ფატმანის მონათხრობი ნესტან-დარეჯანის ამბის შესახებ
ამ ქალაქში ასეთი წესია: ნავროზობის დღეს არც არავინ ვაჭრობს და არც არავინ მიდის სადმე გზაზე. ყველა ერთნაირად ვიწყებთ მორთვას, გალამაზებას და მეფეები დიდ პურობასა და დარბაზობას მართავენ.
ჩვენ, დიდ ვაჭრებს, გვევალება დარბაზში ძღვენის მიტანა. მეფეებს კი გვმართებთ ჩვენთვის შესაფერისი საჩუქრების ბოძება. ათი დღის განმავლობაში ყველგან ისმის წინწილისა და ებნის ხმა. მოედანზე მღერიან, ბურთს თამაშობენ, ცხენები კი დგრიალებენ.
ჩემი ქმარი, უსენი, დიდ ვაჭრებს მიუძღვება წინ, მე კი მათ ცოლებს მიმყავს. არავინ მჭირდება მოსაწვევად. დედოფალს ძღვენს ვუძღვნით, მდიდარი იქნება თუ ღარიბი. დარბაზში კარგად ვხარობთ და მხიარულები ვბრუნდებით შინ.
დადგა ნავროზობის დღე, დედოფალს ძღვენი მივართვით. ჩვენ მივართვით, მათ კი გვიბოძეს. ავივსეთ და გავმდიდრდით. დროულად, მხიარულები, ჩვენი ნებით წამოვედით. კვლავ დავსხედით გასახარებლად, რადგან არ ვიყავით უნებლიეები.
საღამოს ბაღში გასართობად გავედი. ხათუნებიც წავიყვანე – მათი გამოკვება ჩემი მოვალეობა იყო. მომღერლები მომყვებოდნენ და ტკბილ ხმას გამოსცემდნენ. მეც ვმღეროდი, ვყმაწვილობდი და ვიცვლიდი რიდესა და თმას.
იქ, ბაღში, ლამაზი სახლები იყო, ნატიფად აშენებული, მაღალი, ყველგან ხედით, ზღვაზე გადმოკიდებული. იქ შევიყვანე ხათუნები, რომლებიც ჩემთან ერთად იყვნენ. კვლავ ნადიმი გავმართეთ და კარგად მოწყობილები დავსხედით.
ვაჭრის ცოლებს მხიარულად ვუმასპინძლე, კარგად და დიდხანს. სმის დროს უმიზეზოდ რაღაც უსიამოვნო ვთქვი. როცა შემამჩნიეს, ყველა დაიშალა, ვინც სუფრასთან იჯდა. მარტო დავრჩი, რაღაც სევდა შემომაწვა გულზე.
ფანჯრები გავაღე და ზღვისკენ გავიხედე. ვიყურებოდი და ჩემს მზარდ დარდს ვიქარვებდი. შორს რაღაც პატარა გამოჩნდა, ზღვაში მოცურავდა. ვიფიქრე, ფრინველია ან მხეცი, სხვას რას მივამსგავსებდი!
შორს იყო, ვერ ვიცანი. მომიახლოვდა და ნავი აღმოჩნდა. ორ შავკანიან კაცს, შავი სახეებიც ჰქონდათ. აქეთ-იქით ედგნენ, მხოლოდ თავები უჩანდათ. ამოიღეს რაღაც და გამიკვირდა ეს უცხო სანახაობა.
ნავი ნაპირზე გამოათრიეს, ბაღის წინ ამოიტანეს. აქეთ-იქით მიიხედ-მოიხედეს, ვინ გვიყურებსო, სად არისო, ვინ არისო. ვერავინ ნახეს, ვერც ვერაფერმა შეაშინა. მე ფარულად ვიყურებოდი, სულგანაბული ვიყავი შინ.
იმ ნავიდან მათ გადმოსვეს ქალი კიდობანით. ახადეს და ქალი გადმოვიდა უცხო ტანით. თავზე შავი რიდე ჰქონდა, ქვეშ კი მწვანე სამოსი ეცვა. მზესაც ეყოფოდა მისი სილამაზე, თუკი მისნაირი იქნებოდა.
როცა ქალი ჩემკენ მობრუნდა, სხივებმა კლდეები გაანათეს. მისი ღაწვების ელვარება ხმელეთსა და ცას ანათებდა. თვალები მეტკინა, საერთოდ ვერ ვუყურებდი, როგორც მზეს. კარი უკან დავხურე, მათ ვერ შეამჩნიეს, რომ ვუყურებდი.
