ოთარაანთ ქვრივი შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

რა არის ტკბილი სიტყვა?

იმ ძალიან დიდ სოფელში, რომელსაც, მაგალითად, „წაბლიანს“ დავარქმევთ, ყველამ იცოდა, ვინ იყო ოთარაანთ ქვრივი. სოფლის მეთვალყურეს რომ გეკითხათ, ოთარაანთ ქვრივის ეზოში მზისა და წვიმის გარდა არავის შეეძლო შესვლა მისი ნებართვის გარეშე.

ნაცვალი თუ იასაული (ადგილობრივი მოხელეები), რაც არ უნდა დიდი საქმე ჰქონოდათ, ოთარაანთ ქვრივის ეზოში ვერ გაიწაწანებდნენ (ვერ იხმაურებდნენ და ვერ იბატონებდნენ). თუ როგორმე გაბედავდნენ, ისეთ ალიაქოთს (აურზაურს) ატეხდა, რომ ბედსა და თავს დააწყევლინებდა. განსაკუთრებით გზირს კარგად ახსოვდა ერთი ამბავი, და მერე ხომ მთელმა სოფელმაც შეიტყო. გზირს ერთხელ ერთი ქათამი წაერთმია – დიამბეგი (მაღალი რანგის მოხელე) მობრძანდა, სოფლად ქათმებს ვაგროვებთო. ქვრივმა ისეთი ვაი-ვაგლახი (დიდი წინააღმდეგობა და ჩივილი) დააწია, რომ, ამბობენ, გუბერნატორამდე თავისი ფეხით იარაო და ერთი ქათამი შვიდეულად (შვიდჯერ ძვირად) დაუსვა მოურიდებელ (თავხედ) გზირსო. თუმცა თვითონ ქვრივსაც დაახლოებით ათი მანეთი დაეხარჯა ამ სიარულში, მაგრამ ამას ამბობდა თურმე:

– ფული რა არის?! ხელის ჭუჭყია... ერთი თუმანი (ათი მანეთი) რა სათქმელია!.. ჯავრი (წყენა) რომ არ შევარჩინე, – ეს რა ღირს! ტყუილუბრალოდ რომ არ დავეჩაგვრინე, ცოტაა?! დაე, ამის შემდეგ იცოდნენ, რომ მე ოთარაანთ ქვრივს მეძახიანო.

მართლაც იცოდნენ. თუ გლეხები ჯგუფად სადმე იდგნენ, განსაკუთრებით თუ მათ შორის სოფლის რომელიმე მოხელე – ნაცვალი თუ მამასახლისი – ერია, და ოთარაანთ ქვრივი დაინახავდნენ, ისე გაიფანტებოდნენ აქეთ-იქით, თითქოს ალალმა (ქორმა) დაჰქროლა წიწილებსაო.

კაცი ვერ იტყვის, სძულდათ თუ უყვარდათ ოთარაანთ ქვრივი სოფელში. შიშით კი ყველას ეშინოდა. ასე იფიქრეთ, ტირილით გაჭირვებულ და გაკაპასებულ (გაბოროტებულ) ბავშვებსაც კი ოთარაანთ ქვრივის სახელით აშინებდნენ გაბრაზებული დედები:

– დაჩუმდი, შე არ-გასაწყვეტო (უჟმურო), თორემ აგერ ოთარაანთ ქვრივი მოდისო.

ოთარაანთ ქვრივმა ეს კარგად იცოდა და დიდად არ ნაღვლობდა (არ დარდობდა), რომ ასე ეკრძალებიან, ერიდებიან და უფრთხიან ყველანი.

– ქალაჩუნები (მშიშრები) რომ არიან, იმიტომაო, – იტყოდა ხოლმე თავისთვის. – ჩემი რად უნდა ეშინოდეთ? რა ბაყბაყ-დევი (საშინელი ურჩხული) მე მნახესო! მე მარტო ისა ვარ, რომ ჩემს ჯავრს არავის შევარჩენ, ტყუილუბრალოდ არავის დავეჩაგვრინები. თუ გაჭირდა, რკინის ქალამნებს (ფეხსაცმელს) ჩავიცვამ, რკინის ჯოხს ავიღებ ხელში და ხელმწიფემდე (მეფემდე) ვივლიო.

