როცა გათენდა, ავთანდილი მოემზადა და ადრე გავიდა გარეთ. ფიქრობდა: „ნეტავ, ჩემი შეყვარება არავის შემატყოს, დავმალო!“ გულს ევედრებოდა, მოთმინება ეთხოვებოდა: „შენ რა მოიფიქრე, რა მოაგვარე?!“ ცხენზე შეჯდა და ვაზირის სახლისკენ გაემართა, როგორც მთვარე.
ვაზირმა გაიგო ავთანდილის მოსვლა და შეეგება. თქვა: „ჩემთან მზე ამოსულა! ამას მახარებდა დღეს სასიხარულო ნიშანი!“ შეეგება, თაყვანი სცა და სრულყოფილი ქება შეასხა. ასეთი სასურველი სტუმრისთვის მასპინძელიც მხიარული უნდა იყოს.
მასპინძელმა, რომელიც არ იყო უყურადღებო, ცუდი ან უსაქმური, ყმა ავთანდილი ცხენიდან ჩამოსვა. მის ფეხქვეშ ძვირფას ხალიჩებს აფენდნენ და მიწასავით ექცეოდნენ. ყმამ სახლი ისე გაანათა, როგორც მზის შუქი ანათებს სამყაროს. თქვეს: „დღეს ჩვენსკენ ქვემო ბაღიდან ვარდების სურნელოვანი სული მოუბერავს“.
ავთანდილი დაჯდა. მისი შემხედვარეების გული მართლა მას მიჰქონდა. მისი მჭვრეტელები მის გამო ბნედას თავისთვის საქმედ ითვლიდნენ. ბევრჯერ ამოიოხრეს, ათასჯერ და არა ერთხელ. შემდეგ ბრძანეს, რომ ხალხი გაეშვათ და მსახურები გაათავისუფლეს.
როცა მსახურები გაიყარნენ, ყმა ავთანდილი ვაზირს ელაპარაკება. ეუბნება: „შენი საიდუმლო დარბაზში არ დაიმალება. რაც გინდა, რომ მეფემ გააკეთოს, ის გააკეთებს და შენ გესიამოვნება. მომისმინე ჩემი გასაჭირი, მიშველე, რაც შეგიძლია“.
„იმ ყმის ცეცხლი მედება, მისი მწველი წვა მჭირს. მისი სასურველის ნახვის სურვილი მკლავს. მას ჩემთვის სული არ ენანება, შეუზღუდავი სიყვარული უნდა შეზღუდო. მოყვასის სიყვარული უნდა იყოს უხვი და უშურველი“.
„მისი ნახვა ჩემს გულში ბადესავით ჩაიბეჭდა. იქ დარჩა და მოთმინებაც მასთან ერთად დაიმკვიდრა. რადგან ის ახლობლებსაც კი წვავს, ღმერთმა ის მზედ შექმნა. შემდეგ ასმათი ჩემთვის დაზე მეტად დამიახლოვდა“.
„როცა წამოვედი, საშინელი ფიცით შევფიცე: „კვლავ მოვალ, გნახავ ისეთი სახით, რომ მტრებიც კი არ დამწუნებენ. მე შენს ნათელს ვეძებ, შენ კი გულით ბნელი ხარ“. ჩემი წასვლის დროა, ამიტომ ნელი ცეცხლი მწვავს“.
„ყველაფერს მართლად გიყვები, არ ვამბობ სატრაბახო სიტყვას. ის მელოდება და მე ვერ მივსულვარ, ეს მიდებს ცხელ ცეცხლს. ვერ დავარღვევ ფიცს, ვერ ვუღალატებ მეგობარს. სად გაუმარჯვდება კაცს, რომელიც ფიცს არღვევს?!“
„რაც გითხარი, ჩემ მაგივრად როსტანს მოახსენე, მიდი სასახლეში. მისი თავით, ფიცით გეუბნები შენ, ვაზირს, ოსტატს: არ შემიპყრობს, არ დავრჩები, თუ შემიპყრობს, რას მიზამს? მიშველე რამე, გული ცეცხლმა არ დამიჭრას, არც დამიწვას!“
„მოახსენე: „ვინ გაქებს შენ, მეფეო, ყველა პირი, ვინც არ არის მოღალატე? როგორ მეშინია, ღმერთმა, ნათელთა შემოქმედმა, გაცნობოს! მაგრამ იმ ყმამ, ალვის ხესავით ლამაზმა, ცეცხლით დამწვა. გული მაშინვე წამიღო – ვერაფრით ვერ შევინახე – მან“.
