ხევისბერი გოჩა შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

დაახლოებით ღამის ცხრა საათი იქნებოდა, როცა სოფლის პირას რამდენიმე შეიარაღებული ცხენოსანი და ორი-სამი მარხილი მიუახლოვდა. მხედრები ახალგაზრდები იყვნენ, გამორჩეულები და ერთმანეთზე უკეთესები. ისინი მხიარულად მიდიოდნენ, მღეროდნენ და თოფებს ისროდნენ. აშკარად ეტყობოდათ, რომ მტრად არ მიდიოდნენ, რადგან არც სიფრთხილეს იჩენდნენ და არც იმდენად ბევრნი იყვნენ, რომ ასე გაბედულად და პირდაპირ შესულიყვნენ ხევის სოფელში, რომელიც თავისთავად მთლიან, რთულად დასაპყრობ ციხესიმაგრეს წარმოადგენდა.

როცა სოფელს მიუახლოვდნენ, მათ იქაური ახალგაზრდა ბიჭები გამოეგებნენ. ორივე ცხენოსანთა ჯგუფი ერთმანეთისკენ ყიჟინითა და თოფის სროლით გაექანა. ცხენები თავბრუდამხვევი სისწრაფით მიქროდნენ. მათი პატრონები ელვასავით ატრიალებდნენ თოფებს, ხან იხრებოდნენ, მიწას ეხებოდნენ ხელით და ხან ისევ ისარივით სწორად გამართულნი, ნაზი, გულში ჩამწვდომი რხევით ერთმანეთისკენ მიიჩქაროდნენ.

აი, მიუახლოვდნენ ერთმანეთს, ცხენების თავები თითქმის ერთმანეთს ეხება, საცაა შეეჯახებიან. მაგრამ სწრაფად, თითქოს მანქანებით, ერთბაშად გაჩერდნენ, ქვისგან გამოკვეთილ სურათებს დაემსგავსნენ და ჰაერში მხიარული მისალმება გაისმა:

– გზა მშვიდობისა!

– მშვიდობითაც გივლიათ!

ამის შემდეგ იყო მოკითხვა, სალამი, ხელის ჩამორთმევა და ყველანი, ერთმანეთში არეულნი, ცალკე მდგარი სახლისკენ გაემართნენ, საიდანაც ანთებული ცეცხლის შუქი და მხიარული ტაშ-ფანდურის ხმა გამოდიოდა.

კარებთან ისევ გაისროლეს თოფები და დამბაჩები. ამ ხმაურს იქ შეკრებილი ბავშვების ყიჟინის ხმაც შეუერთდა. ცხენოსნები ჩამოხტნენ.

პატარები ცხენებს მიცვივდნენ, ჩამოართვეს და წინ და უკან დაუწყეს ტარება, რადგან გაოფლიანებულ ცხენებს ორთქლი კორიანტელივით ასდიოდათ და სიარულში შეშრობა სჭირდებოდათ, რომ ცივ ნიავს არ დაერტყა და არ გაცივებოდათ.

სტუმრები კარებთან შეიკრიბნენ. შუაში დააყენეს ერთი წარმოსადეგი, ახლად წვერ-ულვაშ ამოსული ახალგაზრდა ბიჭი, რომელსაც ნაბადი ჰქონდა მოსხმული და გვერდით დაუყენეს მეორე ახალგაზრდა ბიჭი, უფრო მდიდრულად ჩაცმული და მთლიანად ოქრო-ვერცხლით მოჭედილი.

ყველა გაჩუმდა და ისეთი სიმშვიდე ჩამოვარდა, რომ ბუზის გაფრენის ხმასაც კი გაიგონებდით.

ცოტა ხანში გაისმა წვრილი, წკრიალა ხმა „ჯვარულისა“. მას ბანი მისცეს და ჰაერი დაიფარა ამ დიდებული, ძლიერი და ერთადერთი ვაჟკაცური სიმღერის ხმით, რომელიც თავისი ჰარმონიით ადამიანს გაიტაცებს და სმენას დაუტკბობს, ძლიერებით ძვალსა და რბილს აუთრთოლებს, სისხლს აუჩუხჩუხებს და სახელის გამოჩენას მოაწყურებს. ამ სიმღერას მხოლოდ მთაში მღერიან, მხოლოდ იქაურ დიდებულ ბუნებას შეეძლო ასეთი ჰარმონიული ხმის დაბადება!

ამ სიმღერას მღერიან ხოლმე მხოლოდ ომში, ხატებისა და დროშების გამოსვენების დროს და ქორწილში. ახლა ქორწილი იყო. ნაბდიანი კაცი, გუგუა ფიჩიტაური, სასიძო იყო, და მის გვერდით მყოფი ახალგაზრდა, მდიდრულად ჩაცმული – ონისე, განთქმული „ხევისბერის“ გოჩას შვილი, რომელიც გუგუას ხელისმომკიდედ, მეჯვარედ მოჰყოლოდა.

– II –

თავი II

სტუმრები ხალხით სავსე სახლში შევიდნენ, სადაც უფროსი კაცები დახვდნენ, სასიძოს გზა დაულოცეს, კერას შემოატარეს და „ხელისმომკიდესთან“ და სახლის უფროსთან ერთად კერის პირას, თავში დასვეს. შეკრებილი ხალხიც ისევ დალაგდა, ისევ გაიმართა ლხინი და თასების გაგზავნა-გამოგზავნა ჩვეულებრივი „სმურებით“ (სადღეგრძელოებით).

აქ მხოლოდ კაცები იყვნენ, ქალები არსად ჩანდნენ. მათი ხმა ისმოდა სახლის უკანა კუთხიდან, სადაც სენა (ქალების ოთახი) იყო გამართული. იქ გაემართათ ტაშ-ფანდურა და იქვე მიიზიდნენ ახალგაზრდა ბიჭები, რომლებიც გატაცებით შესცქეროდნენ ლამაზად მოცეკვავე ქალებს.

ყველა მხიარულად თამაშობდა, მაცდურად გამოუხტებოდნენ ახალგაზრდა ბიჭებს, რომელსამე „შავ ბიჭს“ (გამორჩეულ ბიჭს) ეშმაკურად ჩაუკრავდნენ თვალს და ესეც, რაღაც ძალით აღგზნებული, წახალისებული გაეკიდებოდა ხან წყნარად დამშვიდებულ, წყალივით მიმდინარე და ხან მთის მდინარესავით გაცოფებულ და გაშმაგებულ ქალს.

აი, გარბის, შეშინებულ არჩვსავით, მოხევის შავთვალა ქალი. მისი სახე სრულ შიშს გამოხატავს, რადგან არწივივით მკლავებგაშლილი კაცი მისდევს თავის მსხვერპლს. ნაზი არსება თანდათან დუნდება, კაცი ეწევა. აი, წუთიც და გულში ჩაიკრავს შეშინებულ, ქედანივით აკანკალებულ ქალს, მაგრამ მოლოდინი არ უმართლდება. ერთბაშად გატრიალებული ქალი ხელიდან ეცლება და მეორე მხარეს გამხტარი ფეხებს ათამაშებს. გულდაწყვეტილი კაცი გასცქერის და ხედავს თავის მსხვერპლს მომხიბვლელი ღიმილით და მოჟუჟუნე (მკვეთრი, მოციმციმე) თვალებით, რომლებიც მას იწვევენ, ეპატიჟებიან და თითქოს ეუბნებიან: „დამიჭირე და მე გაგრძნობინებ სიცოცხლის სიტკბოებას!“

ონისე და გუგუა, რომლებსაც დღეს სერიოზულობა უნდა გამოეჩინათ, უძრავად ისხდნენ, თუმცა გული და სული მხიარულ ახალგაზრდებთან ჰქონდათ და ჩუმჩუმად გასცქეროდნენ იმ მხარეს, საიდანაც ლხინისა და თამაშობის ხმა მოდიოდა. გუგუა სურვილით იწვოდა, რომ თავისი სანატრელი ძიძიასთვის თვალი ჩაეკრა, ონისეს კი უნდოდა, რომ ქორული (მკვეთრი, მახვილი) თვალი გაეყარა ვინმესთვის განურჩევლად, ვინც უნდა ყოფილიყო ის, ოღონდ მის თვალებსაც ელვარება ჰქონოდა, ტუჩებს მიმზიდველობა, ლოყებს სიყმაწვილის ელფერი და გულს სისხლის ამაჩუხჩუხებელი ძალა.

რამდენიმე წუთიც არ გასულა, როდესაც ხალხი გაიყო და მათ შორის გამოჩნდა ვიღაც მოხუცი ქალი. ყველანი ფეხზე წამოდგნენ და მიესალმნენ მოხუცს, რომელიც პირდაპირ „ხელისმომკიდესთან“ მივიდა, გულში ჩაიკრა და უთხრა:

– აბა, ჩემო ყველავ (ძვირფასო), ჩემს ქალა-შავას (რძალს) შენ გაბარებ... შენ უნდა მოუარო, შენ უპატრონო, მისი გამჯავრებელი (გამაბრაზებელი) შენ უნდა გააბრაზო!

– ღმერთს არ მოეტყუება, ხაზუავ, რომ, რაც ხელიდან გამომივა, თავს არ შევიშურებ, – უპასუხა ახალგაზრდა კაცმა და დაამატა არასახუმარო (სერიოზული) ტონით: – ვინც მაგას აწყენინებს, იმას ჩემთან ექნება საქმე და, ღვთის მადლმა, ჩემთან მასხარაობას (ხუმრობას) კი არავის არ ვურჩევ.

– გუგუა ბავშვია, – დაამატა მოხუცმა, – და სოფელი კი ჭრელი (მრავალფეროვანი, ჭორიკანა)... კაცის ენას რა არ შეუძლია, დაარიგე ეს ბავშვი, სხვის ენას ნუ მიჰყვება, ქვეყანაზე მტერი არ დაილევა და იმათ სიტყვას რომ მიჰყვეს, ე მაგ ქალა-შავას ჩამომიდნობს, დამილევს (გამიუბედურებს, გამინადგურებს)...

– რისთვის, რისთვის ამბობ მაგას, ხაზუა! – გააწყვეტინა ონისემ: – გუგუა, მართალია, ბავშვია, მაგრამ არაა ლოთი და ავარდნილი (გაუზრდელი) კაცი... ამხანაგებს თავის მარჯვენა თვალივით უყვართ, ყველა თავს დასდებს მაგისთვის, იმიტომ რომ თავად გუგუაც ეგეთია მეზობლისთვის... გუგუა ვაჟკაცია და, ღვთის მადლმა, ჯალაბობაშიაც (ოჯახში, ცოლ-ქმრობაში) თავს არ შეირცხვენს.

– შენს პირს შაქარი, ჩემო ყველავ, შენს პირს შაქარი! – უპასუხა მოხუცმა და დაამატა, – ნუ დამძრახავ (ნუ გამკიცხავ), ონისე!.. ცას შევაბერდი (ძალიან მოვხუცდი), ადამის ჟამისა (ძველი დროის) შევიქენი და მაგ ერთი ქალის მეტი არაფერი გამაჩნია... მაგაზე ამომდის მზე და მთვარე, მაგაზეღა ვიბრუნებ სულს (მაგით ვცოცხლობ).

– კარგი, ხაზუა, სტუმარი ნუღარ შეაწუხე, – დასძახა ვიღაც მოხუცებულმა კაცმა და დაამატა: – წაიყვანე და პატარძალი ჩააბარე.

– ასე, ასე, შენაი ჭირიმე (შენ გენაცვალე)... იარე, ონისე! – მოხუცი დედაკაცი გაუძღვა ონისეს და გუგუამ კი შურით სავსე თვალები გააყოლა, რადგან იქ უნდა დარჩენილიყო და ძიძიას ხილვამდე კიდევ რამდენიმე საათი უნდა გასულიყო.

თავი III

– III –

დაბნელებულ სენაში (ქალების ოთახში), რომელსაც ოდნავ ანათებდა მბჟუტავი კვარი (სანთელი), კასრებსა და ქილებს შორის იჯდა პატარძალი ძიძია თავის რამდენიმე ამორჩეულ მეგობართან ერთად, რომლებიც მის გართობას ცდილობდნენ.

ძიძია თექვსმეტი წლის იყო, ანუ ასაკში მოსული ქალი, სრულად გაშლილი და გადაფურჩქნული. ერთი სიტყვით, იმ ხანაში, როდესაც ძარღვებში აღელვებული სისხლი ქაფდება, დუღს და ჩუხჩუხით მიედინება, როდესაც გული მიილტვის რაღაც ჯერ უცნობი ბედნიერებისკენ და თრთოლით ეთამაშება ყვავილებსა და ბუნებას, სიცოცხლე ედემად ეშლება, ცხოვრება სიამოვნების ნექტარს ჰპირდება.

ის იყო ტანადი, ლამაზი, მშვენიერი, დაკოკრებული, ლამაზი, თხელი ტუჩებით, რომლებიც თითქოს საკოცნელად მომზადებულიყვნენ. თეთრ-ყირმიზ (თეთრ-წითელ), ატლასის მსგავს სახეზე დასთამაშებდა მხურვალების ნიშანი ელფერი, რომელიც არასოდეს არ გადადიოდა მკვეთრ სიწითლეში; მოჟუჟუნე (მოციმციმე), ლურჯი ცისფერი თვალები მაცდურად უკამკამებდა და გულის გამგმირავ ისარს ისროდა; შავი გრძელი წამწამები გარს მცველებად მოსდგომოდა და წვრილი, ხავერდისებრი წარბები გრძლად გადასჭიმვოდა; სქელი შავი თმა ორ ნაწნავად თეთრ ბროლივით ყელს სუროსავით შემოჰხვეოდა. ერთი სიტყვით, ძიძია ნახატი მშვენიერება იყო და მისი მნახველი ვერ გაძლებდა, არ ეთქვა: „ცხონდეს შენი მშობელიო“ (კურთხეული იყოს შენი მშობელი).

ძიძიას ბევრი ეტრფოდა, ძალიან ბევრი. რამდენჯერმე მისი მოტაცებაც კი სცადეს, მაგრამ, როგორც ეტყობოდა, მისი ბედი გუგუა იყო და მას დარჩა.

რაკი გუგუამ თავისად დაასახელა ძიძია, რაკი ქალმაც პირობა მისცა, მას ისე ადვილად ვეღარავინ გაუბედავდა რამეს, რადგან ამგვარ შემთხვევაში გუგუას ხუმრობა არ უყვარდა და მალე დააბნელებდა იმის მზეს, ვინც წინ გადადგომას მოინდომებდა.

თუმცა ძიძია თავისი სურვილით თხოვდებოდა, თუმცა მოსწონდა თავისი გუგუა და არა ერთი ღამე გაეთენებინა მასთან სწრაფად დაქორწინებაზე ფიქრით, არა ერთხელ მოზმანებოდა (წარმოედგინა) მისი ლომივით, ვაჟკაცის სახე, მაგრამ დღეს, როდესაც ის უნდა გამოსალმებოდა თავის სახლს, მეგობრებს, ჩვეულებას, როდესაც ქალობიდან დედაკაცობაში პირველი ნაბიჯი უნდა გადაედგა, გული როგორღაც აუკანკალდა და წარსული შეენანა.

ამ წარსულს ის კარგად იცნობდა, კარგად ჰქონდა იგი შეთვისებული; ის იყო ყოველთვის და ყველასგან განებივრებული, ყველას უყვარდა, ყველა ეფერებოდა და, ვინ იცის, მომავალიც ამასვე მისცემდა?

ქალი გრძნობდა რაღაც ინსტინქტურ მღელვარებას და ანგარიში ვერ გაუწია თავის თავს. ამ მდგომარეობამ მას ფერი მოჰპარა, ნაზად გააცრიცა და ამ ფერმა კიდევ უფრო მეტად დაამშვენა მისი ანგელოზებრივი სახე.

მეგობრები ანუგეშებდნენ, ეხუმრებოდნენ, როდესაც ხმა მოისმა:

– „ხელისმომკიდე“ მოდის, „ხელისმომკიდე!“ – და ყველანი ფეხზე წამოცვივდნენ. ძიძიამ იგრძნო, რომ თითქოს მას გულში რაღაცამ უჩხვლიტა. მთელ სხეულში გაურბინა რაღაც უსიამოვნო გრძნობამ და ფეხზე წამოდგომით სასწრაფოდ ჩამოიფარა პირბადე.

ოთახში შემოვიდნენ ხაზუა, ვიღაც მოხუცი კაცი, ონისე და ახალგაზრდა ქალები, რომლებიც ძიძიას შემოეხვივნენ. დაიწყეს გამოსასალმებელი სიმღერა, სადაც გრძნობიერი სიტყვებით ახალგაზრდა ქალს თავის წარსულთან და მეგობრებთან აცილებდნენ და ტირილითა და კოცნით თვითონაც ემშვიდობებოდნენ.

ბოლოს, შეწყდა სიმღერა. მოხუცმა კაცმა აანთო წმინდა სანთელი, წყნარად გადაიწერა პირჯვარი, მივიდა ქალთან, გამოართვა ხელი, ახსენა ხევის ჯვარ-ანგელოზები და მიუბრუნდა ონისეს:

– ონისევ! აჰა, ჩაგვაბარებია თქვენთვის ქალი წრფელი (პატიოსანი) და შეურცხვენელი... დღეიდან შენ აგირჩევიხართ ამის ძმად. – ამ სიტყვებზე მან გადასცა ონისეს ქალის აკანკალებული და გახურებული ხელი.

ონისემ როგორც კი ამ ხელის შეხება იგრძნო, როგორღაც შეკრთა, დაიბნა და თვითონაც აკანკალდა, თუმცა ამგვარი მდგომარეობის მიზეზი ვერ აეხსნა.

– აბა შენ იცი და შენმა კაცობამ (ვაჟკაცობამ), როგორ დღეიდან მოუვლი და უპატრონებ... თქვენს სოფელში შენს მეტი პატრონი არავინ ეყოლება, შენ უნდა გაუწიო ძმობა.

– აბა, ღმერთს არ მოეტყუება, რომ თავს დავდებ მაგისთვის.

მოხუცი მივიდა, წყნარად ასწია პირბადე სწორედ იმ დროს, როდესაც ონისე ამბობდა:

– ეგ და – მე ძმა...

მაგრამ სიტყვა ნახევარზე გაუწყდა, მთლიანად აკანკალდა და მთვრალივით წაბარბაცდა, მაგრამ თავი ისევ შეიკავა.

– რა მოგივიდა? – მიეშველა მოხუცი.

– არაფერი, არაფერი, დამცხა, თავბრუ დამეხვა, – ძლივსღა წარმოსთქვა ონისემ.

– ბევრი ხომ არ სვი?.. მოიტა წყალი, – მიუბრუნდა მოხუცი იქ მყოფებს.

– არ მინდა, შენაი ჭირიმე (შენ გენაცვალე), – უპასუხა კაცმა, რომელსაც ქალის ხელი ჯერ კიდევ არ გაეშვა, თუმცა გრძნობდა, რომ ეს ხელი წვავდა, სტკენდა მას, უღელვებდა სისხლს და გონებას უფანტავდა.

ონისემ შუბლზე ხელი მოისვა, მაგრად მოიწურა ოფლი, პირდაპირ შეხედა ქალს და ხმამაღლა, მტკიცედ წარმოსთქვა:

– იყოს თავდებად ზევით ღმერთი და ქვეშ დედამიწა, რომ ძიძია დასავით მეყვარება, გავუწევ ძმობას, მაგისთვის ძმაზე მეტი ვიქნები! – ამ სიტყვებზე ქალის ხელი კიდევ ერთხელ შეკრთა, კიდევ წყნარად აკანკალდა, ერთხელ შეხედა და მაშინვე თავი დახარა. წყნარმა, მაგრამ ძლიერმა ოხვრამ ონისეს სიტყვა გაუწყვიტა პირში და გული მოუსვენრად აუფართხალდა.

თავი IV

– IV –

ონისემ იგრძნო, რომ მას ზღვასავით მოაწვა აღელვებული სისხლი, რომელიც ჩუხჩუხით ხან გულისკენ გაქანდებოდა და აატოკებდა, როგორც ზღვის ტალღები უიალქნო ნავს, ხან თავს ეძგერებოდა და ნისლივით ეხვეოდა, უბნელებდა თვალებსა და გონებას.

ახალგაზრდა ბიჭი ჯავრობდა თავის თავზე, ჯავრობდა, რომ აღძრული გრძნობა ვეღარ შეემაგრებინა, ავარდნილი გული ვეღარ შეეჩერებინა. ცდილობდა ქალისთვის დამამშვიდებელი სიტყვა ეთქვა, მაგრამ პირგამშრალს, თითქოს ყელში რაღაც გაეჩხირაო, ენას ვეღარ აბრუნებდა. მან საუკეთესოდ დაინახა, რომ მალე მოშორებოდა იმ საფრთხეს, სადაც მისი არსება ასე სწრაფად დამორჩილდა, გული ასე მოულოდნელად გაეჭყლიტა.

ონისე დაემშვიდობა ქალს და გავიდა საერთო სახლში, სადაც დანარჩენი სტუმრები მხიარულობდნენ: ახალგაზრდა ბიჭები ერთმანეთს ესაუბრებოდნენ და მოხუცი ხალხი კი საქართველოს მომავალ მდგომარეობაზე ლაპარაკობდა.

სწრაფად მოიტანეს „სიფროები“ (დიდი თეფშები), გაავსეს „ფუნთუშებით“ (პურის ნაჭრებით) და მოხარშული, მოჭედილი (მსხვილი) ხორცის ნაჭრებით.

ეს ამბავი ზამთარში ხდებოდა და იმ ღამეს თოვდა. ამიტომ ყველა ჩქარობდა, რომ სადილობა მალე დაემთავრებინათ და შინ დაბრუნებულიყვნენ. მათ ეშინოდათ, რომ ზვავებს გზა არ ჩაეკეტათ და ახალდაქორწინებულები გარეთ, ღია ცის ქვეშ არ დარჩენილიყვნენ.

საყველაწმინდო თასიც მოატარეს. გვარის უფროსმა, რომელიც სუფრის თავში, საპატიო ადგილას იჯდა, წმინდა სანთელი აანთო. მან ხევის ჯვრები და ანგელოზები ახსენა და ახალდაქორწინებულები ღმერთს შეავედრა. შემდეგ ონისეს მიუბრუნდა და რამდენიმე სიტყვით შეახსენა ქალისადმი „ხელისმომკიდის“ მოვალეობა. მან მზითვის ყუთი მოითხოვა, რომელიც მაყრებს ჩააბარა.

მალევე, ხელისმომკიდე ისევ სენაკში წაიყვანეს, სადაც პატარძალი უნდა ჩაებარებინათ მისთვის.

ონისე ჯერ კიდევ ვერ აზროვნებდა ნათლად. ის დაბნეული იყო, უცნაურ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და სრულიად გაფანტული ასრულებდა ყველაფერს, რასაც ეუბნებოდნენ.

ის შეიყვანეს, ქალის ხელი ხელში მისცეს და ისევ ჯვარული სიმღერა მოისმა. ხელისმომკიდე და ქალი საცხოვრებელი სახლისკენ გაემართნენ, სადაც სიძე იყო. ეს სიმღერა ონისეს დასაფლავების გალობის ხმად ეჩვენებოდა. მათი გამოსვლისას გუგუა მთლიანად აენთო, თვალები ნაკვერჩხალივით გაუბრწყინდა, შეკავებულმა სიამოვნების ღიმილმა შეუთამაშა ტუჩებზე და მორცხვობამ თავი დაახრევინა.

ონისემ ქალი მიიყვანა და სასიძოს გადასცა, რომელმაც გაშმაგებით და სწრაფად მიაშველა თავისი ხელი. მხოლოდ ის იყო გასაკვირი, რომ ქალი თითქოს რამდენჯერმე შეკრთა და ხელისმომკიდის ხელის გაშვება უჭირდა. მაგრამ გუგუამ ხელი მოჰკიდა და ისე მაგრად მოუჭირა, რომ ქალს ძვლებმა ჭახჭახი დაუწყეს და ტკივილისგან კინაღამ იყვირა.

ონისე წინ გაუძღვა და მას მიჰყვა მეფე-დედოფალი. ონისეს საქმრო მარხილამდე უნდა მიეცილებინა, იქ კი პატარძალზე ზრუნვა ისევ ხელისმომკიდესთვის უნდა მიენდო. პირველ მარხილში, ჩვეულებისამებრ, მხოლოდ ხელისმომკიდე და პატარძალი ჩასხდნენ. მეფე ცხენით უნდა წამოსულიყო, რადგან ქალს ჯვრისწერამდე ვერ მიეკარებოდა. მეორე მარხილზე მზითევი დააწყვეს. ასე, მაყრების სიმღერით, თოფის სროლით და ყიჟინით გაემართნენ შინისკენ.

თავი V

– V –

ღამე ცივი და ნისლიანი იყო, თუმცა თოვლის გამო საკმაოდ ნათელი. დროდადრო ცივი ქარი ზუზუნით ქროდა და წვრილი, ფხვიერი თოვლი მგზავრებს სახეში ეცემოდა.

პატარა ბიჭი, მთლიანად ტყავის ტანსაცმელში, ნაბადსა და ყაბალახში გახვეული, ცხენს მიერეკებოდა, რადგან თოვლს გზა დაეფარა და ცხენს სიარული უჭირდა. მათ კი ჯერ კიდევ დიდი გზა ჰქონდათ გასავლელი.

მაყრიონი, რომელიც ჯირითობითა და წინა ქეიფით გახურებულიყო, მარხილს საკმაოდ დაშორებოდა. ისინი თბებოდნენ და დროსაც ატარებდნენ ხან ცხენების ერთმანეთზე მიგდებით, ხან ერთმანეთისთვის ქუდების წართმევითა და გადაგდებით, ხანაც გაჭენებული ცხენიდან გადახრით და ისე აღებით.

ონისე მარხილზე იჯდა, ყაბალახი თავიდან გადაეგდო, ქუდი გადაეწია და გახურებული შუბლი და სახე გამყინავ ქარს მიუშვირა.

სუფთა ჰაერმა, ან დროის გასვლამ, მას თითქოს საშუალება მისცა, უკეთ გაეაზრებინა ყველაფერი. მხოლოდ ახლა დააკვირდა თავის მდგომარეობას. მხოლოდ ახლა იგრძნო პირველად გაღვიძებული გრძნობის სიტკბოება და მასთან ერთად ის მტანჯველი მდგომარეობა, რომელიც ავალდებულებდა, გვერდით მყოფი სატრფოსთვის სრულიად სხვაგვარად მოქცეოდა.

მან პირი ქარისა და თოვლისკენ მიაქცია, რომლებიც უკვე აღარაფერი აფერხებდა და სხაპა-სხუპით ეცემოდა სახეში; ის მათგან გარკვეულ შვებასა და დამშვიდებას ელოდა.

მას ეგონა, რომ შუბლის გაგრილებისთანავე სისხლიც დაუმშვიდდებოდა და აფორიაქებული გული ჩვეულ მდგომარეობას დაუბრუნდებოდა. მაგრამ, სამწუხაროდ, ფიქრი ატყუებდა და დაღონებული ხედავდა, რომ მის გულში სამუდამოდ ჩასახულიყო ძიძიას სახე და წყნარად, ფრთხილად და სიამოვნებით არხევდა; არხევდა ისეთი სიფრთხილით და მზრუნველობით, როგორც მშობელი თავის პირმშოს, როგორც ნაზი ნიავი აბრეშუმის პარკს, რომელსაც ძვირფასი ქმნილების აღორძინება ბუნებისგანვე ჰქონდა მინდობილი.

