არაბეთის მეფე იყო როსტევანი, რომელიც ღვთისგან დალოცვილი და ბედნიერი გახლდათ. ის იყო მაღალი, გულუხვი, თავმდაბალი, მრავალრიცხოვანი ლაშქრის პატრონი და ბევრი ქვეშევრდომი ჰყავდა. სამართლიანი და მოწყალე, ძლიერი და გონიერი მმართველი იყო. თვითონაც უბადლო მეომარი იყო და თანაც ლამაზად, დამაჯერებლად შეეძლო საუბარი.
მეფეს სხვა შვილი არ ჰყავდა, მხოლოდ ერთი ასული ჰყავდა. ის ისეთი ლამაზი იყო, როგორც სამყაროს მანათობელი და მზის სხივებსაც კი ჯობდა. მისი შემხედვარე ადამიანებს გულს, გონებას და სულს ართმევდა. მის საქებრად ბრძენი ადამიანი და მრავალმეტყველი ენა იყო საჭირო.
მისი სახელი თინათინი იყო, ეს უნდა ვიცოდეთ! როცა გაიზარდა და სრულყოფილი გახდა, მზეც კი მასთან შედარებით ნაკლებად ლამაზი ჩანდა. მეფემ ვაზირები მოიხმო, თვითონ კი ამაყად და წყნარად იჯდა. გვერდით დაისვა ისინი და მნიშვნელოვანი საუბარი დაუწყო.
უბრძანა: „ერთ მნიშვნელოვან საქმეზე უნდა გკითხოთ და ვიმსჯელოთ: როცა ვარდი გახმება და დაჭკნება, ის განადგურდება და მის ადგილას სხვა ლამაზი ყვავილი მოვა ბაღში. ჩვენთვის მზე ჩავიდა, უმთვარო ღამესავით სიბნელეს ვხედავთ.
მე დავბერდი, სიბერე კი ტკივილებზე უფრო მძიმეა. დღეს არა, ხვალ მოვკვდები, რადგან ასეთია ამქვეყნიური ცხოვრება. რა აზრი აქვს სინათლეს, რომელსაც სიბნელე მოსდევს?! მოდით, ჩემი შვილი დავსვათ მეფედ, რომელიც მზესაც კი აჯობებს სილამაზით.“
ვაზირებმა მიუგეს: „მეფეო, რატომ ამბობთ, რომ დაბერდით? ვარდი თუ გახმება, მაინც მისი უპირატესობა უნდა ვაღიაროთ. მისი სული და ლამაზი ფერი ყველას სჯობს. განა ვარსკვლავმა შეიძლება მთვარეს მტრობა გაუბედოს, როცა ის უკვე ჩამქრალია?!
ნუ იტყვით მაგას, მეფეო, თქვენი ვარდი ჯერ არ დაჭკნობილა. თქვენი ცუდი რჩევაც კი სხვის კარგ რჩევას სჯობს. ის, რაც თქვენს გულს სტკივა, აუცილებლად უნდა გაკეთდეს. სჯობს, მეფობა მას მისცეთ, ვისგანაც მზეც კი შეფერილი ჩანს. თუმცა ქალია, მეფედ ღვთისგან არის მოვლენილი. ის არ გაგაწბილებთ, იცის მეფობა, ჩვენ უთქვენოდაც ბევრჯერ გვითქვამს ეს. მისი საქმეებიც, ისევე როგორც მისი სილამაზე, მზესავით ნათელია. ლომის ბოკვერი ლომის ტოლია, იქნება ის ძუ თუ ხვადი.“
ავთანდილი იყო სპასპეტი, ამირსპასალარის შვილი. ის საროს ხესავით ლამაზი იყო, მზესა და მთვარეს ჰგავდა. ჯერ წვერი არ ჰქონდა ამოსული, მისი სახე ბროლსა და მინასავით გამჭვირვალე იყო. თინათინის სილამაზე და მისი გრძელი წამწამების ჯარი მას კლავდა. გულში მისი სიყვარული ჰქონდა დამალული. როცა მას ვერ ხედავდა, ვარდივით ჭკნებოდა. როცა ნახავდა, ცეცხლი უახლდებოდა, ჭრილობა უფრო მეტად სტკიოდა. საწყალია სიყვარული, ადამიანს გულგატეხილს ხდის.