სოფელმა კარგად იცოდა, რომ ოთარაანთ ქვრივს ტყუილუბრალოდ ბაქიობა (ქედმაღლობა) და მუქარა არ უყვარდა. მისი თქმა და ქმნა ერთი იყო.

– მე და ჩემმა ღმერთმა, ბარაქალა (ყოჩაღ) დედაკაციაო, – იტყოდა ხოლმე დათია ბადიაშვილი ოთარაანთ ქვრივზე, – არც სხვისას შეირჩენს, არც თავისას შეარჩენს სხვას. ახლა შინა ნახე, – რა ამბავი აქვს: მთელი დღე ციბრუტივით (დაუსვენებლად) ტრიალებს ოჯახში. მისი ხელი და ფეხი დილიდან საღამომდე არ დადგებაო.

სოფლის დედაკაცობას ხომ უფრო ეშინოდა ოთარაანთ ქვრივის. ვაი იმას, ვისაც უსაქმოდ მოასწრებდა ხოლმე: ძირიანად ამოიღებდა, ძირიანად მოსთხრიდა (ძალიან გაკიცხავდა).

– რაო, მუქთამჭამელოო? – ეტყოდა ხოლმე. – შენს ქმარს თავისთავის გამოკვება კი ეადვილება, რომ შენც მუქთად გკვებოსო. რას დაგიკრებია გულზე ეგ დასამიწი (უვარგისი) ხელები, – აი, მოგიკვდეს ეგ უგულო გული! მამაშენსა აქვს ცხონება (სიკეთე), შენც თუ ხელი გაძარი (იმუშავე), შენს ქმარს მეტი ლუკმა გულზე დაადგება, აი!.. მეტი მოუვა განა!.. აი დამიწდი, დამიწდი, კარგი რამ შენა ხარ!..

ისე არავის გაუვლიდა გვერდით, რომ არ გაეკინწლა (არ გაელანძღა), თუ რამე თვალში არ მოუვიდოდა. ძნელად იქნებოდა, რომ ტკბილი სიტყვა ეთქვა ვისთვისმე.

– ტკბილი სიტყვა რა არისო! – იტყოდა ხოლმე, – ამ გამწარებულ წუთისოფელში (დროებით ცხოვრებაში) ტკბილი სხვა რა არის, რომ სიტყვა იყოს. რას მიქვიან ტკბილი სიტყვა! თვალთმაქცობაა (პირფერობა), სხვა არაფერი. ტკბილი სიტყვა ნუგეშია, კაცს გულს მოჰფხანს (სიამოვნებს). გულის ფხანა რაღა დარდუბალაა (უაზრობაა)! ფხანა ქეცმა (კანის დაავადება) იცის. ნუ გაიქეციანებ გულს და ფხანაც საჭირო არ იქნება. სიტყვა სამურველი (წამალი) ხომ არ არის, – მოსაკიდებელი ჩანგალია, რომ გული ან აქეთ მისწიოს, ან იქით, თორემ ობი მოეკიდება, როგორც კიდობანში (ყუთში) დავიწყებულ პურს. გული ადგილიდან უნდა მისძრას-მოსძრას კაცმა, თუ კაცს კაცის სიკეთე უნდა. ფხანა გულისა რის მაქნისია (რისთვის ვარგა)! უქმის (უსაქმური) კაცის საქმეა. თავადიშვილები ფეხის გულზე ხელს ასმევინებენ, რომ ძილი მოიგვარონ, გულის ფხანაც ის არის: ძილს მოჰგვრის. ის კი არ იციან, რომ თუ წუთისოფელს ერთ ბეწო ხანს (ცოტა ხანს) თვალი მოუხუჭე, ისე გაგთელავს, როგორც დიდოელი ლეკი ნაბადსა (თექის მოსასხამს).

– ოთარაანთ ქვრივს გულის მაგიერ ქვა უდევსო, – ამბობდნენ სოფელში.

