თავი XXVIII
როდესაც ოსებთან საქმე დაასრულეს, გოჩა ისევ დაფიქრდა და მშვიდად თქვა:
- მოიყვანეთ გუგუა.
რამდენიმე კაცი მიუახლოვდა გუგუას, გაუხსნეს ხელები და წინ დააყენეს. პირველივე მოძრაობაზე მოხევეს თავბრუ დაეხვა, წაიბორძიკა, წაიქცა, მაგრამ მაშინვე თავი შეიმაგრა და გაჩერდა.
ბრალდებული გუგუა მთლად გაფითრებული და პირგამშრალი იდგა ხალხის წინ და უაზროდ ერთ ადგილს მიშტერებოდა.
ხალხი წყევლიდა, ლანძღავდა და ერთმანეთს თითით უჩვენებდა ამ ბოროტმოქმედზე. როგორც ცოტა ხნის წინ, ახლაც გამოვიდა თემის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი და დაიწყო გუგუას დადანაშაულება.
აღმოჩნდა, რომ როდესაც მტერი მოხევეთა სოფელზე თავდასხმით მოდიოდა, გუგუა მათ წინ მიუძღოდა და, უეჭველია, ნუგზარის ჯარს გზას უჩვენებდა.
- გაიმართლე თავი, თუ შეგიძლია, - უთხრა გოჩამ და გაჩუმდა.
გუგუამ ამოიხვნეშა, მოავლო იქაურობას თვალი და დაინახა ონისე, რომელიც ისევ იმ ადგილას გაქვავებულივით იდგა. გუგუას თვალები გაუბრწყინდა, სახე გაუწითლდა, მისკენ გაიწია, წაიბორძიკა და თავი შეიმაგრა. გუგუა მსაჯულებისკენ მობრუნდა და მწუხარებისგან დაღრეჯილი სახე შეაქცია. ბოლოს მოიგლიჯა ქუდი, რომელიც თითქოს თავს უწვავდა და მიწაზე დაახეთქა.
- თქვი, თუ სათქმელი რამე გაქვს! - გაიმეორა გოჩამ და ხმამ მხოლოდ ერთ ადგილას უღალატა, ერთგან გაისმა დანჟღრეული სიმის მსგავსად.
- რა ვთქვა, რა გითხრათ?.. - მწარედ თქვა გუგუამ: - უფალმა იცის, რომ დამნაშავე არ ვარ, მაგრამ მტრის წინ მიმავალი მნახეს და ვინ დამიჯერებს?.. რატომ მაწვალებთ, რატომ მალაპარაკებთ?.. მომკალით და თქვენც მოისვენებთ!
- შვილო, სიკვდილი ძნელი არ არის... - ცოტა სიჩუმის შემდეგ დაიწყო ისევ გოჩამ და ხმაში აღელვებული სიყვარული დაეტყო: - მაგრამ გულს არ სჯერა, რომ ხევის მიწა-წყლის კაცი, ხევის ძუძუთი გაზრდილი, მოძმეებს უღალატებდა, მეგობრებს გაჰყიდდა, მიწას შეარყევდა და ცას ჩამოანგრევდა!.. გული სამუდამოდ იკვნესებს, სევდა არ დაელევა, ნისლს ვეღარ გაიფანტავს, თუ მართლა მოძმეების გამყიდველად გიცნო.
გუგუას ამ სიტყვებმა გული მოულბო, მან დაინახა, რომ მოხუცის გული მშობლიური მზრუნველობით ექცეოდა და გულით უნდოდა პატიოსნებით სავსე კაცი მაინც დაერწმუნებინა, რომ მართალი იყო.
- გოჩავ, უფლის მადლმა, დიდებული წვერის სპარს-ანგელოზის მადლმა, ვფიცავ ყმაწვილკაცობის სიყმეს, ვფიცავ შენს სახელსაც, რომ დამნაშავე არ ვარ, მაგრამ თავს ვერაფრით ვიმართლებ და უნდა დავისაჯო, უნდა მოვკვდე.
- მტრის ჯარში საიდან გაჩნდი?
- საიდან?.. გინდა ყველაფერი მათქმევინო?.. თავი დამანებე, გოჩავ!.. ნუ მალაპარაკებ!.. ხომ ხედავ, რომ ლაპარაკი მიჭირს?.. ყოველთვის გულკეთილს, დღეს ჩემი წვალება რატომ მოგინდა?