ოთხი მონა მოვიხმე, რომლებიც ჩემ წინ იდგნენ. ვუჩვენე: „ხედავთ, ინდოელებს რა შუქი ჰყავთ ტყვედ? ჩუმად ჩაეპარეთ, ჩადით წყნარად, ნუ იჩქარებთ. მოგყიდონ, მიეცით ფასი, რასაც მოისურვებენ.
თუ არ მოგცემენ, ნუღარ მისცემთ ფულს, წაართვით და დახოცეთ. მოიყვანეთ ის მთვარე, გააკეთეთ კარგად, ეცადეთ!“ ჩემი ყმები ზემოდან ქვემოთ ჩაეპარნენ, თითქოს დაფრინავდნენ. ევაჭრნენ, მაგრამ არ მიჰყიდეს. შავკანიანები ძალიან გაბრაზდნენ.
მე ფანჯრებიდან გადავიხედე. როცა მივხვდი, რომ არ მიჰყიდეს, დავუძახე: „დახოცეთ!“ შეიპყრეს და თავებს სჭრიდნენ. ისინი ზღვაში ჩააგდეს, ქალს შემოადგნენ და ატირდნენ. მე მივეგებე, გამოვართვი და ზღვის პირას დიდხანს არ დავყოვნებულვართ.
რა გიამბო მისი ქება, რა სილამაზე, რა ნაზობა! ვფიცავ, რომ ის მზეა, მზეს არ ეკადრება მზესავით ყოფნა! ვინ გაუძლებს მის სხივებს, ვინ შეძლებს მის დახატვას! მე თუ დამწვავს, აჰა, მზად ვარ, ამას მეტი მომზადება არ სჭირდება!
ეს სიტყვები დაასრულა ფატმანმა და პირზე ხელები აიფარა. ავთანდილსაც აუტირდა, ცხელი ცრემლები გადმოყარა. ერთმანეთი დაავიწყდათ, მის გამო ხელებად იქცნენ (ანუ ერთმანეთს ჩაეხუტნენ). ზემოდან გადმოდენილმა ცრემლის ღვარმა თხელი ფიფქები გაადნო.
იტირეს. ყმამ უთხრა: „ნუღარ შეწყვეტ, დაასრულე“. ფატმანი ამბობს: „მივეგებე, გული მისთვის ერთგულად მივიჩნიე. გადავუკოცნე ყველა ასო, თავი ამის გამო მოვაძულე. ჩემს ტახტზე დავსვი, შევეკითხე და გავესაუბრე.
ვკითხე: „მითხარი, ვინ ხარ, მზეო, ან ვისი ტომის შვილი ხარ? იმ ზანგებს საიდან მოჰყავდი შენ, ცის მნათობთა პატრონი?“ მან პასუხი არ გამცა ამდენ სიტყვაზე. ასჯერ მეტი ცრემლის წყარო ვნახე, მისგან გადმონადენი.
როცა კითხვითა და მეტი საუბრით მივაჭირვე, გულამოსკვნით ატირდა იმ წყნარი ხმით. ბროლისა და ლალისგან ცრემლის ღვარი მოსდის შავი თმის ღარიდან. მისი მჭვრეტელი დავიწვი, გულით მკვდარივით გავხდი.
მითხრა: „შენ ჩემთვის, დედაო, დედაზე უკეთესი ხარ. რას გააკეთებ ჩემი ამბით, ეს ხომ მოლაპარაკის ზღაპარია! მე ღარიბი ვარ, უბედო ბედის შემსწრე. თუ რამეს მკითხავ, ღმერთმა მოგცეს ძალა, რომ გაუძლო!“
ვთქვი: „უჟამოდ არ შეიძლება მზის მოყვანა და ხმობა. მომყვანი გაშმაგდება და საერთოდ გონებას დაკარგავს. ხმობა დროულად უნდა იყოს, სათხოვარი ყველაფერი უნდა მოყვეს. რატომ არ ვიცი ამ მზის საუბრის უდროობა?“
ავიყვანე ის მზისებური სახის ქალი, ნაქები და ვერ ვთქვი, რომ არ იყო საქები. სურვილმა და მისმა მზემ, ძლივს დავმალე მისი შუქი. მრავალჯერადი, მძიმე, არასუბუქი სტავრა ჩამოვუფარე. ცრემლს სეტყვსავით ღვრის და ვარდს აფრქვევს, წამწამებიდან ქრის ბუქი.