ონისემ საკუთარ თავს სიტყვა მისცა, რომ ქალისკენ არ გაიხედავდა, არ დაელაპარაკებოდა მას, რადგან იცოდა, რა საშიში განსაცდელი იყო მისთვის ასეთი საქციელი.

მას არა მხოლოდ მიხედვისა და ლაპარაკის ეშინოდა, არამედ განძრევას, ოდნავ ხმამაღლა ამოსუნთქვასაც კი ვერ ბედავდა, რათა რომელიმე მოულოდნელობით არ შეეწყვიტა ის თავშეკავებული მდგომარეობა, რომელშიც იმყოფებოდა.

ძიძიაც ჩუმად იჯდა, თავდახრილი და ხმას არ იღებდა. ვინ იცის, მის გულში რა ხდებოდა, მისი აზრები რა ტალღებს ააგორებდა, საითკენ და რა ძალით მიაქროლებდა, ან რომელ საგანს ჩასცივებოდა. რა სურათი წარუდგებოდა თვალწინ და გაწამებული ზედ დაჰკდომოდა.

დამკვირვებლისთვის მისი გული ამ წამს იყო ბნელი უფსკრული, სადაც ადამიანი ვერაფერს გაარჩევდა, საიდანაც ვერაფერს ამოიკითხავდა, და მისი გულის მოძრაობის შეტყობის მსურველი პასუხის გარეშე, იმედგადაწყვეტილი უკანვე უნდა დაბრუნებულიყო.

ძიძია იჯდა ნაქარგ თხელ ახალუხში და ზემოდან შალი ჰქონდა წამოგდებული, რომელიც ავდარისა და ქარისგან საკმაოდ ვერ იფარავდა. ის თანდათან იყინებოდა, მაგრამ ხმას მაინც არ იღებდა, თუმცა სიცივე ძვალსა და რბილში გასჯდომოდა და ძალიან აწუხებდა.

მის „ხელისმომკიდეს“ ეს შემთხვევა თავში არც კი მოსვლია, ისე იყო გართული საკუთარი მდგომარეობით. მას ცოტა ფიქრი არ უნდოდა, რადგან ნათესაობამ სათემოდ ძიძიას მომავალი მის სინდისსა და მზრუნველობას ჩააბარა. ამ ქალის სახელისა და პატივის, ქმრის წინაშე დაცვაც კი მისი მოვალეობა გამხდარიყო, ხოლო მთიელთა შეხედულებით, „ანაბარი მგელმაც კი იცის“. და ამ დროს, როდესაც თვითონ მას შეეპყრო მაცდური გრძნობა, ჩასულიყო სულის სიღრმემდე და ძვალსა და ტვინს უწოვდა, შეუბრალებლად უღრღნიდა, ონისეს ასეთი ძნელად შესასრულებელი მოვალეობა ეკისრებოდა.

ქარმა, ავდარმა და სიცივემ თავისი იმოქმედეს: ქალმა ვეღარ გაუძლო და გაჟრჟოლებულს ცახცახი დაეწყო. მის პირველივე მოძრაობაზე ონისე გველის ნაკბენსავით შეკრთა და უნებურად კისერი ქალისკენ მიეღრიჯა. მან დაინახა თხელ ტანსაცმელში მყოფი ქალი და გული მოუკვდა. ძიძია, მისი ღმერთი, სალოცავი, სიწმინდე ამ გაჭირვებაში იყო და მას არც კი გახსენებია მასზე ზრუნვა!

ერთი თავის მიბრუნება, ერთი შეხედვა, ოდნავი შეხება საკმარისი იყო, რომ თოფის წამალივით აფეთქებულიყო და მთელ სხეულს ცეცხლი მოსდებოდა.

– ქალაუ, მოგიკვდა ჩემი თავი!.. მთლად გათოშილხარ და მე კი არც კი მომაგონდი!.. – თქვა ონისემ და ხმა ისე აუკანკალდა, რომ მღელვარება დაეტყო.

– არა მიშავს-რა, შენაი ჭირაიმე – თქვა ქალმა ნაზი და, ვინ იცის, რა მიზეზის გამო ცრემლმორეული ხმით.

– ბეჩაუ, არა მიშავს-რა რა არის?.. შენ რომ ავად გახდე, მე რა მეშველება? – ამ სიტყვებით ონისემ აიწია ნაბადის კალთა, წამოახურა ძიძიას, რომელსაც სველი შალი მოხსნა და იქვე მარხილში ჩააგდო. შემდეგ მაგრად მოიჭუჭკა ნაბადი და ნაზ წელზე ხელმოხვეული ქალი მკერდზე მიიკრა.

ამ ქალის მიკარებასთან ერთად ონისეს გული მეტისმეტად აუთრთოლდა, შეიკუმშა და შეჩერდა, აუთრთოლდა კიდევ, კიდევ და ერთბაშად აძაგძაგებულმა გზა მისცა გამოქანებულ ადუღებულ სისხლს, რომელიც მწვავედ და სანეტარო აღმაშფოთებლად მთელ სხეულში დაიმქრა, რომელმაც სხეულის ყოველ ძარღვში დაჰკრა.

ძიძიაც გაჩუმებული, გაწამებული და გაყუჩებული, თითქოს ამ კაცის მდგომარეობას შეეშინებინა, დაემონებინა, ან გაეგებინებინა მისი გაჭირვება, არ ეწინააღმდეგებოდა ონისეს. ამ კაცს აზროვნება დაეკარგა, დაავიწყდა თავისი თავი, თავისი მოვალეობა და თანდათან უფრო და უფრო ხვევდა ხელს, უფრო და უფრო იკრავდა გულში და ყოველ მოძრაობაზე გონებას კარგავდა.

ის შეეპყრო მხოლოდ ერთ გრძნობას, რომელიც ტკბილად ჩასჩურჩულებდა, რომ ის ბედნიერია, რომ ამ ბედნიერებას ქვეყანაზე არაფერი შეედრება. რაღა საქმე ჰქონდა ან ხალხთან, ან ქვეყანასთან, სადღა ეცალა მათზე საფიქრებლად. ონისეს თავი წყნარ-წყნარად იხრებოდა და უახლოვდებოდა ძიძიას სახეს, რომელსაც ძალზედ წვავდა კაცის გახურებული სუნთქვა. ის თანდათან უახლოვდებოდა და ჩასჩურჩულებდა წარმოუდგენელი სიტკბოებით, იმ სიტკბოებით, რომლითაც მართლა გულწრფელად შეყვარებულს შეუძლია, როგორც შეყვარებულ კაცს, რომელსაც მრავალსიტყვიერება დავიწყებია.

– გცივა, კიდევ გცივა... ჩემო ყველავ!.. – მოკლედ და წყვეტილად ამბობდა ონისე, მაგრამ ამ ორ სიტყვაში ხმას იმდენი მიხრა-მოხრა ჰქონდა, ისეთი ჰარმონიით იყო შემკული, რომ აშკარად შეამჩნევდით აღგზნებულ ვნებას, მის გულში ანთებულ, გამხეცებულ სიყვარულს, მის მბრძანებლად ქცეულს.

ძიძია, კურდღელივით განაბული, კაცს მიჰკრობოდა მკერდზე და მისი ნორჩი გული შიშგარეული სიხარულის ფართხალით უპასუხებდა ქალის მდგომარეობას. აქამდე თავშეკავება იფარავდა, ამ წუთებამდე ძალა კიდევ შესწევდა გრძნობა დაეფარა. მაგრამ ახლა, როდესაც ონისეს თავი თანდათან იხრებოდა, როდესაც მისი სახე თანდათან უახლოვდებოდა ძიძიას სახეს, უკანასკნელი გრძნობდა კაცის გახურებულ სუნთქვას, ძიძიას გაუწყდა თავშეკავებაზე დამოკიდებული მოთმინება, თვითონაც მოუთმენლად ამოისუნთქა და მადლიერი თვალები მისკენ მიაქცია.

ერთმა გრძნობამ შეპყრობილთ, ერთი და იგივე სურვილით აღგზნებულთ, რაღაც უხილავი ძალა ერთმანეთისკენ იზიდავდა. წუთიც და სიტკბოებით დამთვრალ-დაბნედილთ ტუჩები მათდა უნებურად ერთმანეთს მიეწება.

თავი VI

– VI –

ვინ იცის, შეყვარებულთა ალერსი რამდენ ხანს გაგრძელდებოდა, თუ ერთ მოულოდნელ შემთხვევას არ დაეშალა. ერთ მაყარს ძალიან შესცივნოდა და მოუნდა არაყით გათბობა, ამისათვის შეაჩერა ცხენი და მარხილს ელოდა, რომელშიც ტიკჭორები ეწყო.

როდესაც მარხილი გაუსწორდა, დაინახა, რომ ონისეს, რომელიც თითქოს სიცივეს ემალებოდა, თავი ნაბადში ჩაეყო. ასეთი საქციელი მთის კაცს არ მოეწონა, რადგან მამაკაცს სიმხდალე ქალისთვის არ უნდა ეჩვენებინა: ეს, მთიელთა შეხედულებით, სირცხვილიც იყო და დამამცირებელიც, და ამხანაგის საქციელი კი დანარჩენების სახელსაც იმდენად შეეხებოდა, რამდენადაც თვითონ მოქმედს.

ამისთვის მაყარმა ონისეს მათრახი გადაჰკრა და თუმცა ხუმრობით, მაგრამ საგრძნობლად უთხრა:

– რას აკეთებ, გუგრიანო, თუ არ გაიყინე?

ონისე შეკრთა და გაჟრჟოლდა. მან წამოიხედა და ჯერ კიდევ წინა წუთებით დაბნეულს თავისთვის ანგარიში ვერ გაუწია. თავიდან ის მხოლოდ იმას გრძნობდა, რომ მას დაურღვიეს სიტკბოება, დაუშალეს წუთიერი ბედნიერება. მაგრამ რატომ, ვინ? ამაში ანგარიში ვერ გაუწია.

მაგრამ ასეთ მდგომარეობაში მხოლოდ ერთ წუთს იყო. ონისე სწრაფად გონს მოვიდა და აშკარად დაინახა შეუწყალებელი ჭეშმარიტება, რომელიც უსპობდა არა მხოლოდ ამ წუთის სიამოვნებას, არამედ მომავალ მოსვენებაზედაც კი იმედს აკარგვინებდა, და ცივი ოფლი დაასხა.

წუთის წინ ის იყო შეპყრობილი მხოლოდ ერთი გრძნობით: მას უყვარდა გაუაზრებლად, ხარკს აძლევდა ამ ძალას; მაშინ ყველაფერი დავიწყებოდა, ყველაფერი: ხალხიც, მათი მოვალეობაც, წესებიც, თვით აზროვნებაც და მარტო ათრთოლებული გულის ფართხალს მისცემოდა, მით უფრო სასიამოვნოს, რომ ამითვე პასუხს აძლევდნენ; – ახლა კი ის იყო კაცი, რომელიც აფასებდა, ანგარიშს აძლევდა თავის მოქმედებაში და წონიდა თავის მდგომარეობას.

ონისემ აშკარად დაინახა შეცდომა, აშკარად იგრძნო თავისი სურვილის აღსრულების შეუძლებლობა და სინანულის ნაპერწკალმა მწვავედ გაჰკრა გონებაში: – „მაშ ტყუილად თრთოდა მისი გული სანეტარო მომავლის მოლოდინით?.. მაშ ტყუილად ენთებოდა და მოუსვენრად ფეთქავდა მისი გული? ამაოდ ტყუვდებოდა და ამ გრძნობითვე აღელვებულ ძიძიასაც ტყუილად იწვევდა ალერსისთვის?“

ეს კითხვები სწრაფად ებადებოდნენ თავში, სწრაფადვე ცვლიდნენ ერთმანეთს და ერთ გადაწყვეტილებამდე მიდიოდა, ერთი პასუხი შეეფეთებოდა და ყურში მწარედ თითქოს ვიღაცა ჩასჩურჩულებდა: „ტყუილად იკლავ თავს“.

– ბიჭო, რა მოგსვლია, მთვრალი ხომ არ ხარ? – გაწყვიტა სიჩუმე მაყარმა, რომელსაც ონისე გაშტერებით შეჰყურებდა.

– ჰაი, რა? – თქვა ონისემ, რომელიც ჯერ კიდევ ვერ გაშორებოდა გულსა და გონებაში ჩაჭედილ გრძნობას.

– ავად ხომ არ ხარ? რას აკეთებ?

– არ ვიცი, ღვთის მადლმა!.. ისე უგუნებოდ რაღაცას ვაკეთებდი.

მაყარი მიუახლოვდა მარხილს, გადაიხარა ცხენიდან და პირდაპირ სახეში შეხედა ონისეს, რომელმაც თავი იქით მიაბრუნა და გაბრაზებით თქვა:

– რას მიყურებ, რა გინდა ჩემგან?

– არაფერი, – გაიკვირვა მაყარმა და დაამატა: – მინდოდა მენახა, სიცხე ხომ არ გქონდა, გაწითლებული ხომ არ იყავი?

– ღამეში რა უნდა დაინახო, ღვთის მადლსა? – იმავე კილოთი უთხრა ონისემ და ცოტა სიჩუმის შემდეგ დაამატა: – სიცხეც მაქვს, თავიც მტკივა და მიბრუვდება.

მაყარმა ისე შეხედა, თითქოს არ უჯერებდა, უნდოდა რაღაც ეთქვა, მაგრამ თავშეკავებულმა ცხენს მკერდზე მათრახი გადაჰკრა, ეტყობოდა მას გონებაში რაღაც აზრმა გაურბინა, რადგან სიცივეც დაავიწყდა და არაყიც, რომლის დასალევადაც აქ მოვიდა.

კარგა ხანმა გაიარა საერთო სიჩუმეში, ყველა თავის გულისთქმას ჩაჰბრუნებოდა, თავის საკუთარ აზრებს დაჰკვირვებოდა და რაღაც უცნაურ დუმილში ჩავარდნილიყო.

ისინი ამ მდგომარეობაში იყვნენ, როდესაც ჰაერში გაისმა მხიარული სიმღერის ხმა და მას მოჰყვა ლექსი:

გაუსვი და გამოუსვი, ვითომ ჭიანურიაო; მეზობლის ცოლს ხელს ნუ ახლებ, ისიც შინაურიაო.

ამ სიტყვებმა მწარედ გაკენწლეს ონისეს გული, რომელსაც სიმღერა თანდათან უახლოვდებოდა, რადგან წინ წასული მაყრები შეჩერებულიყვნენ და მარხილების მოლოდინში ლხინი დაეწყოთ.

გავიდა რამდენიმე წუთი და გამოჩნდნენ ცხენოსნები, რომლებსაც მარხილი მიუახლოვდა.

ახალგაზრდა მაყრები ხუმრობდნენ ერთმანეთში, ეხუმრებოდნენ ონისესაც, მაგრამ იძულებულნი იყვნენ თავი დაენებებინათ, რადგან პირველად მოსულმა მაყარმა შეატყობინა, რომ ონისე ავად არის და იმათი ხუმრობისთვის არ სცხელა.

ამისთვის მაყრები დაშოშმინდნენ, მაგრამ მარხილს კი მაინც არ შორდებოდნენ.

მხიარულება ერთბაშად შეწყდა და მის მაგიერ რაღაც ჭმუნვით სავსე სიჩუმე ჩამოვარდნილიყო; ფხვიერი წვრილი თოვლი განუწყვეტლივ მოჰქროდა ცივი ქარისგან გამოტაცებული და მთლიანად ათეთრებდა ნაბდიან მგზავრებს.

ასე მიდიოდნენ გაჩუმებული მაყრები, გულჩახურული და ჩაბნელებული ხელისმომკიდე და მიჰყავდათ გამოუცდელი ქალი, რომლის გულსაც ნამდვილი სიყვარული პირველად ეგრძნო, მისი სიტკბოება ნახევრად გამოეცადა და ის კი არ იცოდა, მისი მომავალი რას შეამთხვევდა.

რამდენიმე წუთი და ხშირ ნისლში გაიბჟუტა შუქმა და შენობების ბუნდოვანი სილუეტები გამოჩნდა. კიდევ წუთიც და ყველამ შეამჩნია, რომ სოფელს მიუახლოვდნენ. მარტო ონისე იჯდა გაფითრებული, თავდახრილი და მწარე ფიქრებისგან წაღებული ვერაფერს ამჩნევდა.

მაყრებმა იგრძნეს, რომ მაყრიონის ასე ჩუმად მისვლა არ შეჰფეროდა არც იქაურ ჩვეულებას და არც იმათ სიყმაწვილკაცეს და ამიტომ დასჭყივლა ერთმა, გავარდა თოფი და მეორე გაქანდა მახარობლად. ყველა შეინძრა, აღელდა, სიცოცხლე გამოიჩინა. ჰაერში გაისმა სიმღერა და ყიჟინა, მგზავრებს სიცოცხლე დაეტყოთ.

გამოფხიზლდა ონისეც, მაგრამ ის სრულიად განშორებოდა დანარჩენებს, მისმა გულმა სრულიად სხვა იგრძნო. მან იცოდა, რომ სოფელში მისვლისთანავე კარგავდა სატრფოს, რომლის გამოუცდელობაც და სირცხვილიც ხალხის ჩვეულების წინააღმდეგ ვერ წაიყვანდა და მასთან ერთად დაკარგავდა მოსვენებასაც...

თავი VII

– VII –

აი, შევიდნენ სოფელში და მიუახლოვდნენ ეკლესიას. ეკლესიის წინ იდგა ერთი დიდებული მოხუცი, თოვლივით თეთრი, რომელიც მხიარულად უყურებდა მომავალ ადამიანებს. მისი კეთილი სახეზე რაღაცნაირი ხაზები ეტყობოდა, რომლებიც პირველივე შეხედვისას პატივისცემას იწვევდა. ჭკვიანი თვალები, თუმცა კეთილი, ბრძანებლურად გამოიყურებოდა.

ხევისბერი გოჩა, თავისი ხალხის მმართველი მამა, ახალგაზრდებს ელოდა. ის იყო თოვლივით თეთრი, სასიამოვნო შესახედაობის, მბრძანებლური მოძრაობებით და ამაყი, მტკიცე სახის გამომეტყველებით. მას პირველს უნდა დაელოცა ახალდაქორწინებულები და მშობლიური სითბოთი ესურვა მათთვის ბედნიერება. ონისემ შეხედა მამას, რომლის წინაშეც მთელი ხეობა თავს ხრიდა და ვისი სიტყვაც უსიტყვოდ სრულდებოდა. ონისეს სახე კიდევ უფრო გაუფითრდა და პირი მეტად გაუშრა.

მარხილი გაჩერდა, მაგრამ ონისე იმდენად დაბნეული იყო, რომ გადმოსვლაც კი ვერ მოახერხა, სანამ მამამ არ დაუძახა:

– გადმოდი, რას ელოდები?

ახალგაზრდა ბიჭი უნებურად ჩამოხტა, იქვე დადგა და მკვდარს დამსგავსებული, გაქვავებული უყურებდა ხალხს, რომელიც მის თვალში ბუზებივით ირეოდა.

პატარძალს ქალები შემოეხვივნენ, ჩამოსვეს და გოჩასთან მიიყვანეს. გოჩამ მოიხადა ქუდი, ღმერთი ახსენა და უთხრა:

– გაკურთხოს უფალმა. – ხელი ჩამოართვა და მაშინვე დაამატა: – საწყალო, სულ გაყინულხარ... სულ კანკალებ.

ამ სიტყვებთან ერთად, მან მეორე ხელიც მიაშველა და ქალის ნაზ ხელებს ისე დაუწყო სრესა, თითქოს მათი გათბობა უნდოდა. მერე ერთი ხელი მოაშორა, იქვე მდგომ გუგუას გაუწოდა და საცოლის ხელი ხელში ჩაუდო.

– უფალმა შეგაერთათ, კაციმც ნუ გაგაშორებთ! – მტკიცედ თქვა მოხუცმა.

ამ სიტყვებზე ქალი თითქოს კიდევ უფრო აკანკალდა და ქშენას მოუმატა. ონისე კი წაიბორძიკა, მაგრამ იქვე მყოფმა ვიღაც კაცმა დაიჭირა. ხალხმა დაიძახა „ჯვარული“ და მეფე-დედოფალი ეკლესიაში შევიდნენ, სადაც შემოსილი მღვდელი ელოდათ. გოჩა კი შვილს მიუბრუნდა.

– რა მოგსვლია? – ჰკითხა მან და გამომცდელი თვალით დაუწყო ყურება.

– არაფერი, – მოკლედ უპასუხა ონისემ და თავი დახარა, რადგან მამის ცქერას ვერ გაუძლო.

– რას ნიშნავს არაფერი, როცა ადამიანის ფერი აღარ გაქვს და ფეხზეც ძლივს დგახარ?

– უგუნებოდ გავხდი.

– უგუნებოდ? – გააგრძელა მამამ და კიდევ დააკვირდა: – მაშ ქორწილში რა გინდა? სახლში წადი და დაწექი... ხელისმომკიდე სხვა იქნება ვინმე.

ამ ლაპარაკში გუგუას ნათესავები ჩაერივნენ, ონისეს ხვეწნა დაუწყეს, რომ ასეთ დროს თავი არ დაენებებინა და თავისი მეგობარი გუგუა მარტო არ დაეტოვებინა. მაგრამ ონისეს გაუხარდა, რომ მისთვის მეტად მტანჯველ სურათს მოშორდებოდა და თავის უბედურებას თვალით მაინც აღარ უყურებდა. გაბრუნდა და ნელა გასწია თავიანთი სახლისკენ, სადაც ბნელ „საწოლში“ პირქვე დაეგდო.

გოჩა კი შევიდა და ჯვრისწერასთან ერთად უყურებდა პირბადეჩამოფარებულ ქალს, რომელსაც გამუდმებით აჟრჟოლებდა და ხანდახან ძლიერად ქშინავდა.

რამდენიმე კაცი, რომელიც გოჩასთან იდგნენ, მოხუცს მიუბრუნდნენ და გულისტკივილით ეუბნებოდნენ:

– საწყალს, როგორ შესცივნია!..

მაგრამ გოჩა, პასუხის ნაცვლად, შუბლზე ხელს გადაისვამდა და ისედაც შეჭმუხნულ წარბებს კიდევ უფრო შეიჭმუხნიდა.

ჯვრისწერა ჩვეულებისამებრ მიდიოდა: ონისეს ნაცვლად „ხელისმომკიდედ“ სხვა ახალგაზრდა ბიჭი გამოიყვანეს. ყველაფერი მომზადდა. მღვდელი მივიდა ჯერ კაცთან და ჰკითხა: სურვილით ირთავს ამ ქალს და სურს ჯვრისწერა, თუ არა? კაცმა გაიღიმა, შერცხვა და თავის დაქნევით თანხმობა გამოაცხადა. მერე ამავე კითხვით მიუბრუნდა ქალს, რომელსაც სიცოცხლის ნიშანი მხოლოდ სუნთქვაზე და მხრების მოძრაობაზე ეტყობოდა.

ქალმა პასუხის ნაცვლად მხოლოდ თავი დახარა და მის მაგივრად სხვა ქალებმა, რომლებიც ყოველთვის სხვის მაგივრად პასუხობდნენ, – ყაყანი დაიწყეს.

– ჰაი, ჰაი, რომ სურს!.. რა კითხვა უნდა?.. თუ არ უნდოდა, აქ რატომ მოვიდოდა?.. ერთმანეთს ართმევდნენ სიტყვას, მაგრამ ძიძია კი ჩუმად იყო.

– მაშ შენი ნებით იწერ ჯვარს? – გაიმეორა მღვდელმა.

– თავისი ნებით იწერს, ჩემო კარგო, თორემ მოძალადე ვინ ჰყავს! – ისევ ქალებისგან მოისმა და კმაყოფილი მღვდელი მეშვიდე საიდუმლოს (ჯვრისწერის) აღსრულებას შეუდგა.

– VIII –

თავი VIII

ჯვრისწერამ ჩვეულებრივი მხიარულებით ჩაიარა: შეკრებილი ხალხი, მაყრები და განსაკუთრებით ქალები არ ისვენებდნენ და ყოველთვის საჩურჩულო მასალას პოულობდნენ. ერთხელ მომზადებულნი გასართობად, არ გაუშვებდნენ შემთხვევას, რომ არ გაეხარხარათ, თუნდაც სასაცილო არაფერი მომხდარიყო.

მხოლოდ პატარძალი იდგა ქვასავით დამუნჯებული და გოჩა, რომლის სახეც რაღაც დამკვიდრებული, პატივსაცემი სხივით ბრწყინავდა. მას აშკარად ეტყობოდა, რომ გულწრფელი რწმენით იყო გატაცებული და მთლიანად მისცემოდა თავის გრძნობას. უზენაესს გულწრფელად ევედრებოდა.

გოჩა იყო თავისი ხალხის მშობელი მამა და, მაშასადამე, ასეთი ამაღლებული და მნიშვნელოვანი შემთხვევის დროს, როგორიც ქორწინებაა, თავისი შვილებისთვის რომ არ ელოცა, არ იქნებოდა. ამასთანავე, მას სწამდა, რომ ხალხისგან ამორჩეული, ღმერთისგანაც ამორჩეული უნდა ყოფილიყო, რადგან ხალხის ჩვეულებებში აღზრდილს, ანდაზად ქცეული რწმენა, „ხმა ღვთისა და ხმა ერისა“, სისხლსა და ხორცში ჰქონდა გამჯდარი.

გოჩა დარწმუნებული იყო, რომ მის გულწრფელ ვედრებას უზენაესი შეისმენდა და, რწმენით დაიმედებული, იმ კაცის სახე, გულმხურვალე ლოცვის დროს, რაღაც ძლევამოსილ, ხალხის დამმორჩილებელ სურათს წარმოადგენდა.

ასეთი იყო მოხუცი გოჩას სახე, რომელსაც განუწყვეტელმა ზრუნვამ, ფიქრმა, გამოცდილებამ და გონებრივმა მუშაობამ კიდევ უფრო მეტი პატიოსნების, ჭკუის და ადამიანობის ბეჭედი დაასვა. ეს სახე ხანდახან იცვლებოდა იმის მიხედვით, თუ რას ეხებოდა მისი აზრები და გონების მიმდინარეობა. ამგვარადვე ეცვლებოდა ფერი სახეზე.

ხანდახან რაღაც სევდა შეუკრავდა წარბებს, შეჭმუხნიდა შუბლს, მაგრამ ეს იყო ერთი წუთით მზეზე გადაფარებული ღრუბელი, რომელსაც მხოლოდ წუთით შეეძლო დაჩრდილვა. მლოცველის თვალები, ცისკენ მიპყრობილი, ისევ ძლევამოსილი, გამარჯვებული შუქით აინთებოდა.

გოჩას აშკარად ეტყობოდა, რომ მისი მრავალგვარად გამოცდილი გული რაღაც უბედურების მოახლოებას გრძნობდა. მისი გამოცდილი თვალებისთვის შვილის ერთი დანახვაც საკმარისი იყო, რომ მის საქციელში, ავადმყოფობის ნაცვლად, სხვა მიზეზი დაენახა. მაგრამ რა იყო ეს მიზეზი, საიდან ქროდა ნიავი, რომელიც მას, როგორც ნადირს, სუნს აყრიდა და აკრთობდა, – მოხუცი ვერ მიხვდა.

ჯვრისწერა დასრულდა. მეფე-დედოფალი სახლში წაიყვანეს, კერას შემოატარეს და გააშორეს, რათა დედოფლისთვის ქალებში მისვლით გარკვეული თავისუფლება მიეცათ. ხალხი კი გოჩას თავმჯდომარეობით სადილად დალაგდა.

რა თქმა უნდა, სიძეც, თავზე ფოჩებიანი გვირგვინით, იქვე შუა ადგილას დასვეს. ტოლ-სწორები გარს შემოეხვივნენ და ხუმრობით გართულს და ბედნიერებით გახარებულს, დროს ატარებინებდნენ.

