გამზრდელი შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

ნამდვილი ამბავი

ეძღვნება ჩემს პედაგოგებს

– I –

მთის მწვერვალზე, ცასთან ახლოს, რაღაც ჩანს, რაც მერცხლის ბუდეს ჰგავს. თვალი, ისარივით რომ გაისვრის, ვერ არჩევს მის სიგრძესა და სიგანეს. ეს არის ფაცხა, გამოქვაბულის პირას მოწნული და მოხრილი, რომელიც დროისა და ამინდის შესაფერისია – ზამთარში თბილია, ზაფხულში კი გრილი.

როდესაც მთა ბარსა და ვაკეს წყალდიდობითა და ღვარცოფით ემუქრება, ფაცხაც ღრუბლებით იფარება და ჭექა-ქუხილს ერიდება. მაგრამ, როცა მზე და მთვარე პირდაპირ თავზე დაჰნათის და ირგვლივ არემარე ფიანდაზივით ეფინება თვალწინ, მაშინ ფაცხა თავისი უბრალოებით მომხიბვლელად ლამაზია და მასთან შედარებით ყველა ციხე-დარბაზი არაფერია.

მასთან მიხვეულ-მოხვეული საცალფეხო გზა მიდის. ამ გზაზე გამვლელს უნდა ჰქონდეს მახვილი თვალი და მტკიცე გული; ან უნდა ჰყავდეს მთაში გაზრდილი და გაწვრთნილი ცხენი, რომელიც კლდიდან კლდეზე გადაფრინდება, უშიშარი და ამავე დროს ფრთხილი.

ამ შორეულ ფაცხა-გამოქვაბულს ვინ პატრონობს, ვისია? და ამ სასიამოვნო კარ-მიდამოს ვინ ეტრფის და ვინ უმღერის?

ერთი ახალგაზრდა აფხაზია, ამ მთის შვილი, რომელიც რთულ ცხოვრებას არ იღებს და მცირედითაც კმაყოფილია. კარგი თოფი, კარგი ხმალი, კარგი ცხენი და ნაბადი! რას ინატრებს სხვა რამეს კაცი, მისნაირად დაბადებული? მხოლოდ ერთს კი... და ეს ერთიც მხოლოდ სიყვარულია, რითაც ქვეყნიური ნეტარება სრულდება.

ბედმა ესეც არ დააკლო, გამოარჩია, როგორც რჩეული... მის სიყვარულს, მის მონათებას, სიყვარულითვე უპასუხა: ერთი თვეა, რაც ცოლად მოიყვანა ის, ვინც უყვარდა, ვისაც გულში მთელი სამყარო შეუფერა.

ნაზიბროლა – ასე ჰქვია, სამეგრელოს ასულია, ციდან მოწყვეტილი ვარსკვლავი, რომელიც ედემის კვიპაროსივით ამაღლებულია! ელფერით ვარდს ჰგავს, სინაზით კი – მორცხვ იას... სიყვარულისთვის მან გულის კარი პირველად გაუღო. ცისა და ქვეყნის შუამავლად მიაჩნია მას აფხაზი! გულში გულს უდებს, სულში სულს უცვლის, სურო-ვაზივით ეხვევა ხორცს! ნეტარ არიან ისინი! მათი სიყვარული და მათი უხმო აღსარება! ერთად გრძნობენ ამქვეყნადვე სამოთხის ნეტარებას...

თავი II

მაგრამ განა ეს ქვეყანა ვინმეს დიდხანს გაახარებს? თაფლში მწარე ნაღველს ურევს... მტრისას მისი გამოცანა!

– II –

ისე ბნელა, რომ თვალთან მიტანილი თითიც კი არ ჩანს! ცა მრისხანებს, ელვამ და ჭექა-ქუხილმა ნადირსაც კი ძილი დაუფრთხო! ქარი გულსაკლავად ზუის, წვიმა კოკისპირულად მოდის; ხან აქ, ხან იქ, მთებსა და ხეობებში მეხი ხშირად ეცემა. თითქოს მართლა ჯოჯოხეთმა აუშვა ქვეყნად ზარი! შიშის ქარმა თანაბრად მოიცვა მთა და ბარი!

