, არ მიცნობსო, ისე გაოცებული იყო!“ თუმცა რაღაცას მალავდა, მეტი არაფერი გამოჩნდებოდა.
პური ჭამეს, გაიყარნენ, ყმა მივიდა თავის ოთახში, ღვინონასმული, მხიარული დაწვა, კარგად დაიძინა. საღამოს გაიღვიძა, შუქი ველებს მოეფინა. ფატმანი იხმო: „მოდი, მნახე, მარტო ვარო, ჩემთვის“.
ფატმანი მივიდა, ავთანდილს მისგან ოხვრის ხმა ესმა. ამბობდა: „უეჭველად მომკლავს ალვის ხესავით ტანი, მოდი, ხეო!“ გვერდით დაისვა, ბალიში მისცა თავისი ხალიჩიდან. ვარდის ბაღს ჩრდილავს წამწამების ქოხის ჩრდილი.
ავთანდილმა თქვა: „ჰე, ფატმან, ვიცი, ეს საქმე შენია, შეკრთები ამ ამბავზე, მართლაც გველნაკბენივით. მაგრამ აქამდე სიმართლე ჩემზე არ გსმენია. ჩემი მომკვლელი წამწამები შავი გიშრის ხეებია.
გგონივარ ვიღაც ვაჭარი, ქარავნის პატრონი; მე ვარ სპასპეტი მაღალი მეფე როსტევანისა, დიდი ლაშქრის თავადი, მათთვის შესაფერისი, მაქვს მრავალი საგანძურისა და ზარადხანის პატრონობა.
შენ გიცნობ კარგ მოყვარედ, ერთგულად, სანდოდ. მათ ჰყავთ ერთი ასული, მზე, რომელიც დედამიწას ანათებს, ის არის ჩემი დამწველი და ჩემი დამადნობელი, მან გამომგზავნა, დავტოვე პატრონი, მათი მშობელი.
რომ შენ ქალი გყოლია, მე იმავე ქალის საძებნელად მივლია მთელი ქვეყანა, იმ მზის შემცვლელის საძებნელად; მისთვის გაჭრილი მინახავს, ლომი წევს ფერდაკარგული, თავის გამცუდებლად, თავისი გულისა და ძალის გამო“.
ავთანდილმა ფატმანს ყველაფერი უთხრა თავისი ამბავი, ტარიელის ამბავი, ვეფხის ტყავის ჩაცმა; უბრძანა: „შენ ხარ წამალი ჯერ შენთვის უნახავისა, ხშირი წამწამების, ყორნის ფრთებივით გაშლილის.
მოდი და, ფატმან, დამეხმარე, ვეცადოთ მათ შველას, იქნებ ის მნათობნი შვებას მიეცნენ. ვინც გაიგებს, ყველა ადამიანი ჩვენს ქებას დაიწყებს, იქნებ კვლავ შეხვდნენ შეყვარებულნი ერთმანეთს.
მომიყვანე, ქაჯეთს გავგზავნოთ იგივე გრძნეული მონა, ქალს ვაცნობოთ ყველაფერი, ჩვენგან ცნობილი ამბავი; მანაც გვაცნობოს სიმართლე, გავაკეთოთ მისი გამორჩეული. ღმერთმა ქნას, ქაჯთა სამეფო ჩვენგან დაპყრობილი მოგესმას!“
ფატმანმა თქვა: „დიდება ღმერთს, ისეთი საქმეები მომხვდა, დღეს რომ მესმა ამბები, უკვდავების ტოლფასი!“ მოიყვანა გრძნეული მონა, შავი მართლაც ყორანივით; უბრძანა: „ქაჯეთს გაგგზავნი, წადი, გზები შორი გაქვს!
ახლა გამოჩნდება ჩემთვის შენი გრძნეულების გამოსადეგობა, სწრაფად ჩამიქრე ჩემი ცეცხლების ალი, იმ მზეს უთხარი მისი განკურნების მიზეზი“. მან უთხრა: „ხვალ მოგართმევ ყველა ამბავს, რაც გინდა“.