შინ მოვიყვანე ის მზისებური სახის, ალვის ხესავით ტანადი ქალი. ერთი ოთახი მოვუკაზმე და შიგნით ძალიან ფარულად დავსვი. არავისთვის მითქვამს, სულიერისთვის, შევინახე ფარულად, კრძალვით. ერთი ზანგი ვამსახურე; მე შევდიოდი და ვნახულობდი, როგორ იყო.
როგორ გიამბო მე, საწყალმა, მისი საკვირველი ყოფა-ქცევა, დღე და ღამე განუწყვეტლად ტირილი და ცრემლების ფრქვევა! შევეხვეწე: „დადუმდიო“, წამით დამითანხმდა. ახლა მის გარეშე როგორ ვცოცხლობ, ვაი ჩემთვის, საწყალო მე, ვაი!
შინ შევედი, მის წინ ცრემლის გუბეები იდგა. სისხლის მორევში შავი თმის შუბები ეყრდნობოდა. მელნის ტბებიდან იღვრებოდა სავსე თვალები, შუა ძოწსა და აყიყს შორის მარგალიტის ტყუპები (კბილები) მოჩანდა.
კითხვის დრო ვერ ვპოვე მისი განუწყვეტელი ცრემლების ღვრის გამო. თუმცა მეკითხა: „ვინა ხარ, რისგან ხარ ასე განადგურებული?“ სისხლის ნაკადი მჩქეფარედ მოსდის ალვის ხესავით ტანადი ქალისგან. ამას ხორციელი როგორ გაუძლებს, ქვის გარდა სხვა!
არაფერი უნდოდა დასაფარად, არც საწოლზე წოლა. სულ რიდითა და იმ ერთი ყაბაჩით იყო. მკლავი სასთუმლად ედო და იმით ეძინა. ძლივს ვაჭმევდი ცოტა რამეს ათასი ხვეწნით.
სხვა საკვირველი გიამბო რიდესა და ყაბაჩის შესახებ. მე მინახავს ყველაფერი უცხო და ძვირფასი, მაგრამ მისი არ ვიცი, რა მასალისგან იყო გაკეთებული: ნაქსოვის სირბილე ჰქონდა და ნაჭედის სიმტკიცე.
იმ ლამაზმა ქალმა ჩემს სახლში დიდი ხანი დაჰყო. ქმარს ვერ გავანდე, მეშინოდა, რომ შემატყობინებდა. ვთქვი: „თუ ვეტყვი, ვიცი, ის ფლიდი დარბაზში გაამჟღავნებს“. ეს მეყო საფიქრალად, შევდიოდი თუ გამოვდიოდი.
ვთქვი: „თუ არ ვეტყვი, რა ვუყო, ჩემგან რა მოგვარდება? არც რა ვიცი, რა უნდა, რა ვისგან მოეხმარება. ქმარი თუ მიგრძნობს, მომკლავს კიდეც, ვეღარაფერი დამიფარავს. როგორ დავმალო ნათელი, ვინც მზეს ედარება?!
მე, საწყალმა, მარტომ რა ვუყო, ცეცხლს მიმატებს! მოდი და გავანდო, ნუ შევალ უსენის შეცოდებაში! არ გამამჟღავნოს, ვაფიცო, თუ მომცემს იმედს. სულს ვერ წაწყმედს, ვერ გააცრუებს ფიცს.
მარტო მივედი, ჩემს ქმარს ველაღობე, ვეფერებოდი. მერე ვუთხარი: „რაღაცას გეტყვი, მაგრამ ჯერ შემომფიცე, არავის უთხრა სულიერს, მომეცი მტკიცე ფიცი“. საშინელი ფიცი დადო: „თავიც კლდეს მივცეო!
რაც მითხრა, სიკვდილამდე არავის ვეტყვი სულიერს, არც ბერს, არც ყმას, არც მოყვარეს, არც მტერს“. მერე ყველაფერი ვუთხარი უსენს, ლმობიერ კაცს: „მოდი, გამომყევი აქ სადმე, მე მზის ფერს გაჩვენებ“.