დაიწყო საერთო მხიარულება, სმა, სიმღერა და „სმურები“ (ხალხური ლექსები). ხანდახან რომელიმე მოხუცი აიღებდა ფანდურს და თითების დაკვრით სევდიან სიმებს ააჟღერებდა. იქვე სევდიანად, მაგრამ შთამბეჭდავად დასძახებდა რომელიმე გმირის ლექსად მოთხრობილ ამბავს.

ამ წუთებში გამხიარულებული, აყაყანებული ხალხის ხუმრობა ერთბაშად შეწყდებოდა, ჩამოვარდებოდა სრული სიჩუმე და გულის ძგერით ყურს მიაპყრობდნენ სახალხოდ წარმოთქმულ სიტყვას, სადაც ქვეყნისთვის თავდადება და სამსახური, ვაჟკაცობა და პატიოსნება ისე უხვად ჯილდოვდებოდა და სადაც კაცის მოვალეობა ცხოვრებაში ისე ნათლად იხატებოდა და ისწავლებოდა...

ამას ისევ შეცვლიდა „სმური“, მერე „გოგონა“ (სიმღერა) და ასე გრძელდებოდა გათენებამდე.

– IX –

თავი IX

ამ საერთო მხიარულების დროს, როდესაც გუგუას სახლში შეკრებილთა გულები მხიარულად, ყინულზე გამოსულ უდარდელ ბატკნებივით თამაშობდნენ, ონისე პირქვე ეგდო და დამძიმებული, გახურებული თავი ბალიშიდან ვერ აეღო.

მას სისხლი მოსწოლოდა თვალებში და დროგამოშვებით ბრჭყვიალებდა. თავი ძლიერად გაბრუებული ჰქონდა და საფეთქლებში თითქოს ჩაქუჩებს ურტყამდნენ. ყურებში ხუილის ხმა ისმოდა და სხეული ცეცხლივით გახურებული რაღაც მოუსვენრობაში ამყოფებდა. ჩქარ-ჩქარა და ძლიერად ქშენა აშკარად ამტკიცებდა, რომ რაღაც აწუხებდა და მის მოშორებას თითქოს ხელების უაზრო ქნევით უნდოდა.

ამ მდგომარეობაში მყოფი ონისე ხან მთლად გაცივდებოდა და ხან ცივი ოფლით დასხმული წამოტრიალდებოდა, წამოჯდებოდა, უმიზნოდ გაუშტერებდა რაღაცას თვალებს, თავი და ხელები ჩამოუვარდებოდა და, ნახევრად ტუჩებგახსნილი, რამდენიმე ხანს ასე დარჩებოდა.

მერე ისევ მოუსვენრად დაწვებოდა და თვალწინ დაუწყებდნენ თამაშს სხვადასხვა სურათები, ერთი მეორეზე უფრო საოცნებო, უფრო გასაოცარი, მაგრამ მათ არავითარი დამაკავშირებელი კავშირი არ მოსდევდა.

მაგრამ ეს თავდავიწყება წუთიერი იყო, რადგან ონისემ ერთბაშად დაიყვირა და გაფითრებული ფეხზე წამოხტა. გაჩერდა, წუთით მოიფშვნიტა გახურებული თვალები, რომლებშიც ეკლებივით რაღაცა ჩხვლეტდა და სიტყვებით: „არ იქნება, არ მოხერხდება!“ კარისკენ გაიქცა.

– სად მიდიხარ? – იქვე შეაჩერა ვიღაცის ხმამ და კარის ზღურბლზე გამოჩნდა გოჩა, რომელსაც ანთებული კვარი (ხის სანათი) ეჭირა ხელში.

– გოჩა! – მოულოდნელობის გამო უკან მოწყვეტით წამოიძახა ონისემ და გაჩერდა.

მოხუცმა შეხედა შვილს, აათვალიერ-ჩაათვალიერა, შევიდა სახლში და ჩამოჯდა.

– დაიჭირე, კედელში გაამაგრე, – გაუწოდა მამამ კვარი, რომელიც ონისემ გამოართვა და ბუხრიდან გამოშვერილ ჭაჭზე (კედლის გამონაშვერი) დადო.

– სად მიდიოდი? – ისევ იმ მბრძანებლური, თუმცა დამშვიდებული ტონით გაიმეორა ხევისბერმა.

– არსად, – ვეღარაფერი მოახერხა ონისემ.

– ეგ პასუხი არაა, – შეიჭმუხნა წარბები მოხუცმა, რომელსაც უნდობლობა არ უყვარდა.

– ქორწილში ვაპირებდი წასვლას...

– რა ქორწილია, ახლა იქ მთვრალი ხალხის მეტი ვინღაა?

– მთები ჩამოთოვლა და ნადირებს ქვევით ჩამოყრიდა. ვამბობდი, ქორწილში ვინმე მონადირე იქნებოდა, „ნამგალად“ (თანამგზავრად) გავიხდიდი და სანადიროდ ერთად წავიდოდით.

ონისემ ეს სიტყვები მაშინვე მოიგონა, რადგან მამა ჩასცქეროდა და მას კი გულის გადაშლა არ უნდოდა.

– ბავშვო, რას ხუმრობ?

– რატომ ვხუმრობ? – მოუთმენლად შეხედა ონისემ, რომელსაც გადაჰკიდებოდნენ და აღარ ეშვებოდნენ.

– ამ ფიფქიან თოვლში სანადიროდ სად წახვალ?.. ზვავმა სადმე ჩაგმარხოს, ის თუ არ გინდა?

ონისემ ერთბაშად ვერ გაიაზრა, რომ ფიფქიან თოვლში ნადირობა მართლა საშიში იყო და ასეთი დაუფიქრებლობა, უმიზეზოდ ძალად გაჭირვების თავზე მოხვევა გამოცდილ მოხევეს არ მოეწონებოდა.

– რატომ? – მოინდომა შვილმა შეცდომის გამოსწორება: – ქარი იყო და ქედებზე თოვლებს აღარ დააყენებდა.

მოხევემ კიდევ შეხედა და ცოტა სიჩუმის შემდეგ უთხრა:

– გაჩუმდი, ბავშვო! შენ რაღაც სხვა გაქვს გულში.

– რა უნდა მქონდეს? – აჩქარდა ონისე.

– არ ვიცი და ამას არც გკითხავ, – მტკიცედ უთხრა მოხუცმა და დაამატა: – შენ ის თქვი: იცი, ვისი გვარის ხარ?

ამ სიტყვებზე რიგი ონისეს შეხვდა, – გაკვირვებით შეხედა მოხუცს.

– ჰაი, ჰაი, რომ ვიცი.

– აბა, მაშ მაგას ნუ დაივიწყებ, – თითის ქნევით უთხრა მოხუცმა და სწავლების ტონით გააგრძელა: – ვინძლო ქვეყანა არ გააცინო (სირცხვილი არ მოუტანო)...

ახალგაზრდა ბიჭმა თავი დახარა, თითქოს დანაშაული იგრძნოო და ლოყები წითლად აენთო.

– აბა, მაშ წადი, – წამოდგომით გააგრძელა მოხუცმა: – წადი, სადაც გინდა, ოღონდ ჩემს სიტყვებს ნუ დაივიწყებ... გახსოვდეს, ვისი გვარის ხარ და კაცი კი ტანჯვისთვის არის გაჩენილი.

ამ სიტყვებზე მოხუცმა კვარს ხელი დაავლო და შვილთან ერთად დერეფანში გავიდა. იქ კიდევ გაჩერდა, შეხედა შვილს, თითქოს რაღაც უნდოდა ეთქვა, მაგრამ ხმაამოუღებლად გაბრუნდა და საცხოვრებელ სახლში შევიდა.

ონისე კი რამდენიმე ხანს იმავე ადგილას დერეფანში იდგა და უნებურად ადგილიდან ვერ იძვროდა.

მას ესმოდა, რომ შვილის მდგომარეობას მამა მიხვდა, მაგრამ სადამდე მიაღწია ამ მდგომარეობამ, მოხუცს ჯერ ვერ გაერკვია, თუმცა ესმოდა, რომ ეს მდგომარეობა მის სახელსაც შეეხებოდა.

მამა ეუბნებოდა: „გახსოვდეს, ვისი გვარის ხარო“, და სწორედ ამ სიტყვებით ახსენებდა იმ მოვალეობას, რომელიც ერთ ადამიანს მთელ ოჯახთან აკავშირებს და მისი საქციელი მთელი ოჯახის გამაპატიოსნებელი, თუ დამამცირებელია. მაგრამ, თუნდაც ასეც არ ყოფილიყო, ონისესაც კარგად ესმოდა თავისი ვალი. წუთიერ თავდავიწყებას საკმაო დანაშაულად თვლიდა, ფიცულობდა, რომ აღძრულ გრძნობას გულიდან აღმოფხვრიდა და სწორედ ამ სურვილმა წამოაძახა:

– წავალ, შევალ ქორწილში... ულვაში მაქვს, ქუდი მახურავს და გულიც უნდა დამმორჩილდეს.

ამ სიტყვებთან ერთად ის გაბრუნდა კიბისკენ, რამდენიმე ნახტომით ჩავიდა ქვევით და მივიდა გუგუას სახლში, სადაც ჯერ კიდევ გაცხარებული ტაშ-ფანდურა და მხიარულება იყო, თუმცა გათენებას უკვე მოეღწია.

ყველანი სიხარულით მიეგებნენ ონისეს, რომელიც მისვლის შემდეგ ყველაზე მეტად მხიარულობდა, ყველაზე მეტად მღეროდა, ყველაზე მეტად ხუმრობდა...

– X –

თავი X

ქორწილი დასრულდა. მხიარულების პირველმა დღეებმა ჩაიარა. პატარძალიც თანატოლებმა წაიყვანეს, ჩვეულებისამებრ, წყლის მოსატანად. იქ გაუჭრეს ხაბიზგინები (პატარა ნამცხვრები) და უმღერეს ამ შემთხვევისთვის შექმნილი ლექსი:

ჩემო ხელისმომკიდეო, ტაგანაი მომკიდეო...

და ცხოვრებამ ჩვეულებრივი სახე მიიღო.

ძიძია შესანიშნავი, მორჩილი ქალი აღმოჩნდა. მას არასოდეს არაფერი ეზარებოდა და საქმესა და სახლს გულმოდგინედ უვლიდა. მისგან არც ჩხუბი ისმოდა და არც შეპასუხება. უფროსი რძლები, რომლებიც ყოველთვის ჩაგრავდნენ უმცროსებს, ძიძიას ნამდვილ დასავით ექცეოდნენ.

გუგუა, რომელსაც ძალიან უყვარდა თავისი ცოლი, ისე არ შემოვიდოდა სახლში, რომ ცოლისთვის ჩურჩხელის ნაჭერი ან წითელი ვაშლი არ მოეტანა და სიყვარულით არ ეკოცნა. მაგრამ უცნაური ის იყო, რომ ძიძია, რომელიც ზოგადად ჩუმად იყო, ყოველთვის მარტოობას ეძებდა. მისი ფერდაკარგული, გაცრეცილი ტუჩები კი არასოდეს იღიმებოდა.

ყველა ცდილობდა მის გამხიარულებას. ხევის სხვა რძლებთან შედარებით, მას მეტ თავისუფლებას აძლევდნენ, დაჰყავდათ ხატობაში და სატირალზე. ეს იყო თავშეყრის ადგილი, სადაც მთელი წლით დაშორებული ნათესავები და მეგობრები ერთმანეთს ხვდებოდნენ და დიდხანს დაგროვილ შთაბეჭდილებებს სხვებს უზიარებდნენ.

მაგრამ ძიძია მაინც ისევ ისე გულჩათხრობილი რჩებოდა, თუმცა მას ყველაფერი ჰქონდა: საჭმელიც, სასმელიც, ჩასაცმელიც. არ აკლდა არც მზრუნველები, არც მოსიყვარულე გული, მაგრამ მის არსებას რაღაცა აწუხებდა, რაღაცა აღონებდა და ძალას ართმევდა.

თავიდან ბევრს ცდილობდნენ გაეგოთ, რა სჭირდა საბრალო ქალს, მაგრამ მალე იძულებულნი გახდნენ თავი დაენებებინათ, რადგან მის გულის სიღრმეში ვერ ჩაიხედეს და გადაწყვიტეს, რომ ასეთი ხასიათის იყო.

ამ დროს ონისე კი ფშავში წასულიყო, სადაც დედის ძმები ჰყავდა. იქ ნადირობასა და მეცხვარეობაში აპირებდა დროის გატარებას და დარდის გაქარვებას. მაგრამ, როდესაც სადმე ქედზე გასული თავის ბედს დააკვირდებოდა, მაშინვე ძიძიას სახე ნათელი სხივივით ჩაესახებოდა გულში და ნეტარ, ტკბილ კვნესასა და ოხვრაში შეიყვანდა.

ცა, ღრუბელი, ვარსკვლავი, მთვარე, ბუნების მდიდარი სურათები ონისესთვის მდიდარი და სიტკბოებით სავსე მხოლოდ იმიტომ იყო, რომ მათთან ერთად ეხატებოდა ძიძიას სახე. მათ თავის საყვარელ ძიძიასთან შედარებით თავდავიწყებამდე ეალერსებოდა.

თავი XI

– XI –

ბნელი და პირქუში ზამთარი გავიდა. მასთან ერთად გაქრა ტყვიისფერი ღრუბელიც, რომელიც სევდას იწვევდა და საღამოს საბანივით ბნელოდა მთის წვერებსა და ხევებს. გაქრა ჩრდილოეთის ცივი ქარებიც, რომლებიც ბუს ზუზუნივით ხმაურობდნენ და გაყინულ თოვლს აყრიდნენ დედამიწის გაცოცხლებულ, სურნელოვან საფარს. ეს ქარები მცენარეებს ახრჩობდნენ, აშრობდნენ, ფშვნეტდნენ და აქა-იქ მტვრად აქცევდნენ.

ბუნება შეიცვალა: მოუსვენარი, ხმაურიანი ქარების ადგილი წყნარად მოძრავმა ნიავმა დაიკავა. მიწა გათბა და მცენარეები გააცოცხლა. ბალახმა იგრძნო თავისი ძალა, წამოიწია და თოვლის თეთრი საფარი ჯერ დედამიწას მოსწყვიტა, შემდეგ კი, მზის დახმარებით, წყლად აქცია და ხევებში ხმაურით, უგზო-უკვლოდ გააქანა. მძიმე, უსიამოვნო ტვირთისგან განთავისუფლებულმა კავკასიის მთებმა თითქოს თმები დაიბერტყეს და სევდის მომგვრელი ყინულის მაგივრად მწვანე ხავერდი გადაიფარეს.

გაიღვიძეს ყვავილებმა და ნაზად თავის ქნევით ერთმანეთს ეარშიყებოდნენ. გაშმაგებული მზის სხივი მოუსვენრად ცდილობდა მათი სილამაზით დამტკბარიყო, მაგრამ მდელოს კეკლუცი ყვავილები მორცხვად ერიდებოდნენ. მხოლოდ დაუღალავ ფუტკარს ვერ ემალებოდნენ და ნებას აძლევდნენ, თავისი ნაზი, რბილი, ბუსუსებიანი ფეხებით სურნელოვანი მტვერი მოეგროვებინა და გაშმაგებით ამოეწოვა იქიდან სასიამოვნო ნექტარი.

დილის ნამი მარგალიტივით ეფინებოდა სიცოცხლით სავსე მწვანე ფოთლებს და მზისგან ზედმეტად გახურებულ მცენარეებს ოდნავ აგრილებდა.

ჰაერში გაისმა ფრინველების გალობა და ჭიკჭიკი, რომლებსაც მთელი სამოთხის ნეტარება ელოდათ; ტკბილი ძახილით მოუსვენრად იწვევდა ამხანაგი ამხანაგს ამ ბედნიერებისთვის. ყველა გაცოცხლებულიყო, ყველას გული უცემდა და თავისი ტოლისკენ მიისწრაფოდა სათამაშოდ.

ბუნების ამ საერთო ზეიმს ონისე დაჰყურებდა, რომლის გულსაც ჯერ გაზაფხული არ სწვეოდა და ზამთრის ღრუბელივით ნისლმოხვეული, მწარედ ჩაბნელებულიყო.

ყველასთვის ტკბილი და სასიხარულო იყო ეს დიდებული სურათები, მაგრამ ონისეს გულს კი მხოლოდ ნაღველს აწვეთებდნენ და სიტკბოს მაგივრად მწარე სითხეს ასხურებდნენ.

ონისე ოხრავდა, ქშინავდა, მოსვენებას ვერ პოულობდა და დაჭრილ ლომივით გაბრაზებული, გმინვით დადიოდა მთასა და ბარში.

ის წუხდა და ღონდებოდა, უნდოდა თავის ქვეყანაში დაბრუნებულიყო, უნდოდა თავისი ანკარა წყაროს ჩუხჩუხი გაეგონა, რადგან სხვა ქვეყნის წყლის არათუ გემო, არამედ ხმაურიც კი ისეთი საყვარელი აღარ ეჩვენებოდა, როგორც ვეფხივით გააფთრებული, კლდიდან კლდეზე მხტუნავი თერგისა.

ონისეს ახლა თავისი ქვეყნის იმ ადგილების ნახვაც კი სასიამოვნო გახდომოდა, რომლებიც ადრე თვალის სანახავადაც ეჯავრებოდა, მაგრამ თავის მხარეში დაბრუნება ვერ გაებედა, რადგან ეშინოდა, ძალამ არ ეღალატა და მამის სიტყვები: „იცი, ვისი გორისა ხარ?.. ქვეყანა არ გააცინო“, რომელიმე მოულოდნელ შემთხვევას არ დაავიწყებინა.

ონისეს იმედი ჰქონდა, რომ ძიძიასთან დაშორება გულის ცეცხლს ჩაუქრობდა; ამავე აზრით ეარშიყებოდა თუშის ტანად ქალებს; იმედი ჰქონდა, რომ მათი ალერსი დააკმაყოფილებდა, მაგრამ როგორც კი ტკბილ სიტყვას ეტყოდა ვინმეს, როგორც კი მიუახლოვდებოდა რომელიმე თვალჟუჟუნას, მაშინვე ძიძია მაცდურად წარმოუდგებოდა თვალწინ და კეკლუცი, ჭკუის ამრევი ღიმილით დაუწყებდა ცქერას; დაუწყებდა ცქერას, აუშფოთებდა სისხლს, გულს, მთელ არსებას. ის შემოუღიმებდა და ამ ღიმილში გამოიხატებოდა სიტყვები: „თავს უბრალოდ იტანჯავ, ვერსად წამიხვალ“. და ეს საკმარისი იყო, რომ ანგელოზის სახე ონისეს ეშმაკად მოჩვენებოდა.

ამგვარად ატარებდა ონისე დროს და უიმედოდ, უბრალო ბრძოლაში ხარჯავდა ყმაწვილკაცობის გრძნობასა და ცეცხლს.

ძნელი და მწარე იყო მისი ცხოვრება, მაგრამ მაინც ყოველთვის მისი ფიქრები ერთი და იმავე გადაწყვეტილებით მთავრდებოდა და ეს გადაწყვეტილება იყო, რომ ძიძია არ უნდა ჰყვარებოდა და უნდა დაევიწყებინა.

– XII –

თავი XII

ერთ დღეს, არხოტის ერთი მთის ძირას, სადაც თუშებს ზაფხულობით ცხვარი ედგათ, მწყემსები შეკრებილიყვნენ და საღმრთო ტრაპეზი გაემართათ. მწყემსთა შორის ბევრი მოხევე იყო, რომლებსაც თუშების ცხვარი „გაეზიარებინათ“ (ანუ წილი ჰქონდათ) და აქ ელოდნენ ყავლის (საქმის) დასრულებას.

საკლავები მოხარშულიყო და შეკრებილი ხალხი ერთმანეთს სთავაზობდა, რომ რიგზე, უფროსობის მიხედვით დამსხდარიყვნენ; ხალხის ნახევარი უკვე დალაგებულიყო, როდესაც ქედზე გამოჩნდა ვიღაც კაცი, გაშიშვლებული თოფი გადაეგდო მხარზე, ჩოხის კალთები აეკეცა და გამალებული მოაბიჯებდა; მოხდილი ქუდი ხელში ეჭირა და ამით ჩქარ-ჩქარა იწმენდდა შუბლს, რომელზეც ოფლი გადმოსდიოდა.

როგორც ეტყობოდა, მომავალი შორი გზიდან უნდა ყოფილიყო და უეჭველად საჭირო საქმეზე წასული, რადგან ყოველ ფეხის გადადგმაზე ცდილობდა ნაბიჯისთვის მოემატებინა და ამით გრძელი გზა შეემოკლებინა. მთაზე მყოფმა ხალხმა მომავალს შეხედა და ყურება დაუწყო. მთაში მგზავრი იშვიათად ხვდება, და ამიტომ ახლადმოსულისგან ყველა ახალ ამბავს ელის ხოლმე; ყველას იმედი აქვს, რომ თავისი სოფლის, თუ ოჯახის მდგომარეობაზე რამეს გაიგონებს და ამის გამო მომავლის ყოველი ნაბიჯი მოუთმენლობაში აგდებს მომლოდინეს და გულის ძგერით უსურვებს მის ჩქარა მოახლოებას.

სწორედ ასე იყო ახლაც: ყველანი წამოიშალნენ და სიტყვებით: „ვინ იქნება? ძალიან ჩქარა კი მოდის...“ – დაუწყეს ყურება.

მზე მომავლის მხრიდან იყო და, რადგან მწყემსებს შუქი პირდაპირ სახეში სცემდა, ამისთვის იმათაც ხელებით მოეჩრდილებინათ თვალებისთვის და ისე გასცქეროდნენ. მაყურებელთა შორის ონისეც ერია, რომელსაც მოუთმენლობა ყველაზე მეტად ეტყობოდა და ყველაზე წინ გასულიყო, რომ უცნობს სხვაზე ადრე შეხვედროდა.

უცნობი ჯერ შორს იყო და ღელე ჰქონდა გამოსავლელი, რომელშიც ჩქარა ჩაეფარა. ონისე თვალს არ აშორებდა ამ ადგილს, სადაც ის კაცი უკანასკნელად დაინახა.

მომავალმა ამოიარა ღელე, თავი ამოჰყო ფერდობზე და ონისემ ერთი შეჰკივლა და სიხარულით მომავლისკენ შავარდენივით გაქანდა. იცნო თავისი მეზობელი და მასთან ერთად გაზრდილი მოხევე.

– გზა მშვიდობისა, დათაუ! – შორიდანვე შესძახა გახარებულმა ონისემ.

– მშვიდობა მოგცეს უფალმა, – გადაუხადა სალამი დათამ.

ორივე მიუახლოვდა ერთმანეთს, შეჩერდნენ და გადაეხვივნენ. ამის შემდეგ განცალკევებულნი ცოტა ხანს ჩუმად დარჩნენ. ონისეს ვერ მოეხერხებინა რამე ეკითხა, რადგან ათასი ამბის ერთად შეტყობის ძლიერმა სურვილმა არ მისცა ნება, რომ ერთიმეორის მიყოლებით დაეწყო გამოკითხვა, და დათა კი თითქოს ეჯიბრებოდა და განგებ არაფერს ეუბნებოდა.

ახლადმოსული მეტისმეტად დაფიქრებული იყო, რომ მის მხრიდან ეს სიჩუმე ონისეს ხუმრობად მიეღო; უეჭველია, მას რაღაც უბედურება მოელოდა და დათა იმიტომ აგვიანებდა ხმის ამოღებას.

ონისემ შეხედა და ფერი ეცვალა.

– რა ამბავია, მითხარი? – თითქმის ხვეწნით და კანკალით წარმოთქვა ონისემ და უანგარიშოდ ხელები წინ გაიშვირა, თითქოს ეშინოდა არ წაქცეულიყო.

– ამბავი... მივიდეთ ბინაში და გეტყვით, ყველას გიამბობთ.

ონისეს, როგორც მხოლოდ ერთ საგანზე დაფიქრებულს, სხვა ვერაფერი წარმოედგინა, რომ საქმე ძიძიას შეეხებოდა და ეგონა, რომ ახლადმოსული სიბრალულით არ უმჟღავნებდა.

იმ წუთში ონისე ისეთ მდგომარეობაში იყო, რომ დათამ მისი მდგომარეობისა არაფერი იცოდა და, მაშასადამე, მის სიბრალულსაც ვერ იგრძნობდა.

აღელვებული გონება პეპელასავით გადაქცეოდა, მისთვის მხოლოდ ერთ ადგილს ანათებდა სიწმინდის ლამპარი და მას დასტრიალებდა, მას ევლებოდა თავს. სხვა საგანი არც მის გულს, არც მის აზროვნებას არ ეკარებოდა.

– მითხარი, ბალღო, ნუღარ მიმალავ, – ძლივს წარმოთქვა ონისემ და დაუმატა: – დასაკლავ ხარს რაღა ყურება უნდა?

ახლადმოსულმა შეხედა ონისეს და დაინახა, რომ სამარის ფერი დასდებოდა. იფიქრა, რომ ონისეს უეჭველად ეგონა, შინ რაიმე უბედურება შეემთხვა და მისი შეეშინდაო.

– საბრალო, რა მოგსვლია? ყველანი მშვიდობით არიან.

– ნუ მომატყუებ, ღვთის მადლსა!

– არა, სპარს-ანგელოზის მადლმა. აბა რისთვის მოგატყუებ.

ლაპარაკი ისევ შეწყდა. დათა გაბრუნდა მწყემსებისკენ და ონისეც ინსტინქტურად უკან გაჰყვა.

– დათაუ, მაშ რატომ არ მეუბნები, რა ამბავია? – ისევ ეჭვმა გაურბინა გულში.

– მშვიდობის მეტი არაფერი ვიცი.

– მოიცადე! – შეაჩერა ონისემ, მაგრამ ლაპარაკის გაგრძელება კი ვეღარ მოახერხა; სიტყვა ძიძიაზე უნდოდა ჩამოეგდო, მაგრამ მისი სახელის წარმოთქმა ვერ გაბედა. დათა იდგა და ლაპარაკის გაგრძელებას ელოდა.

– რა გინდა? – ჰკითხა მან ბოლოს.

– მე... მე... მამა კარგადაა? – ძლივს გაიგონა ენა.

ახლადმოსულმა გაოცებით შეხედა.

– გონზე ხარ, ბიჭო, თუ არა?

– მაშ მიამბე, მითხარი... მითხარი ყველაფერი, ყველას ამბავი, – აჩქარებით დაიწყო ონისემ და ისეთი მუდარით შეხედა, რომ კაცს შეეცოდებოდა.

– გოჩაც მშვიდობითაა, შენი ბიძაცა, ღვთის მადლით შენი ოჯახობა ყველა მშვიდობითაა... ისე არიან, ღვთის მადლმა, თიკნის ყურიც არ დაჰკლებიათ.

– მაშ რა ამბავია?

– რა ამბავია და ნუგზარ ერისთავს ჩვენი ყმად გახდომა განუზრახავს.

– რაო? – გაიკამათა ონისემ ისეთი ხმით, თითქოს არ სჯეროდა.

– თუ არ დამმორჩილდითო, ლაშქრით თავს დაგესხმით და ამოგწყვეტთო.

– მანამ ნურაფერს შეჭამს, სანამ ხევს ვერც ამოწყვეტს და ვერც ყმად გაიხდის, – ამაყად წარმოთქვა ონისემ და შუბლი შეიჭმუხნა.

ამ ლაპარაკში მოვიდნენ სხვა მწყემსებიც.

