ტარიელის წასვლა ხატაეთში და დიდი ომი
დილით ცხენზე ავედი და ვუბრძანე: „დაუკარით ბუკსა და ნაღარას!“ მთელი ჯარის მზადყოფნას ვერ აღვწერ. ლომივით გავემართე ხატაეთისკენ, ვერავინ დამადანაშაულებს სიმხდალეში. ჩემი ლაშქარი უგზო-უკვლოდ მიდიოდა, გზას არ მიჰყვებოდა.
ინდოეთის საზღვარი დავტოვე და პაშტაი ხანის მიწებზე მივდიოდი. იქ შემხვდა რამაზის კაცი, რომელიც ხატაეთის მმართველი იყო. მან მომიტანა ამბავი, რომელიც გულს მტკენდა: „ჩვენს მგლებსაც კი თქვენი, ინდოელების, თხები ჭამენო.“
რამაზმა საშინელი საგანძური გამომიგზავნა ძღვნად. მისმა მოციქულებმა მითხრეს: „რამაზი გთხოვს: „ნუ გაგვანადგურებ, ეს შენ არ გეკადრება. გადაგვიხადე ხარკი, რომელიც ყელზე წნელივით გვაბია. მოურბევლად მოგახსენებთ ჩვენს თავებს, შვილებსა და ქონებას.“
„რაც შეგცოდეთ, შეგვინდე, ჩვენ თვითონვე ვინანეთ. თუ ღვთიური წყალობით შეგვიწყალებ, აქ ნუ მოვლენ შენი ჯარები. ჩვენი ქვეყანა ნუ დაინგრევა, ნუ დაგვემხობა ცა რისხვით. ჩვენ მოგცემთ ციხე-ქალაქს და ცოტა ყმებიც მოგყვებიან.“
გვერდით დავისვი ვაზირები, ვილაპარაკეთ და ვიმსჯელეთ. მათ მითხრეს: „შენ ჯერ კიდევ ახალგაზრდა ხარ, ამიტომ ბრძენები გეუბნებით, სამწუხაროდ, რომ ისინი ძალიან მოღალატეები არიან – ჩვენ უკვე ერთხელ ვნახეთ მათი ღალატი. არ მოგკლან ღალატით, თორემ ჩვენ ძალიან ვინანებთ!“
„ჩვენ გირჩევთ, რომ წახვიდე ძალიან მამაცურად, მაგრამ ჯარები ახლოს მოგყვებოდნენ და კაცებით იგებდნენ ამბებს. თუ ისინი გულწრფელად მოგემორჩილებიან, ენდე მათ და დააფიცე ღმერთსა და ცაზე. თუ არ დაგემორჩილებიან, მაშინ განრისხდი მათზე ისევ და ისევ.“
ეს რჩევა, ვაზირების მიერ მოცემული, მომეწონა. რამაზს შევუთვალე: „რამაზ მეფეო, ვიცი შენი დაპირებები. სიკვდილს სიცოცხლე გირჩევნია, ჩვენ ვერ ავაშენებთ ქვითკირის კედლებს. ჯარებს დავტოვებ და ცოტა კაცით წამოვალ შენსკენ.“
მათი ჯარიდან სამასი კარგი და გულადი მეომარი წამოვიყვანე, დანარჩენი ჯარი კი დავტოვე. მათ დავავალე: „სადაც მე ვივლი, თქვენც იმავე ველებზე იარეთ. ახლოს მომყევით და დამეხმარეთ, თუ დახმარება დამჭირდება, დაგიძახებთ.“
სამი დღე ვიარე და შემხვდა კიდევ ერთი კაცი იმავე ხანისგან. მან ისევ ბევრი უცხო და ლამაზი ტანსაცმელი მომართვა ძღვნად. რამაზმა შეუთვალა: „მინდა შენი, ლაღი და ჯანმრთელი კაცის, ნახვა. როცა შეგხვდები, მაშინ გაიგებ ამგვარი ძღვნის მნიშვნელობას.“
კიდევ შეუთვალა: „მართალია, რაც გითხარი. მე თვითონ მოგეგებები, ძალიან მინდა შენი ნახვა.“ მე ვუპასუხე: „დიახ, ღმერთო, მეც შევასრულე თქვენი ბრძანება. ტკბილად ვნახოთ ერთმანეთი, ვიყოთ მამა-შვილივით.“
იქიდან წასული, ტყის პირას ჩამოვედი. ისევ მოვიდნენ მოციქულები, არ დამერიდნენ და მომესალმნენ. წინ ლამაზი ტაიჭები მომიყვანეს ძღვნად და მითხრეს: „მეფეები შენს ნახვას ნამდვილად ინატრებდნენო.“
მითხრეს: „მეფე გეტყვის, რომ მეც შენსკენ მოვდივარ. ჩემი სახლიდან წამოსული, ხვალ დილით შეგხვდები.“ მოციქულები დავაყენე, კარვები გავშალე, არ ვღელავდი. ძალიან კარგად მოვექეცი მათ, ერთად დაიძინეს, როგორც მაყრებმა.