„ახლა, მეფეო, უმისობა ჩემთვის სრულიად შეუძლებელია. გული მას აქვს, უგულოს აქ რა გამომივა? თუ რამეს გამოვადგები, პირველ რიგში ხვალვე თქვენ მოგხვდებათ სახელი. თუ ვერაფერს გამოვადგები, გულს დავდებ, ჩემი ფიცი არ გატყდება“.
„ჩემი წასვლა თქვენს გულს არ ეწყინოს, არ დაამწუხროს. ჩემს თავს რაც ღმერთს უნდა, ის მოხდეს. მანვე ქნას და გაგიმარჯვოთ, თქვენი თქვენთანვე დაბრუნდეს. თუ არ დავბრუნდები, თქვენ იმეფეთ, თქვენი მტერი დაძაბუნდეს!“
კვლავ მზესავით ლამაზი ავთანდილი ეუბნება ვაზირს: „მე სიტყვა შევამოკლე. წადი, ეს მოახსენე მეფეს, სანამ ვინმე შევა მასთან. შეევედრე, რომ მშვიდობით გამიშვას და თავი გაიწირე ამისთვის. ასი ათასი წითელი ოქრო შენ ქრთამად მიიღე“.
ვაზირმა სიცილით უთხრა: „ქრთამი შენ გქონდეს, შენია! შენგან ჩემთვის საკმარისი წყალობაა, რომ გზა გამიხსენი. მაგას რა მოვახსენებ მეფეს, რაც ახლა თქვენგან მომისმენია? ვიცი, უცილოდ ამავსებს, სიკვდილი არ იქნება საწყენი“.
„მისი თავით, იქ მომკლავს, ვეჭვობ, წამიც არ დამაცდის! შენი ოქრო შენვე დაგრჩეს, მე, საწყალს, მიწა დამეფაროს. მომკლას, კაცს სიცოცხლის ტოლფასი რაც კი რამ აქვს, ის მოხმაროს! არ ითქმის და ვერც ვიტყვი, რა გინდა ვინ დაგამციროს“.
„გზა არ წავა სიცოცხლის წინააღმდეგ, სიცოცხლე, საწყალო, როგორ გათელო? ის შემიკლებს ან მომკლავს: „ეგ სიტყვა როგორ თქვი?! რატომ არ გაიგონე მაშინვე, რატომ ხარ ასეთი შეშლილი?!“ სიკვდილი სჯობს შეკლებას, ამას ახლავე ვასწავლი ჩემს თავს“.
„თუ მეფეც გაგიშვებდა, თვითონ ლაშქარი რატომ უნდა გაბრაზებულიყო? რატომ გაგიშვან, რატომ დაღონდნენ, ან მზეს რატომ მოშორდნენ? შენ რომ წახვიდე, ჩვენი მტრები გაგვთამამდებიან, გაგვისწორდებიან. ეგრე არ მოხდება, როგორც ჩიტები არ ქორწინდებიან“.
ყმა ატირდა, ცრემლით უთხრა: „უნდა, რომ დანა გულში ვიცე! ჰე, ვაზირო, გეტყობა, სიყვარული არ იცი. ან სხვაც არ გინახავს მეგობრობა და არც ფიცი. თუ გინახავს, უმისოდ ჩემი სიხარული როგორ დამიმტკიცებ?!“
„მზე დაბრუნდა, არ ვიცოდი, მზეს რამ უნდა დააბრუნოს! ახლა ვუშველოთ, გვიჯობს, ის დღეს ჩვენს ნაცვლად გაგვითბობს. ჩემი არავინ იცის ჩემსავით, რა მამწარებს, რა მატკბობს. უაზრო კაცების საუბარი კაცს მეტად ამწუხრებს“.