როცა მეფემ თავისი ქალის გამეფება ბრძანა, ავთანდილს სიხარული მოეძალა, მისი სული სიამოვნებით აივსო. თქვა: „ხშირად მომეცემა მისი ბროლისფერი სახის ნახვის საშუალება, ნუთუ ამით ვიპოვი წამალს ჩემი გაფერმკრთალებული სახისთვის!“
არაბეთის დიდმა მმართველმა ბრძანება გასცა მთელ არაბეთში: „ჩემი ქალი თინათინი მეფედ დავსვი მე, მისმა მშობელმა. მან გაანათლა ყველა, როგორც მანათობელმა მზემ. მოდით და ნახეთ ყველამ, ვინც მას შეაქებთ და შეამკობთ!“
მოვიდნენ ყველა არაბი, მომრავლდა დიდებულთა ლაშქარი: ავთანდილი, მზესავით ლამაზი, ათასობით ჯარის სპასპეტი; ვაზირი სოგრატი, მეფის უახლოესი მეგობარი. მათ რომ დასხდნენ, თქვეს: „ამ სილამაზის ფასი უთქმელია!“
თინათინი მამას მიჰყავდა თავისი ნათელი სახით. დასვა ტახტზე და საკუთარი ხელით დაადგა გვირგვინი. მისცა სკიპტრა და მეფეთა სამოსელი ჩააცვა. ქალი მზესავით უყურებდა ყველას ბრძნული და გამჭრიახი მზერით.
უკან დაიხიეს და თაყვანი სცეს მეფემ და მისმა ლაშქარმა. დალოცეს და მეფედ დასვეს, სხვებმა სხვადასხვაგვარად აქეს. საყვირებს დაუკრეს და წინწილების ხმა მათ ხმებს ატკბობდა. ქალი ტიროდა და ცრემლებს ღვრიდა, ყორნის ბოლო ფრთებსავით ხრიდა თავს.
მამამისის ტახტზე დასაჯდომად თავს უღირსად მიიჩნევდა, ამიტომ ტიროდა, მისი ვარდების ბაღი ცრემლებით ივსებოდა. მეფე არიგებდა: „ყველა მამა შვილისგან ითმენს. ამის გაკეთებამდე ჩემი გული ცეცხლით არ აივსებოდა (ანუ, არ დავმშვიდდებოდი).“
უბრძანა: „ნუ ტირი, ასულო, მომისმინე ჩემი ნათქვამი: დღეს შენ ხარ არაბეთის მეფე, ჩემგან ხელმწიფედ გამოცხადებული. ამიერიდან ეს სამეფო შენთვის არის მართლაც მინდობილი. იყავი ბრძნულად მოქმედი, იყავი წყნარი და გონიერი!
რადგან მზე თანაბრად ეფინება ვარდებსა და ნეხვს, შენც ნუ მოგბეზრდება დიდთა და პატარათა წყალობა! გულუხვი ადამიანი გაჭირვებულს ეხმარება, ის თვითონაც მიიღებს, ვინც გასცემს. უხვად გასცემდი, ზღვებშიც კი შედის და გაედინება წყალი.
მეფეებში სიუხვე, ედემის ალვის ხესავით, ძვირფასია. გულუხვი ადამიანს ემორჩილება ყველა, თუნდაც ის, ვინც ორგულია. სმა-ჭამა ძალიან სასარგებლოა, ქონების დაგროვება რაში გვარგებს?! რასაც გასცემ, შენია; რასაც არა, დაკარგულია!“
მამის ამ სწავლებას ქალი ბრძნულად ისმენდა, ყურს უგდებდა, უსმენდა და არ ბეზრდებოდა დარიგება. მეფე სმასა და სიმღერას მიეცა, ძალიან მხიარულობდა. თინათინი მზეს აჯობებდა, მაგრამ მზე თინათინს ჰგავდა (ანუ, მზეც კი თინათინის სილამაზეს ირეკლავდა).
მეფემ მოიხმო თავისი გამზრდელი, ერთგული და გამოცდილი მსახური. უბრძანა: „ჩემი საგანძური, რომელიც შენ გაბარია, მომართვი ჩემი მთელი ქონება, რაც უფლისწულობის დროიდან მაქვს.“ მოართვეს, მან კი უზომოდ, უანგარიშოდ, ულევად გასცა.