კარგი საქმე ადამიანს არასოდეს ეკარგება: ერთი კაცი უკან გაიპარა, მოვიდა და ჩუმად მელაპარაკა: „დიდი ვალი მაქვს თქვენი, ჩემთვის ძნელი იქნება მისი გადახდა. შენი გაწირვა და დავიწყება ჩემგან არ მოხდება.“
„მე თქვენმა მამამ გამზარდა ცოტა ხნით. გავიგე, რომ თქვენს წინააღმდეგ ღალატს გეგმავენ, ამიტომ გამოვვარდი, რომ გაგაგებინოთ. მკვდარი მძიმე სანახავია, შენი ლამაზი ტანი და ვარდისფერი სახე. ყველაფერს მოგახსენებ, მომისმინე და დამშვიდდი.“
„რომ ტყუილად არ მოტყუვდე, ის კაცები გღალატობენ. ერთ ადგილას შენთვის დამალულია ასი ათასი ჯარისკაცი. სხვაგან კი სამი ბევრი ჯარისკაცია, ამიტომ ასე სასწრაფოდ გიხმობენ. ახლავე თუ არ იზრუნებ საკუთარ თავზე, უბედურებაში ჩაგაგდებენ.“
„მეფე ცოტა კაცით მოგეგებება, ვისაც შენი დანახვა არ შეუძლია. ფარულად ჩაიცვამენ აბჯარს, ენდობი მათ და ამიტომ გეთამაშებიან. კვამლს შექმნიან, ჯარები ყველა მხრიდან შემოგეხვევიან. და როცა ათასი კაცი ერთს დაგარტყამს, ასეც მოგერევიან.“
ამ კაცს კარგად ვესაუბრე და მადლობა გადავუხადე: „რომ არ მოვკვდე, ისე გადაგიხდი სამაგიეროს, რასაც ინატრებდი. ახლა შენმა ამხანაგებმა არ გაიგონ, წადი, მათთან ერთად იარე. თუ დაგივიწყებ, უეჭველია, რომ მე ვიქნები უღირსი!“
არავის გავანდე ცოცხალ სულს, დავმალე, როგორც ჭორი. რაც მოხდება, მოხდება, ყველა რჩევა სწორია! მაგრამ ჯარისკენ გავგზავნე კაცი, თუმცა გზა შორი იყო. შევუთვალე: „სასწრაფოდ წამოდით, მთები და გორები მოგრაგნეთ.“
მე დილით მოციქულებს ტკბილი სიტყვა შევუთვალე: „რამაზს უთხარით: მოგეგებები, მოდი, მეც მალე მოვალ.“ ნახევარი დღე კიდევ ვიარე, თავს არ ვუფრთხილდებოდი განსაცდელისგან. ეს ბედისწერაა, დღესაც თუ მომკლავს, სად დავიმალო?!
ერთ ქედს გადავედი და მინდორში მტვერი დავინახე. ვთქვი: „რამაზ მეფე მოდის; თუმცა ჩემთვის მახე დაუგო, ჩემი ბასრი ხმალი და მახვილი შუბი მათ ხორცს გაჰკვეთს.“ მაშინ ვუთხარი ჩემს ჯარებს, დიდი გეგმა დავუსახე.