– აბა ეგ ყოველთვის ასე იქნება, მაგრამ ნუგზარის მოუსვენრობა სათემოდ გავრცელებულია... რაკი ერთს იტყვის, თავადაც იცით, რომ უსისხლოდ აღარ დარჩება...

– მაშ ხევში რას აპირებენ? – იკითხეს იქით-აქეთ.

– ემზადებიან... თუ ძალა მოინდომეს, უჩხუბრად ვერ მოვრჩებით: მთებში ყველგან ბიჭები გაგზავნეს, რომ სადაც ჩვენი მწყემსები არიან, მოაგროვონ, მეც აქ გამომგზავნეს. მთელი მთიულეთი შეუკრებია. ოსებიც მას მისდგომიან და ჩვენზე წამოსულან... ახლა თრუსოს ხეობაში თურმე დგანან.

– წავიდეთ, წავიდეთ! – გაისმა რამდენიმე კაცის ხმა, რომლებმაც იარაღს გაივლეს ხელი, თითქოს ახლავე ომში უნდა შერეულიყვნენ.

– ოსებს რაღა უნდათ? – იკითხა ონისემ, რომელსაც ამ საქმემ ძიძია ერთი წუთით დაავიწყა.

– ოსები ვითომ შუამავლობენ და საქმით კი წყალს ამღვრევენ... თავად ჩვენთან ვერაფერი გაუწყვიათ და ახლა ნუგზარის იმედი აქვთ.

– აბა, ბიჭებო! გვიან აღარაა! – დაიძახა ონისემ და დაუმატა: – რაც ამბავია, იქაც გავიგებთ.

– წავიდეთ, წავიდეთ! – მისცეს პასუხად და გაქანდნენ თავიანთი ბარგისა და თოფებისკენ.

– XIII –

თავი XIII

გარიჟრაჟი იყო. თერგის ხეობაზე ხშირი და ბამბასავით გაშლილი ნისლი შემოწოლილიყო, მოეცვა მთელი მიდამო სოფლები, თითქოს შიგ გახვეულიყვნენ. რამდენიმე ადგილას ნისლი ამოეგლიჯა უმაღლეს მთის წვერებს და ისე მოჩანდნენ, თითქოს ჰაერში დგანანო.

მათ ზევით ლაჟვარდისფერი ცა შეწითლებულიყო მზის მოახლოებული შუქით. ვარსკვლავებს ეგრძნოთ დღის მოახლოება და შემკრთალები, ნაზი სხივით ძლივსღა ციმციმებდნენ. გათეთრებული მოხუცი კავკასია ამაყად გადმოჰყურებდა სამების წვერს, რომელზეც ამავე სახელის ტაძარი, ძველი და საკმაოდ მოზრდილი, გამწვანებულ, ყვავილებიან ველზე წარსულის მოსაგონებელ ნაშთად დარჩენილიყო. ქვეშ მდგარ თანაბარ ნისლს წმინდა სახსოვარი ჩვენი წარსულისა თითქოს დედამიწისგან განეშორებინა.

ამ ადგილიდან ყველაფერი დიდებულად მოჩანდა. ყველას ეძინა, გაჩუმებულიყო და თვით ეს გაჩუმება რაღაც სევდიან სიჩუმეს ბადებდა. თვით დაუღალავ ნიავსაც კი სული გაენაბა და ცელქად აღარ ეთამაშებოდა კეკლუც სურნელებს. ათასში ერთხელ დამფრთხალი ჯიხვის ფეხით გადმოგორებული ქვის ხმაური თუ დაარღვევდა საერთო სიჩუმეს და შეუერთდებოდა მთებიდან გადმონადენი ჩანჩქერის ჩხრიალს, რომელიც დაძაბულ ბუნებას მშობლიურ იავნანას ეუბნებოდა.

ერთბაშად გაისმა გაგრძელებული სტვენა: ეს რომელიმე მოუსვენარ შურთხს ეგრძნო გათენების სიახლოვე ან სიზმრად ტოლი მოელანდა.

გაწითლდა ყინვარწვერის თავი, მზის სხივებმა ოქროს გვირგვინი გადმოფინეს, თეთრმა, უმტვერო თოვლმა ნათლად ბრჭყვიალი დაიწყო. მას მოჰყვა კაკბის კაკანი, რომელიც გაშმაგებით ეძახდა გულის მეგობარს, რადგან ბუნების სილამაზით მარტო დამტკბობა არ ესმოდა. შეფრთხა ჯიხვიც და არჩვიც, ღამემ საკმაოდ დაუღალა მოქნილი და მკვირცხლი ფეხები, ვარჯიშობა სჭირდებოდათ, თეთრი, ათასფერად მოკამკამე თოვლი სათამაშოდ იზიდავდა, სასიამოვნო სურნელება ტვინს უმღვრევდა, თავბრუს ახვევდა და ზედმეტი სიტკბოება ფრუტუნით უნდა მოეშორებინათ.

შორი-ახლო მყოფ „დათვის ტყეში“ შაშვმაც გრძნობით შესჭიკჭიკა ბუნების სიტკბოებას. ერთბაშად დაჰკრა ზარმა და მისი ხმა ლტოლვით და თანდათან შესუსტებით ამოვარდნილმა ნიავმა გაფანტა მთებში. მოისმა მეორეჯერ და მას მოჰყვა ჩქარ-ჩქარი და ხანგამოშვებით რეკა. ეტყობოდა, სამების ტაძარში მყოფ ყარაულებსაც გაეღვიძნათ.

დილის ნიავმა დაჰქროლა, ნისლი შეარყია, შეაღელვა, მოეშველა მზის შუქიც და ნისლმა აღელვებულ საყვარელივით, რომლისთვისაც განთიადს მოესწრო, წყნარად მთა-მთა დაიწყო გაპარვა.

გამოჩნდა ხეობა და მასთან ერთად გველსავით დაკლაკნილი, გამხეცებული და აქაფებული თერგი. სოფლებიც მოძრაობაში მოსულიყვნენ. ყველგან ხალხი მიდი-მოდიოდა, სოფლების წინ ჯგუფდებოდა და რაღაცაზე ღელავდა. ყოველ სოფელთან ხალხის შუა მოჩანდა სასოფლო დროშა, რომელიც ნიავისგან წყნარად ფრიალებდა.

ამ ხანში წმინდა სამების სამრეკლოზე ზარების რეკა არ წყდებოდა. ერთბაშად ხალხი შეინძრა, გაისმა „გერგეტულას“ სიმღერა და გრგვინვასავით ბანის მიმცემმა ხალხმა ქუდები მოიხადა. მედროშენი დროშებით გაუძღვნენ წინ; უკან წამოჰყვა მოწიწებით ხალხი, რომელიც თავისი პატივისა და სახელის ნიშანს, სახალხო წმინდანს, ცეცხლშიაც წარბშეუხრელად გაჰყვებოდა.

ყველა სამებისკენ წავიდა. ისინი სწრაფად მიდიოდნენ იმ ტაძრისკენ, სადაც სოფლის კრება უნდა გამართულიყო. იქ თემის საბჭო იყო მოწყობილი და ხალხის მიერ ერთხელ მიღებულ გადაწყვეტილებას ყველა მთიელი უპირობოდ ემორჩილებოდა და ასრულებდა.

სამების საბჭოში მათ ელოდნენ ხევისბერი გოჩა და მისი თანაშემწეები. გოჩა ორი კვირით იყო „საწმენდად გასული“. ისინი ორი კვირის განმავლობაში მარხულობდნენ და ლოცულობდნენ, რათა ღირსნი გამხდარიყვნენ, შეხებოდნენ სათემო „დროშის თავს“.

„დროშის თავი“ მათთვის სახუმარო საქმე არ იყო. მის წინაშე ნათქვამი სიტყვა უკან ვეღარ დაბრუნდებოდა. ყოველი მოხევე სიკვდილს ამჯობინებდა, დედას, ძმას... გულის საყვარელსაც კი მოშორდებოდა, მაგრამ ამ სათემო კავშირის სიმბოლოს წინ მიცემულ სიტყვას არ უღალატებდა.

დღეს თემობა არც სახუმარო საქმისთვის იკრიბებოდა. თავისუფალ ხალხს ყმობას უქადდნენ. დამოყვრებული მეზობლები ერთმანეთს ომს უცხადებდნენ. გაუმაძღარი ნუგზარ ერისთავი ლომივით ბრდღვინავდა. ხალხის დამონების მისი უსაზღვრო სურვილისთვის მარტო მთიულეთი ვეღარ იყო საკმარისი. მისი ბატონური მოთხოვნილება თავისუფალ მეზობლებთან ვეღარ თავსდებოდა. მას მათი დამორჩილება უნდოდა და უნდა დაემორჩილებინა, თუნდაც ამისთვის მოძმეების სისხლით შეღებილიყო.

მოხევეებს ესმოდათ, რომ საქმე სერიოზული იყო და ღირსეულად აპირებდნენ დახვედრას.

თავი XIV

სამების ტაძარი დგას ყინვარწვერიდან დაბლა, მინდვრისკენ დაშვებული ქედის ბოლოზე. ამ ადგილას პატარა გორას მრგვლად და ლამაზად ამოუწევია თავი, თერგის მხარეს კი უცებ ციცაბო დაღმართად ეშვება სოფელ გერგეტამდე. ტაძარი, რომელიც საკმაოდ დიდია, სამრეკლო და სათათბირო შენობა აშენებულია გათლილი ქვით. მათ გარშემო ბუნებას ჯერ მაგარი კლდის კედელი შემოუვლია, შემდეგ კი ზოგიერთ ადგილას ადამიანის ხელით კიდევ უფრო გამაგრებულა. ეს ყველაფერი ამაყ და სასიამოვნო სანახაობას ქმნის.

ამ ადგილას ახლომახლო არ არის ისეთი ქვა, რომლითაც ტაძარია აშენებული. წყალიც საკმაოდ შორს, ქვემოთ, ხევში ჩამოედინება. ტაძრისკენ მხოლოდ ერთი პატარა, დაკლაკნილი ბილიკი მიდის, რომელზეც ქვემოდან ამოსვლაც კი უჭირს ადამიანს. ამიტომ, პირველივე შეხედვისას ადამიანი გაოცდება და უნებურად თავის თავს ეკითხება: საიდან მოიტანეს ამ შესანიშნავი ნაგებობისთვის სამშენებლო მასალა, ან რითი მოზიდეს?

ამ შენობის ნახვა საკმარისია იმისთვის, რომ ადამიანმა გაიგოს, რა შეუძლია ხალხის გაერთიანებულ ძალას და მათ მაღალ სულიერ მდგომარეობას. ტაძრის კედელში მხოლოდ ერთ ადგილას არის ჩადგმული მარმარილოს ქვა, რომელზეც ქარსა და წვიმას ჯერ ვერ მოუსწრია მთლიანად წაეშალა წარწერა. მწიგნობარს ჯერ კიდევ შეუძლია გაარჩიოს სიტყვები „...ხარი ლომა... მწყემსი თევდორე...“ – ეს ორი სახელია, რომლებსაც, უეჭველია, დიდი წვლილი მიუძღოდათ ამ ხევის წარსულის დიდების შექმნაში.

ხალხი მთის ფერდობზე გაიშალა და სწორედ იმ დროს, როდესაც ხალხი მინდორზე შეიკრიბა, ტაძრის გალავნიდან ჯერ დროშის ჯვრის წვერი გამოჩნდა, შემდეგ კი მთელი დროშაც გამოჩნდა, რომელიც გაშლილიყო და მშვიდად ფრიალებდა. წუთში მთელი ხალხი მუხლებზე დაეცა და მიწასთან ერთად თაყვანი სცა სახალხო წმინდანს.

კედელზე გამოჩნდა ქუდმოხდილი კაცი, გრძელი, გაშლილი თეთრი თმითა და წვერით. უმტვერო, თეთრი, უბრალო პერანგი, რომელზეც უბრალო თოკი ქამრად შემოეჭირა, მოხუცს რაღაც საოცნებო იერს აძლევდა. გაბრწყინებული, მაგრამ მშვიდი მოხუცის სახე, ზრუნვითა და მწუხარებით სავსე, ყველას გულს იგებდა და უნებურად იმორჩილებდა.

ხალხს მოშორდა სოფლის დროშები, რომლებიც ტაძრის გალავანში შეიტანეს თეთრჩოხა მედროშეებმა. რამდენიმე წუთის შემდეგ დროშის თავს გარს შემოახვიეს. ყველა გაჩუმდა, დაწყნარდა. ჰაერმაც კი იგრძნო, რომ უნდა დამშვიდებულიყო, თავი მოეხარა ამ სახალხო შეკრების წინაშე, რომელსაც დღეს უნდა გადაეწყვიტა ხევის ბედი.

მოხუცმა შეანძრია დროშა და ამ საერთო სიჩუმეში გაისმა პატარა ზარების წკრიალი, რომელმაც მუხლმოყრილი ხალხი შეაკრთო და ძარღვებში ჟრუანტელმა გაურბინა.

– ამწყალობებენ, ამწყალობებენ! გოჩა ამწყალობებს! – ჩურჩულმა ხალხში ნიავსავით გაირბინა და შეწყდა.

გოჩამ კიდევ შეანძრია დროშა, კიდევ ააჟღერა ზარები და პირჯვრის გადაწერით დაიწყო მშვიდად, ტკბილად და დინჯად ხალხის დალოცვა. საერთოდ ხალხის დალოცვის შემდეგ დაიწყო იმათი დალოცვა, ვინც თემის სასარგებლოდ თავი გამოიჩინა და შრომა და ჯაფა არ დაეშურებინა თავისი ხალხის კეთილდღეობისთვის. დალოცა ისინი, ვინც მტრის განსადევნად მდევარში პირველი გავიდა, დალოცა ის ვაჟკაცები, რომლებიც იარაღს გამართულს ინახავდნენ და დაასრულა უფლის ვედრებით, რომ მას ხევზე ხელი არ აეღო და ყოფილიყო მისი მფარველი ყოველ გაჭირვებაში მრავალჟამიერ.

დალოცვის დროს გოჩას ყოველ შესვენებაზე ხალხში გრგვინვასავით გაირბენდა: „ამინ შენს მადლსა“. ამ ხმას მთები ეხმაურებოდნენ და ათასგვარად შეცვლილ ხმად ჰაერში ფანტავდნენ.

როდესაც გოჩამ დალოცვა დაასრულა, ხალხს ნუგზარ ერისთავის სურვილი გამოუცხადა.

აქამდე მშვიდად და წყნარად მყოფი ხალხი უცებ შეინძრა. ერთბაშად აღელდა და უკმაყოფილების გამო დიდხანს ბორგავდა.

– გაჩუმდით! – რამდენჯერმე ხმამაღლა გაიმეორა გოჩამ და, დიდი ხნის შემდეგ, დაიწყო.

– ღმერთი დიდია და გულუხვი! თავის შექმნილს კიდეც გადაარჩენს... ჩვენც არ დაგვკარგავს... რა უნდა ჩვენგან ნუგზარს, რისთვის გვეჭრება ოჯახობაში? ჩვენც ვიცნობთ ქართველთა მეფეს და დღემც გაშავებია იმ მოხევეს, უკუღმართად მოქცევია იმ ქართველის დედას წუთი, რომელმაც მეფის გაჭირვებაში შვილი შეიბრალოს, ხალხისთვის სახლიც, შვილიც არ გაწიროს!

ვემსახურებით ჩვენს მოძმეებს და ასეც უნდა იყოს. მაშ, ძმა რისთვისაა, თუ გაჭირვების დღესაც ძმას არ მიეშველება? მაგრამ ნუგზარი კი თავს იგდებს და, დღეს გაძლიერებულს, გაუმაძღარი თვალი ჩვენკენ მოუქცევია, ორი მეზობელი ერთმანეთს უნდა წაჰკიდოს, მოხევე და მთიულები ერთმანეთს შეახოცოს და თავად კი გაბატონდეს... რას იტყვით, ჯამაათნო! ნუგზართან ბრძოლა ადვილი არაა, მთიულებსაც ძმობა დავიწყებიათ და ჩვენზე გამოლაშქრებას აპირებენ... დავმორჩილდეთ?

დამშვიდებული ხალხი ისევ შეირყა და აღელდა; გრგვინვასავით გუგუნი ხალხისა გაერთიანებულიყო და ჰაერს მხოლოდ ერთი მედგარი სიტყვა არყევდა.

– არა, არა, არა! – განუწყვეტლად ისმოდა ხალხში.

უცებ მინდორზე ხალხის წინ ერთი ახალგაზრდა ბიჭი გამოვიდა, რომელმაც ხელით ხალხს გაჩუმება ანიშნა და დაიწყო:

– გოჩაუ! რისთვის გვეკითხები მაგას! ხევმა ძმობა იცის და, ღვთის მადლმა, მეგობრად მყოფ მეზობლისთვის ჩვენგანი ყველა თავს გადასდებს... მოკვდეს ის კაცი, ვინც მოძმეს ვერ გაიტანს, შერცხვეს ის კაცი, ვინც მეზობელს ღალატად შეუდგება! მაგრამ ის მოხევეც დაიმარხოს, ვინც ყმად გახდომა ისურვოს!

ნუგზარი სხვაგან გაგიჟებულა და ჰგონია ჩვენი დამორჩილებაც ადვილი იქნება. მთიულებსაც დავიწყებიათ ჩვენი კაცობა და პურმარილი: ჩვენზე მოდიან... ერთხელ დაბადებულებს ერთხელ გვინდა სიკვდილი... გავწყდეთ, ხალხო, და სხვა ხალხს კი ნუ ვიბატონებთ!

– გავწყდეთ, გავწყდეთ, – იყო ამ სიტყვების საერთო პასუხი.

მოლაპარაკეს მიუახლოვდა ვიღაც მოხუცი, დაეყრდნო ჯოხზე და მიუბრუნდა:

– ონისევ! ღვთის მადლმა, კარგი მამის შვილი ხარ და თავადაც კარგი ვაჟკაცობა გეტყობა... ჰაი, ჰაი, რომ ვაჟკაცს შერცხვენილ სიცოცხლეს სიკვდილი ურჩევნია, გაწბილებას – ცოცხლად მიწაში ჩამარხვა... რაც თქვი, ღვთის მადლმა, კარგად თქვი და ასეც უნდა ყოფილიყო! მაგრამ მთიულები ჩვენი ძმები არიან, მათ მაცდურად შეუდგა ნუგზარი, ჯერ ვეცადოთ მათთან მორიგებას და ოსების კი რა მორიდება გვინდა.

ამ სიტყვებზე ხალხი ორ ნაწილად გაიყო. ერთი ითხოვდა პირდაპირ შებმას განურჩევლად, ვინც უნდა ყოფილიყო მოწინააღმდეგე, მეორეს კი მოძმედ შეცდომისთვის მორიგების მცდელობის გარეშე შებმა არ უნდოდა.

ხალხი დიდხანს მღელვარებდა და არავითარ გადაწყვეტილებას არ იღებდა.

ისევ გაისმა ზარების წკრიალი, რომელმაც ხალხში ისევ სიჩუმე ჩამოაგდო.

– ხალხო! – დაიწყო გოჩამ, – გვიანია უკვე, მტერი კარს მოგვდგომია, გამოვიდნენ თემის თავები... მტერსა და მოყვარეს ყველას დახვედრა უნდა... თემის კაცი! – დაიძახა მან.

ამ სიტყვების შემდეგ ხალხიდან გამოვიდნენ ჯგუფ-ჯგუფად ამორჩეულები და გაემართნენ წმინდა სამების სათათბირო შენობაში, სადაც ხევის ბერის გოჩას ხელმძღვანელობით, ხევის ბედი უნდა გადაწყვეტილიყო.

თავი XV

– XV –

ლიდერებს დიდხანს ლაპარაკი არ დასჭირვებიათ, რადგან ყველას წინასწარ ჰქონდა გადაწყვეტილი, რომ ან მოკვდებოდნენ, ან თავისუფლებას მოიპოვებდნენ. აირჩიეს ჯარის მეთაურები, ბელადები, სარდლები და შუამავლები, რომლებიც მთიულებთან მოსალაპარაკებლად უნდა გაეგზავნათ.

ყველაზე მთავარი უფროსობა და განკარგულებების გაცემა გოჩამ თავის თავზე აიღო, როგორც ეს მისი უფლებით ეკუთვნოდა.

ამ ჩვეულებრივი მოლაპარაკებისა და გადაწყვეტილების შემდეგ, რომელშიც ხალხის სურვილი და ნება გამოითქვა, გოჩამ შუამავლები მთიულეთში გაგზავნა. ყრილობა კი დაითხოვა, რათა სამი დღის განმავლობაში მომზადებულიყვნენ, მოწყობილიყვნენ და ყველა ქუდზე კაცი სიონის მინდორზე გამოსულიყო. მტერს გზის გადაკეტვას სწორედ ამ ადგილებში უპირებდნენ.

ხალხი დაიშალა და წავიდა. დარჩნენ მხოლოდ გოჩა და სოფლის მედროშეები (დროშის მატარებლები), რომლებსაც ბოლოს უნდა ელოცათ და ხევის კეთილდღეობა ღმერთისთვის შეევედრებინათ.

წამსვლელ ხალხში ონისეც იყო. ის ძალიან სწრაფად მიდიოდა თავისი სოფლისკენ, სადაც დიდი ხნის უნახავ ძიძიასთან შეხვედრის ბედნიერება ელოდა.

მისი ტოლ-სწორები, რომლებიც ონისეს გარს შემოხვეოდნენ, არ ასვენებდნენ თუშებისა და ფშავლების ამბის გამოკითხვით. მაგრამ ონისე მხოლოდ ერთ ფიქრს წაეღო და ამიტომ უსიამოვნოდ და მოკლედ პასუხობდა.

ისინი ჩამოვიდნენ იმ ადგილას, სადაც ხევის ქალები და რძლები სამების ქედს მოსდებოდნენ: შავხილს, ხახამასა და ქუბს კრეფდნენ.

„შეხედე, ონისე! ქალები ცხვრებივით არ მოსდებიან ამ ველს“, – უთხრა ონისეს ვიღაც მოხევემ და ქალებისკენ ხელი გაიშვირა. ონისემ მხოლოდ იმიტომ მიიხედა იქით, რომ თავიდან მოეშორებინა თავისი თავის მომაბეზრებელი მოსაუბრე, რომელიც ხელს უშლიდა ფიქრებში ჩაღრმავებას და გულის მოძრაობებზე დაკვირვებას. მაგრამ, როგორც კი მიიხედა, როგორც კი თვალი გადაავლო იქაურობას, გული როგორღაც აუფორიაქდა, რამდენჯერმე გაუჭირდა სუნთქვა და შეჩერდა. ონისე გაჩერდა, გაფითრდა და შუბლზე ხელი გადაისვა.

„რა მოგივიდა?“ – ჰკითხა ამხანაგმა, რომელმაც ონისეს სახეზე ცვლილება შეატყო.

„არაფერი, არაფერი...“ – საჩქაროდ უპასუხა ონისემ და ბოლოს დაამატა: „ჭაჭმა (ფეხსაცმლის თასმამ) ბანდული (თასმა) გამიწყვიტა და ფეხიც გამიჭრა“.

ამ სიტყვებით კოჭლობით მივიდა ქვასთან, ჩამოჯდა და ფეხსაცმლის გახდა დაიწყო.

„მაგას მე გაგხდი“, – მიუახლოვდა პირველი მოსაუბრე.

„არ მინდა არაფერი, შენაი ჭირაიმე (შენ, კეთილო ადამიანო), არა!.. მე თავად გავიხდი“, – უპასუხა ონისემ, რომელმაც აღარ იცოდა, რა საშუალება გამოეყენებინა, რომ მარტო დარჩენილიყო.

„საწყალო ჩემო თავო“, – დაიწყო ისევ უცნობმა: „რას მეხათრები (რატომ მერიდები), ბავშვი ხომ არა ხარ? მაგას მე გაგხდი!“ – გაიშვირა ხელები.

„არ მინდა, მე თავადაც გავიხდი“, – ვეღარ მოითმინა ონისემ და შეუტია, მაგრამ მალე ისევ თავი შეიკავა და დამშვიდებით უთხრა:

„აი, მზე უკვე გადაიწია, ნუღარ დავაგვიანებთ... მე დაღლილი ვარ, ცოტას დავისვენებ“.

მეორე მოხევემ შეხედა, აღარაფერი უთხრა, თვალებზე ქუდი ჩამოიფხატა და წავიდა.

ონისე კი ღორღიანებში (ქვიან ადგილებში) გადავიდა და იქ ისე მიიმალა, რომ ჩამომვლელებს ვერ შეემჩნიათ. თუმცა თვითონ იმათაც ხედავდა და იმ ქალებსაც, რომელთა შორის ძიძიაც იყო, უთვალთვალებდა...

სამებაში მყოფი ხალხი მალე ჩამოგროვდა, რადგან ყველა შინ მიეშურებოდა, რომ დანიშნული დროისთვის მომზადება მოესწრო და დაგვიანებისთვის ამხანაგების საყვედურის საგანი არ გამხდარიყო.

ონისე იჯდა თავის სამალავში და გულის ძგერით გასცქეროდა ქალებს, სადაც ხილს კრეფდნენ და თავისუფლად ერთმანეთს ელაპარაკებოდნენ.

მხოლოდ ძიძია იყო განმარტოებული ამ საერთო მხიარულებისგან. ის ცალკე გასული, ფერწასული და დაღონებული, თავაუღებლად ხილს კრეფდა.

შორიდან რომ შეგეხედათ ქალებისთვის, მაშინვე იფიქრებდით, რომ ძიძია მათ ჯგუფს არ ეკუთვნოდა, მათთან საერთო არაფერი ჰქონდა და არც არაფერი აკავშირებდა მათთან. ონისე გულამღვრეული და გონებადაფანტული შესცქეროდა მოხევის გოგოს და გრძნობდა, რომ მისი ფიქრების მიზეზი ის იყო. უნდოდა დაეძახა: „აქა ვარ, აქ მოდი, მე ვარ შენი ტოლი, მხოლოდ მე შემიძლია შენი გახარება“, მაგრამ სიტყვა პირში უწყდებოდა, რადგან არ უნდოდა ძიძიას ამხანაგებისთვის შეეტყობინებინა არც თავისი სიახლოვე და არც გულის პასუხი. ის ერიდებოდა ძიძიას სახელის გატეხას, მის მოყივნებას (გალანძღვას) ქვეყანაში.

ქალები თანდათან უახლოვდებოდნენ იმ ადგილს, სადაც ონისე იყო დამალული. მათს მოახლოებაზე კი მოხევეს ცახცახი ეკიდებოდა. ის გრძნობდა, რომ ძიძიას მოახლოებასთან ერთად რაღაც ძალა ემატებოდა, რომელიც თანდათან მაგრად კრავდა და ბოჭავდა მოხევის გულს, თანდათან მეტი სიმძლავრით და მედგრად იზიდავდა თავისკენ.

მოულოდნელად ქალები სრულიად სხვა მხრისკენ გაბრუნდნენ. ონისემ კი სიხარულით კინაღამ შეჰკივლა, რადგან დაინახა, რომ ძიძია დანარჩენ ამხანაგებს გამოეყო და პირდაპირ მოხევესკენ წამოვიდა.

ონისეს ქშენამ (მძიმე სუნთქვამ) იქამდე მოუმატა, რომ გულმა ძლიერად დაუწყო ძგერა და განუწყვეტლივ სულს უხუთავდა.

ძიძია გამოვიდა ქვიან ადგილებზე, დადგა კალათა და ჩამოჯდა იქვე მოჩუხჩუხე წყაროსთან. მან სევდიანი თვალები მიაპყრო წყაროს და დაფიქრდა.