ამ დროს თვით ეშმაკიც კი ძრწოლით ეძებს თავშესაფარს, მაგრამ, შეხედეთ, ვიღაც მგზავრი სტუმრად მიადგა აფხაზის კარს! დაურეკა და ხმა მისცა: „გამომხედეთ! ვინ ხართ შინა? სტუმარი ღვთისა ვარ და ცხენსა და კაცს ბინა გვინდა!“

გაუკვირდა აფხაზს და თქვა: „ამ თავსხმაში ეს ვინ არის?!“ ცეცხლი დაანთო და უცებ გააღო ფაცხის კარი. გავიდა და შემოუძღვა ფეხებამდე დასველებულს, მიიყვანა ცეცხლის პირას, დაღლილს სამფეხა სკამი დაუდგა.

სტუმარი ჯერ ხმას არ იღებს, ნელა იხსნის ნაბდის თასმებს... თავ-პირი ყაბალახით აქვს შეფუთული და იცინის! ჯერ ნაბადი მიაყუდა, ბნელ კუთხისკენ მიდგა წყნარად და, ბაშლიყი რომ მოიძრო, სწრაფად მოტრიალდა უკან: „მასპინძელო! – სიცილით თქვა – ჩემი ხუმრობა გაფუჭდა! ვერ მიცანი, თუ გეწყინა ეს უდროო სტუმრობა?“

„საფარ, შენ ხარ?! ენაცვალოს ძიძის შვილი მაგ შენს თავსო... ეს თვალები რაღას ნახავენ შენზე უკეთეს სანახავსო?“ მოეხვია, გადაკოცნა, როგორც ძმა და თანასწორი, და მერე გააღვიძა შიგნით მწოლიარე ცოლი. შეეხვეწა: „აბა, ჩქარა მოამზადე ვახშამიო: შორი გზა აქვს გამოვლილი, არ ექნება ნაჭამიო.“

„არა, ბათუ, ვახშამს არ ვჭამ, არ მცალია იმისთვის! მე სხვა მადა მაქვს აშლილი, სხვანაირი გულისთქმისო...“ უპასუხა და მოუყვა: „მინდა გითხრა ჩემი გასაჭირი: დღემდე მტკიცე პირიანი ვიყავი, დღეს კი მიტყდება, ძმაო, პირი! ალმასხიტს ხომ კარგად იცნობ, თავმომწონე ინალიფას? მის ცხენსა და მის იარაღს ვერავინ დასდებს ღირსეულ ფასს. ვაჟკაცია, თვალ-ტანადი, უებარი ცხენოსანი! მეტოქეა ჩემი მხოლოდ, ერთადერთი საშიში. შორს ისმის მისი ქება, ჩვენი ხშირი სტუმარია; ბიჭობითა და სილამაზით ქალებიც კი გადარია.

ერთი მხოლოდ ზია-ხანუმი არად აგდებს, არც უყურებს, რადგან იცის, რომ სხვებივით მას ვერ იმსახურებს. ზია-ხანუმი, შენც კი იცი, რომ მშვენებით განთქმულია; ბევრი კარგი ახალგაზრდა მისი ეშხით არის დაბმული; მთვარესავით ხელუხლებელია – სხივებს ჰფენს და არავის ათბობს; მომხიბვლელია შორიდან და თანაბრად ყველას ატკბობს. ჯერ გაჰღალავს, მიიბირებს, დაიმონებს, ხელში იგდებს, მერე უნდა გამოსცადოს: თავის მსხვერპლს განსაცდელში აგდებს! მეც მომხიბლა ჯადოსანმა, დამამარცხა, დამიმონა! და, თუ ქალი მაჯობებდა, არ ვფიქრობდი, არ მეგონა...