ვთქვი: „ძმანო, ის კაცები ჩვენს წინააღმდეგ ღალატს გეგმავენ. თქვენი მკლავების სიმტკიცე რატომ უნდა შესუსტდეს ამის გამო? ვინც მეფეებისთვის მოკვდება, მათი სულები ზეცაში მიფრინავენ. ახლა შევებრძოლოთ ხატაელებს, რატომ გვაბია ხმლები ტყუილად?“
ვუბრძანე, რომ აბჯარი ჩაეცვათ, ლაღად და სწრაფად. მოვემზადეთ საომრად ჯაჭვითა და ჯავშან-ქაფით. რაზმი დავაწყე, გავემართე, წავედი დიდი სისწრაფით. იმ დღეს ჩემი მებრძოლი ჩემმა ხმალმა დაამარცხა.
მივუახლოვდით, მათ შეგვამჩნიეს აბჯარჩაცმულები. მოვიდა კაცი და მეფის მოციქულობა მომართვა. შეუთვალა: „ჩვენთვის ახლა თქვენი ერთგულება საეჭვოა. აბჯრით გხედავთ და ამის გამო გული დაგვწყდა.“
შევუთვალე: „მეც ვიცი, რაც ჩემზე გაგიგიათ. რასაც თქვენ გეგმავდით, ის არ მოხდება, არ! ბრძანეთ, მოდით, შემებრძოლეთ, როგორც წესია და რიგია. მეც თქვენს დასახოცად ხმალი დამიდევს ხელში.“
როცა მოციქული მივიდა, რაღატომ გამოგზავნეს კიდევ? კვამლი შექმნეს ჯარებისთვის, დამალული გამოამჟღავნეს. სამალავიდან გამოვიდნენ, თავები ორ მხარეს გაანაწილეს. შექმნეს მრავალჯერადი რაზმი, თუმცა, ღმერთო, ვერაფერი მავნეს.
შუბი ვითხოვე, ხელი ჩავყავი მუზარადის დასახურავად. საომრად ატეხილი ვიყავი მათ გასანადგურებლად. ერთ უტევანს შევეჩეხე, გავგრძელდი და დიდხანს ვიბრძოდი. მათ ურიცხვი რაზმი ჰქონდათ დაწყობილი, წყნარად იდგნენ და არ იშლებოდნენ.
ახლოს მივედი, შემომხედეს და თქვეს: „შმაგიაო.“ იქით გავემართე, სადაც ყველაზე დიდი ჯარი იდგა. კაცს შუბი ვკარი, ცხენი დავეცი, ორივე მზისკენ გაფრინდა. შუბი გატყდა, ხელი ჩავყავი, ვადიდებ, ხმალო, ვინც დაგლესა!
შიგნით ისე შევერიე, როგორც ქორი გნოლების ჯოგს. კაცი კაცს ვესროლე, ცხენებისა და კაცების გორა დავაგროვე. ჩემგან ნასროლი კაცი ტანაჯორივით ბრუნავდა. მთლიანად ამოვწყვიტე წინა ორი რაზმი.
ყველა ერთად შემომეხვია, ირგვლივ დიდი ომი გაჩაღდა. ვისაც დავარტყამდი, ვერ მიძლებდა, სისხლს ვღვრიდი. ცხენზე გაკვეთილი კაცი მანდიკურივით გადავკიდე. სადაც ვიყავი, იქიდან გარბოდნენ, ჩემი შიში გაუჩნდათ.
საღამოს მათმა დარაჯმა ქედიდან დაიძახა: „ნუღარ დგახართ, წადითო, ისევ რისხვით შემოგვხედა ცამა. საშინელი მტვერი მოდის, ამან შეგვაშინა. ნუთუ მთლიანად ამოგვწყვიტავს უთვალავი, ბევრი ჯარი.“
ჩემი ლაშქარი, რომელიც არ წამომიყვანია, როცა გაიგეს, რომ წამოსულიყვნენ, ღამით იარეს. მინდორი ვერ დაიტევდა მათ და მთის არე-მარეც აავსეს. გამოჩნდნენ, ტაბლაკს უკრავდნენ, ბუკმა ხმა გააჟღერა.