ონისე მიიწევდა ქალისკენ, მაგრამ რაღაც გრძნობა ძალას ართმევდა და გაუბედაობაში აგდებდა. ხანდახან იმ მდგომარეობამდეც კი მიდიოდა, რომ პირმოკუმულს სუნთქვაც კი ვეღარ გაებედა, რათა ჰაერის მცირედი მოძრაობითაც კი მისი სიმშვიდე არ დაერღვია და ნაზი ქმნილება არ შეეშინებინა.

ძიძიამ მოულოდნელად ამოიოხრა, თვალებზე ცრემლები მოერია და წყნარი ზუზუნით სიმღერა დაიწყო. მერე მარგალიტსავით გადმოეკიდა გრძელ და შავ წამწამებზე ცრემლი; იმას მოჰყვა მეორე და ქალმა წყნარად ტირილი დაიწყო.

ონისემ ტანჯვას ვეღარ გაუძლო და ჩუმად მიუახლოვდა.

„ქალო, რა გატირებს?“ – ნიავსავით ჩუმი ხმით ჩასჩურჩულა ონისემ, მაგრამ ეს ხმა ძიძიას ისე ძლიერად მოეჩვენა, რომ მხოლოდ შემოხედვა მოასწრო და გაშეშდა. ძიძია იჯდა გაქვავებულივით, შესცქეროდა ონისეს და მხოლოდ ტუჩების მოძრაობა ამტკიცებდა, რომ რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ ვერ ახერხებდა.

„მითხარი, ქალო, მითხარი...“ – დაიწყო ისევ ონისემ და ძიძიას წინ ჩაიჩოქა: „რაისთვის მერიდები, განა შენი ხელისმომკიდე (დანიშნული) არა ვარ?“

ძიძია შეინძრა, მის ლოყებს სიცოცხლის ნიშანი დაეტყო, ფერი აუთამაშდა, თვალებმა ბრწყინვა დაიწყეს და გაოცებულს ტუჩებზე სიხარულის ღიმილი დაეტყო. ძიძია დიდხანს იყო იმ მდგომარეობაში, როდესაც გაოცება ადამიანს არ აძლევს ნებას, თავისი გრძნობა გაარკვიოს. ბოლოს წინ გაიშვირა ხელები და წყნარად, მაგრამ გარკვევით, წარმოთქვა:

„ონისე!.. საიდან მოხვედი?“

ონისე თანდათან უახლოვდებოდა ქალს, რადგან ნახევრად მიწოლილი, ხელებზე დაყრდნობილიყო და ხელები კი ცახცახით თანდათან ქალს უახლოვდებოდნენ. მოხევე ძიძიას აღელვებული თვალებით შესცქეროდა და აშკარად ჩანდა, რომ ამდენი ხნის განშორებას მის გულში სიყვარულის ცეცხლი არათუ ვერ ჩაუქრო, არამედ უფრო გაეძლიერებინა და მისი გული საყვარელთან შეხვედრის სურვილს უფრო გაემძაფრებინა.

მისი მცდელობა ამაოდ ჩაივლიდა, რადგან მხოლოდ ერთი შეხვედრა ძიძიასთან, ერთი თვალის მოკვრა საკმარისი იყო, რომ ყველაფერი ხელახლა დავიწყებოდა და აკანკალებული ხმითა და ათრთოლებული ტუჩებით მარტო ამ ქალის სახელი შერჩენოდა, თითქოს მისთვის ქვეყანაზე ამის მეტი სიტყვა აღარ მოიძებნებოდა...

„ძიძია, ძიძია!..“ – იმეორებდა ის მეათასედ და ხმა ისე ტრიალებდა, ისე ისმოდა, რომ მართლაც თავისი გრძნობის გამოსათქმელად უკეთესს ვეღარაფერს მოიგონებდა.

ეს სახელი ონისესთვის მეტად ძვირფასი იყო, რომ მისი ტოლი სხვა სიტყვა კიდევ რამე ჰქონოდა, ან ისეთი ძალით წარმოთქმა შესძლებოდა. აშკარა იყო, რომ ძიძიაც გრძნობდა ამ სიტყვებს, რადგან გაკვირვება თანდათან შორდებოდა; მისი ნაზი სხეული ონისესკენ იხრებოდა და ლამაზი სახე, რომელიც თანდათან მეტად ენთებოდა, მოხევეს უახლოვდებოდა.

გავიდა წუთიც და ორი გაბრუებული არსება, ერთმანეთის სუნთქვასაც კი ერთმანეთში გადამნერგავნი, მიუახლოვდა და გაშმაგებული შესცქეროდა ერთმანეთს. სწორედ ამ დროს ცელქმა და მოუსვენარმა ნიავმა დაჰქროლა და ძიძიას თავშალი მოგლიჯა. ხშირი და სქელი შავი დალალები გადმოსცვივდნენ და ონისეს სახეს ციგლიგი (მოფერება) დაუწყეს. ესღა აკლდა, რომ ორივეს უკანასკნელი ძალაც წართმეოდათ და მათი ტუჩები წუთზე შეწებებულიყვნენ...

ვინ იცის, სადამდე გაგრძელდებოდა, სადამდე გასტანდა მათი სიყვარული, თუ მოახლოებული ქალების ხმაურს შეყვარებულები თავდავიწყებიდან არ გამოიყვანდა.

ძიძიას გაახსენდა თავისი მოვალეობა, რომელიც ხალხის რწმუნებით ხელისმომკიდეს (დანიშნულს) ანათესავებდა, და ამ ფიქრმა გაჭვალა. წარბები შეეკრა, სახე დაეპრანჭა და მეტისმეტმა ტკივილმა, რომელიც გულსა და ღვიძლში უვლიდა, გააფითრა. ქალმა ხელისკვრით მოიშორა ონისე და ფეხზე წამოიჭრა, გაბრუნდა და უკან მოუხედავად გაემართა ამხანაგებისკენ. ონისე კი იმავე ადგილას დარჩა გაწამებული და დაღონებული, რადგან ჯერ კიდევ ვერ გაეგო, რა მიზეზი იყო ძიძიას ასე წასვლისა.

ძიძია შეუერთდა ქალებს, რომლებმაც ჩამოიარეს ქვიანი ადგილი. ონისე კი გულის ძგერით უყურებდა თავის სანატრელს, რომელსაც ქორწინების შემდეგ ტუჩებზე პირველად გადაშლოდა ვარდი (სიხარულის ნიშნად), თვალებში გაუბრწყინვებოდა სიამოვნების ნაპერწკალი და ჯეირანივით (ქურციკივით) ყელმოღერებული ლამაზად მიგოგავდა.

ონისე უყურებდა გულის ძგერით. უნებურად გულში კითხვა ებადებოდა: „ასე თავი რატომ დაანება, რატომ არაფერი უთხრა, ან კიდევ შეხვდებოდა როდისმე მასთან ალერსი?“

ქალები გასცდნენ და ონისეც წამოდგა ფეხზე. ის გაიზმორა. ამაყად მიიხედ-მოიხედა და რაღაც ძალა იგრძნო, რომელსაც თავის თავში დღემდე ვერ ამჩნევდა. ძიძიას უყვარდა – ქვეყანა თავისი ეგონა!..

– XVI –

თავი XVI

იქ, სადაც ახლა საქართველოდან ჩრდილოეთისკენ გზა მიდის, სოფელ კობის ქვემოდან, როგორც კი სამტვეროს მინდორს ჩამოსცდება, გზა რკალსავით იხრება და სამი მხრიდან მოჭრილ სიონის კლდეს სარტყელივით ერტყმება. კლდის წვერზე ამაყად აღმართულია მაღალი კოშკი, რომელიც დიდებულად და მტრის გულის გასახეთქად დარაჯობს იმ ხეობას.

ეს ადგილი აკონტროლებს იქაურ გასასვლელებს და მისი შემოვლა მხოლოდ ნაროვანის უღელტეხილიდან არის შესაძლებელი. შემკული მშვენიერი საძოვრებით, წყლითა და ტყით, ბუნებითვე ძნელად გასატეხ სიმაგრედ შექმნილი, ხევისთვის წარსულ ცხოვრებაში ერთ-ერთ უპირველეს სანუგეშო ადგილად ითვლებოდა. სიონის კლდის თავზე გადაშლილიყო პატარა მინდორი და ზედ გაეშენებინათ ჭაჭით (კირის ხსნარით) და ბასრი ქვით აგებული სახლები, რომლებიც ბუნებისგანვე გამაგრებულ ადგილს კიდევ უფრო ამაგრებდნენ.

აი, ეს ადგილი იყო, სადაც ხევი იკრიბებოდა, რომ წარსულის დროის მტარვალის (მჩაგვრელის) სურვილს წინ აღდგომოდა და მისი მოსისხლე (მტრული) სურვილი გაენადგურებინა.

რადგან გოჩას ხევის დასაცავად ძალიან ბევრი ხალხი სჭირდებოდა, ამისთვის ხევისბერმა გასცა განკარგულება, ვისაც ხევში იარაღის ტარება შეეძლო, ყველა ბრძოლის ველზე გამოსულიყო. ხოლო იმისათვის, რომ ქალებიც უსაქმოდ არ დარჩენილიყვნენ ამ საერთო საქმეში, მათ დაევალათ მთებიდან, სადაც ცხვარი საწველად ჰყავდათ, ჯარისთვის ყველი, ერბო და რძე ეზიდათ. პური კი ყველას თავ-თავისი სახლიდან უნდა მოეტანა.

ამგვარად მოზიდული საკვები ყველას თანასწორად ეძლეოდა, თუმცა მიმღებთა შორის ისეთებიც ერივნენ, რომლებსაც საკუთარი ცხვარი სულაც არ ჰყავდათ.

ტყვია საკმარისი რაოდენობით ჩამოჰქონდათ ხდიდგან (მადნის გამოსადნობი ადგილიდან), გვარჯილას (დენთის ერთ-ერთ კომპონენტს) კრეფდნენ იქვე, სოფელ სიონში, გამოქვაბულ კლდეებში, სადაც თეთრი მარილისავით ეყარა მიწაზე. გოგირდი კი წინასწარ ჰქონდათ დამზადებული. იქვე წვავდნენ არყის ხესაც და ამგვარად ამზადებდნენ თოფის წამალს (დენთს).

მოხევეები ამაგრებდნენ აგრეთვე სიონის წინ მდებარე სამტვეროს ტყეს და საერთოდ ისე ემზადებოდნენ, თუ ბედი უკუღმა დაუბრუნდებოდათ, ძვირად დაესვათ თავიანთი დამარცხება.

ერთ ბნელ ღამეს, როდესაც ადამიანი თვალთან მიტანილ თითსაც კი ვერ გაარჩევდა, სამტვეროს თავში მოისმა წყნარი ხმაური რამდენიმე მომავალი კაცისა. ისინი მიუახლოვდნენ იმ ადგილს, სადაც ბილიკი ტყეში შედიოდა. მაგრამ მოულოდნელად იძულებულნი გახდნენ შეჩერებულიყვნენ, რადგან გაიგონეს რამდენიმე კაცის ხმა.

„ვინაა? გაჩერდეს, თუ თავი ებრალება“.

ამ სიტყვებთან ერთად მომავლებმა იგრძნეს, რომ მათ მკერდებს თოფის ლულები შეეხო. ისინი გაჩერდნენ.

„ვინ ხარ?“ – იკითხა ისევ იმ უცნობმა, რომელიც პირველად გამოელაპარაკა.

„ჩვენ: წმინდა სამების ყმები (მსახურები)“, – იყო პასუხი.

„სად მიდიხართ?“

„გოჩასთან“.

„საიდან მოდიხართ?“

უშიშრად პასუხობდა ერთი მომავალთაგანი, რომელმაც დაამატა: „ონისე, შენ არა ხარ?“

„ჰო, მე ვარ“, – უპასუხა ონისემ და სახის ახლოს მიტანით ჩააკვირდა უცნობს: „აჰა, ვეღარ გიცანი, თოლიკა! მოხვედ მშვიდობით“.

„მშვიდობა მოგცეს უფალმა“, – უპასუხა ახლადმოსულმა და დაამატა: „გოჩა სადაა, მისი ნახვა გვეჩქარება“.

„იარეთ“, – მიუგო პასუხად ონისემ და გაუძღვა წინ.

თოლიკე იყო ერთ-ერთი იმ შუამავალთაგანი, რომელიც მთიულებთან იყო გაგზავნილი და ყოველი მოხევე გულის თრთოლით ელოდა მათ დაბრუნებას.

რასაკვირველია, ონისესაც გულით უნდოდა გაეგო, რა პასუხი მისცეს მთიულებმა, მოუწევდათ თუ არა მოყვარულ ხალხთან ჩხუბი, თუ მშვიდობიანად დაშორდებოდნენ ერთმანეთს. მაგრამ იმისათვის, რომ საზოგადოებისთვის სასარგებლო საიდუმლო არ გამჟღავნებულიყო, – კითხვას ვერც კი ბედავდა.

მას არც კი შეუმჩნევია, რომ ამ გამოკითხვის სურვილი ჰქონდა და თავისი სიჩუმით ამ საკითხზე ამტკიცებდა, რამდენად პატივს სცემდა ხალხის სარგებლობას და რამდენად ესმოდა სიჩუმის საჭიროება.

შუამავლებიც ქვასავით გაჩუმებულები მისდევდნენ ონისეს და იმ წუთს რომ ნაწილ-ნაწილ დაეჭრათ, მინდობილ პასუხზე საჭიროებამდე ხმას ვერ გააწყალებინებდნენ (ვერ ათქმევინებდნენ). მათ კარგად ესმოდათ, რადგან საუკუნეების განმავლობაში შეჩვეულები იყვნენ, ერთმა ზედმეტმა სიტყვამ ხანდახან რა ზიანის მოტანა შეიძლება.

ისინი მივიდნენ გოჩასთან. გოჩა სტუმრების დანახვისთანავე ფეხზე წამოდგა. მან შუაკაცები ოთახში შეიყვანა და დასვა უბრალო ხის ტახტზე, რომელიც ხევისბერს საწოლად ჰქონდა გამზადებული.

ონისე, რომელიც იქვე იდგა, გოჩას ბრძანებას ელოდა. მოხუცმა დიდხანს არ დააყოვნა.

„ბიჭო, ესენი შენ მოიყვანე?“ – ჰკითხა გოჩამ ონისეს.

„დიახ, დიახ,“ – იყო პასუხი.

„კარგი, წადი, მიხედე შენს ამხანაგებს. ფრთხილად იყავით,“ – უთხრა გოჩამ და მბრძანებლური ტონით დაამატა: „არავინ გამოგეპაროთ, თორემ თქვენი თვალების მეტი ვერაფერი გიშველით.“

„ვაი ჩემს თავს!“ – ამაყად წამოიძახა ონისემ და ამპარტავნულად დაამატა: „ქუდები არ გვხურავს?! მშვიდობით.“ მან ოდნავ თავი დაუკრა და გავიდა.

„ღმერთმა ხელი მოგიმართოს,“ – დალოცეს ახლადმოსულებმა. მამამ კი, თუმცა ხმა არ გასცა, ისეთი სიყვარულით გააყოლა თვალი და იმდენი სიამოვნება გამოეხატა მის სახეზე შვილის პასუხის დროს, რომ ყველა აშკარად დაინახავდა – მოხუცს მზე და მთვარე ონისეზე ამოსდიოდა.

თავი XVII

– XVII –

სანამ მოხევეები ემზადებოდნენ და თავიანთ პოზიციებს ამაგრებდნენ, ნუგზარ ერისთავიც არ იჯდა უსაქმოდ. ის ყველანაირად ცდილობდა თავისი ჯარის გაზრდას. მას უნდოდა, უამრავი ჯარით თავს დასხმოდა ხევს და ერთი ძლიერი შეტევით გაეტეხა მოხევეთა სიჯიუტე.

ის არ კმაყოფილდებოდა ოსებისა და მთიულების დიდი ჯარით. მას უნდოდა, საქმეში ჩაერთო ხანდოსხეველები, ჭართლელები და გუდამაყრელები. მათთან კაცები გაეგზავნა და პასუხს დღე-დღეზე ელოდა. ამათ გარდა, ის ლეკებსაც ელოდა, რომელთა დაპირებაც ძალიან იმედის მომცემი იყო.

ნუგზარი ასეთ საქმეებში გამოცდილი იყო და კარგად იცნობდა ხევს. ის არ იმედოვნებდა, რომ საქმე იოლად დამთავრდებოდა. ნუგზარი ვაჟკაცი და შეუბრალებელი იყო. სისხლისღვრა მისთვის დროის გასატარებელი გართობა იყო, მაგრამ მას გოჩა აფიქრებდა. გოჩას გონიერებისა და გამოცდილების სახელი მთელ მთაში იყო გავრცელებული.

ერთ დილით, გარიჟრაჟზე, მთიულების ბანაკში შევიდა ტანადი და კარგად აღნაგობის წვერიანი კაცი. მისი ჯაჭვის პერანგი, თვლებითა და მძიმე ოქროთი მოჭედილი ხმალი, ოქროთივე ნაკეთი ჩაჩქანი ამტკიცებდა, რომ ის უბრალო მთიულებს არ ეკუთვნოდა და რომელიმე ცნობილი გვარის უნდა ყოფილიყო.

მისი უხეში სახის ნაკვთები, სქელი და ოდნავ გადმობრუნებული ტუჩები, მსხვილი მოგრძო ცხვირი ფართო ნესტოებით და პატარა, ქუთუთოებშეშუპებული თვალები მის შეუბრალებლობასა და მოუსვენარ, მხნე ხასიათს ამტკიცებდა.

ხშირი, შეერთებული შავი წარბები, ნაოჭებად შეკრულ შუბლთან ერთად, კიდევ უფრო მეტ სიმკაცრეს მატებდა მის ისედაც უსიამოვნო სახეს. რამდენიმე ხაზი, რომელიც თვალის კუთხეებიდან სხვადასხვა მხარეს სხივებივით იფანტებოდა, აშკარად მიანიშნებდა, რომ ის ცხოვრებაში მომთმენი არ უნდა ყოფილიყო. მისი მისვლისთანავე მთიულების ბანაკი აფორიაქდა და უფროსი კაცები მისალმებით შეეგებნენ.

ხალხი მისი მისვლისთანავე ქუდს იხდიდა და თავის დაბალი დაკვრით ეუბნებოდა:

– ბატონ ნუგზარს გაუმარჯოს, ბატონ ნუგზარს ვახლავართ! – ისიც სიამაყითა და მედიდურად, ოდნავ თავის მოხრით, ძლივს ღირსად მიიჩნევდა მათ მისალმებას.

ნუგზარი მივიდა იმ ადგილას, სადაც ბანაკის შუაგულში, ცეცხლის პირას, ნაბადი იყო დაგდებული და ზედ ჩაიმუხლა. მთიელთა ჯარის უფროსები გარს შემოეხვივნენ.

– დასხედით, სათქმელი მაქვს, – მოკლედ, მაგრამ ბრძანების ტონითა და ბოხი ხმით დაიწყო ნუგზარმა.

მთიულებმა ბალახიან ველზე ჩაიმუხლეს და მოთმინებით ელოდნენ, რას ეტყოდა მათ იმ ხანებში ქართლში ნათესავების დახმარებით გაძლიერებული ერისთავი.

– ხალხო! – დაიძახა ნუგზარმა და ხმაში მრისხანება დაეტყო: – გუდამაყრელებს, ხანდოსხეველებსა და ჭართლელებს უარი შემოუთვლიათ ჩვენს დახმარებაზე. ვფიცავ ანანურის ღვთისმშობელს, რომ მკაცრად გადავუხდი მაგ უარისთვის, გავუმწარებ სიცოცხლეს და მზეს დავუბნელებ... ვეცდები, რომ მათ სოფლებში იმდენი ყვავილი არ გაწითლებულიყოს, რამდენსაც მათი სისხლით შევღებავ. იმდენი ყორანი არ მოიპოვებოდეს, რამდენსაც შავად შევმოსავ... მათ მოთავეებს ჩემი ხელით ამოვგლეჯ გულებს, სიამოვნებით გამოვწურავ სისხლს და ჩემი გული მაშინ დამშვიდდება, როდესაც ხელი იგრძნობს მათ უკანასკნელ ფართხალს...

აქ ნუგზარი რამდენიმე წამით შეჩერდა. მისი თვალები ბოროტების ცეცხლით აინთო და ჩაუსისხლიანდა. მსმენელთა შორის ბევრი ისეთი იყო, ვინც ღიმილით ათასჯერ შეხვედრია სიკვდილს და განუწყვეტელ ბრძოლაში გული კაჟად გადაქცეოდა, მაგრამ მათაც კი ვეღარ შეიმაგრეს თავი. ნუგზარის სიტყვებზე რაღაც აღშფოთებამ უსიამოვნო ჟრუანტელად გაურბინა სხეულში. ხალხში სრული სიჩუმე იყო, ყველას სული შეეკრა.

– მაგრამ ეგ შემდეგისაა!.. მოხევეებისთვის ჩვენც ვკმარვართ... მე არ მინდოდა ბევრი ბრძოლა, ვფიქრობდი, ერთბაშად გამესრისა ისინი, მაგრამ არა უშავს-რა... ხმლის ერთი მოქნევის მაგივრად, ორჯერ მოვიქნიოთ და ისევ ის იქნება... ნუღარ ვიგვიანებთ, წავიდეთ დღესვე!

ნუგზარი, რომელიც თანაგრძნობის ყიჟინს ელოდა, ერთბაშად შეჩერდა; ხალხში სიჩუმე ოდნავადაც არ დარღვეულა. ნუგზარმა შეხედა მათ და სახეზე სიბრაზის ალმურმა გადაჰკრა.

– ხალხო, ეს რა ამბავია? – წარმოთქვა მან ცუდად დაფარული თავშეკავებით.

ამაზედაც სრული სიჩუმე იყო პასუხად. ნუგზარმა ვეღარ მოითმინა და მრისხანედ წამოიძახა:

– აქაც ღალატია, თუ შიში?!. ლაჩარო დიაცებო... ვინ გაბედავს ჩემს წინ უარს?!. ვინ არ გამომყვება? – ნუგზარი განზე დადგა და კრებას ისე დაუწყო ყურება, თითქოს თვალებით შეჭმას უპირებდა.

მთიულთა მოთავეებს შორის გამოვიდა ერთი და პირდაპირ ნუგზარს დაუდგა.

– მე, შენი ჭირიმე!.. მე არ გამოგყვები.

ამ სიტყვებზე ნუგზარი თოფის წამალსავით აფეთქდა, ხმალს ხელი გაავლო, მაგრამ თავი ისევ შეიკავა.

– შენა?.. შენ ამბობ მაგას?.. მაგრამ მართალი ხარ... შენი კაცობა ვის გაუგონია, შენი საქმე მანდილოსნებთან ყოფნაა... წადი შინ, მოუჯექ დედაკაცებს, ბრძოლის ველზე შენ რა ხელი გაქვს?.. შენს მაგივრად შენი ჯარი მოთავედ სხვას ამოარჩევს და, უეჭველია, ის შენზე გულადი იქნება.

მთიული, რომელიც მოთმინებით ელოდა ნუგზარის სიტყვების დასრულებას, ერთბაშად გასწორდა წელში და მხოლოდ ხმის ოდნავ კანკალზე შეატყობდით, რომ საწყენი სიტყვები გულამდე ჩასწვდომოდა.

– ჩვენი თავი, ნუგზარაუ, მეფემ შენ ჩაგაბარა... შენი სახელი დღეს მეფის სახელია და იცი, რომ მისი სახელი გიცავს, მთიული ქართველთა მეფის წინ ხელს ვერ გაჰკრავს... რად მლანძღავ?.. ჩვენგან არც ერთი არ წამოვა, არც არავინ არ მოგექომაგება... რა გვაქვს გასაყოფი მოხევეებთან?.. არა, ხალხო? – მიუბრუნდა მთიული დანარჩენებს.

– მართალია, მართალი, ლომისის მადლმა! – გრგვინვასავით გაისმა ხალხის ხმა. ამის დანახვაზე ნუგზარი ოდნავ შეკრთა და დაიბნა, რადგან ასეთ საქმის განვითარებას არ ელოდა, მაგრამ, როგორც გამოცდილმა კაცმა, თავი მალე შეიკავა და უფრო მშვიდად ჰკითხა:

– მაშ სიტყვა რად მომეცით, რატომ მპირდებოდით?

– შენ გვითხარი, რომ პირაქეთა ოსეთზე უნდა გაგველაშქრაო, გვითხარი, რომ ჩვენს მეფეს ეწინააღმდეგებიანო, მოგვატყუე, რომ მოხევეებს ოსების მხარე უჭირავთო და ამიტომ წამოგყევით.

– მართალია... მოხევეებს ოსების მხარე უჭირავთ, უნდა გადავახდევინოთ.

– ტყუილია. ტყუილი! – ერთხმად იღრიალა ხალხმა.

ნუგზარი სიბრაზით ტუჩებს იკვნეტდა და გულით უნდოდა გაეგო, ვინ შეატყობინა მთიულებს ეს ამბავი.

– ვინ გითხრათ, რომ ტყუილია? – ერთბაშად წამოიძახა ნუგზარმა, რომელიც იმედოვნებდა, რომ მოღალატის სახელს გაიგონებდა.

– თავად გვითხრეს, თავად! – მოისმა რამდენიმე კაცის ხმა.

– და თქვენც დაუჯერეთ?! ჰა, ჰა, ჰა, ჰა! – ბოროტად გაიცინა ნუგზარმა.

– რატომ არ უნდა დაგვეჯერებინა?

– იმიტომ, რომ თქვენი შეშინებიათ და უნდათ თავიდან მოგიშორონ.

– ტყუილია, ტყუილი! – გაიმეორა ხალხმა საერთოდ.

ნუგზარი მთლად გალურჯდა სიბრაზისგან, რადგან ასეთ პასუხს ის არ იყო მიჩვეული. იმ წუთში მას რომ შესძლებოდა, იქ ყველას გაანადგურებდა, მტვრად აქცევდა და ქვეყანაზე გაფანტავდა, მაგრამ ისეთ მდგომარეობაში იყო, რომ უნებურად თავი უნდა შეეკავებინა.

– მაშ მათი სიტყვა გჯერათ? – იკითხა ნუგზარმა.

– გვჯერა, ლომისის მადლმა! – მისცა რამდენიმე კაცმა პასუხი: – გვჯერა იმიტომ, რომ მოხევის კაცები იყვნენ, შემოგვფიცეს და ჭდე დასდეს... ჭდეს საით ეღალატება, არა, ხალხო?

– არ ეღალატება, არა!.. წავიდეთ, დავბრუნდეთ შინ! – ყვიროდნენ მთიულები, რომლებიც აიშალნენ, აირივნენ და თავიანთ ნივთებს ხელი წამოავლეს.

კარგა ხანს გრძელდებოდა ჟრიამული და ჩოჩქოლი, რომელიც მხოლოდ მაშინ შეწყდა, როდესაც მთიულები პირველ ბეგობას გადაეფარნენ. დაცარიელებულ მინდორზე მხოლოდ ერთი კაცი დარჩა. მისი დაღვრემილი სახე ღრმა ფიქრს წაეღო და მთლად გაფითრებულიყო.

კარგა ხანი გავიდა, რომ ეს კაცი ასე გაქვავებული იდგა, თითქოს განძრევის თავიც აღარ ჰქონდა. მერე ერთბაშად ასწია თავი, კბილები დააღრჭიალა და მუქარით წამოიძახა: – თქვენი ფეხი დამკარით, თუ დღევანდელი დღისთვის არ გადაგიხადოთ!