დამიჩემა: „თუ გიყვარვარ და ხარ ჩემი მოგვარე, ინალიფას ლურჯი ცხენი ამ სამ დღეში მომგვარე!“ ინალიფა თავის ბედაურს ნებით არ დაუთმობს შემქმნელსაც კი და, თუ ვინმე ძალას იხმარს, შეაკვდება, არ შეარჩენს! სხვა გზა არ მაქვს: მოპარვაა მხოლოდ ერთადერთი გამოსავალი, თუმცა სხვა დროს ამას თავმომწონე კაცი არ იკადრებს. აი, რისთვის მოვსულვარ აქ, ჩემო კარგო მეგობარო! მე მინდა, რომ ალმასხიტის ლურჯი ლაფშა მოვიპარო.“

მოუსმინა ძიძიშვილმა, ყველაფერი კარგად გაიგონა, მაგრამ უკუღმართმა საქმემ შეაწუხა, დააღონა. უთხრა: „ვწუხვარ, რომ ეგ საქმე უკადრისი გიკისრია, მაგრამ, რადგან სიყვარულის ტკბილი სენი შენც შეგყრია, გზა აღარ გაქვს! უნდა გული დაუდო და ემსახურო, რომ სატრფოს წინ სირცხვილის ოფლი აღარ მოიწურო: მის ოცნებას, მის გულისთქმას უნდა მიჰყვე, დაემონო, თუნდაც შენი ტკბილი სიცოცხლე მწარე სიკვდილს შეუწონო. ეს შენც იცი – არ ხარ ქვეყნის უცოდინარი და გამოუცდელი – სავაჟკაცოდ გამოსული, ურყევი და უშიშარი! მაგრამ მარტო უშიშრობა გამარჯვებისთვის არ კმარა, თუ გონივრული სიფრთხილე დროულად არ დაეხმარა. ერთმანეთის მსგავსი, შიში სხვაა, სიფრთხილე სხვა, ისე, როგორც სხვადასხვაა ღვთის წყალობა და ღვთის რისხვა.

რომ მიდიხარ, სად მიდიხარ? მართალია, გიჭრის თვალი, მაგრამ ჩვენში, როგორც უცხოს, აგებნევა გზა-კვალი. შენ ეგ საქმე მე მომანდე, მე ვიზამ შენს მაგივრობას: ან მოგიყვან იმ ცხენს, ან თავს შევწირავ შენს მეგობრობას! შენ აქ დარჩი, დაიძინე, გათბი ცეცხლის პირას! და, თუ გამარჯვება დამრჩა, მაშინ მოგთხოვ ფეხის ქირას.“

თავი III

გაეხუმრა, სამგზავროდ გამოეწყო და კარი გაიარა. მიდის, ელვა გზას უნათებს და თავზე ქარი უზუის.

– III –

გათენდა, ქარი ჩადგა, ღრუბლები გაიფანტა, დარი დადგა; ლურჯ ბედაურს მოაგელვებს მეგობრისთვის მეგობარი. მოიყვანა, დააბა და შინ შევიდა წყნარად, ფრთხილად. გრძელ ნაბადში გამოხვეულს სტუმარს იქვე თბილად სძინავს. გვერდი აუარა, მიდის იქ, სადაც ის ეგულება, ვინც სიცოცხლეს ურჩევნია, სულს სწირავს და თავს ევლება.

გულში ამბობს: „ერთხელ დავხედავ ტკბილად მძინარე ნაზიბროლას, თუ გავუძელი გულის ძგერას, სულის ბრუნვას, ხორცის ჟრჟოლას“... სასოებით შედის ქვაბში და რას ხედავს იქ საკვირველს?! ნაზიბროლა ჩუმად ტირის, პირს იხოკავს, ყელს იკაწრავს! თმაგაშლილი, თიხის კედელს თავს ახლის და ხმას არ იღებს... მინგრეულსა და მონგრეულს ხედავს იქვე მის ქვეშაგებს!