იმ დღეს გასცა ყველაფერი, რაც სიჭაბუკეში მოიპოვა, რითაც სრულად დაასაჩუქრა პატარა და დიდი. შემდეგ თქვა: „გავაკეთებ საქმეს, რაც მამამ მასწავლა. ჩემთვის არავინ არ დამალოთ დაგროვილი საგანძური.“
უბრძანა: „წადით, გახსენით ყველა საგანძური, რაც სადმე არის! ამილახორო, მოიყვანე ცხენების ჯოგი და რემები!“ მოიტანეს. მან უზომოდ გასცა, სიუხვე არ მოსწყენია. ლაშქარი ოქროსა და ვერცხლს გვიდა, როგორც ყაჩაღები.
ისინი ძარცვავდნენ მის საგანძურს, როგორც თურქებისგან ნაძარცვს, არაბულ ტაიჭებს, კარგად ნაკვებ, მოვლილ ცხენებს. მისი სიუხვე ზეციდან წამოსულ ქარბუქს ჰგავდა. არ დატოვებდა ცარიელს არც ყმას და არც ქალს.
ერთი დღე გავიდა. იყო პურობა, სმა-ჭამა, სანახაობა. ნადიმზე უამრავი ლაშქარი იყო შეკრებილი. მეფემ თავი დახარა და მოღუშული იყო. „ნეტავ, რა აწუხებს, რა სჭირსო?“ – დაიწყეს ამაზე კამათი.
თავში იჯდა მზესავით ლამაზი ავთანდილი, რომელიც ყველას მოსწონდა. ის იყო სპათა სპასპეტი, მამაცი, ვეფხვსა და ლომს ჰგავდა. მოხუცი ვაზირი სოგრატიც მასთან ერთად იჯდა. თქვეს: „რა აწუხებს მეფეს, ან რატომ შეეცვალა ფერი?“
თქვეს: „მეფე ალბათ რაღაც ცუდ ფიქრებშია ჩავარდნილი, თორემ აქ არაფერი მომხდარა, რაც მას აწუხებდა.“ ავთანდილმა თქვა: „სოგრატ, ვკითხოთ, გვითხრას, რატომ უნდა გვეჩხუბოს? ვუთხრათ რამე სახუმარო, რატომ უნდა გაგვაწბილოს?“
ადგნენ სოგრატი და ავთანდილი თავიანთი მოხდენილი ტანით. თითო ჭიქა აივსეს, წყნარი ნაბიჯებით მივიდნენ. წინ დაუსხდნენ მუხლებზე დაჩოქილნი, მომღიმარი სახით. ვაზირი ხუმრობდა და ლამაზად საუბრობდა:
„მოღუშული ხართ, მეფეო, აღარ გეცინებათ. მართალი ხართ: განადგურდა თქვენი ძვირფასი და მძიმე საგანძური. თქვენი ასული ყველაფერს გასცემს, ბევრ საჩუქარს. ნეტავ არ დაგესვათ მეფედ! თავს რატომ უგდებთ ამდენ ტკივილს?“
როცა მეფემ ეს მოისმინა, გაცინებით შეხედა. გაუკვირდა: როგორ გაბედა, ან როგორ გაბედა ასეთი სიტყვები?! „კარგი გააკეთე,“ – უთხრა მადლობით, ბრძანებები უიმედოდ ჟღერდა, – „ჩემი ფიქრი სიძუნწეზე, ტყუის, ვინც ამას იტყვის.“
„ეგ არ მაწუხებს, ვაზირო, ეს მაწუხებს: სიბერე მომეძალა, სიყმაწვილის დღეები გავიდა. არ არის კაცი, ვისგანაც ჩვენი სამეფო უნდა ისწავლოს, რომ მას ჩემგან ესწავლა ვაჟკაცური თვისებები.