„მეფე ან მისი ჯარი, ნეტავ, რას მიზამენ?! ახლა თითქოს შეუჩერებლად უცნობი ცრემლები მდის. სჯობს წავიდე, არ დავარღვიო, კაცს ფიცები გამოსცდიან. მისგან უნახავი ჭირები, დიდად, ვის უნდა გადაეხადა?!“
„ახლა, ვაზირო, მაგ სახეს გული შეკრული როგორ მოგითმენს? რკინა, ჩემი შემცვლელი, უნდა გადნეს, არ გამაგრდეს. ვერ გადავიხდი მის ცრემლებს, თვალებიდან მდინარეებიც რომ მდიოდეს. მომეხმარე, ნუთუ ჩემგან დახმარება შენც გინდა“.
„თუ არ გამიშვებს, გავიპარები, წავალ მათგან დაუმშვიდობებლად. როგორც მირჩევს, ისე დავდებ გულს ცეცხლის დასადებად. ვიცი, ჩემთვის არაფერს იზამ, თუ არ გინდა გასაჭირში ჩავარდე. თქვი, რა გინდა წაგეკიდოს, თავი გაწირე საწამებლად!“
ვაზირმა თქვა: „შენი ცეცხლი მეც ცეცხლად მედება. ვეღარ ვუყურებ შენს ცრემლებს, სამყაროც გაქარდება. ზოგჯერ თქმა სჯობს არათქმას, ზოგჯერ თქმითაც დაშავდება. ვიტყვი, მოვკვდე, არ მეშინია, ჩემი მზე თქვენ მოგხვდეთ!“
როცა ვაზირმა ეს უთხრა, ადგა და სასახლისკენ გაემართა. მეფე დახვდა მომზადებული, სახე მზესავით უბრწყინავდა. ვაზირი შეშინდა, საწყენი ამბის მოხსენებას ვერ გაბედა. ჩუმად იდგა და არა საომარ საქმეებზე ფიქრობდა.
მეფემ ვაზირი დაღრეჯილი და დამწუხრებული დაინახა. უბრძანა: „რა გჭირს, რა იცი, რატომ მოხვედ შეჭირვებული?“ მან მოახსენა: „არ ვიციო, მართლა ჩემი თავის მონა ვარ. მართალი ხართ, მომკლათ, თუ გაიგებთ გაკვირვებულ ამბავს“.
„ჩემი მწუხარება ჩემს ჭირს არც მატებს და არც ადიდებს. მეშინია, თუმცა შიშს მოციქული არ ერიდება. ახლა ავთანდილი გთხოვთ, გევედრებათ, არ გეკამათებათ. უმისოდ სამყაროსა და სიცოცხლეს მისთვის უაზროდ თვლის“.
რაც იცოდა, ყველაფერი მოშიშრად მოახსენა. კვლავ დაამატა: „რამ უნდა გაგაგებინოთ ამდენი სიტყვით, თუ როგორი მყოფი მინახავს, როგორი ცრემლების დენით! მართალი ხართ, თუნდაც რისხვები ჩემთვის გაანაზდენით“.
როცა მეფემ მოისმინა, გაბრაზდა, გაავებული გახდა. ფერი შეეცვალა და საშიში გახდა, შემხედველებს აშინებდა. შეუყვირა: „რა თქვი, შე შეშლილო, მაგას სხვამ ვინ უნდა მითხრას! ცუდ კაცს ურჩევნია, ცუდი რამ ადრე გაიგოს!“
„თითქოს რამე სასიხარულო საქმე მითხარი ასე ადრე. მაგის მეტი რა უნდა მიყოს ვინმემ, თუ არ მომკლავს მოღალატურად, მუხთლად? შე შეშლილო, ენა როგორ იხმარა ახლა მაგის სათქმელად ჩემთვის! ასეთი შეშლილი არც ვაზირად ვარგა, არც სხვა რამედ“.