– XVIII –

თავი XVIII

თრუსოს ხეობის გამოსასვლელში, სადაც თერგი ვიწრო ხეობიდან თავს აღწევს და კობის გაშლილ ვაკეზე ვრცელდება, ოსების უკანასკნელ სოფელ ოქროყანასთან, საკმაოდ ბევრი ხალხი იყო შეკრებილი და მხიარული სიმღერით დროს ატარებდა.

თუმცა ეს მხიარულება და განუწყვეტელი ყიჟინა ამტკიცებდა, რომ შეკრებილი ხალხი რაღაც სიამოვნებაში იყო, მაგრამ აშკარად ეტყობოდა, რომ ისინი არც რომელიმე დღესასწაულზე შეკრებილიყვნენ, რადგან მათ შორის არც ერთი ქალი არ ჩანდა, და არც რომელიმე სახალხო გართობაზე; ყველანი თავიდან ფეხებამდე შეიარაღებულნი იყვნენ და ურიცხვი ბარგაკიდებული ცხენები ჭიხვინით მიწას ფლოქვებს ურტყამდნენ და აქეთ-იქით მოუთმენლად მიიზიდებოდნენ.

ხალხი მოძრაობდა და რაღაც მღელვარებაში იყო, ეტყობოდათ, რომ აქ დაბინავებას არ აპირებდნენ და მალე გზას უნდა გასდგომოდნენ.

ესენი ამ ლხინში იყვნენ, როდესაც თრუსოს ხეობის ხვეულ ბილიკზე კორიანტელი ავარდა და მომღერლების ყურადღება მიიქცია.

ყველანი გაჩუმდნენ, გაიშალნენ და იმ ადგილს დაუწყეს ყურება, საიდანაც მტვერი ჩანდა. მტვერი თითქოს მოძრაობდა, ადგილს იცვლიდა და შეკრებილ ხალხს თანდათან უახლოვდებოდა.

აშკარა იყო, რომ რამდენიმე მხედარი ცხენებს აჭენებდა, მაგრამ ცხენების ფეხით ავარდნილი მტვერი და გზის ნაპირას მყოფი ქვები მაყურებლებს უშლიდა მომავალთა დანახვას. ცოტა ხანიც ამ მდგომარეობაში გავიდა და ერთ ჩამოლესილ კლდის ნაპირზე, ერთბაშად, თითქოს მიწიდან ამოიზარდნენო, გამოჩნდა რამდენიმე ცხენოსანი.

ამ ადგილას ბილიკი ისე ვიწრო იყო, რომ გეგონებოდათ, თითქოს მომავალნი კლდიდან ცხენებით გადმოხტომას აპირებდნენო; ისე ჰქონდა კლდეს ცხვირი წამოწვდილი, რომ მომავალთა სილუეტი ცის თაღზე იხატებოდა. ის მედიდურ და გულისშემტაც ოცნებად მოგეჩვენებოდათ და მოგინდებოდათ მათთვის თვალი არ მოგეშორებინათ, მაგრამ სწრაფად გამოჩენილები სწრაფადვე ჩაიმალნენ ამაღლებული ქედის უკან, ისე, თითქოს წუთზე ამოჩენილები წუთზევე მიწამ ჩანთქაო.

თუმცა ამ სურათის ცვლილება წუთში მოხდა, მაგრამ შეკრებილი ხალხისთვის ეს მცირე ხანიც საკმარისი იყო, რომ მგზავრები ეცნოთ.

– ნუგზარაი, ნუგზარაი მოდის! – დაიძახა სიხარულით ხალხმა და სიამოვნების ღიმილმა გაურბინა სახეზე.

დიახ, ეს გახლდათ ნუგზარი, რომელიც თავის ერთგულ ოსების ბანაკისკენ მიაჭენებდა, სადაც პირობისამებრ ისინი უნდა შეკრებილიყვნენ, აქ შეერთებოდნენ მთიულებს და საერთო ძალით ხევზე გაელაშქრათ.

ცხადია, მათ გულით უნდოდათ იმ ხალხის დასჯა, რომელიც მათსა და ქისტეთს შორის სოლსავით იყო ჩაჭედილი და მეზობელი ხალხებისთვის საშუალებას უსპობდა, დაუსჯელად საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებს დასცემოდა.

ოსებს უნდოდათ იმ ხალხის განადგურება, რადგანაც, შუაში შეჭრილი, ყოველ მხრივ მტრებით გარშემორტყმული, განუწყვეტლივ იცავდა საქართველოს ალაყაფის კარს და მარჯვნივ თუ მარცხნივ სამშობლოს სადიდებლად ბასრ გორდას იქნევდა.

რა თქმა უნდა, ნუგზარის დახმარება მათ სურვილს ემთხვეოდა და ამ ბრძოლის შემდეგ ისინი იმედოვნებდნენ, რომ ფართო ასპარეზი დარჩებოდათ თავისუფალი ავაზაკობისთვის.

ოსებს ძალიან გაუხარდათ ნუგზარის დანახვა, მაგრამ მისგან ასე ცოტა ხალხით მოსვლა მაყურებლებს მეტად აკვირვებდა, რადგან ნუგზართან ერთად მთიულებსაც ელოდნენ; ოსებმა სრულიად არაფერი იცოდნენ მთიულების შინ დაბრუნების შესახებ, რადგან ეს უკანასკნელები პირდაპირ ლომისის მთაზე გადასულიყვნენ და ოქროყანაში შეკრებილ ოსებს ვეღარ შეხვდებოდნენ.

– მარტო რატომ მოდის? გასაკვირია, ღვთის მადლმა! – იძახდნენ ოსები, მაგრამ ისევ მალე მშვიდდებოდნენ ზოგიერთების პასუხით:

– ალბათ ჯარი უკან მოდის და ის კი თავდარიგის მისაცემად წინ წამოსულა.

ამ სიტყვების შემდეგ ოსების ბანაკიდან გამოეყო რამდენიმე გამორჩეული მხედარი, ამხედრდა და თავბრუდამხვევი სისწრაფით ნუგზარის შესაგებებლად გაქუსლა.

ყველანი მიაჭენებდნენ სიმღერით, თოფის სროლითა და ყიჟინით და თანდათან უახლოვდებოდნენ ერისთავს, რომელსაც ამხანაგებთან ერთად მთის ბილიკებიდან ჩამოსვლა მოესწრო და გათქვირებულ ცხენს, მთლად ოფლში გაქანებულს, მოაქროლებდა.

ოსები და ნუგზარი გაექანნენ ერთმანეთისკენ და ცხენებს სადავეები მხოლოდ მაშინ მოსწიეს, როდესაც მათი შუბლები თითქმის ერთმანეთს შეეხო. პირდაღრენილი ცხენები უკან მოწყდნენ, უკანა ფეხებით ჩაიჩოქეს და გაქვავებულებივით შეჩერდნენ.

– და ფანდაგ რასტ! (გზა მშვიდობისა!) – მიესალმა ნუგზარი და პასუხად მიიღო:

– და ყუტა რასტ!

– სხვა?!. როგორ ხართ, რას შვრებით?

– კარგად ვართ, ღვთისა და შენი წყალობით.

– ჯარი მოგროვდა?

– მოგროვდა; ყველანი იქ არიან, – უპასუხა ერთმა, რომელიც მოსულ ოსებში მთავარი იყო.

– ხომ არავინ დაჰკლებია? – მზრუნველობით კითხულობდა ნუგზარი და ცდილობდა მხიარულად გამოჩენილიყო, თუმცა შუბლი შეჭმუხნოდა და სახეზე მწარე დუმილის კვალი ეტყობოდა.

– თუკი შენ დაუძახებ, უარს ვინ იტყვის? – მოუქასურა ოსმა და დაუმატა: – ყველანი აქ არიან, შენი ჭირიმე, ყველას შენი სამსახურისთვის თავი გადაუდვია.

ნუგზარს სიამოვნების ნაპერწკალმა გაურბინა გულში, სახე ოდნავ გაუღიმა, მაგრამ მაშინვე ისევ გაფითრდა, შუბლი შეიჭმუხნა.

– მადლობელი ვარ, მადლობელი, ჩემო ნავრუზ!

– აბა, რა მადლობას მიბრძანებ, შენი ჭირიმე, შენი სამსახურის ღირსიც კი არა ვართ, არა, ჩემმა მზემ!.. არა, ბიჭებო? – მიუბრუნდა ოსებს.

– ჰაი, ჰაი, რომ ასეა, – დაუმოწმეს სხვებმა.

ნუგზარი გაჩუმდა, რადგან მისი გონება რაღაც მტკივნეულ საკითხზე იყო კონცენტრირებული. ის რთულ მდგომარეობაში იყო, რადგან ოსების გაბედულება მხოლოდ მთიულებთან მეგობრობით იყო განპირობებული. ნუგზარმა კარგად იცოდა, რომ თუ თრუსოელები გაიგებდნენ, რომ მთიულები მათგან წავიდნენ, ოსების დაჭერა ძალიან გაჭირდებოდა.

მაშ, როგორ უნდა მოქცეულიყო, რომ ოსები არ დაეფანტა და მათზე გავლენა არ დაეკარგა, როცა ისინი სიმართლეს გაიგებდნენ? ეთქვა ყველაფერი პირდაპირ, თუ დროისთვის დაეცადა?

ეს იყო ის მწარე ფიქრები, რომელთა გადაწყვეტაც ნუგზარის მთელ არსებას აწუხებდა. ყოველთვის ამაყად მოლაპარაკე ადამიანს დღეს სიტყვა გაუწყდა.

„მართლა, შენი ჭირიმე, სულ არ დამავიწყდა!“ – დაიწყო ნავრუზმა.

„რა ამბავია?“ – მოკლედ იკითხა ნუგზარმა.

„ლეკებთან გაგზავნილი კაციც დაბრუნდა!“

„დაბრუნდა?! სად არის? მიჩვენე ჩქარა!“ – მოუთმენლად წამოიძახა ნუგზარმა და თვალები გაუბრწყინდა.

„იქ, ბინაზეა.“

„რა ამბავი მოიტანა?.. მითხარი, მითხარი ჩქარა!..“

„ლეკებიც ამაღამ გადმოვლენო,“ – უთხრა ოსმა და ნუგზარი სიხარულით აინთო.

„მართალს ამბობენ, მართალს?!“ – სწრაფად მივარდა ოსს, მაგრამ სასწრაფოდ თავი შეიკავა, გასწორდა, ცხენზე გაიმართა და კბილების ღრჭიალით თქვა: „ახლა კი მე ვიცი.“

ამ წუთის შემდეგ ნუგზარი ისევ შეიცვალა. თუ წეღან მის საუბარში რაღაც დარბილებული და თავმდაბლური ტონი იგრძნობოდა, ახლა ის სრულ მბრძანებლად იქცა.

„მაშ, გავწიოთ ბინაში და ხვალ მოხევეთა მზე დავაბნელოთ!“ – ეს თქვა, შეიბერტყა, გასწორდა და მათრახის დარტყმით ცხენი ააჩქარა. წუთის შემდეგ ისინი ოქროყანის ბანაკში გამოჩნდნენ და ნუგზარი სრული თავისი მედიდურობით მბრძანებლობდა.

თავი XIX

ნაწილი XIX

ნუგზარის გადაადგილება მოხევეებისთვის საიდუმლოდ არ რჩებოდა. ერთი მხრივ, თავდადებული მოხევეები უშიშრად უთვალთვალებდნენ ოსებს, ხან ერთი მხრიდან მიუახლოვდებოდნენ მტრის ჯარს, ხან მეორედან, დეტალურად იგებდნენ მათ მდგომარეობას და ყოველდღე ხევისბერ გოჩას უყვებოდნენ. მეორე მხრივ, ოსები, რომლებიც ლაპარაკს იყვნენ დაჩვეულები, საიდუმლოს ვერ ინახავდნენ და ყოველ ამბავს სიხარულით, თითო კანძ მატყლად ყიდდნენ (ანუ იოლად ამხელდნენ).

ერთ საღამოს, მზე ჯერ არ ჩასულიყო, როდესაც გოჩამ თავისი ხალხი შეკრიბა და დალოცვის შემდეგ დაიძახა:

„ხალხო და თემო! ნუგზარისგან მთიულების ჩამოშორებამ ომი თავიდან არ აგვაცილა... მათ მაგივრად ნუგზარს ლეკის ჯარი მოსვლია... რატომ დაგიმალოთ, ბრძოლა ძალიან სასტიკი იქნება, ბევრი დედა ჩაიცვამს შავს, ბევრი მშობელი გულში ვეღარ ჩაიკრავს თავის შვილს... იმიტომ, რომ მტერი ძლიერია და ნუგზარი კი სისისხლით გაუმაძღარი... იცოდეთ, ეს სახუმრო საქმე არ არის, მაგრამ რაც უფრო სასტიკი იქნება ბრძოლა, რაც უფრო გაჭირდება საქმე, მით მეტი ფასი ექნება გამარჯვებას...

რა ვუყოთ, რომ ერთზე ათი მოვა?! ასიც რომ მოვიდეს, მაინც ჩვენი იქნება გამარჯვება, იმიტომ, რომ ჩვენ ღმერთთანაც და ადამიანთანაც მართლები ვართ... ჩვენ გვივარდებიან სახლში, ჩვენ გვიპირებენ გაძარცვას, ჩვენს ქალებს შეურაცხყოფას და ასეთი საქმის წინააღმდეგ სიკვდილი, ღვთის მადლით, სანეტაროც არის (ანუ სასურველი და ბედნიერების მომტანი)!.. ვინ ხართ ბედნიერი, ვის გიცემთ გული ვაჟკაცურად, ვის გერჩით მკლავი (ანუ ვის შეგიძლიათ ბრძოლა)?.. ყველა ერთისთვის და ერთი ყველასთვის!“

„დედამც შეურთამს ცოლად, ვინც კარზე მომდგარ მტერს გამოექცევა, ვინც სიკვდილს შეუშინდება... მოღალატეს რისხავდეს სამება!“

„ამინ!“ – იყო საერთო, გრგვინვასავით პასუხი, რომელიც ახლომდებარე მთებმა ექოსავით რამდენჯერმე გაიმეორეს. ხალხი აღელდა და აიშალა, გოჩას თვალებს კი ცრემლი მოერია და გულმა ვეღარ გაუძლო, რომ შურით არ წამოეძახა:

„ნეტავი თქვენ, რომ ყმაწვილები ხართ, ძალა და ღონე გერჩით. ნეტავი თქვენ, რომ იბრძოლებთ. ნეტავი იმას, ვინც ასეთ საქმეში მოკვდება, სასუფევლის გზა გაკაფული აქვს.“

ამ სიტყვების შემდეგ ყველანი შემოჯგუფდნენ ეკლესიის გალავნის კედელთან, სადაც დიდ ქვაბებში საკლავები იხარშებოდა, რათა საერთო სადილის დროს ერთმანეთს დამშვიდობებოდნენ და თავიანთ ადგილებზე გასულნი თავის მოვალეობას შესდგომოდნენ. ვინ იცის, ხვალ ვისი მზე დაბნელდებოდა, ვისი თვალი დაიხუჭებოდა, ვისი დედა ატირდებოდა მდუღარე ცრემლით.

თავი XX

ნაწილი XX

ბინდბუნდი იყო; დღე წყნარად ქრებოდა. მზის უკანასკნელი სხივები სევდიანად ესალმებოდნენ მთის წვერებს. გაბრაზებული ნისლი უშიშრად ამოდიოდა დედამიწიდან და კვამლივით ეფინებოდა მწვანე მინდორს. სოფლის სიონის სამრეკლოდან ღამის გუშაგებს თავიანთ ადგილებზე გასვლა ანიშნეს.

ზარის ხმა ნესტიან, მძიმე ჰაერში როგორღაც მწუხარედ ჟღრიალებდა. მოხევეთა გუშაგებს რაღაც განსაკუთრებული მოუსვენრობა ეტყობოდათ. ყველას სახეზე ზრუნვის ნიშანი დასტყობოდა; გაფრთხილებულნი სმენად და ჭვრეტად (ანუ ყურადღებიანად მოსმენად და ყურებად) გადაქცეულიყვნენ; მცირედი მოძრაობა არ გამოეპარებოდათ და თუ თვალით ვერ დაინახავდნენ, მოძრაობის ხმას ყურს მაინც მოჰკრავდნენ.

ასეთია ადამიანის მდგომარეობა, როდესაც ის აღელვებულია, რაღაცას ელის. მოხევეებსაც ეცნობათ, რომ მომავალ ღამეს ნუგზარი უნდა დასცემოდათ და ყველანი ემზადებოდნენ, რომ გაუფრთხილებლობით არაფერი წაეგოთ, და სხვა კი ღმერთზე და შემთხვევაზე მიეგდოთ.

ამ საერთო მზადების დროს, გოჩას საწოლის კარები ვიღაცამ შეაღო და იქვე, კარებში შეჩერდა. მოხუცი ქუდმოხდილი პატარა ჯვარცმის წინ იდგა და მხურვალედ ლოცულობდა. მას მაღლა აეღო თავი და თვალები ცისკენ მიეპყრო. გაცხელებულ გულს სისხლის მოძრაობა აეჩქარებინა. მუდამ სწორად დალაგებული თმა, ახლა ძარღვების ფეთქვას აეშალა. გადაჭიმულ ყელზე გამაგრებული და სისხლით გაჭედილი ნეშტვები (ანუ კისრის ძარღვები) სიბერისგან დანაოჭებულ კანქვეშ ამობურცვოდა.

ის ხმას არ იღებდა, მაგრამ სახის მოძრაობაზე აშკარად ეტყობოდა, რომ გრძნობის ალს მთლიანად მოეცვა მისი არსება, შემორტყმოდა გულს და სისხლს უჩუხჩუხებდა.

შემოსულმა ვერ გაბედა ამ წმინდა სიმშვიდის დარღვევა, წყნარ-წყნარად თვითონაც დაემორჩილა ამ სურათის ძალას, ჯერ გაშეშდა, მერე წყნარ-წყნარადვე თავი მოხარა, მუხლები ჩაეკეცა და დაჩოქილი დარჩა. მან იგრძნო, რომ მოხუცის ვედრებაში მისი სახელიც ისმოდა; კიდევ ერთი წუთიც და აშკარად გაიგონა: „ღმერთო, პირნათლად ამყოფე ჩემი ონისე!“ და ამ სიტყვებზე კარებთან მყოფი შეკრთა.

შეკრთა მოხუციც მის მოძრაობაზე; მოიხედა და დასუსტებული წყნარად წამოდგა. მივიდა შვილთან ლასლასით (ანუ ნელა, ძლივს), დაადო თავზე ხელი და აღელვებულმა, აკანკალებული ხმით გაიმეორა:

„ღმერთო, ჩემი შვილი პირნათლად ატარე!.. ადრევე მოუსპე სიცოცხლე, სანამ გაწბილდებოდეს, ქუდი მოეხდებოდეს (ანუ შეურაცხყოფილი გახდებოდეს)!“

ამ სიტყვებზე მოხუცს გამხდარ ღაწვებზე გადმოედინა მდუღარე ცრემლები, რომლებიც სასწრაფოდ მოიწმინდა და გაფრთხილებით აქეთ-იქით მიიხედა, თითქოს ეშინოდა, რომ არავის დაენახა. ონისეს გულმა ვეღარ გაუძლო, მოხუცის მოჩვილების (ანუ ცრემლების) ხილვით თვითონაც მოლბა და თვალები წვიმაში მზის მსგავსად გაუბრწყინდა.

მან იგრძნო, რა რიგად უყვარდა მამას, რა უნდა ეგრძნო მის გულს, როდესაც შვილი განსაცდელში იქნებოდა და ეს განსაცდელი კი იქვე ახლოს, ზურგს უკან ედგა; რამდენიმე წუთის შემდეგ მთვარის შუქზე მახვილი გაკრიალდებოდა და ჰაერში სტვენით და ზუზუნით წამოსული, ვინ იცის, ვის პირზე ღიმილს გააცივებდა, ვის გრძნობის მოჩუხჩუხე წყაროს ყინვასავით მოასწრებდა.

„მამა, რა გატირებს?“

„ვინ იცის, რა შეგემთხვევა,“ – ჩურჩულით წარმოსთქვა მოხუცმა.

„რა უნდა შემემთხვას?“ – გაუმაგრა გული ონისემ, – „ღმერთი მოწყალეა!.. მტერს გავაბრუნებთ და თავად მშვიდობიანად დავრჩებით.“

„ბრძანოს უფალმა,“ – წარმოსთქვა მოხუცმა და ხელები აუთრთოლდა: – „წადი, ონისე, დროა... ღმერთიმც იქნება შენი მფარველი... თუ სიკვდილი შეგემთხვა, ისიც უფლის ნებაა... ერთხელ დაბადებული ერთხელ მოკვდება!.. მაგრამ ვაჟკაცად კი მოკვდი... ისე მოკვდი, რომ ხევს შენი დამარხვა არ ეთაკილებოდეს (ანუ არ შერცხვენოდეს).“

„მაგას ნახავ!“

„არ დაივიწყო, რომ სადაც შენი მამა-პაპა გაჩენილა და დამარხულა, სადაც მათი ძვლებია ჩაფლული, იმას გედავებიან და არ დაანებო... მათაც ცოტა ჭირი არ უნახავთ თავიანთი მიწა-წყლის დაცვის დროს, მათი სისხლის ნაკადულს მიწა ქვესკნელამდე გაუჟღენთავს... ახლა თქვენ იცით, რასაც იზამთ...“

მოხუცი შეჩერდა, დააცქერდა შვილს, რამდენჯერმე სცადა კიდევ რაღაცის თქმა, მაგრამ სიტყვა გაუწყდა და მხოლოდ ცოტა ხნის შემდეგ ხელი გაუქნია და ძლივსღა წარმოსთქვა:

„წადი, კარგია...“

ონისე სწრაფად გამოვიდა და გაემართა დანიშნული ადგილისკენ, მოხუცი კი იმავე ადგილიდან თვალს ადევნებდა იმ დრომდე, ვიდრე შვილი სახლის კედლებს არ მოეფარებოდა.

მერე ოდნავ ამოიხვნეშა, გადაისვა შეჭმუხნულ შუბლზე ხელი და წარმოსთქვა:

„ახლა ჯარს უნდა მივხედო.“

ნაწილი XXI

თავი XXI

ონისე გასვლისთანავე გაემართა ნაროვანისკენ, სადაც მთის ბილიკებზე უნდა გასულიყო და თავისი გუნდის უფროსის ბრძანებით მტერზე თვალი დაეჭირა და მათი მოახლოება დროულად შეეტყობინებინა.

ის მიდიოდა ჩვეულებრივი სიფრთხილით, როდესაც მის წინ რამდენიმე მანძილზე ქვა ვიღაცამ შეანძრია. ონისე ვეფხვივით გადახტა გზის იქით, ამოესაფრა ქვას და ღამის სიმშვიდის დამრღვევს ელოდა.

კარგა ხანმა გაიარა, სანამ ხვეულ ბილიკზე ვინმე გამოჩნდებოდა, მაგრამ ფეხის ხმა, რომელიც თანდათან ახლოვდებოდა, აშკარად ესმოდა. წუთიც და გზაზე ქალი და კაცი გამოჩნდა, რომელთაც ერთი დატვირთული ვირი მოჰყავდათ. აშკარად ეტყობოდა, რომ ესენი მწყემსები უნდა ყოფილიყვნენ, რომელთაც მთიდან ჯარისთვის ყველი მოჰქონდათ.

ონისე დარწმუნდა, რომ მომავალნი მოხევეები უნდა ყოფილიყვნენ და ის იყო თავისი საფარიდან გასვლას აპირებდა, როდესაც აშკარად გაიგონა თავისი სახელი და სული შეიკავა (ანუ სუნთქვა შეეკრა).

მომავალნი ხმამაღლა ლაპარაკობდნენ და თითქოს მათ შორის უკმაყოფილება ეტყობოდა.

ორივე გაუსწორდა ონისეს და დასასვენებლად ქვაზე ჩამოსხდნენ.

„ქალაუ,“ – დაიწყო კაცმა, – „ღვთის მადლით, მეტი მოთმენა აღარ შემიძლია... ჩამოვდნი, დავილევი შენი ლოდინით და შენი გული ვერ გალხვა.“

„რა ვქნა, თუ კი არ მიყვარხარ.“

„ვითმენდი და აბა... აქამდე ზღვას დააშრობდა, რაც გულში ცეცხლი მენთება... მომკვდარიყავი მაინც, გზა მოგეცემოდა.“

„რატომ თავს არ მანებებ!.. რა გინდა ჩემგან? ძალად ხომ ვერ შეგიყვარებ?“

„თავი საით დაგანებო? ცოლი ხარ, ქვეყანაში მეც ქუდი მახურავს (ანუ მეც კაცი ვარ და ჩემი უფლებები მაქვს).“

„მაშ რა გიყო?“

„რა მიყო და ცოლობა უნდა გამიწიო.“

„კარგი რა, ღვთის მადლს, ბიჭო!.. გითხარი არ მიყვარხარ-მეთქი და გათავდა!“

კაცი გაჩუმდა რამდენიმე ხანს და თავჩაქინდრული იყო. შემდეგ წყნარად წამოიხედა, მისი თვალები ელავდნენ.

„გაჩუმდი, ქალაუ!.. შენი თავი მაინც შეიბრალე, თუ მე აღარ გებრალები.“

ქალმა შეხედა და მხრების აწევით უპასუხა:

„შესაბრალებელი რა მაქვს! მომკლავ და გული დამშვიდდება...“

„მაშ აღარ იქნება?.. არც არასდროს არ დამიბრუნდები, არ შემიყვარებ?“

„არა.“

კაცმა ხანჯლის ტარს გაივლო ხელი, მაგრამ ისევ თავი შეიკავა.

„მაშ იმისი უნდა გახდე?.. გგონია, რომ დაგანებებ?.. დაგითმობ იმას?.. ღვთის მადლით, შენც მოგკლავ, იმასაც, ჩემს თავსაც ზედ დაგაკლავთ და შენით კი არავის ვახარებ.“

„აი, მომკალი!.. ცხვებს რატომ ემუქრები, რას ემართლები!“ – ქალმა მიუშვირა მკერდი და სიბრაზისგან აღგზნებული თვალებით დაუწყო ყურება.

კაცი აიმღვრა და წამოვარდა.

„მაშ სიკვდილი გინდა?.. კარგი, მოგკლავ, მაგრამ მოგკლავ მაშინ, როდესაც ონისეს თავს მოგიტან...“

ამ სიტყვებით კაცი გადახტა გზის იქით და უგზო-უკვლოდ ონისეს საცხოვრებლისკენ თავქვე დაეშვა. ქალმა დაიკივლა, მივარდა იმ ადგილს, სადაც კაცი ბეგობას (ანუ ბუჩქნარს) გადაეფარა და მწარედ შესძახა:

„გუგუა, გუგუა!.. ნუ დამღუპავ, რას შვრები!.. ვაიმე დაღუპულმა!“ – წამოიძახა მან და გაქანდა ფრიალო კლდისკენ.

ის-იყო მიუახლოვდა კლდის ნაპირს და გადავარდნას აპირებდა, როდესაც ვიღაცამ ხელი გაავლო და გულში ჩაიკრა.

ქალმა მოიხედა და ღონემიხდილმა (ანუ უძლურმა) ძლივსღა წარმოსთქვა:

„ონისე!“ – და კაცის ხელებზე მიელულა (ანუ გონება დაკარგა)...

ნაწილი XXII

თავი XXII

კარგა ღამემ გაიარა. მოწმენდილ ცაზე მთვარეს კაშკაში გაჰქონდა და ნაზი სხივით იქაურობას ანათებდა.

ონისე და ძიძია იმავე ადგილას ისხდნენ, სადაც სიყვარულის ცეცხლმა დასცა და დაიმონა; ორივე ჯერ კიდევ გონს ვერ მოსულიყვნენ და დაბანგულებივით (ანუ გაბრუებულებივით) სიტკბოების ნეტარებას ეძლეოდნენ.