ადგა, გამომყვა და წავედით, სასახლის კარები შევაღეთ. უსენი გაოცდა, შეკრთა, რა შუქები ნახა მზისებური! თქვა: „რა მაჩვენე, რა ვნახე, რა არის, ნეტავ, რისია?! თუ ხორციელია, ღმერთმა თვალები დამწყევლოს!“
ვთქვი: „არც მე ვიცი ამის ხორციელი ბუნება. რაც არ გითხარი, მის მეტი არაფერი ვიცი. მე და შენ ვკითხოთ, ვინ არის, ვისგან სჭირს ეს მდგომარეობა. ნუთუ რამეს გვეტყვის, ვეხვეწოთ, დიდი ლმობიერება გამოიჩინოს“.
მივედით, ორივეს გვქონდა კრძალვა მისი კრძალვის გამო. ვუთხარით: „მზეო, შენგან ალის სახმილი გვედება. გვითხარი, რა არის წამალი მთვარისებური, შუქნამკრთალი ქალისთვის? რამ გაგხადა ზაფრანასავით, შენ, ლალის მსგავსო ფერით?“
რაც ვკითხეთ, არ ვიცი, ესმოდა თუ არ ისმენდა: ვარდი ერთად შეეწება, მარგალიტს არ აჩენდა. გველები მოშლით მოეკეცნენ, ბაღი შიგნით შეიმჩნეოდა. მზე ვეშაპმა დააბნელა, ზემოდან რატომღა გაგვითენდებოდა!
ვერანაირი პასუხი ვერ მივიღეთ ჩვენი საუბრით. ვეფხვი-ავაზა პირქუშად ზის, წყრომა ვერ ვუგრძენით. კვლავაც ვაწყინეთ, ატირდა მჩქეფარე ცრემლის დენით. „არ ვიციო, მიმიშვით!“ – ესღა გვითხრა ენით.
დავსხედით და მასთან ერთად ვიტირეთ და ცრემლი ვღვარეთ. რაც გვეთქვა, შევინანეთ, სხვას რაღას შევიწამებდით! ძლივს ვეხვეწეთ დადუმება, დავადუმეთ, დავაწყნარეთ. ჩვენ მივართვით რაღაც ხილი, მაგრამ ვერაფერი ვერ ვაჭამეთ.
უსენი ამბობს: „ბევრმა ათასმა ჭირმა ამან ამიხოცა (ანუ გააქრო). ეს ღაწვები მზესავითაა, კაცთაგან როგორ უნდა იკოცნოს! მართალია, თუ ვერმჭვრეტელმა (ვინც ვერ ხედავს) სასჯელი დაიმსახურა. მე თუ შვილები მირჩევნია, ღმერთმა ისინი დამიხოცოს!“
მას დიდხანს ვუყურებდით, სულთქმით, ოხვრით წამოვედით. შეხვედრა სიხარულად გვეჩვენებოდა, გაყრა კი ძალიან გვაწუხებდა. ვაჭრობის საქმისგან მოვიცალეთ, ის ვნახეთ. ჩვენი გული გაუშვებლად დაატყვევა მისმა მახემ.
როცა რაღაც დრო გავიდა, ღამეები და დღეები ჩაიარა, უსენმა მითხრა: „დღევანდელი დღიდან ჩვენი მეფე არ მინახავს. მივალ, ვნახავ, ვუდარბაზებ, ძღვენს მივართმევ“. მოვახსენე: „დიახ, ღმერთო, ეგ თქვენი ბრძანებაა!“
უსენმა ლანგარზე მარგალიტი და თვლები დააწყო. დავავალე: „დარბაზში მთვრალი დარბაზის ხალხი დაგხვდება. ამ ქალის ამბავს, მომკალი, თუ არ მოერიდები“. კვლავ შემომფიცა: „არ ვიტყვი, ხმალიც რომ დამეცეს თავზე!“
უსენი მივიდა, ხელმწიფე ნადიმად მჯდომარე დახვდა. უსენი მეფის ახლობელია, მეფე კი მისი მნდომელია. წინ დასვა, ძღვენი მიართვა. ახლა ნახავთ მთვრალ ვაჭარს, ცქაფს, არაგულწრფელ მოლაპარაკეს.
როცა მეფემ უსენს წინ ბევრი სასმისი დაალევინა, კვლავ დალიეს და კვლავ აუვსეს სხვა ფარჩის ჭიქები. დაავიწყდა ის ფიცი, რა მუსაფი, რა მაქანი! მართლად თქმულა: „არ ეკადრება ყვავს ვარდი, ვირს რქები“.