- ჩემი გულიც არ არის მოსვენებული, გუგუავ, უფალმა იცის!.. ყოველ სიტყვაზე, ყოველ კითხვაზე ლახვარი მიტრიალებს გულში, მაგრამ თემი და მისი საქმე შენზედაც დიდია და ჩემზედაც... მაშ გვითხარი ყველაფერი.
- გითხრათ?.. კარგი!.. - წამოიძახა მოხევემ და სწრაფად მიბრუნდა იმ მხარეს, სადაც ონისე იდგა.
საცოდავს სახე მთლად დაპრანჭოდა და მძიმე ტვირთისგან თითქოს ოთხად მოხრილიყო. გაყვითლებულ სახეზე სიცოცხლის ნატამალი აღარ ეტყობოდა. გუგუა ისევ გაჩერდა, თავი შეიმაგრა და მსაჯულებისკენ მობრუნდა.
- მომისმინეთ... სიკვდილისა არ მეშინია, თუნდაც გამამართლოთ კიდეც, ღვთის მადლმა, თავს აღარ ვიცოცხლებ. რატომ მინდა ერთხელ უკვე გაწბილებული სიცოცხლე!.. მაშ მომისმინეთ... ყველას სიმართლეს გეტყვით, - მე მთიდან მოვდიოდი და, როდესაც დაბლობზე ჩამოვედი, მტერს შევეფეთე... გამოვიქეცი, რომ სოფელში გამეფრთხილებინა, მაგრამ მტერი ფეხდაფეხ მომდევდა და ვეღარ მივასწარი... ისინი თოფს არ მესროდნენ, რომ ხმაურზე ჩვენი მდევარი არ გამოსულიყო და მე კი თოფის ჩახმახი მომეშალა... ჩვენებმა მტრის ჯართან დამინახეს და მოღალატე გამხადეს... თუ ვიტყუები, მიწამ გამისკდეს... და თან ჩამიტანოს!
- მთაში რა გინდოდა? - ჰკითხა ერთმა მსაჯულმა.
- საქმე მქონდა.
- მარტო იყავი?
გუგუამ არაფერი უპასუხა და ამიტომ კითხვა გაუმეორეს.
- მარტო იყავი?
მოხევე ებრძოდა თავის გრძნობას და არ უნდოდა იმ ქალის სახელი ეთქვა, რომელიც მაინც კიდევ ქვეყანას ერჩივნა.
- რა მნიშვნელობა აქვს, მარტო ვიყავი, თუ არა? - ბოლოს თქვა გუგუამ და დაამატა: - თქვენთვის იმის გამოკითხვა იყო საჭირო, გაგყიდეთ თუ არა... მე გეუბნებით, რომ არ გამიყიდიხართ, არ მიღალატია თქვენთვის, ჩემს გაჩენაში გულშიაც არ გამივლია თქვენი წინააღმდეგობა, მოწმე ღმერთია!.. სხვას ნუღარაფერს მკითხავთ, პასუხი არ მიშველის და სიკვდილის წინა წუთებს კი მომიწამლავს.
ამის შემდეგ გუგუა გაჩუმდა, ხელები გულზე დაიკრიფა და ჩუმად დადგა. ყოველ კითხვაზე ის მუნჯად რჩებოდა და მისი სიჩუმე მძიმე ლოდივით აწვებოდა ონისეს.
ხალხი გაჩუმებული იყო და სულგანაბული ელოდა თემის ხელმძღვანელთა გადაწყვეტილებას, რომლებიც გოჩას გარს შემოხვეოდნენ. საკმაო ხანი გავიდა, სანამ ხელმძღვანელები რჩევაში იყვნენ.
ერთბაშად გაიშალა კრება და მსმენელთა გულის ძგერამ უფრო იმატა. მოუთმენლობამ უკანასკნელ ზღვარს მიაღწია. ყველამ თავისი ადგილი დაიკავა და საერთო სიჩუმის დროს წამოდგა გოჩა.
- ღმერთო, მოგვიტევე, თუ ვცდებით რამეში!.. რაც შენ გაგვახსენე, იმას ვიტყვით... ხევის მშვიდობიანობა მოითხოვს, რომ გუგუა გაწირული, მოშორებული იყოს თემისაგანაც და ნათესაობისაგანაც... მხოლოდ მის ცოლს ეძლევა ნება თან გაჰყვეს...