მიხვდა ქმარი, რაც მომხდარა, ზარმა დაჰკრა, ელდა ეცა! და, რომ კრინტიც არ დაუძრავს, იქვე უხმოდ ჩაიკეცა. დიდხანს იჯდა გაოგნებული, უყურებდა ცოლის ტანჯვას; ბოლოს ღონე მოიკრიფა და ისევ ჭკუაზე მოვიდა. მივიდა და უთხრა მტირალს: „ჩუ, ნუ ტირი, გენაცვალე! რაც გინახავს – სიზმარია, დაივიწყე ისევ მალე! ყოველგვარი მოსავალი კაცის თავზე უნებურია, ღვთის რისხვაა, ტყუილად ბედს რას უჩივი, რით ემდური? გადაიგდე გულიდან ეგ ცრუ ზღაპარი და სიზმარი! მე და შენი სიყვარული წმინდა არის, ლამპარივით.“

მოეხვია და ცრემლები ამოუშრო თვალში კოცნით, დააწყნარა, დაამშვიდა ალერსითა და ბევრი ხვეწნით. მაშინ მხოლოდ გამობრუნდა სტუმრისაკენ და უთხრა ეს: „ადე, ძმაო, გაღვიძებას არ აპირებ, მგონია, დღეს!“

წამოვარდა ზეზე საფარ შეშინებული და დარცხვენილი! მაგრამ როცა მშვიდ სახეზე შეამჩნია მას ღიმილი, გაიფიქრა: „მადლობა ღმერთს! არაფერი შეუტყვია, თორემ გულ-მკერდს გამიხვრეტდა ხანჯლის წვერი ან ტყვია! არ უთქვამს ქალს, რაც შევცოდე, ჩანს, ნამუსი შეუნახავს. ჩემს საქციელს, სამარცხვინოს, ვინ გაიგებს, ვინ დამძრახავს?“

მერე უთხრა თავის ძიძიშვილს: „გატყობ, რომ კმაყოფილი ხარ, შეასრულე განა ჩემი ძნელი ნატვრა და სურვილი?“ „შევასრულე: მოგიყვანე, დროა ახლა გაეშურო! ნუ დამძრახავ, თუ საკმარისად ვერ გემსახურე!“ ხან ეს თქვეს, ხან ის თქვეს, ისაუბრეს ჯერ ერთხანს, მერე წყალიც მოუტანა მას ხელ-პირის დასაბანად. გამოაწყო, არ დააკლო, რაც წესია, სამსახური, რომ სტუმარი არ გაუშვას გულნაკლი და უმადური.

ცხენი შეუკაზმა, შესვა, თვითონ შეჯდა ნაქურდალზე და ორივემ მათრახები ძლიერ აატკაცუნეს ერთხანს. გაახურვეს მათ ცხენები, ააღელვეს, ააჩქარეს და ვიწრო გზით ის დაღმართი სულ კუნტრუშით ჩაატარეს. რომ ჩავიდნენ შორიახლოს მინდვრის პირას, იქვე დაბლა, მასპინძელმა ცხენი შეაჩერა და ხმა აიმაღლა:

„საფარ-ბეგო! შენი პირშავობა ვიცი, შემიტყვია! და დღეიდან ჩვენ ორს შორის მოციქული არის ტყვია! არაფერი თქვა! არც მე გკითხავ: არის ზოგი შეცოდება, რომ სათქმელად ძნელია... არც შენდობა უხერხდება! ახლა წადი! დამეკარგე! ფრთხილად! არსად შემეყარო, რომ ცუდ გულზე უცაბედად შენი სისხლი არ დავღვარო!“

ეს რომ უთხრა, შეკრთა საფარ, გაშრა, მკვდრის ფერი დაედო, ენა ჩაუვარდა პირში, გაქვავდა და აღარ იძვრის... ძლივს წარმოსთქვა: „მართალი ხარ! აღარა მაქვს მე სათქმელი! შემაცდინა თვით ეშმაკმა და დამრია ცოდვილს ხელი! შენი ტყვე ვარ! ჰა, ხომ ხედავ, იარაღი დამიყრია... სასიკვდილოდ ჩემი ნებით შენ წინ თავი დამიხრია... ჩემს სიცოცხლეს სიკვდილი სჯობს, მომკალ... ტანჯულს რამ მიშველე, მაზღვევინე, რაც შეგცოდე, სინდისი გამიმრთელე!“