– II –

პილპილ-მოყრილი მადლი (მადლობა შეურაცხყოფით)

თავი II

მართლა ასე იყო თუ არა, – ეს უნდა ეკითხოს ერთ სხვა ქვრივ დედაკაცს, რომელიც სოფლის მეორე ნაპირას ცხოვრობდა და ბევრი შვილი ჰყავდა. ეს დედაკაცი ცოტა უხეირო, უნდილი (ზარმაცი) რამ იყო, გარჯა (შრომა) ეზარებოდა და შვილები ნახევრად მშიერ-მწყურვალი ჰყავდა. ოთარაანთ ქვრივი ყოველ კვირა დღეს დაახლოებით ათ შოთს (პურს) და ერთ ბადია (დიდი ჭურჭელი) კორკოტს (მოხარშული ხორბალი) თავისი ფეხით გადაუტანდა ხოლმე.

– აჰა, ხეთქეო (ჭამე), – ეტყოდა ხოლმე დედაკაცს, – დაგიღია ეგ შავის მიწით ამოსავსები პირი. შე პირშაო (უვარგისო), შენა, და შენი დღენი ძაღლსავით სხვას შეჰყურებ, აგერ გამოხრულს (გამოჭმულ) ძვალს გადმომიგდებენო. შე არ-დასაცალებელო (უჟმურო), რისთვის მოუცია ღმერთს ეგ ბარძაყის ოდენა მკლავები!.. დახე, დახე, ამ წუწკსა (ბინძურს), წუწკის შვილსა, სამგლე გოჭსავით გათხვირულა (გასუქებულა), ლუკმა-პურის შოვნის უნარი კი არა აქვს. რა კარგი დაეყრებათ ამ შენს ცოდვის შვილებსა! შენი მაყურებლები შენგან აბა რა კარგს ისწავლიან! ესენი მაინც არ გეცოდება, შე უბედურის დღისავ (უბედურო)!..

დედაკაცი, ამისთანაების ჩვეული, მაინც მადლობას ეტყოდა ხოლმე.

– მადლობა!.. შენთვის მაგრად შეინახე, ძონძებში (ნაგლეჯებში) გამოიკარ, არ დაგეკარგოს... დიდი განძია ეგ შენი მჭლე (უსარგებლო) მადლობა ოთარაანთ ქვრივისათვის, ო შენმა მზემ! ეგრე ხელგაშლით რად იხარჯები. აი, მეხი კი დაგაყარე! მადლობა!.. კარგია – მუქთაა, თორემ მაგასაც ხომ ვერ იშოვიდი, რომ გარჯით (შრომით) საშოვარი (მოსაპოვებელი) იყოს. მადლობა!.. ეგ შენი მადლობა გინდა გახიე, გინდა გაფხრიწე...

გლახა-მათხოვარი ისე არ მიადგებოდა კარს, რომ ოთარაანთ ქვრივს რითიმე არ გაეკითხა (არ დახმარებოდა), მაგრამ თავისებურად კი წამოულაგებდა (გაუკიცხავდა).

– ი... ი... ი... შენ კი მოგიკვდა ეგ უხეირო თავი, – მიაყოლებდა ხოლმე, როცა გასაკითხს (დასახმარებელს) აწვდიდა, – დაგიბრიყვებია ჩემისთანა სულელი დედაკაცები და ლუკმა-პურს პირიდან აცლი. აი, მეხი კი დაგაყარე მაგ ქეციან (უვარგის) თავზე. შე ოხერო, რომ აგიღია თავი და დაეხეტები სათხოვრად, ნამუსი აღარა გაქვს? ამ წუთისოფელში ვისა აქვს მეტი ლუკმა, რომ შენც გაძლიოს (გარჩინოს). ვერა ჰხედავ, შე გულმკვდარო (უუნარო), რომ ვინც კია, წელებზე ფეხს იდგამს (ძალიან შრომობს) და დღის სარჩოს (საჭმელს) ძლივს შოულობს და შენ როგორღა გარჩინოს. ქვეყნისა არა გრცხვენიან! არა, შე ოყრაყო (ზარმაცო), ოთარაანთ ქვრივი დედაა შენი, მამაა, თუ შენი მოვალეა, რომ შეგინახოს! აი გაგიხმეს ეგ ხელ-ფეხი, რისთვის გასხია ეგენი მაგ მუტრუკს (დიდ) ტანზე, თუ ვერ მოგიხმარებია (ვერ იყენებ)? ქვეყანას თავისი თავი კი შეუნახავს, რომ ეგ შენი ბრიყვი (სულელი) თავიც ინახოს? ფუ, შენს ნამუსსა!..