„უნდა, რომ კაცმა პატრონის საწყენს არ შეხედოს. მხოლოდ უმეცრული სიტყვა უადგილოდ უნდა ილაპარაკოს?! მე მაგის მოსმენამდე რატომ არ შემეჭედა ყურები! შენ თუ მოგკლავ, შენი სისხლი ჩემს კისერზე იყოს!“
კვლავ უბრძანა: „თუმცა მისგან ახლა არ იყავი მოგზავნილი, ჩემი თავით, თავს მოგკვეთ, ამას არ სჭირდება ცილისწამება! წადი, უკან დაიხიე, ბოროტო, შეშლილო, უმეცარო, სულელო, უვარგისო! შაბაშ სიტყვა, შაბაშ კაცი, შაბაშ საქმე, მისგან ქმნილი!“
დაიხარა, სკამები შემოისროლა, კედელს მიარტყა, დაამტვრია. დააბნია, მაგრამ მისთვის გაამაგრა, არ დაამტვრია: „როგორ მიამბე მისი წასვლა, ვინც ალვის ხის ნერგი დარგო!“ ვაზირის ცხელმა ცრემლმა თეთრი ღაწვები აახეწნა.
ვაზირმა, საწყალმა, თავი შეიკავა, მართლა ვეღარაფერს ამბობდა. გამოძვრა და გაფითრდა, დაჭრილ გულს იტკივებდა. შედის, ხასობს, გადის, ქუშობს, ენა ასე აყივლებს. მტერი მტერს ვერაფერს ავნებს, რასაც კაცი თავად ივნებს.
თქვა: „ჩემს ცოდვათა მსგავსი ღმერთმა მეტი რა მიჩვენოს? რატომ გავბრაზდი, რატომ დავბნელდი, ნეტავ, ვინღა გამითენოს! ვინც კაცმა კადნიერად პატრონს რამე მოახსენოს, ჩემი დღეები მას ჰქონდეს, როგორღა დაისვენოს!“
ვაზირი გაწბილებული მიდის შავი ბედით. ავთანდილს უთხრა დაღრეჯილი, გაბრაზებული სახით: „მადლი რა გკადრო, ახლა თქვენგან როგორ გავხასდი მე? ვაი, კარგი, უებრო თავი დავკარგე, დავაშავე!“
ქრთამს სთხოვს და ამხანაგობს, თუმცა ცრემლს ვერ იწურავს: „მიკვირს, რატომ სცალია ტირილისთვის, რატომ არ გულს იურვებს? ვინც არ მისცემს დაპირებულს, მოურავს გაიბრაზებს. ნათქვამია: „ქრთამი საქმეს ჯოჯოხეთშიც კი მოაგვარებს“.
„როგორ გამლანძღა, რა მიბრძანა, ჩემგან თქმა არ შეიძლება: რა სიავე, რა სისულელე, რა უგუნურება, რა შეშლილობა! მე თვითონ კაცად აღარ ვარგივარ, აღარ ვიცი ჩემი თავი. ეს მიკვირს, რატომ არ მომკლა, ღმერთმა თურმე მოთმინება მისცა“.
„მეც ვიცოდი, რაც ვქენი, შეცდომით არ მომხდარა. ვიფიქრე, გამიწყრებოდა, მწუხარება ამით გამიმრავლდა. განგებით შექმნილ რისხვას ვერავინ ერიდება! შენთვის სიკვდილი სიხარულად მიმაჩნია, გასაჭირი არ გამცუდებია“.