მხოლოდ ერთი ასული მყავს, ნაზარდი დიდი სიფრთხილით. ღმერთმა ვაჟი არ მომცა, – ამქვეყნიურ ცხოვრებას მოთმინებით ვუძლებ, – ან იქნებ მშვილდოსნობაში მგავდა, ან ბურთის თამაშში. ცოტას მეხმარება ავთანდილი, რომელიც ჩემ მიერ არის გაზრდილი.“
მეფის ყმა (ავთანდილი) ამაყად და წყნარად ისმენდა ბრძანებას. თავდახრილმა გაიღიმა, გაცინება მოუხდა. თეთრი კბილებიდან გამომკრთალ შუქს ველებზე აფენდა. მეფე ეკითხება: „რატომ იცინი, ან რატომ გრცხვენია ჩემგან?“
კვლავ უბრძანა: „ჩემს თავზე გეფიცები, რატომ იცინი, რატომ დამცინი?“ ყმამ მიუგო: „მოგახსენებთ და ნებართვა მომეცით. რაც გკადროთ, არ გეწყინოთ, არ გაბრაზდეთ, არ განრისხდეთ, არ ჩამთვალოთ თავხედურად, არ მომაკლოთ ამაზე (ანუ არ დამსაჯოთ).“
უბრძანა: „რატომ უნდა მეწყინოს შენგან საწყენი სიტყვის თქმა!“ დაიფიცა თინათინის მზეზე, იმ მზეზე, რომელიც მასთან შედარებით ნაკლებად ლამაზი იყო. ავთანდილმა თქვა: „დავიწყებ საუბარს: ნუ იქებ მშვილდოსნობას, სჯობს წყნარი სიტყვის თქმა.
თქვენი ყმა ავთანდილი თქვენზე უკეთესი მშვილდოსანია. დავნაძლევდეთ, მოვიყვანოთ თქვენივე ლაშქარი მოწმად. ვინ მგავს მეტოქეობაში? – სხვა სიტყვები უაზროა. ამის გადამწყვეტი ბურთი და მოედანია!“
მეფე, ამაყი და ლამაზად მოლაპარაკე, ძალიან გაამხიარულდა. სიცილით უთხრა ავთანდილს: „შვილად გზრდი, ამიტომ გაბედე ჩემთან ასე საუბარი. ვიცი, არ გეწყინება, გაზრდილო, ამიტომ მომიახლოვდი. თუ არ გაწბილდები და მაჯობებ, ბედი გეყოფა.“
„მე არ გაპატიებ ჩემთან ამის შედარებას. ბრძანეთ, ვისროლოთ, ნუ შეასუსტებთ მონდომებას. კარგი ადამიანები მოწმად გვახლდნენ. შემდეგ მოედანზე გამოჩნდება, ვის შეაქებენ!“
ავთანდილიც დაემორჩილა, საუბარი დაასრულეს. იცინოდნენ, ყმაწვილობდნენ, საყვარლად და კარგად იქცეოდნენ. ნაძლევიც დადეს, ამ პირობაზე შეთანხმდნენ: „ვინც უარესი იქნება, სამი დღე თავშიშველი ივლის!“
კვლავ ბრძანა: „თორმეტი მონა შევსვათ ჩვენთან ერთად, თორმეტი ჩემი ისრის მომრთმევლად, მოსახმარებლად. – შენი შერმადინი მათთან შესადარებელია, – ნასროლსა და მოხვედრილს დაითვლიდნენ უტყუარად, შეცდომის გარეშე.“
მონადირეებს უბრძანა: „მინდვრები მოიარეთ, ნადირთა ჯოგი შეკრიბეთ, თავი ამისთვის გაწირეთ.“ ლაშქარი მოსამზადებლად მოიწვიეს: „მოდით და შემოგვიერთდით.“ შეწყვიტეს სმა და ნადიმი. იქ მხიარულად გაერთნენ.
**როსტევან მეფისაგან და ავთანდილისაგან ნადირობა**
დილით ადრე მოვიდა ის ნაზარდი, სოსანივით ლამაზი (ავთანდილი). ძოწეულით (წითელი ქსოვილით) მოსილი, სახით ბროლსა და ბადახშს (ძვირფასი ქვა) ჰგავდა. ოქროსფერი რიდე ჰქონდა შემოხვეული, ქარქაშოსანი (ხმლის ქარქაშით) ლამაზად გამოიყურებოდა. მეფეს გასვლას სთხოვდა, თეთრ ტაიჭზე ამხედრებული მოვიდა.