ეს რომ დაინახეს, გასაქცევად გაემართნენ, ჩვენ შევკივლეთ. ველები, ჩვენ მიერ ნაომარნი, ომითვე გადავვლეთ. რამაზ მეფე ჩამოვაგდე, ერთმანეთს ხმლებით ვებრძოდით. მისი ყველა ჯარისკაცი დავიპყარით, არ მოვკალით.
უკანა ჯარებიც მიუსწრეს გაქცეულებს. დაიწყეს შეშინებულების, დამარცხებულების დატყვევება და ჩამოყრა. ძილის ნაცვლად მიიღეს ძილ-მკრთალებმა, ღამე-ნათევებმა. ტყვეებს, თუნდაც ჯანმრთელებს, არ აკლდათ კვნესა, როგორც ავადმყოფებს.
იმ ნაომარ ადგილას დავისვენეთ. ხელი ხმლით დავიზიანე, ჭრილობად მეტყობოდა, არ იყო მოსაშუშებელი. ჩემი ჯარები მოვიდნენ ჩემს სანახავად და საქებრად. ვერ იტყვიან, ვინც მიხვდა, ქებასაც კი ვერ აღწერენ.
ერთ კაცს ეყოფოდა ის დიდება, რაც მე მქონდა. ზოგმა შორიდან დამლოცა, ზოგმა კოცნა დააპირა. ვინც გამზარდა, დიდებულები, ამატირდნენ. ჩემგან ხმლით გაკვეთილი რომ ნახეს, ძალიან გაუკვირდათ.
ყველგან გავგზავნე ჯარები, ნადავლი ავაღებინე. ყველა სავსე მოვიდა, თავიც ავამაღლებინე. ჩემი მებრძოლების სისხლით მინდორი შევაღებინე. არ ვიბრძოლე, ქალაქების კარი უომრად გავაღებინე.
რამაზს ვუთხარი: „შემიგნია შენი მოღალატე საქციელი. ახლა, დატყვევებულმა, მაინც გაიმართლე თავი. ნუ ამაგრებ ციხეებს, ყველა ჩემს ხელთ მომათვალე. თორემ შენს შეცოდებას რატომ უნდა დავუმატო კიდევ?“
რამაზმა მითხრა: „აღარ მაქვს ამაზე მეტი გამოსავალი. ერთი ჩემი დიდებული მომეცი, ზედამხედველად დამიყენე. ციხის მცველებს გავუგზავნი, მომისმინე. ყველაფერს ხელში მოგცემ, ნამდვილად შენ გექნება!“
მივეცი ერთი დიდებული, თან ჯარებიც გავატანე. ციხის მცველები ერთიანად ჩემს წინაშე მოიყვანეს. ხელში მომცეს ციხეები, ომები ასე ვანანე. საგანძურები სიმრავლით რას უნდა შევადარო!
მხოლოდ მაშინ შევედი ხატაეთში მის მოსავლელად და აღსაწერად. საგანძურების გასაღებები მომართვეს დაუმალავად. ქვეყანა დავასახლე, ვუბრძანე: „იყავით დაცულად. მზემ არ დაგწვათ, იცოდეთ, დაგტოვეთ დაუზიანებლად.“
საგანძურები გადავათვალიერე, თავ-თავის ადგილას, კიდე-კიდე. უცხო ფერის საგანძურები, დავიღლები, თუკი აღვწერ. ერთ ადგილას ვნახე საკვირველი ყაბაჩა და ერთი რიდე. თუმცა რომ გენახა, სახელის ცოდნასაც ინატრებდი!
ვერ გავიგე, რა იყო, ან როგორ იყო გაკეთებული! ვისაც ვაჩვენე, უკვირდა, ღვთის სასწაულად თვლიდა. არც ლარული ქსოვილივით იყო, არც ორხაულივით. სიმტკიცით ნაჭედს ჰგავდა, ვთქვი, რომ ცეცხლში იყო ნამუშევარი.
ის საჩუქრად დავდე მისთვის, ვისი შუქიც მანათებდა. მეფისთვის ავარჩიე, რაც საუკეთესო იყო საჩუქრად: ასჯერ ასი ჯორი და აქლემი – ყველა ძლიერი იყო – დატვირთული გავუგზავნე, კარგ ამბავსაც გაიგებდა.