მთვარის შუქი ნაზად ეთამაშებოდა ძიძიას დათენთილ (ანუ დაღლილ, მოშვებულ) სახეს, რომელსაც ონისე არ ასვენებდა და მთვარეზე მობრუნებულს ხან გაშმაგებით ჩასცქეროდა, ხანაც გიჟივით კოცნიდა და ეხვეოდა. ყოველი მათი ერთმანეთთან მიახლოება, მიკარება ათრთოლებდა, როგორც მოუსვენარი ნიავი წნორის ფურცელს, და კვნესაშერეული სიტკბოებით აღსავსე გულს აფართხალებდა.

ორივეს დავიწყებოდა სად იყვნენ, დავიწყებოდათ თავიანთი თავი და მხოლოდ ერთს ცდილობდნენ, რომ ერთი მეორეში გადაქცეულიყო.

ესენი ამ თავდავიწყებაში იყვნენ, როდესაც ერთბაშად გავარდა თოფი და შეყვარებულები ფეხზე წამოცვივდნენ.

ბედნიერებით გატაცებულ და თავდავიწყებულ ონისეს, მხოლოდ ახლა მოაგონდა თავისი ვალი და სამწუხარო სიმართლემ გულზე მწარე ჭახრაკი (ანუ სიმწარე, ტკივილი) მოუჭირა. მის თვალწინ წუთში გაირბინა მლოცავი გოჩას სურათმა, მოაგონდა მისი სიტყვები და თავმოყვარეობამ ცრემლები გადმოადინა.

მას თვალწინ გადაეშალა შემაძრწუნებელი სურათი მისი ამხანაგების ამოჟლეტისა, რომლებიც ონისეზე დაიმედებულნი მიწოლილიყვნენ და უზრუნველად დაეძინათ.

ქვევით გაიმართა მკვირცხლი (ანუ სწრაფი, ინტენსიური) თოფის სროლა. თოფები ელავდნენ, ცეცხლები ენებივით გრძელდებოდნენ და გრიალით აქრობდნენ ლომებივით მამაცთა სიცოცხლეს.

ონისემ შეხედა ძიძიას, გული აუდუღდა და გუნებაში გაურბინა სიტყვებმა: მაცდურად მომხიბლა და მაცდურად დამღუპა!.. მშვიდობით, ჩემო ვაჟკაცობავ!

ამ სიტყვებით ის გაქანდა თავქვე, რომ თავის ამხანაგებთან ერთად თავი დაედო და გამოესყიდა წუთით თავისი დავიწყება, მაგრამ გვიანღა იყო: მტერს მათი სანგარი, სიმაგრედ გაკეთებული, აეღო და მათი დროშა ონისეს დახოცილი ამხანაგების გვამებზე ფრიალებდა.

თავი XXIII

– XXIII –

ონისე თავქუდმოგლეჯილი გარბოდა და დაბნეულმა აღარ იცოდა, რა ექნა.

მტრის ჯარმა მოხევეების პირველი საფორტიფიკაციო ნაგებობა (სანგარი) აიღო და მისი დამცველები თითქმის მთლიანად გაანადგურა. საცოდავი ონისე გრძნობდა, რა ძვირად დაუჯდა ერთი წუთით თავის დავიწყება, რის გამოც ამდენი მამაცი კაცი, რომლებსაც ბედი არ გამოუცდიათ და ვაჟკაცობა არ გამოუჩენიათ, დაიღუპა. სინდისის ქენჯნამ მწარედ დაიწყო მისი ტანჯვა. გონება სინანულის გარდა ვერაფერზე ფიქრობდა, და გულს კი რაღაც უმოწყალოდ გლეჯდა და ანადგურებდა.

ის გარბოდა და სახე შეშლილს დაემსგავსა; ქუდი მოძვრა, თმა აეწეწა და ტანსაცმელი აერ-დაერია. ამღვრეულ თვალებს უიმედოდ, მაგრამ როგორღაც უცნაურად აქეთ-იქით ატრიალებდა. ვერავინ იტყოდა, იმ წუთში რას გამოხატავდა მისი სახე, რადგან მისი აზრების ცვლა ელვასავით სწრაფი იყო და წუთში ათასნაირად იცვლებოდა.

ის გამარჯვებული მტრის რაზმისკენ მირბოდა, რადგან გონება პირველი აზრის გაელვებას შეეპყრო და მხოლოდ ეს აზრი ამოძრავებდა მოხევეს, რომელიც საკუთარ სურვილს მოშორებოდა. ეს იყო სიკვდილის სურვილი, და სიკვდილი უეჭველად იმ ხელით, რომელმაც მისი ამხანაგების სიცოცხლე გააქრო, იმ ხმლით, რომელიც მისი მეზობლების უდანაშაულო სისხლით იყო შეღებილი.

ონისე იმ ჭალაში ჩავიდა, სადაც გამარჯვებული ოსები მხიარული ყიჟინით მიწაზე თელავდნენ სამშობლოს დამცველთა პატიოსან გვამებს და თავიანთ ბანაკისკენ დაბრუნებას აპირებდნენ, როდესაც წინ რამდენიმე მოხევე შეეფეთა, რომლებიც აღებული სანგრიდან გადარჩენილიყვნენ.

– ვინა ხარ? – ერთბაშად ონისეს წინ გადაუდგნენ მოხევეები, რომლებმაც თოფის ლულები გულზე დაადეს.

– მე ვარ! – გაბრაზებით, მაგრამ თითქმის ტირილით შესძახა ონისემ, – მესროლეთ, მომკალით!.. ეს თქვენთვის მადლი იქნება!

– აბაიმე, ონისე! – წამოიძახა ერთმა და ყველამ თოფები ჩამოუშვა.

– მადლობა უფალს, ცოცხალი გადარჩენილხარ, – დაუმატა მეორემ.

ონისემ დაღონებით შეხედა, მაგრამ მაშინვე თვალები ელვასავით გაუბრწყინდა: მას ეგონა, რომ მოსაუბრემ იცოდა მისი საქციელი და დასცინოდა. მთლიანად აენთო და იწვოდა უხილავი ცეცხლით, რომელიც მით უფრო ძნელი იყო, რომ არ დარჩენოდა ადგილი, სადაც ძლიერად არ აღგზნებულიყო და თავისი ძალა არ ეგრძნობინებინა.

– მომკალით, ღირსი ვარ, მომკალით!.. ღვთის მადლმა, ნუღარ დამინდობთ! – ემუდარებოდა ონისე და ცრემლები გადმოსდიოდა, – მომკალით, გეუბნებით, მადლია თქვენთვის!.. თუ დაბრმავდით, რომ ვაჟკაცი ქალივით ვტირი?!

მოხევეები გაშტერებულნი უყურებდნენ ონისეს და ვერ ხვდებოდნენ მის საქციელს.

– მაშ აღარ გებრალებით, აღარა?!. გინდათ ასე ვიტანჯო?! მოტყუვდით, ღვთის მადლმა! ეგრე არ იქნება... ონისე ქვეყნად აღარ ივლის, მტერს არ გააცინებს!.. გიხარიათ, გიხარიათ განა?! ჰა, ჰა, ჰა, ჰა! – მწარედ გაიცინა ონისემ და მტრის ბანაკისკენ გაიქცა.

პირველი გაოცების შემდეგ, იქ მყოფი მოხევეები გონს მოვიდნენ, გამოეკიდნენ ონისეს და დაიჭირეს.

– სად მიდიხარ, რას აკეთებ, საცოდავო!.. ჭკუიდან გადასულხარ, თუ რა არის?!. – ეუბნებოდნენ ონისეს, რომელიც ძლიერად იბრძოდა და ცდილობდა გათავისუფლებულიყო.

– რა გინდათ, რატომ მიჭერთ?.. სადაც ამხანაგები მომიკლეს, მეც იქ უნდა დავიღუპო... მაშ, თუ ასეა, თავად მოვიკლავ თავს! – წამოიძახა ონისემ და ჩახმახწამოყენებული პისტოლეტის ლულა პირში მიიდო, მაგრამ ვიღაცამ ხელიდან გამოსტაცა და სიკვდილს ასე გადაარჩინა.

იქ მყოფთ ეგონათ, რომ ონისე მეგობრების დაღუპვამ შეშალა და, რადგან გონს ვეღარ მოიყვანეს, ამიტომ აართვეს იარაღი, შეკრეს და თან წაიყვანეს.

– უღმერთოებო, რას მიშვრებით? – გულსაკლავად თქვა ონისემ და ბრაზისგან გამოწვეული ცრემლები გადმოედინა: – რა გინდოდათ, მოვეკალი... ჩემი სირცხვილი თქვენ რას შეგმატებთ?

კიდევ ბევრს ლაპარაკობდა ონისე, რომელიც თანდათან სუსტდებოდა და მშვიდდებოდა, მაგრამ მას ყურს აღარავინ უგდებდა, რადგან ყველანი საშიშ მდგომარეობაში იყვნენ და იმ ადგილისკენ მიისწრაფოდნენ, სადაც გოჩა დანარჩენ ხალხთან ერთად გამაგრებულიყო.

თავი XXIV

– XXIV –

ისინი მიდიოდნენ ჯგუფად, გაჩუმებულნი, დაღლილნი. სახე გაყვითლებოდათ, ტუჩები მოეკუმშათ და თვალები ცეცხლივით ენთოთ.

მეტისმეტად ძნელი იყო მათი მდგომარეობა, რადგან მტერთან შებრძოლებაც კი ვერ მოასწრეს და ისე უნდა დამორჩილებოდნენ, ან ქალივით გაქცეულიყვნენ, ან კიდევ ცხვრებივით კისერი მიეშვერათ, რომ სისხლით გაუმაძღარი ნუგზარის ჯარს უმოწყალოდ ხანჯალი ან ხმალი გამოესვა.

ბრძოლის გულით მსურველებს, თითო გასროლაც კი ვერ მოახერხეს, ისე დაეცნენ თავზე და ვინ იცის რამდენი სადიდებელი, ქებაშესასხმელი ბიჭი, მეზობლების იმედი, ამხანაგებისთვის თავმოსაწონი, გამოუცდელად დაიღუპა.

ვინც გადარჩა, მათ რაღა მოელოდათ? სათემო დაცინვა, რადგან მთაში გაუფრთხილებლობით საქმის გაფუჭება დასაცინია, დამარცხება კი – უბედურება!.. პირველ შემთხვევაში ყველასგან ზიზღი, დამცირება ელის, მეორეში კი – სიბრალული და თანაგრძნობა.

მიმავალი მოხევეები იმდენად დათრგუნა თავიანთმა უბედურებამ, რომ თავიანთ თავს იმის ანგარიშსაც ვეღარ აძლევდნენ, თუ როგორ მოეპარა მათ ნუგზარის ჯარი ისე, რომ მოძრაობა ვერც კი გაიგეს.

მათ მხოლოდ ერთი დამამშვიდებელი ისღა ჰქონდათ, რომ სამი კაცი შეკრული მიჰყავდათ და მათი აზრით ესენი იყვნენ ოსებისა და ლეკების გზის მაჩვენებლები. ამათ შემოეპარებინათ მათი ჯარი და მოხევეებისთვის ალყა შემოერტყათ.

ამ დაჭერილთა შორის იყო ორი ოსი, რომლებიც თავიანთ ხალხს ადრევე გამოქცეოდნენ და ხევში შემოხიზნულიყვნენ. მათგან ღალატი და ჯაშუშობა შესაძლებელი იყო, მაგრამ მესამე დაჭერილი უხეთქავდა მათ გულს. ის იყო მოხევე და მისი საქციელი მთელ ხევს სირცხვილად ეცხებოდა.

დაღონებული, დასუსტებული და სულიერად დაცემული ონისე მიჰყვებოდა ამ ხალხს და თვალი ვერავისთვის გაესწორებინა.

– ონისე, შენც დაგიჭირეს? – ერთბაშად გაიგონა მან, შეკრთა, მიიხედა და გაშტერდა.

მის თვალწინ იდგა გაფითრებული და აღელვებული გუგუა, რომელიც მთლიანად კანკალებდა.

– გუგუა! – ბოლოს ძლივს მოახერხა ონისემ და ანიშნა შეკრულ ხელებზე: – რა მოგსვლია, რისთვის შეგიკრავთ?

– ღალატს მაბრალებენ, – ყრუდ თქვა მან და მეტის სიბრაზით გადააფურთხა.

ონისე ამ კაცს კარგად იცნობდა, გამოცდილი ჰყავდა და დარწმუნებული იყო, რომ მისგან ამხანაგების ღალატი შეუძლებელი იყო. ამის გარდა, ამ უბედურების შემთხვევის წინ, გუგუა ძიძიასთან ერთად ნახა, თავისი ყურებით გაიგონა მათი ლაპარაკი და დაინახა, რომ სრულიად სხვა აზრით გაემართა მოხევეთა ბანაკისკენ. გუგუას ონისეს სიკვდილი უნდოდა, ონისე იყო მისი მტერი, მისდამი გული სიძულვილით ჰქონდა სავსე.

„მაგრამ, იქნება“... – ერთბაშად გაუელვა ონისეს თავში: „ამ კაცს ჩემი მტრობა ედო გულში, მაგ ჯარის მშვიდობიანობა მე მქონდა მონდობილი და შურისძიების გრძნობამ მოღალატედ აქცია?“ – ონისეს წარბები შეეჭმუხნა და უსიამოვნო გრძნობა კბილების ღრჭიალზე დაეტყო.

– რატომ არაფერს მეუბნები? – დაიწყო ისევ გუგუამ.

– რა გითხრა?

– მაშ არაფერი გაქვს სათქმელი? – მწარედ თქვა გუგუამ და დაუმატა: – იყოს, მეც გავჩუმდები... უფალს მადლობა უთხარი, რომ თავს ვეღარსად ვიმართლებ. თორემ, ღვთის მადლმა, მზეს დიდხანს არ გაგაცქერინებდი... ახლა დღე შენია. შენი ყვავილი გაიშალა, შენი მზე გაბრწყინდა... ალბათ უფალს ასე უნდა და დაე გაბრწყინდეს... სიკვდილს არ ვნანობ, მაგრამ ვაი ამით, რომ ყველასთვის მოძმეთა მოღალატე დავრჩები.

ამ სიტყვების შემდეგ გუგუამ თავი ჩაღუნა, თითქოს მძიმე ტვირთი დააწვა კისერზე, მწარედ ამოიხვნეშა: „ოჰ-ჰ!“ და განშორდა ონისეს; ონისეს გულს კი ერთი წვეთი ნაღველიღა აკლდა, რომ გავსებულიყო და გუგუამ დამატებით ჩაუწვეთა.

– XXV –

თავი XXV

ჯერ კიდევ დღე-ღამე არ გასულიყო, როდესაც სიონის ციხესიმაგრეში მთელი ხევის ჯარი მოძრაობაში მოვიდა. მათ შეეტყოთ, რომ ნუგზარის გაერთიანებულ ჯარს მათი სანგარი აეღო, და შიგ მყოფი მოხევეთა რაზმიდან მხოლოდ მცირე რაოდენობაღა გადარჩენილიყო. ყველა აღელვებული იყო შურისძიების სურვილით და თვალებანთებულნი, გაბრაზებული სახეებით ხმამაღლა შურისძიებას ითხოვდნენ.

– სისხლი, სისხლი! მოძმეთა სისხლი ავიღოთ! – იძახდა მთელი ხალხი და ამ სიტყვის მეტი მათგან სხვა არაფერი ისმოდა. მათ შორის მხოლოდ ერთადერთი კაცი იყო, რომელსაც არაფერი ავიწყდებოდა, რა მდგომარეობაშიც არ უნდა ჩავარდნილიყო და ყოველთვის პოულობდა დროს, რომ საქმის ყველა მხარისთვის ყურადღება მიექცია.

ეს გახლდათ გოჩა და ამიტომაც მან დაიბარა სანგარზე გადარჩენილი მოხევეები.

გოჩას დიდი იმედი ჰქონდა თავის შვილზე და ის კი იქ იყო; მაშ როგორ მოხდა, რომ მტერი შეუმჩნევლად დაესხა თავს?

– მითხარით, ჩქარა მითხარით: საქმე როგორ იყო? – დაიწყო გოჩამ, როგორც კი დაბარებულები დაინახა.

– რა როგორ იყო, – დაიწყო ერთმა მოსულთაგანმა: – ოსი ბეჩირაი და თაფსირუყო წასულიყვნენ მტრებთან, მოსავლელი გზა ეჩვენებინათ და მტერი სანამ თავს არ წამოგვადგა, ვერაფერი გავიგეთ...

მოსაუბრე გაჩერდა და გოჩა კი მთლიანად ყურადღებად გადაიქცა. მისი გული თრთოდა და თითქოს რაღაც უსიამოვნებას მოელოდა.

– სხვა? სხვა თუ აღარავინ ყოფილა? – იკითხა გოჩამ ცოტა სიჩუმის შემდეგ და წარბები შეკრა.

– ბარემ, რომ იმის მეტი არავინ ყოფილიყო?

– სხვა ვინ არის? – სასწრაფოდ იკითხა გოჩამ და თვალები აენთო.

ის ჩააცქერდა მოსაუბრეს, რომელსაც მოღალატის დასახელება თითქოს უჭირდა.

– ვინაა-მეთქი? – მკაცრად გაიმეორა გოჩამ.

– გუგუა.

– როგორ, როგორ თქვი? – შეშინებულსავით თქვა მოხუცმა და ყელმა ხრიალი დაუწყო. გოჩას ეგონა, რომ სმენამ უღალატა.

– გუგუა! – გაიმეორა მოხევემ.

მეტისმეტად ძნელი გასაგონი იყო გოჩასთვის თავისი მეზობლის დასახელება, იმ მეზობლისა, რომელიც მის სამწყსოს ეკუთვნოდა და, მაშასადამე, გუგუას ზნეობრივ მიმართულებაში მასაც წილი უნდა ჰქონოდა.

– უფალო, რა შეგცოდეთ, რომ მოძმეთა ღალატიც გვაჩვენე! – თქვა მოხუცმა და თვალები ზეცას მიაპყრო.

მის გულს მწარედ სტკენდა ამგვარი შეურაცხყოფა მთელი ერისა და კარგად ესმოდა, რომ შესაძლებელი იყო ამ მაგალითს ხალხზე მეტად ცუდი გავლენა ჰქონოდა.

მოხუცი ისევ ჩაფიქრდა, გაჩუმდა და დიდხანს ხმაამოუღებელი იდგა. მისი სახე ამ ხანში მთლიანად მოძრაობდა და აჩვენებდა, რომ მისი გონება შეუწყვეტლად მუშაობდა და აზროვნებდა.

ბოლოს მოხუცმა გადაისვა შეჭმუხნულ შუბლზე ხელი, რამდენჯერმე შეხედა გამომცდელი თვალით მოსაუბრეს და პირველად დაეტყო გაუბედაობა. მისი თვალები თითქოს ხვეწნასა და საყვედურს ერთად გამოხატავდნენ. მაგრამ რა უნდა ჰქონოდა ხევის ბერს, ხევის მმართველს უბრალო მეომართან სათხოვარი ან საყვედური?

გოჩას ერთადერთი შვილი ჰყავდა, ონისე დაღუპული სანგარის დამცველთა შორის იყო და ის არსად ჩანდა... მაშ რა მოხდა. რატომ არ ეუბნებოდა რამეს მოსაუბრე უბედურ მამას?.. თუ მოკვდა, რატომ მისი გმირული სიკვდილის ამბით არ ანუგეშებდა მშობლის სევდამოცულ გულს?

ყველა ეს მოხუცს სწრაფად წარმოუდგა გონებაში და ძლიერად დაიწყო მისი გულის ტანჯვა. მოხუცმა ვეღარ მოითმინა და კიდევ მშვიდად შეხედა, მოიკრიბა უკანასკნელი ძალა და თქვა:

– ონისე რა მოუვიდა, რას მიფრთხილდები?

– ონისე, საცოდავი!.. კინაღამ გაგიჟდა... ჩვენ რომ არ ვყოფილიყავით, მტერს თავს შეაკლავდა, ღვთის მადლმა.

გოჩა ამ მხრივ რამდენადმე დამშვიდდა: მისი შვილი ცოცხალი იყო და ვაჟკაცად ეჩვენებინა თავი. სხვა რაღა უნდოდა?

– ახლა სად არის?

– ახლა ცოტა დამშვიდდა და ამხანაგებთან არის! – უპასუხა ისევ იმ მოსაუბრემ და ცოტა სიჩუმის შემდეგ დაუმატა: – ისეთი საცოდავია, რომ დანა პირს ვერ გაუხსნის (ანუ ძალიან დათრგუნულია).

მოხუცი დაკმაყოფილდა ამ კითხვებით და დამშვიდდა, რამდენადაც მის მდგომარეობაში დამშვიდება შეიძლებოდა.

– უთხარით, დამნაშავეები დაამწყვდიონ და კარგად თვალყური ადევნონ... ჩვენ კი ღმერთი ვახსენოთ და მტერს მოძმეთა სისხლი მოვთხოვოთ, – თქვა გოჩამ და გავიდა გარეთ, სადაც ჯარი უკვე შეკრებილიყო და მოუთმენლად ელოდა მტერზე გალაშქრების წამს.

თავი XXVI

– XXVI –

როდესაც გოჩა გამოჩნდა, ხევის ჯარი მშვიდად დაიძრა, სამ ჯგუფად გაიყო და მეთაურების ხელმძღვანელობით მტრისკენ გაემართა. მათ გადაწყვეტილი ჰქონდათ, ნუგზარის მიერ დაკავებულ სიმაგრეზე სამი მხრიდან შეეტიათ და საერთო შეტევით მტრისთვის სამაგიერო გადაეხადათ. ყველასთვის ნათელი იყო, რომ ეს ბრძოლა ხევის მომავალ მდგომარეობასა და ბედს გადაწყვეტდა.

ყველა ღიმილით მიდიოდა, რადგან დარწმუნებული იყო, რომ წმინდა მოვალეობას ასრულებდა და, თუ სიკვდილი შეხვდებოდათ, მათ სახელს ხალხი დიდხანს მოიხსენიებდა და შორს მთებში გაითქვამდა. ამქვეყნად მათ კარგ ხსოვნას ელოდნენ, იმქვეყნად კი – ზეციურ ჯილდოს. ამგვარი რწმენის მქონე ხალხისთვის ბრძოლა საკუთარი თავისუფლებისა და მიწა-წყლის დასაცავად დღესასწაულზე წასვლას ჰგავდა. ბრძოლისა და მტერთან შეტაკების სურვილს განსაკუთრებით უმძაფრებდათ დაღუპული თანამებრძოლების წამების მოგონებები, რაც მათ გულს ძალიან უმღვრევდა და სისხლისთვის სისხლს აწყურებდა.

მიმავალ მოხევეებს შორის ონისეც იყო, რომლის მხიარული, მუდამ მომღიმარი სახე დარდით შეცვლილიყო. ტუჩები ძლიერად მოეკუმა, რის გამოც სახის კანიც დაჭიმვოდა. თვალებაღგზნებულს ლოყები თითქოს გამობურცვოდა და სიბრაზის ნიშნად ლოყების ძარღვები ძლიერად უცემდა.

ონისეს, რომელიც ბუნებით ვაჟკაცი და თავგანწირული იყო, დღეს მეტი მიზეზი ჰქონდა, რომ ორმაგად გაბრაზებულიყო, რადგან თავის შეცდომასა და დაუდევრობას გრძნობდა და უნდოდა, მეტი თავგანწირვით ცოდვა როგორმე შეემსუბუქებინა.

მას რამდენიმე კაცი ჰყავდა ჩაბარებული, რომლებიც მოხევეთა ერთი ჯგუფის მოწინავე რაზმს შეადგენდნენ. ონისეს დავალებული ჰქონდა, რომ ყველა შესაძლო ხერხი გამოეყენებინა, რათა მტრის მიერ სადარაჯოდ გამოყენებულ კაცებს შეუმჩნევლად მიჰპარებოდა და ან დაეჭირა, ან დაეხოცა. ამასთანავე, ეს ისე უნდა მომხდარიყო, რომ მტრის მთავარ ჯგუფს ვერ შეეტყო, რათა მათ მოხევეების დასახვედრად მომზადება ვერ მოესწროთ.

ონისე თავის პატარა რაზმს მიუძღვებოდა და ყველანაირად ფრთხილობდა, რომ ბრძანება უშეცდომოდ შეესრულებინა. ყველაზე წინ მიდიოდა ონისე, რომელიც მთლიანად სმენად იყო ქცეული, შემდეგ კი რიგში მიჰყვებოდნენ დანარჩენები, რომლებიც ფრთხილად აბიჯებდნენ და ფეხს თითქმის იმავე ადგილას ადგამდნენ, სადაც წუთის წინ მათი მეთაურის ფეხი იდგა.

ქვიან ადგილზე ძალიან დიდი სიფრთხილე და ფეხის მოხერხებულობა იყო საჭირო, რომ ქვების შერყევით ღამის სიჩუმე არ დაერღვიათ და ამით მტრის ყურადღება თავიანთ მოძრაობაზე არ მიექციათ. ბანდულებჩაცმული მოხევეები მიიპარებოდნენ და, სანამ მიწაზე მყარად დააბიჯებდნენ, ცოტა ხანს ფეხით ამოწმებდნენ ადგილის სიმყარეს. უცებ ონისე გაჩერდა და იქვე ჩაწვა. სხვებიც ხმის ამოუღებლად ასე მოიქცნენ და მიწას მიკრულებმა ხანჯლები ამოიღეს.

რამდენიმე წუთმა გაიარა ამ სიჩუმეში და მოპირდაპირე მხრიდან ხუთი კაცი გამოჩნდა, რომლებიც ასევე ფრთხილად და ჩუმად მოდიოდნენ. ონისემ დაელოდა, სანამ უკანასკნელი გაუსწორდებოდა და, როცა მოუახლოვდა, ფეხზე წამოხტა. მასთან ერთად წამოცვივდნენ დანარჩენებიც და წუთის შემდეგ ადგილის დასათვალიერებლად გამოგზავნილი ოსები მიწაზე ფართხალებდნენ. რაც უფრო მეტ სისხლს კარგავდნენ, მით უფრო გამწარებით ებრძოდნენ სიკვდილს.

ყველაფერი ეს ისე სწრაფად მოხდა, რომ ოსებმა დაყვირებაც კი ვერ მოასწრეს. მას შემდეგ, რაც მოხევეებმა მათგან მოიცალეს, ისევ თავიანთ გზას გაუდგნენ და განთიადისას მტრის ბანაკს მიუახლოვდნენ. იქ ჩასაფრდნენ და თანამებრძოლებს ლოდინი დაუწყეს.

მტრის ბანაკში სრული სიჩუმე სუფევდა, რადგან, ერთი მხრივ, პირველი გამარჯვებით გაზვიადებულნი და, მეორე მხრივ, თავიანთი დარაჯების სიფრთხილეში დარწმუნებულნი, თავისუფალ, მშვიდ დასვენებას მისცემოდნენ. ნუგზარი დარწმუნებული იყო, რომ მოხევენი შეშინდებოდნენ და მეორე-მესამე დღეს შუამავლებს გამოუგზავნიდნენ. ის თავის დღეში ვერ წარმოიდგენდა, რომ ხევის ერთი მუჭა ხალხი მასთან შებრძოლებას გაბედავდა, მით უმეტეს, რომ მას თან ახლდა ლეკთა საკმაო რაოდენობის, გაწვრთნილი და კარგად შეიარაღებული ჯარი.