„არა! შენ ვერ შეგეხება სასიკვდილოდ ჩემი ტყვია: დედაჩემის გაზრდილი ხარ, მისი ძუძუ გიწოვია... რაც ქვეყანას მიაჩნია რჯულზე უფრო მტკიცესად, რომ გასტეხე, ის გეყოფა სიკვდილამდე შენ საკვნესად. წადი ჩემგან შენდობილი, მაგრამ შორს კი... და მშვიდობით! დღეიდან ჩვენ წმინდა გულით ერთმანეთს ვერ მივენდობით! მაგრამ ერთს კი დაგავალებ, ამისრულე უეჭველად: რომ მიხვიდე ყაბარდოში, იცოდე, რომ სულ პირველად, წადი, ნახე ის მოძღვარი, ვინც შვილივით გამოგზარდა, და უამბე შენი პირით, რა სირცხვილი დაგემართა!“

გადმოხტა და ლურჯი ლაფშა მისცა ხელში, ჩააბარა, მოტრიალდა და აღმართი ძლივს ბარბაცით აიარა.

თავი IV

– IV –

არც გვარით, არც ვაჟკაცობით, არც სიმდიდრით, არც ქონებით, ჰაჯი-უსუბი ცნობილია მხოლოდ ჭკუითა და გონებით. ჭირში, ლხინში საზოგადოებაში უმისობა არ იქნება; ხელის გულზე უწერია თვით მაჰმადის წმინდა მცნება. ზღვა და ხმელეთი მოვლილი აქვს, ნანახი აქვს ცა და ქვეყანა; ჯერ კიდევ ჭანმაკია, თუმცა არ არის კი მცირე ხნის.

ხელ-ფეხს ერჩის, თვალსაც უჭრის – არ არის ტყუილი ქადილი; სადაც კი არის გვარიშვილი, ყველა მისი გაზრდილია. საფარ-ბეგიც მან გაზარდა ისე, როგორც სხვები ყველა, მაგრამ მარტო წვრთნა რას იზამს, თუ ბუნებამაც არ უშველა? აი, სწორედ ამ უსუბთან მიდის ახლა საფარ-ბეგი, მორდუობის გამტეხი და ჩვეულების გადამლახველი.

ეუბნება ყოველიფერს, რაც უნებურად შეემთხვა; ცრემლები სდის და მწარე სიტყვა ბურთად ეჩრება ყელში. ყურს უგდებდა ჰაჯი-უსუბი, სახე მოინაღვლიანა: ამ მუხთლობის სიდიადე თვალწინ გაისიგრძეგანა. ოხვრით ჰკითხა: „მერე? მერე? რომ გაიგო, რა თქვა ქმარმა?“ „მაპატივა შეცოდება, როგორც ძმამ და მეგობარმა! მხოლოდ ეს კი დამავალა: ნახე შენი გამზრდელიო და მაგ შენი საქციელის პასუხს მისგან მოველიო!“

„მესმის, მესმის და პასუხიც ჩემი მხოლოდ ეს არისო, რომ ნამუსის გასაწმენდად ჩემი ხელით სისხლს დავღვრიო!“ შეაყენა ზედა ფეხზე მან დამბაჩა გატენილი; მორჩილებით გულ-მკერდს უშვერს საფარ, მისი გამოზრდილი. მაგრამ უსუბი ეუბნება: „შენ სიკვდილის რა ღირსი ხარ?! სასიკვდილო მე ვარ მხოლოდ, რომ კაცად ვერ გამიზრდიხარ!“ წარმოსთქვა და საფეთქელში მიიჭედა ცხელი ტყვია! ჩაიკეცა სულთამბრძოლი, წამლის კვამლში გაეხვია...