დღეის შემდეგ, არც არავის აქვს ნება მას მიაწოდოს ცეცხლი, თუ უცეცხლოდ ნახა, მიაწოდოს წყალი, თუ მწყურვალი ნახა, მიუშვიროს პური, თუ მშიერი ნახა... ყველას სახლის კარი დახშული უნდა იყოს მისთვის, ყველა დამუნჯებული უნდა იყოს მისთვის პასუხის გასაცემად, ყველა დაყრუებული უნდა იყოს მის ხვეწნის გასაგებად... ხევის ჯვარ-ანგელოზნო, თემის პირის გამტეხს და გადამბრუნებელს შენა რის...
- შეჩერდი! - ერთბაშად ვიღაცამ ხელი გაავლო გოჩას და სიტყვა გააწყვეტინა.
ხალხმა გაკვირვებით შეხედა ხევის ბერის ხელის შემხებს, განსაკუთრებით იმ დროს, როდესაც მას ხევის სიწმინდე, დროშის თავი, ხელში ეჭირა. მათ თვალწინ ონისე იდგა.
- შეჩერდი, ხევის ბერო! გუგუა მართალია! - დაიძახა ონისემ, რომელსაც თმა აჰბურძგნოდა და თვალებში სისხლი ისე მოსწოლოდა, თითქოს წამოცვენას აპირებდნენო.
ხალხი აიშალა. აირია და ყაყანი დაიწყო. გოჩამ შეარყია დროშა და ზარების ხმასთან ერთად ხმამაღლა, მბრძანებლური ტონით დაიძახა:
- გაჩუმდით! - და ამ ხმის გაგონებაზე ერთბაშად ყველა გაჩუმდა.
- თქვი, რას ამბობდი?
- გუგუა მართალია-მეთქი, ტყუილად ნუ დასჯით... გუგუას და მე მიზეზი გვაქვს ერთმანეთის მოსისხლენი შევქმნილიყავით... ეგ მთიდან რომ მოდიოდა, ბილიკებზე იმიტომ დაეშვა, რომ მე მოვეკალი... მაგრამ გზაში მტერს შეხვდა და მოღალატეობას ტყუილად სწამებთ...
- ეგ ვინ გითხრა? - ერთბაშად წამოიძახა გუგუამ და ეჭვისგან თვალები აენთო.
- ჩემი ყურით გავიგონე... როდესაც შენ ლაპარაკობდი, მე გზის იქით ვიყავი ჩასაფრებული... რაღა დავმალო?.. მოძმეების ცოდვა მე მაძევს კისერზე, ჩემი ბრალია მათი გაწყვეტა... მე დავკარგე გონი, მტერი მე გამომეპარა!.. გუგუა უდანაშაულოა! - ლაპარაკობდა აჩქარებით და აღელვებით ონისე და მთლად კანკალებდა. ონისეს სიტყვები ხალხს მეხივით მოხვდა და გაშტერებული შესცქეროდა.
ზარდაცემული მოხუცი მთლად კანკალებდა და საკმაო ხანს გონს ვერ მოსულიყო.
ბოლოს ძლიერად ამოიხვნეშა, შუბლზე ხელი მოისვა და საყვედურებით თქვა:
- მაშ ასე გაიგონე ჩემი დარიგება? წყეულიმც იყავ, ყველასგან მოძულებულო, დედ-მამის საფლავიდან ამომგდებო!.. რა სასჯელი არის, რომ შენ გადაგიწყვიტოთ!.. - ამ სიტყვების შემდეგ მოხუცი მსაჯულებს მიუბრუნდა: - მოძმეების სისხლი ცაში ღმერთს შესჩუხჩუხებს და სამართალს ითხოვს, გადაწყვიტე, თემო!
საკმაო მღელვარებისა და ჩოჩქოლის შემდეგ თემის ხელმძღვანელები მიუახლოვდნენ გოჩას და მშვიდად თქვეს:
- გოჩავ! შენს შვილს ხევი არ გაუყიდია... მხოლოდ ახალგაზრდობას გაუტაცნია და თავდავიწყებაში ჩაუგდია...
- მით უფრო მეტი საბუთია, რომ მკაცრად გადახდეს... კაცს ულვაში ნამუსისთვის გამოუვა... ონისე ახლავე მკვდარია... მაგის სასჯელი ცეცხლში დაწვაა!