ყმამ უთხრა: „შენთვის გაბრაზება მეც განა დამიმძიმდა! მაგრამ ქრთამი რატომ გეკუთვნის? გაიცინა, გაიღიმა. შენთვის ადიმი გაძვირდა და არა მეში გაიაფდა. რა ქიმიკოსი დასნეულდება, მისთვის ვინღა გააქიმებს!“
კვლავ მოახსენა ვაზირმა: „მე რა გინდა წამეკიდოს, მოიწყრომებს, შემიწყალებს, ნუთუ გული გაიწმინდოს! შენ რას იზამ, ეს მითხარი, ჩემი მწუხარება არ გაიზარდოს! უნდა, რომ კაცმა სასიკვდილოდ თავი ჭირს არ ერიდოს?“
ყმამ უთხრა: „არ წასვლა ჩემგან არ შეიძლება. ბულბული მაშინ მოკვდეს, როცა ვარდი დაჭკნება. უნდა, რომ ნამის წყალი მოძებნოს, ამისთვის თავი ყველგან გაწიროს. თუ ვერ იპოვის, რა ქნას, ან გული რით დაიმშვიდოს!“
„უმისოდ ვერ გავძლებ ჯდომას, ვერც წოლას. მართლა ნადირებივით გაჭრას ვირჩევ, მათთან რბოლას. ასე გასულს რატომ მირჩევს მის მებრძოლებთან ბრძოლას? სჯობს კაცის უყოლობა, ვიდრე მომდურავის ყოლა“.
„კიდევ ერთხელ მოვახსენებ, ახლა რაც არ უნდა გაბრაზდეს მეფე. ნუთუ გაიგებს, ჩემი გული როგორ იწვის და როგორ ენთება. თუ არ გამიშვებს, გავიპარები, როცა იმედი გამიწყდება. მე თუ მოვკვდები, ჩემი მხრიდან სამყაროც განადგურდეს!“
ისაუბრეს. ვაზირმა მათთვის სხვადასხვა საჭმელ-სასმელი მოამზადა. უმასპინძლა, ძღვენი უძღვნა მშვენიერს, მშვენიერები. მისი თანმხლებნიც დაასაჩუქრა, ახალგაზრდებიც და მოხუცებიც. გაიყარნენ, ყმა წავიდა, სახლში მზის სხივები ჩადგა.
მზესავით ლამაზმა და საროსავით ტანადმა ავთანდილმა ასი ათასი წითელი ოქრო შეკრა. სამასი თავი სტავრა-ატლასი, უხვმა, მუდამ უშეცდომელმა. სამოცი თვალი ლალი-იაგუნდი, ფერით მართლა უბადლო. კაცი გაგზავნა ვაზირის სახლში, ეს ყველაფერი მისთვის გაუგზავნა.
შესთვალა: „რაც გეკუთვნის, როგორ მოგცე და როგორ გაგატანო? შენი ვალების გადასახდელად რა სანაცვლო მოვიფიქრო? თუ გადავრჩები, შენთვის მოვკვდე, ჩემი თავი დაგამონო. სიყვარული სიყვარულს შეგიცვალო, შეგიწონო“.
მე როგორ ვთქვა მისი უებრობა, სიკეთე და ქება! კაცი იყო საქმის შესაფერისი, შესატყვისი! ასე უნდა დახმარება, ვისაც ვისი სჭირდება. როცა კაცს გაუჭირდება, მაშინ უნდა ძმა და ახლობელი.
ავთანდილის საუბარი შერმადინთან
შერმადინს ეუბნება, უბრძანებს მზესავით ლამაზი, ნათლის მომფენი: „ეს დღე არის იმედი, ჩემი გულის გამახარებელი, შენი თავის ჩემთვის გამომჩენი“.
ამბობს: „როსტანმა არ გამიშვა, არც სიტყვა მომისმინა. მან არ იცის, რატომ, რისგან და სულდგმული ვისგან ვინ არის. უმისოდ ნუ ვიცოცხლებ არც გარეთ, არც შინ! რაც უსამართლო საქმეა, ღმერთმა ვის უნდა შეარჩინოს!“
„თუმცა მისი არ-გაწირვა ჩემგან მტკიცდება, არ არის საეჭვო. გული, მისი უნახავი, ტირის და სულთქავს, ვაებს, უშობს. სიხარულს არაფერს ეკარება, ერიდება, ჰკრთება, ქსუობს. ყოველი ცრუ და მოღალატე ღმერთს გმობს და ასე ცრუობს“.