თუ მეტად შესაბრალისი და ღონემიხდილი (ძალაგამოცლილი) გლახა შეხვდებოდა, ამაებს ხომ ეტყოდა და ეტყოდა და ბოლოს დაუმატებდა:

– წამოეთრიე ერთი მარანში, ღვინოს ჩაგაცეცხლებ (დაგალევინებ). ნუ გეგონოს კი, რომ მადლს გიშვრებოდე რასმე. აი, გაქრეს, – ოთარაანთ ქვრივმა შენთვის არა გამოიმეტოს-რა. აი, ქვევრში რაღაც წუმპე ნაძირალა (უვარგისი ნარჩენი) დამრჩა, მაინც გადასაღვრელია და ბარემ შენ ჩასცეცხლო.

წაიყვანდა, ერთ ორ ჩარექას (ღვინის საწყაო) კარგ ღვინოს გადაახუხებდა (დაალევინებდა) და გამოისტუმრებდა თავისებურად ქება-დიდებით (კიცხვით).

ერთხელ ერთი მთხოვარი მიადგა კარს. ოთარაანთ ქვრივმა გამოუტანა გასაკითხად ერთი უშველებელი შოთი, რასაკვირველია – თავისებური პილპილიც მოაყარა ზედ: კარგად, ლაზათიანად (გემრიელად) გამოგილანძღათ. როცა მთხოვარი გაბრუნდა, მაშინ შეასწრო თვალი, რომ ფეხები დაჰხეთქოდა ფეხუცმელობით (ფეხსაცმლის უქონლობით).

– დამაცა (დამელოდე), შე არ-დასაცალებელო (უჟმურო), – დაუძახა მთხოვარს.

მთხოვარი გაჩერდა. ოთარაანთ ქვრივი შევარდა სახლში, იღლიის ქვეშ ამოიჩარა (ამოიდო) ექვსი შოთი, მოვიდა მთხოვართან და დაუყვირა:

– მე გამომყევ, შე ადრე და მალე დასამარხავო!

გაოცებული მთხოვარი გაჰყვა, ოთარაანთ ქვრივი გავიდა სოფლის ბაზარში, ერთი შოლტი (ნაჭერი) საქალამნე (ფეხსაცმლისთვის განკუთვნილი) ღორის ტყავი გადმოაღებინა მედუქნეს, ექვსი პური მისცა, ტყავი გამოართვა და ისე მიახალა თავში მთხოვარს, რომ საწყალმა თვალებზე ხელი მიიფარა, ცხვირ-პირში არ მომხვდესო.

– აჰა, შე არ-დასარჩენო (უვარგისო), ამოისხი და ჩაიცვი. იქნება ამოსხმაც არ იცოდე, შე დასაღუპავო.

– რაო, ოთარაანთ ქვრივო, გემართა მაგისი, თუ რა არის? – ჰკითხა ქოსმანსავით (მელოტივით) გათხვირულმა (გასუქებულმა) მედუქნემ.

– მაშ არადა (რა თქმა უნდა), მაგის თავის მზემ, ჩემს თავს პურს დავაკლებდი და მაგის ქალამანში მივცემდი, – იცრუა ოთარაანთ ქვრივმა.

– III –

ხუთი ქისა

თავი III

ოთარაანთ ქვრივს სოფლის ნაპირას ერთი საკმაოდ დიდი ფიცრული (ფიცრისგან აშენებული სახლი) ედგა. მისი ეზო, საკმაოდ ფართო გლეხისთვის, გარს შემორტყმული იყო ტყრუშულის (ხის ტოტებისგან შეკრული) ღობით. ეზო სუფთაა, ფაქიზად (გულმოდგინედ) შენახული და დერეფნიდან მოყოლებული ჭიის-კარამდე (ეზოს ბოლოში მდებარე კარი) სიგრძე-სიგანეზე მწვანით აბიბინებული (გამწვანებული). დერეფნის წინ, დაახლოებით ოცი ნაბიჯის მოშორებით, უშველებელი კაკალი დგას, ტოტებდაშვებული, შემორგვალებული, თითქოს განგებ (განზრახ) შემოკვეცილიაო.