მეფე მოემზადა, ცხენზე შეჯდა, სანადიროდ გამოვიდნენ. მინდორს გარს შემოერტყნენ, ალყა შემოარტყეს. იყო ზეიმი და ხმაური, ლაშქარმა ველები დაფარა. თავიანთი ნაძლევისთვის ისროდნენ და ერთად ხოცავდნენ.
უბრძანა: „თორმეტი მონა მოდით, ჩვენთან ერთად იარეთ, სწრაფ მშვილდს მოგვცემდით, ისარს მოგვაწვდიდით, მოხვედრილს შეადარებდით, ნასროლს დაითვლიდით!“ ნადირმა დაიწყო მოსვლა ყველა მინდვრის კიდიდან.
მოვიდა ნადირთა უთვალავი ჯოგი: ირემი, თხა და კანჯარი, მაღლა მხტომელი ქურციკი. ამ პატრონ-ყმამ (მეფემ და ავთანდილმა) დაიწყეს ნადირობა, ვინ ვის აჯობებდა სანახავად უკეთესი იქნებოდა! აჰა, მშვილდი და ისარი და დაუღალავი მკლავი!
მათი ცხენების ნატერფალნი მზის სხივებსაც კი აკლებდნენ. ხოცავდნენ და ისროდნენ, მინდორს სისხლით რწყავდნენ. როცა ისარი ელეოდათ, მონები მაშინვე აწვდიდნენ. მხეცები, მათგან დაჭრილები, წინ ნაბიჯს ვეღარ დგამდნენ.
ის ველი გაირბინეს, ნადირთა ჯოგი წინ შემოიყარეს, დახოცეს და გაანადგურეს, ღმერთი გაარისხეს. ველები წითლად შეიღება ნადირთა სისხლით. ავთანდილის შემხედვარეები ამბობდნენ: „ალვის ხეს ჰგავს, ედემის ხეს.“
ის მინდორი დალიეს, მართლაც მათ მიერ გაირბინეს. მინდვრის იქით წყალი მიედინება და წყლის პირას კლდეებია. ნადირები ტყეში შევიდნენ, სადაც ცხენი ვერ დარბის. ის დაღლილი ორივე, რაც არ უნდა მამაცები ყოფილიყვნენ, ძალიან დაიღალნენ.
ერთმანეთს ეუბნებოდნენ სიცილით: „მე გჯობი.“ მეგობრობდნენ, ხუმრობდნენ, აქეთ-იქით დგებოდნენ. შემდეგ მოვიდნენ მონები, რომლებიც უკან მიჰყვებოდნენ. უბრძანა: „თქვით მართალი, ჩვენ თქვენგან არ გვეწყინება.“
მონებმა მიუგეს: „მართალს გკადრებთ და არ გატყუებთ; მეფეო, ვერასდროს ვიტყვით, რომ თქვენ მას (ავთანდილს) ემსგავსებით. ახლაც რომ დაგვხოცოთ, ვერ შეგადარებთ, ვერაფრით ვერ დაგეხმარებით, – ვისგანაც მოხვედრილ მხეცებს წინ წასვლა არ შეეძლოთ.
ორივემ ერთად მოკლა სულ ორასი ცხოველი, მაგრამ ავთანდილმა ოცით მეტი მოკლა. არც ერთი არ აცდენია, რაც კი ესროლა. თქვენი მრავალი ნასროლი მიწით დასვრილი დაგვიხოცია (ანუ, თქვენი ნასროლი ხშირად აცდენილა).“
მეფეს ეს ამბავი ნარდის თამაშის სიმღერასავით ესიამოვნა. უხაროდა თავისი გაზრდილის ასეთი წარმატება. მას ავთანდილის მიმართ ისეთი სიყვარული ჰქონდა, როგორც ბულბულს ვარდის მიმართ. სიცილით ხუმრობდა, გულიდან დარდი მოეხსნა.
ის ორივე (მეფე და ავთანდილი) გასაგრილებლად ხეების ძირას ჩავიდნენ. ლაშქარმა დაიწყო მოახლოება, უფროსები ბზის ხეებთან მივიდნენ. მათთან ახლოს იდგა თორმეტი მონა, ყველაზე მამაცთა შორის მამაცი. თამაშობდნენ და უყურებდნენ წყალსა და ტყის პირს.