„სამი რამ არის მოყვასისგან მეგობრობის გამოჩენა: პირველი, სიახლოვის სურვილი, სიშორის ვერ-მოთმენა, გაცემა და არაფრის შური, ჩუქების არ-მოწყენა, გავლენა და დახმარება, მის სასარგებლოდ ველებზე რბენა“.
„რატომ ვაგრძელებ სიტყვას, დროა შემოკლების! ახლა გაპარვაა წამალი ამ დაღლილი გულისთვის. რასაც გევედრები, ისმინე, სანამ დრო გაქვს დახმარებისთვის. შენ გაამაგრე ჩემი ნასწავლის დაცვა“.
„ახლა მეფეების სამსახურისთვის პირველ რიგში თავი მოამზადე. შენი სიკეთე და უნაკლობა სრულად გააცხადე. ჩემი სახლი შეინახე, ჩემს ჯარს უხელმძღვანელე. აქამდე არსებული სამსახური, კვლავ გავლენა გააორმაგე“.
„ჩემს მტრებს წინ აღუდექი, ძალა ნუ მოგაკლდება. ერთგულებისთვის კარგი ნუ გენანება, ორგული კი მოკვდეს! თუ დავბრუნდები, შენი ვალი ჩემგან კარგად გადაიხდება. პატრონის სამსახური არასოდეს არ წახდება“.
ეს რომ გაიგო, ცხელი ცრემლი შერმადინს თვალებიდან სდიოდა. მოახსენა: „მარტოობით ჭირს რატომ უნდა შევშინებოდი! მაგრამ რა ვქნა, უშენოდ გულს ბინდი დამეცემა! წამიყვანე სამსახურად, დაგეხმარები, რაშიც გინდა“.
„ვის გაუგია მარტოობისგან ასეთი დიდი გაჭირვება?! ვის გაუგია პატრონის ჭირში ყმის მორიდება? დაკარგულს გიგონებდე, რა ვიქნები აქ უსარგებლო?“ ყმამ უთხრა: „ვერ წაგიყვან, რაც არ უნდა ბევრი ცრემლი ღვარო“.
„შენგან ჩემი სიყვარული თითქოს არ დამეჯერა, მაგრამ საქმე არ მოხდება, დრო ასე დამემტერა! ვის მივანდო ჩემი სახლი, შენს გარდა ვინ უნდა მეფერებოდეს?! გული დადე, დაიჯერე, ვერ წაგიყვან, ვერაფრით ვერა!“
„თუ შეყვარებული ვარ, მარტო უნდა ვირბინო მინდვრებში. განა მარტო უნდა ვიყო გაჭრილი, ცრემლს სისხლს ვუფერებდე? გაჭრა შეყვარებულთა საქმეა, რატომ უნდა სცალოს თავის მოხუცებისთვის! ასეა ეს სამყარო, შეეგუე კვლავ შეგუებას!“
„როცა მოგშორდები, მახსენებდე, ჩემი სიყვარული გქონდეს. არ მეშინია ჩემი მტრების, თავი მონად მომიმონდეს. უნდა, რომ მამაცი გაგულოვნდეს, ჭირში არ დაღონდეს. მძულს, როცა კაცს სააუგო საქმე არაფრად მიაჩნია“.
„მე ის ვარ, ვინც სამყაროს კიტრად არ ამოკრეფს. ვისაც სიკვდილი მოყვასისთვის თამაშად და სიმღერად მიაჩნია. ჩემს მზეს დავემშვიდობე, გამიშვა, რატომ უნდა დავრჩე მე?! მას თუ დავთმობ, ჩემს სახლს ვეღარ დავთმობ ვისთვისაც არ უნდა იყოს?“
„ახლა ჩემს ანდერძს მოგცემ, როსტანის წინ დაწერილს. შენ შეგაბარებ, დაგიჭიროს, როგორც გეკუთვნის ჩემს აღზრდილს. თუ მოვკვდები, თავს ნუ მოიკლავ, სატანისგან შექმნილი ნუ იქნები. ამაზე იტირებდი, თვალებს დაიდებდი“.