კაცის თვალს ეამებოდა (სიამოვნებდა), რომ ეს ეზო ენახა. სახლი, როგორც ვთქვით, ფიცრულია. მარტო ჩრდილის მხრივ კედელი მთლიანია, სხვა მხრივ კი ყველგან თითო კარი აქვს დატანებული. კედლები ყველგან დაჩითულია (გაჭრილია) სათოფეებით (ხვრელები თოფის სასროლად). სჩანს, შიშიანობის დროს ყოფილა აშენებული.

ამ სახლს მარჯვნივ წალმით (ბალახით) დახურული მარანი ედგა, ოთხკუთხივ ღია და ფარღალალა (მოუვლელი). სახლის უკან კალო-საბძელია (საბძელი – თივის შესანახი ადგილი, კალო – მარცვლეულის დასამუშავებელი ადგილი) და საბძელქვეშ გომური (საქონლის სადგომი). სახლის მარცხნივ პატარა ადგილია შემოღობილი და შიგ ბოსტანია.

აქ მოჰყავს ხოლმე ოთარაანთ ქვრივს ყოველივე ბოსტნეული, რაც კი დასჭირდება საზაფხულოდ თუ საზამთროდ. თავისი ხელით ჰბარავს, სთოხნის, ჰმარგლის (სარეველას აცლის), სთესს და ჰკრეფს ხოლმე. თუმცა სოფლელები ბევრს იძახდნენ: ვის გაუგონია დედაკაცის ბარი და თოხიო, მაგრამ ოთარაანთ ქვრივი არას დაგიდევდათ (არაფრად აგდებდა).

– თუ არ გაუგონიათ, ახლა გაიგონონო, – ამბობდა ხოლმე. – მითამ (ნუთუ) მე რითი ვარ ნაკლები აიმ დამპალ გოგიაზე! თუ იმასა ჰშვენის ბარი და თოხი, მე რაღა ღვთისაგან შერისხული (განრისხებული) ვარ. რა ვუყოთ, რომ ის მამაკაცია და მე დედაკაცი. მითამ ჩემზე წინ რით არის? იმასაც ორი ხელი და ფეხი აქვს და მეცაო. თუ ის ხელ-ფეხს ასაქმებს (ამუშავებს), მე რაღა დარდუბალა (უაზრობა) გადამკიდებია!.. რა საპყარი (ავადმყოფი) და დავარდნილი (უძლური) მე მნახესო!..

ბოსტანში მუშაობა ისე უყვარდა, რომ სხვის ხელს არ მიაკარებდა. ბოსტანში პატარა რუ (არხი) იყო გაჭრილი და მუდმივად და გაუწყვეტლად წყალი ჩამოჩუხჩუხებდა, დიდი სასოფლო რუიდან წამოყვანილი. იმ სოფელში წყალი ბევრი იყო, სოფელს ზედ შუაზე სამი წისქვილის წყალი ჩამოუდიოდა. როცა ძალიან გოლვა (გვალვა) იყო, მაშინ კი წყალს სოფლელები ერთმანეთს ჰპარავდნენ, სტაცებდნენ ბოსტნებისა და განსაკუთრებით ვენახების სარწყავად. ოთარაანთ ქვრივს კი ვერ უბედავდნენ წყლის მოკლებას. თუ ვინმე გაბედავდა, ვაი იმას!.. ოთარაანთ ქვრივი მეწისქვილესავით გაიდებდა ხოლმე მხარზე თოხს და აჰყვებოდა რუს თავამდინ (საწყისამდე). გლეხები რომ ამ ყოფით (მდგომარეობაში) დაინახავდნენ ოთარაანთ ქვრივს, იტყოდნენ:

– წამოვიდა მეხი (ჭექა-ქუხილი), და ვაი იმას, ვისაც დაეცემაო.

სახლში რომ შესულიყავით, ყველაზე უწინარეს თვალში გეცემოდათ სიფაქიზე და დაგვილ-დაწმენდილობა იქაურობისა. თარო ჩრდილოს მთლიან კედელზე თავიდან ბოლომდე გახიდულია (გაყოლებულია) და ზედ ჩამომწკრივებულია სუფთა ქაშანურის (ფაიფურის) ჭურჭელი. ორიოდე ქვაბი, ტაფა, ჩამჩა, ქაფქირი, ძალზედ დაწმენდილ-დარეცხილი, მხიარულად გადმოიცქირებიან მაღლიდან, თითქოს თავს იწონებენ, რომ კარგი მომვლელი და პატრონი ასჩენიათ.