- გოჩავ, - სცადეს მოხუცის შეჩერება, მაგრამ გაცეცხლებული ხევის ბერი თვალებიდან ცეცხლებს აფრქვევდა.
- უნდა მოკვდეს, მოკვდეს შეუბრალებლად... და თუ თქვენ ვერ გაგიბედავთ სამართლიანად მოექცეთ... მე მიყურეთ... - მოხუცმა გაიძრო ხანჯალი, გაქანდა შვილისკენ და შესძახა:
- მოძმეების მოღალატე სიცოცხლის ღირსი არ არის!
ამ სიტყვებთან ერთად იელვა ხანჯალმა და ონისემ მიწაზე ფართხალი დაიწყო; მოხუცის მახვილმა შვილისთვის გული ორად გააპო. ეს მოძრაობა ისე სწრაფად მოხდა, ისე სასწრაფოდ, რომ უბედურების შეჩერება ვეღარავინ მოასწრო.
ხალხი შემოიფანტა და ახლოს ვეღარ მიეკარებოდა მოხუცს, რომელსაც ძარღვები ძლიერად უღმეჭავდნენ და უცნაურად უთამაშებდნენ სახეზე.
- გოჩა! - ცოტა ხნის შემდეგ ვიღაცამ ხელი გაავლო მოხუცს.
- ჰაი? - გაუაზრებლად წამოიძახა მოხუცმა და მოიხედა.
მის წინ იდგა გუგუა.
- გოჩავ! - გაიმეორა მან ხმამაღლა: - ცოტა ხნის წინ გითხარი, რომ დამნაშავე არ ვარ-მეთქი, მაგრამ ერთხელ ასეთი ცილისწამების შემდეგ აღარ ვიცოცხლებ-მეთქი... ვაჟკაცი ერთხელ გადაფურთხებულს ვეღარ ალოკავს... მშვიდობით გოჩავ, მშვიდობით ხალხო! - ამ სიტყვებთან ერთად მან გაიძრო დამბაჩა, ლულა პირში მიიდო და ტვინი ჰაერში შეასხა...
მოხუცმა მხოლოდ ამოიკვნესა, შეშინებული თვალებით მიიხედა-მოიხედა და შეკრთა. ბოლოს დაიწყო ცახცახი და გასისხლიანებული ხანჯალი, რომელიც ხელში ეჭირა, შორს გადააგდო... რამდენიმე ხანს ისე ჩუმად იდგა. თავბრუ დაეხვა და ჩაიკეცა, ის დაეკონა შვილს და რამდენჯერმე მშვიდი ხმით თქვა:
- შვილო, შვილო! - და ზედ მიეკრა.
საკმაო ხანს დასტიროდა ონისეს გაყინულ სხეულს; ბოლოს წამოიხედა, ველურად დაიწყო აქეთ-იქით ყურება და ერთბაშად შეშინებული წამოვარდა.
- შორს, შორს!.. - დაიძახა მან და ჰაერში ხელები გაიშვირა: სისხლი, ხანჯალი... შვილი, შვილი! რა უქნეს ჩემს შვილს! - ძლიერად შეჰკივლა და ვეფხივით ღრიალი დაიწყო...
გავიდა საკმაო ხანი, ხევი დამშვიდდა. ცხოვრებამ ჩვეულებრივი დინება მიიღო.
მხოლოდ სამტვეროს ტყე გადაიქცა ყველასთვის მოსარიდებლად, რადგანაც იქ ჩასახლდა ჭკუაზე შეცდენილი გოჩა და გამვლელ-გამომვლელს თავის შვილზე ამბის კითხვით არ ასვენებდა. ის ყველას ეპატიჟებოდა თავის სახლში და უამბობდა, რომ შვილს ელოდა შორი გზიდან. მერე დაუწყებდა მუქარას, რომ ეთქვათ, რა მოუვიდა ონისეს, და ბოლოს შემზარავი ღრიალით ამთავრებდა.
ასე მიდიოდა მოხუცის დღეები იმ დრომდე, სანამ ერთ ზამთარს თოვლმა ვიწრო ხევში არ ჩაიხშო.
რაც შეეხება ძიძიას, ის იმ ღამიდან, რაც ონისეს განშორდა, აღარავის უნახავს.