მოხევეები სამივე მხრიდან წამოვიდნენ და შეუმჩნევლად მტერს გარს შემოერტყნენ.

უცებ გავარდა თოფი და ეს საერთო შეტევის ნიშანი იყო.

ნუგზარის ჯარი წამოცვივდა, მაგრამ მოულოდნელობის გამო მთლიანად აირია და გონებადაკარგული მებრძოლები უაზროდ დარბოდნენ. შემოსეული მოხევეები დროს არ აძლევდნენ, რომ გონს მოსულიყვნენ და უმოწყალოდ ხოცავდნენ.

ამ საერთო არეულობაში მხოლოდ ერთ ადგილას ჩანდა თეთრი ცხენი და მასზე ამხედრებული ნუგზარი, რომელსაც ხელში ხმალი ეჭირა და მარჯვნივ თუ მარცხნივ იქნევდა. მას გვერდით ედგა რამდენიმე გამოჩენილი ლეკი ვაჟკაცი და ღირსეულად მხარს უჭერდნენ; აშკარად ჩანდა, რომ მათ გულში ვაჟკაცობის ცეცხლი უფრო მეტად ენთო, ვიდრე იმ თრუსოელებისაში, რომლებმაც ბრძოლას გაქცევა ამჯობინეს.

ამ საერთო არეულობაში ონისე ნასვამივით დადიოდა და ვისაც კი შეხვდებოდა, დიდხანს აღარ აცოცხლებდა. ის გაცხარებულ ბრძოლას ეძებდა და, სადაც ის გაჩნდებოდა, სწრაფად შუაგულში მოექცეოდა, თუმცა სიკვდილის მაძიებელი მოჯადოებულივით ყველგან უვნებლად რჩებოდა.

მისი სიმამაცე, გულადობა და თავგანწირულობა მაყურებლებს აოცებდა და ქებას ათქმევინებდა.

უცებ გორაზე გამოჩნდა გოჩა, რომელსაც თეთრი თმა გაშლოდა და ნიავი უმღელვარებდა. ხელში ეჭირა დროშის თავი, რომელიც სანუგეშოდ ფრიალებდა და წვერზე გაკეთებულ ოქროს ჯვარს კრიალი გაჰქონდა.

გოჩას ცხენი ამაყად და მედიდურად მიაბიჯებდა, თითქოს გრძნობდა, რომ მისი მხედარი ხალხისგან იყო არჩეული და მას არც ერთხელ თავისი ამრჩევლებისგან საყვედური არ მიეღო.

მოხუცმა ცხენს შემოუტია და იმ მხარისკენ გააქროლა, სადაც ნუგზარი რამდენიმე კაცით ჯერ კიდევ იბრძოდა.

– აბა, ბიჭებო!.. მომყევით. ვისაც გული გერჩის! – დაიძახა გოჩამ და ხალხი სწრაფად შეჯგუფდა, ბურთსავით შეიკრა ნუგზარის გარშემო.

ავარდა მტვრის გრიგალი; ყველა მტვრით დაიფარა; მზის შუქიც კი თითქოს დაბნელდა. აქამდე მოყიჟინენი, ახლა გაჩუმებულიყვნენ და სიჩუმეს მხოლოდ კბილების ღრჭიალი, იშვიათი კვნესა და იარაღის ჩხარუნის ხმა არღვევდა.

ხანდახან ნიავისგან გაფანტულ მტვერში გოჩას დროშა გამოჩნდებოდა, რომელიც ისევ უვნებლად ფრიალებდა და მებრძოლთა გულებს ფოლადივით ამაგრებდა. უცებ შეკუმშული ხალხი როგორღაც შემობრუნდა, გაიშალა და ისევ ატყდა ყიჟინა.

ქარმა გაფანტა ბრძოლის მტვერი და წუთის წინ სიცოცხლით სავსე მებრძოლთაგან კოშკად აშენებული დახოცილებიღა გამოჩნდა! მათ შორის იდგა გოჩა, დაღონებული, გაფითრებული და სევდიანი თვალები ზეცისკენ მიეპყრო!

შორს გზაზე მტვერი ჩანდა და მის შუაში ხანდახან გამოჩნდებოდა ხოლმე ნუგზარი და რამდენიმე ცხენოსანი, რომლებიც სიკვდილს რაღაც ხერხებით გადაურჩნენ.

თავი XXVII

– XXVII –

ხალხი დაწყნარდა; დაასაფლავა თავიანთი დახოცილები, მაგრამ ჯერ არ იშლებოდა, თუმცა დარწმუნებული იყო, რომ ნუგზარი ასე მალე ვეღარ დაბრუნდებოდა და საკმაოდ შეშინებულ ოსებს ისე ადვილად ვეღარ დაიყოლიებდა მოხევეებზე გასალაშქრებლად.

ამ გორაკის ერთ ადგილას, წრედ შემოწყობილ ქვებზე, თემისა და ჯარის მეთაურები შეკრებილიყვნენ. იქვე მოსულიყვნენ დეკანოზი სოფლის დროშებით და ხევის ბერს, გოჩას, გარს შემოხვეოდნენ. ეს წრე მხოლოდ ერთი მხრიდან იყო გახსნილი და იქ დანარჩენი ხალხი მოგროვილიყო. ყველას სახეზე რაღაც დარდი ეტყობოდა; კაცი ვერ გაარჩევდა, ეს იყო გლოვა თავიანთი დანაკარგის გამო, თუ რაიმე უსიამოვნების მოლოდინი.

გოჩას და მასთან ერთად თემის უფროსებს თავები ჩაეკიდათ და ხმაამოუღებლად რაღაც ფიქრს ეძლეოდნენ. ძალიან მძიმე მდგომარეობა იყო, სურათი შავად და ბნელად იყო მოცული, მაყურებლის გული კვნესოდა მოლოდინით.

უცებ გოჩამ თავი ასწია და იქაურობას სევდიანი თვალი მოავლო. ონისე, რომელიც ხალხში იდგა და გოჩას უყურებდა, გაჟრჟოლდა, თვალი ვეღარ გაუსწორა მოხუცს და თავი დახარა.

გოჩა დააკვირდა ონისეს, მაგრამ სწრაფად ისევ თვალი მოაშორა და მშვიდად, მაგრამ მტკიცედ თქვა:

– მოიყვანეთ დამნაშავეები.

ხალხი დაიძრა, გაიყო ორად და თემის მიერ არჩეული მსაჯულების წინ წარსდგნენ ორი ოსი და გუგუა.

ხალხი ცახცახით უყურებდა ამ სურათს და ელოდა იმ წუთს, როდესაც უზენაესის უფლება უნდა მიეღო და ვინ იცის, რა უნდა გადაეწყვიტა.

– გაუხსენით ხელები, – ბრძანა გოჩამ და მისი ბრძანება სწრაფად შესრულდა.

ამის შემდეგ გოჩამ, ხევის ბერმა, იდაყვი მუხლზე დაიდო. ხელით თავი დაიჭირა და, მთლიანად სმენად ქცეული, ასე დარჩა.

თემის მეთაურებიდან ყველაზე უფროსი წამოდგა, გავიდა შუა ადგილას, დაიჩოქა და თქვა:

– ხალხო და ჯამაათნო!.. მომისმინეთ და გაიგონეთ... აი, თქვენს წინ დგას ორი ოსი... ექვსი წელია მას შემდეგ, რაც ესენი ჩვენს თემში მოვიდნენ, შეგვაბრალეს თავი და შეგვატყობინეს, რომ თავიანთ ხალხში ვეღარ იცხოვრებდნენ, რადგან კაცი მოკლეს და დევნიდნენ... ვაი, ვაი, რომ ნებით კაცის მოკვლა არ ვარგა, ცოდოც არის, მაგრამ როცა კაცს გაუჭირდება, არა თუ ცხოველს, თავსაც კი მოიკლავს ხოლმე...

კაცის მოკვლა უბედურებაა და უბედურები ითხოვდნენ ხევისგან ლუკმა პურსა და თავშესაფარს... ხევი არ არის მიჩვეული სტუმარს დაემალოს, მთხოვნელი არ გაკიცხოს; ხევმა მისცა მათ საცხოვრებელი, აუშენა სახლი, დაუთმო სახნავები, ხევმა დაუძმო და მშვიდი ცხოვრება მისცა... ამათ რით გადაგვიხადეს მადლობა?.. ჩვენს მტერს უჩვენეს მოსავლელი ბილიკები, ჩვენს ჯარს მოულოდნელად თავს დაესხნენ და ვინც ამათ ლუკმა მიაწოდა, საკიდელი ჩამოაკიდებინა, ისინი ღალატით გააწყვეტინეს... რას იტყვით, ხალხო და ჯამაათნო!.. ყველაფერი შეგატყობინეთ, ყველაფერი გაგაგებინეთ, სახუმარო არ არის კაცის სიკვდილი.

მოხევე წამოდგა, თავი დაუკრა ყველა მხარეს და თავის ადგილას დაჯდა.

– იმართლეთ თავი, თუ შეგიძლიათ, – თქვა გოჩამ, რომელსაც მდგომარეობა არ შეუცვლია.

მაყურებლები მოუსვენრად მოძრაობდნენ, მაგრამ საქმეში არ ერეოდნენ. ოსების დანაშაული იმდენად აშკარა იყო, რომ კიდევ თავის მართლებას აღარ მოჰყოლოდნენ და ამისთვის მუხლებზე დაეცნენ და ტირილით ეხვეწებოდნენ პატიებას, მაგრამ მსაჯულები მათ ვედრებას ყრუდ რჩებოდნენ. ისინი შეჯგუფდნენ გოჩასთან, ცოტა ხანს რაღაც განიხილეს და ისევ თავ-თავიანთ ადგილას დასხდნენ. ცოტა სიჩუმის შემდეგ, გოჩამ თავი ასწია და თქვა:

– ორივე ჩაქვავდეს!

ამ სიტყვებმა ხალხში ჟრიამული გამოიწვია და ოსებს ფერი სრულიად დააკარგვინა. ერთი მათგანი მიუახლოვდა გოჩას, რომელმაც გადაწყვეტილების თქმის შემდეგ ისევ თავი ჩაჰკიდა და ღრმა ფიქრებში ჩაეფლო.

– გოჩავ, გემუდარები: – დაიძახა ოსმა: – ყმად გაგიხდები, ოღონდ დამიხსენი.

– ჩაქვავდეს! – იმავე ხმით გაიმეორა გოჩამ.

– მაშ უნდა მომკლან, ჩამაქვაონ?! – დაიძახა ოსმა და ფეხზე წამოვარდა: – დაე მომკლან, მაგრამ შენც აღარ გაცოცხლებ!

ამ სიტყვებთან ერთად, ოსის ხელში გაიელვა ხანჯალმა, რომელიც ჩოხის ქვეშ ჰქონდა დამალული. ხალხი უცებ მიაწყდა იმ ადგილს, ბურთსავით შეიკუმშა და როდესაც გაიშალა, გოჩა ისევ ისე მედიდურად იჯდა! ადგილიც კი არ შეეცვალა მოხუცს, მხოლოდ ზიზღი აღძროდა თვალებში, რომლებიც იქვე დახოცილ ოსებს დაჰყურებდნენ.

თავი XXVIII

როდესაც ოსებთან საქმე დაასრულეს, გოჩა ისევ დაფიქრდა და მშვიდად თქვა:

- მოიყვანეთ გუგუა.

რამდენიმე კაცი მიუახლოვდა გუგუას, გაუხსნეს ხელები და წინ დააყენეს. პირველივე მოძრაობაზე მოხევეს თავბრუ დაეხვა, წაიბორძიკა, წაიქცა, მაგრამ მაშინვე თავი შეიმაგრა და გაჩერდა.

ბრალდებული გუგუა მთლად გაფითრებული და პირგამშრალი იდგა ხალხის წინ და უაზროდ ერთ ადგილს მიშტერებოდა.

ხალხი წყევლიდა, ლანძღავდა და ერთმანეთს თითით უჩვენებდა ამ ბოროტმოქმედზე. როგორც ცოტა ხნის წინ, ახლაც გამოვიდა თემის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი და დაიწყო გუგუას დადანაშაულება.

აღმოჩნდა, რომ როდესაც მტერი მოხევეთა სოფელზე თავდასხმით მოდიოდა, გუგუა მათ წინ მიუძღოდა და, უეჭველია, ნუგზარის ჯარს გზას უჩვენებდა.

- გაიმართლე თავი, თუ შეგიძლია, - უთხრა გოჩამ და გაჩუმდა.

გუგუამ ამოიხვნეშა, მოავლო იქაურობას თვალი და დაინახა ონისე, რომელიც ისევ იმ ადგილას გაქვავებულივით იდგა. გუგუას თვალები გაუბრწყინდა, სახე გაუწითლდა, მისკენ გაიწია, წაიბორძიკა და თავი შეიმაგრა. გუგუა მსაჯულებისკენ მობრუნდა და მწუხარებისგან დაღრეჯილი სახე შეაქცია. ბოლოს მოიგლიჯა ქუდი, რომელიც თითქოს თავს უწვავდა და მიწაზე დაახეთქა.

- თქვი, თუ სათქმელი რამე გაქვს! - გაიმეორა გოჩამ და ხმამ მხოლოდ ერთ ადგილას უღალატა, ერთგან გაისმა დანჟღრეული სიმის მსგავსად.

- რა ვთქვა, რა გითხრათ?.. - მწარედ თქვა გუგუამ: - უფალმა იცის, რომ დამნაშავე არ ვარ, მაგრამ მტრის წინ მიმავალი მნახეს და ვინ დამიჯერებს?.. რატომ მაწვალებთ, რატომ მალაპარაკებთ?.. მომკალით და თქვენც მოისვენებთ!

- შვილო, სიკვდილი ძნელი არ არის... - ცოტა სიჩუმის შემდეგ დაიწყო ისევ გოჩამ და ხმაში აღელვებული სიყვარული დაეტყო: - მაგრამ გულს არ სჯერა, რომ ხევის მიწა-წყლის კაცი, ხევის ძუძუთი გაზრდილი, მოძმეებს უღალატებდა, მეგობრებს გაჰყიდდა, მიწას შეარყევდა და ცას ჩამოანგრევდა!.. გული სამუდამოდ იკვნესებს, სევდა არ დაელევა, ნისლს ვეღარ გაიფანტავს, თუ მართლა მოძმეების გამყიდველად გიცნო.

გუგუას ამ სიტყვებმა გული მოულბო, მან დაინახა, რომ მოხუცის გული მშობლიური მზრუნველობით ექცეოდა და გულით უნდოდა პატიოსნებით სავსე კაცი მაინც დაერწმუნებინა, რომ მართალი იყო.

- გოჩავ, უფლის მადლმა, დიდებული წვერის სპარს-ანგელოზის მადლმა, ვფიცავ ყმაწვილკაცობის სიყმეს, ვფიცავ შენს სახელსაც, რომ დამნაშავე არ ვარ, მაგრამ თავს ვერაფრით ვიმართლებ და უნდა დავისაჯო, უნდა მოვკვდე.

- მტრის ჯარში საიდან გაჩნდი?

- საიდან?.. გინდა ყველაფერი მათქმევინო?.. თავი დამანებე, გოჩავ!.. ნუ მალაპარაკებ!.. ხომ ხედავ, რომ ლაპარაკი მიჭირს?.. ყოველთვის გულკეთილს, დღეს ჩემი წვალება რატომ მოგინდა?

- ჩემი გულიც არ არის მოსვენებული, გუგუავ, უფალმა იცის!.. ყოველ სიტყვაზე, ყოველ კითხვაზე ლახვარი მიტრიალებს გულში, მაგრამ თემი და მისი საქმე შენზედაც დიდია და ჩემზედაც... მაშ გვითხარი ყველაფერი.

- გითხრათ?.. კარგი!.. - წამოიძახა მოხევემ და სწრაფად მიბრუნდა იმ მხარეს, სადაც ონისე იდგა.

საცოდავს სახე მთლად დაპრანჭოდა და მძიმე ტვირთისგან თითქოს ოთხად მოხრილიყო. გაყვითლებულ სახეზე სიცოცხლის ნატამალი აღარ ეტყობოდა. გუგუა ისევ გაჩერდა, თავი შეიმაგრა და მსაჯულებისკენ მობრუნდა.

- მომისმინეთ... სიკვდილისა არ მეშინია, თუნდაც გამამართლოთ კიდეც, ღვთის მადლმა, თავს აღარ ვიცოცხლებ. რატომ მინდა ერთხელ უკვე გაწბილებული სიცოცხლე!.. მაშ მომისმინეთ... ყველას სიმართლეს გეტყვით, - მე მთიდან მოვდიოდი და, როდესაც დაბლობზე ჩამოვედი, მტერს შევეფეთე... გამოვიქეცი, რომ სოფელში გამეფრთხილებინა, მაგრამ მტერი ფეხდაფეხ მომდევდა და ვეღარ მივასწარი... ისინი თოფს არ მესროდნენ, რომ ხმაურზე ჩვენი მდევარი არ გამოსულიყო და მე კი თოფის ჩახმახი მომეშალა... ჩვენებმა მტრის ჯართან დამინახეს და მოღალატე გამხადეს... თუ ვიტყუები, მიწამ გამისკდეს... და თან ჩამიტანოს!

- მთაში რა გინდოდა? - ჰკითხა ერთმა მსაჯულმა.

- საქმე მქონდა.

- მარტო იყავი?

გუგუამ არაფერი უპასუხა და ამიტომ კითხვა გაუმეორეს.

- მარტო იყავი?

მოხევე ებრძოდა თავის გრძნობას და არ უნდოდა იმ ქალის სახელი ეთქვა, რომელიც მაინც კიდევ ქვეყანას ერჩივნა.

- რა მნიშვნელობა აქვს, მარტო ვიყავი, თუ არა? - ბოლოს თქვა გუგუამ და დაამატა: - თქვენთვის იმის გამოკითხვა იყო საჭირო, გაგყიდეთ თუ არა... მე გეუბნებით, რომ არ გამიყიდიხართ, არ მიღალატია თქვენთვის, ჩემს გაჩენაში გულშიაც არ გამივლია თქვენი წინააღმდეგობა, მოწმე ღმერთია!.. სხვას ნუღარაფერს მკითხავთ, პასუხი არ მიშველის და სიკვდილის წინა წუთებს კი მომიწამლავს.

ამის შემდეგ გუგუა გაჩუმდა, ხელები გულზე დაიკრიფა და ჩუმად დადგა. ყოველ კითხვაზე ის მუნჯად რჩებოდა და მისი სიჩუმე მძიმე ლოდივით აწვებოდა ონისეს.

ხალხი გაჩუმებული იყო და სულგანაბული ელოდა თემის ხელმძღვანელთა გადაწყვეტილებას, რომლებიც გოჩას გარს შემოხვეოდნენ. საკმაო ხანი გავიდა, სანამ ხელმძღვანელები რჩევაში იყვნენ.

ერთბაშად გაიშალა კრება და მსმენელთა გულის ძგერამ უფრო იმატა. მოუთმენლობამ უკანასკნელ ზღვარს მიაღწია. ყველამ თავისი ადგილი დაიკავა და საერთო სიჩუმის დროს წამოდგა გოჩა.

- ღმერთო, მოგვიტევე, თუ ვცდებით რამეში!.. რაც შენ გაგვახსენე, იმას ვიტყვით... ხევის მშვიდობიანობა მოითხოვს, რომ გუგუა გაწირული, მოშორებული იყოს თემისაგანაც და ნათესაობისაგანაც... მხოლოდ მის ცოლს ეძლევა ნება თან გაჰყვეს...

დღეის შემდეგ, არც არავის აქვს ნება მას მიაწოდოს ცეცხლი, თუ უცეცხლოდ ნახა, მიაწოდოს წყალი, თუ მწყურვალი ნახა, მიუშვიროს პური, თუ მშიერი ნახა... ყველას სახლის კარი დახშული უნდა იყოს მისთვის, ყველა დამუნჯებული უნდა იყოს მისთვის პასუხის გასაცემად, ყველა დაყრუებული უნდა იყოს მის ხვეწნის გასაგებად... ხევის ჯვარ-ანგელოზნო, თემის პირის გამტეხს და გადამბრუნებელს შენა რის...

- შეჩერდი! - ერთბაშად ვიღაცამ ხელი გაავლო გოჩას და სიტყვა გააწყვეტინა.

ხალხმა გაკვირვებით შეხედა ხევის ბერის ხელის შემხებს, განსაკუთრებით იმ დროს, როდესაც მას ხევის სიწმინდე, დროშის თავი, ხელში ეჭირა. მათ თვალწინ ონისე იდგა.

- შეჩერდი, ხევის ბერო! გუგუა მართალია! - დაიძახა ონისემ, რომელსაც თმა აჰბურძგნოდა და თვალებში სისხლი ისე მოსწოლოდა, თითქოს წამოცვენას აპირებდნენო.

ხალხი აიშალა. აირია და ყაყანი დაიწყო. გოჩამ შეარყია დროშა და ზარების ხმასთან ერთად ხმამაღლა, მბრძანებლური ტონით დაიძახა:

- გაჩუმდით! - და ამ ხმის გაგონებაზე ერთბაშად ყველა გაჩუმდა.

- თქვი, რას ამბობდი?

- გუგუა მართალია-მეთქი, ტყუილად ნუ დასჯით... გუგუას და მე მიზეზი გვაქვს ერთმანეთის მოსისხლენი შევქმნილიყავით... ეგ მთიდან რომ მოდიოდა, ბილიკებზე იმიტომ დაეშვა, რომ მე მოვეკალი... მაგრამ გზაში მტერს შეხვდა და მოღალატეობას ტყუილად სწამებთ...

- ეგ ვინ გითხრა? - ერთბაშად წამოიძახა გუგუამ და ეჭვისგან თვალები აენთო.

- ჩემი ყურით გავიგონე... როდესაც შენ ლაპარაკობდი, მე გზის იქით ვიყავი ჩასაფრებული... რაღა დავმალო?.. მოძმეების ცოდვა მე მაძევს კისერზე, ჩემი ბრალია მათი გაწყვეტა... მე დავკარგე გონი, მტერი მე გამომეპარა!.. გუგუა უდანაშაულოა! - ლაპარაკობდა აჩქარებით და აღელვებით ონისე და მთლად კანკალებდა. ონისეს სიტყვები ხალხს მეხივით მოხვდა და გაშტერებული შესცქეროდა.

ზარდაცემული მოხუცი მთლად კანკალებდა და საკმაო ხანს გონს ვერ მოსულიყო.

ბოლოს ძლიერად ამოიხვნეშა, შუბლზე ხელი მოისვა და საყვედურებით თქვა:

- მაშ ასე გაიგონე ჩემი დარიგება? წყეულიმც იყავ, ყველასგან მოძულებულო, დედ-მამის საფლავიდან ამომგდებო!.. რა სასჯელი არის, რომ შენ გადაგიწყვიტოთ!.. - ამ სიტყვების შემდეგ მოხუცი მსაჯულებს მიუბრუნდა: - მოძმეების სისხლი ცაში ღმერთს შესჩუხჩუხებს და სამართალს ითხოვს, გადაწყვიტე, თემო!

საკმაო მღელვარებისა და ჩოჩქოლის შემდეგ თემის ხელმძღვანელები მიუახლოვდნენ გოჩას და მშვიდად თქვეს:

- გოჩავ! შენს შვილს ხევი არ გაუყიდია... მხოლოდ ახალგაზრდობას გაუტაცნია და თავდავიწყებაში ჩაუგდია...

- მით უფრო მეტი საბუთია, რომ მკაცრად გადახდეს... კაცს ულვაში ნამუსისთვის გამოუვა... ონისე ახლავე მკვდარია... მაგის სასჯელი ცეცხლში დაწვაა!

- გოჩავ, - სცადეს მოხუცის შეჩერება, მაგრამ გაცეცხლებული ხევის ბერი თვალებიდან ცეცხლებს აფრქვევდა.

- უნდა მოკვდეს, მოკვდეს შეუბრალებლად... და თუ თქვენ ვერ გაგიბედავთ სამართლიანად მოექცეთ... მე მიყურეთ... - მოხუცმა გაიძრო ხანჯალი, გაქანდა შვილისკენ და შესძახა:

- მოძმეების მოღალატე სიცოცხლის ღირსი არ არის!

ამ სიტყვებთან ერთად იელვა ხანჯალმა და ონისემ მიწაზე ფართხალი დაიწყო; მოხუცის მახვილმა შვილისთვის გული ორად გააპო. ეს მოძრაობა ისე სწრაფად მოხდა, ისე სასწრაფოდ, რომ უბედურების შეჩერება ვეღარავინ მოასწრო.

ხალხი შემოიფანტა და ახლოს ვეღარ მიეკარებოდა მოხუცს, რომელსაც ძარღვები ძლიერად უღმეჭავდნენ და უცნაურად უთამაშებდნენ სახეზე.

- გოჩა! - ცოტა ხნის შემდეგ ვიღაცამ ხელი გაავლო მოხუცს.

- ჰაი? - გაუაზრებლად წამოიძახა მოხუცმა და მოიხედა.

მის წინ იდგა გუგუა.

- გოჩავ! - გაიმეორა მან ხმამაღლა: - ცოტა ხნის წინ გითხარი, რომ დამნაშავე არ ვარ-მეთქი, მაგრამ ერთხელ ასეთი ცილისწამების შემდეგ აღარ ვიცოცხლებ-მეთქი... ვაჟკაცი ერთხელ გადაფურთხებულს ვეღარ ალოკავს... მშვიდობით გოჩავ, მშვიდობით ხალხო! - ამ სიტყვებთან ერთად მან გაიძრო დამბაჩა, ლულა პირში მიიდო და ტვინი ჰაერში შეასხა...

მოხუცმა მხოლოდ ამოიკვნესა, შეშინებული თვალებით მიიხედა-მოიხედა და შეკრთა. ბოლოს დაიწყო ცახცახი და გასისხლიანებული ხანჯალი, რომელიც ხელში ეჭირა, შორს გადააგდო... რამდენიმე ხანს ისე ჩუმად იდგა. თავბრუ დაეხვა და ჩაიკეცა, ის დაეკონა შვილს და რამდენჯერმე მშვიდი ხმით თქვა:

- შვილო, შვილო! - და ზედ მიეკრა.

საკმაო ხანს დასტიროდა ონისეს გაყინულ სხეულს; ბოლოს წამოიხედა, ველურად დაიწყო აქეთ-იქით ყურება და ერთბაშად შეშინებული წამოვარდა.

- შორს, შორს!.. - დაიძახა მან და ჰაერში ხელები გაიშვირა: სისხლი, ხანჯალი... შვილი, შვილი! რა უქნეს ჩემს შვილს! - ძლიერად შეჰკივლა და ვეფხივით ღრიალი დაიწყო...

გავიდა საკმაო ხანი, ხევი დამშვიდდა. ცხოვრებამ ჩვეულებრივი დინება მიიღო.

მხოლოდ სამტვეროს ტყე გადაიქცა ყველასთვის მოსარიდებლად, რადგანაც იქ ჩასახლდა ჭკუაზე შეცდენილი გოჩა და გამვლელ-გამომვლელს თავის შვილზე ამბის კითხვით არ ასვენებდა. ის ყველას ეპატიჟებოდა თავის სახლში და უამბობდა, რომ შვილს ელოდა შორი გზიდან. მერე დაუწყებდა მუქარას, რომ ეთქვათ, რა მოუვიდა ონისეს, და ბოლოს შემზარავი ღრიალით ამთავრებდა.

ასე მიდიოდა მოხუცის დღეები იმ დრომდე, სანამ ერთ ზამთარს თოვლმა ვიწრო ხევში არ ჩაიხშო.

რაც შეეხება ძიძიას, ის იმ ღამიდან, რაც ონისეს განშორდა, აღარავის უნახავს.