კერას (ბუხარს) აქეთ-იქით თითო ტახტია დაფენილი ჭრელი ფარდაგებით. კარგა ხნის ფარდაგებია, მაგრამ კარგად შენახული და ნაპატრონები. ტახტების თავზე თითო ბაცანკალი, ანუ როგორც ზოგან ეძახიან, სართუმალი (ხის სკამი) დგას ხარატით (ხის კვეთით) ნაკეთები. კუთხეში ერთი დიდი კიდობანია (ყუთი). ეტყობა ძველი ნაკეთობაა, იმიტომ, რომ წინა-პირზე გამოხარატებულია (გამოკვეთილია) სხვადასხვა სახე და ძველებური გრეხილ-ხვეულები სილამაზისთვის. ერთი დიდი სკივრიცა (ზანდუკი) დგას მეორე კუთხეში. ეტყობა ერთ დროს ლურჯად ყოფილა შეღებილი და ახლა კი საღებავი გადასვლია. ამ სკივრზე აკოკოლებულია (დაწყობილია) ქვეშსაგები (ლეიბი), ლურჯი სუზანით (ნაჭრით) თავიდან ბოლომდე ჩამოფარებული.

ამ სახლის, ანუ როგორც თვითონ ოთარაანთ ქვრივი ეძახდა, დარბაზის მოწყობილობისთვის რომ თვალი კარგად დაგეკვირვებინათ, იტყოდით – ამის პატრონი შეძლებული კაცი უნდა იყოსო. არც მოტყუვდებოდით. გლეხკაცობის კვალობაზე (გლეხებთან შედარებით) ოთარაანთ ქვრივს ბევრი შეჰნატრებდა (შურდა). ამას ქმრისგან დარჩა ნახევარ-გუთნეული (ერთი გუთნისთვის საჭირო ნახევარი საქონელი) საქონელი, ორი ფურ-კამეჩი, სამი ძროხა, ამას გარდა ორდღიანი კარგად გაკეთებული და გავსებული ვენახი და ოცდღიანი სახნავ-სათესი მიწა.

ვენახს ქვრივი ძალიან კარგად უვლიდა, ძალიან აპატიებდა (უვლიდა) და ვენახიც კარგ მოსავალს იძლეოდა. ამბობდნენ, რომ ოთარაანთ ქვრივი, – რაც უნდა მდარე (ცუდი) მოსავალი ყოფილიყო, – სამ საპალნეს (ცხენის ტვირთი) ღვინოს მაინც გაჰყიდდაო ყოველწლივ. მისი ღვინო საპალნე შვიდ-რვა და ათ თუმნადაც (ათი მანეთი) ბევრჯერ გაყიდულა თურმე. შინაც სახარჯოდ ღვინოს სამყოფზე მეტს ინახავდა. ათდღიან მიწას ყოველწლივ ჰხნავდა. ყიდვით იქნებოდა, ალოთი (გაცვლით), თუ თავისი გუთნით, ათდღიან მიწას უსათუოდ (აუცილებლად) მოჰხნავდა და მოსთესავდა.

გაჰყიდდაო ღვინოსა და მომეტებულ (ზედმეტ) პურს თუ არა, ფულს ხუთ ნაწილად ჰყოფდა და ხუთ რიგად ინახავდა. ამისთვის ნაჭრებისგან ჭრელი ქისები ჰქონდა, ჩანთასავით შეკერილები. ერთს ამისთანა ქისას „საჭირნახულოს“ ეძახდა და შიგ ინახავდა სახარჯოს პურისა და ქერების სამკალად (მოსამკელად), მოსაზიდად და სალეწად (დასალეწად). მეორე ქისას „ბარაქალა ქისას“ ეძახდა. ამაში ინახავდა სახარჯოს ვენახის სამუშაოსთვის. მესამე ქისას “საჯანაბო” ერქვა. ამაში ინახავდა ფოსტის ფულსა და საბეგროსას (გადასახადს), თუ ვინიცობაა (შემთხვევით) სოფელი ოდესმე შეაწერდა (დააკისრებდა). მეოთხე ქისაში ინახავდა მოჯამაგირის (დაქირავებული მუშის) საჯამაგირო (ხელფასის) ფულს. ამ ქისას ეძახდა: „მიეცი და მოგეცესო“. მეხუთე ქისაში ჰქონდა საშინაოდ სახარჯო და ღარიბთა გასაკითხი (დასახმარებელი) ფული. ამ მეხუთე ქისას ოთარაანთ ქვრივი ხან „ფარსიღას ქარვასლას“ (მდიდარი სავაჭრო სახლი) ეძახდა, ხან „შიოს მარანსა“.

თუმცა თვლა დიდად არ ეხერხებოდა და ხშირად კენჭებს იყენებდა დასახმარებლად, როცა დათვლა უჭირდა, მაინც იშვიათად უშვებდა შეცდომას ანგარიშებში. პირველ ოთხ ქისაში იმდენ ფულს ჩადებდა, რამდენიც საჭირო იყო და ძალიან იშვიათად მომხდარა, რომ ანგარიში არეოდა. რაც პირველი ოთხი ქისიდან დარჩებოდა, ყველაფერს მეხუთე ქისაში ჩაყრიდა დაუთვლელად და სანამ ეს ფული არ ამოიწურებოდა, დაუთვლელადვე ხარჯავდა.

თავი IV

– IV –

განძი და ანდერძი

ოთარაანთ ქვრივს ქმრისგან კიდევ ერთი, ყველაზე ძვირფასი განძი დარჩა. ქვრივი მას მართლაც ასეთად თვლიდა, სხვები რას ფიქრობდნენ, არ ვიცით. ეს განძი იარაღი იყო. მისი ქმარი დიდი მშრომელი, საქმის გამკეთებელი და ცნობილი მონადირე ყოფილა. სახლში რომ შესულიყავით და კერიის მარჯვენა მხარეს, ტახტის ზემოთ კედელზე შეგეხედათ, ნახავდით ბუდით ჩამოკიდებულ დიდ თოფს, ხმალს თავისი ქარქაშით, ხანჯალს, დამბაჩას, სასწრაფოს (დენთის საზომს) და საპირისწამლეს (დენთის შესანახს).

კვირა არ გავიდოდა ისე, რომ ოთარაანთ ქვრივს ეს იარაღი არ ჩამოეღო და გულმოდგინედ არ გაეწმინდა. როცა ამ საქმეს შეუდგებოდა, იფიქრებდით, ლოცულობსო, ისე გულდასმით, მოწიწებით და იმედით იწყებდა წმენდას. რაც ქმარი გარდაეცვალა, მას შემდეგ სულ ასე ექცეოდა ამ იარაღს. სიკვდილის პირას რომ ყოფილიყო, მაინც არ გაატარებდა ერთ კვირას ისე, რომ არ გაეწმინდა, არ გაეკრიალებინა, ცხვრის დუმით არ გაეპოხა და ისე არ დაეკიდა თავის ადგილას. არც ერთხელ არ გაუწმენდია ისე, რომ თვალზე ცრემლი არ მოსვლოდა, გული არ ამოსჯდომოდა და არ ატირებულიყო.

„ვაი, ვაი მე უბედურსა!“ – ჩაიკრავდა ხოლმე გულში ხელს. – „სადედაბეროდღა (სიბერისთვის) გახდა ეს ვაჟკაცის იარაღი. მოგიკვდათ, თქვე საწყლებო, კარგი პატრონი! უიმე! განა მარტო თქვენ მოგიკვდათ! ხომ მეც მომიკვდა, მეც! წაიღო შავმა მიწამ ჩემი თევდორე... წამოგექცა, ოჯახო, დედაბოძი (მთავარი საყრდენი), დაგიმიწდათ, თოფო და ხმალო, თქვენი ფანდი (მარჯვე) ვაჟკაცი... გატყდა შუაზე ჩვენი წუთისოფლის (ამქვეყნიური ცხოვრების) უღელიც, მოგიკვდა, ოთარაანთ ქვრივო, ტოლდასადები (თანასწორი) მეუღლე, დარჩი მარტო... ვაიმე უშენოსა! ყვირილობის (ირმის ყვირილის) თვეში რომ ირემს მომაყენებდა ურმით! იმისი ზარიანი (ხმამაღალი) ხმა რომ ყურს მომხვდებოდა, გული გადამიტრიალდებოდა სიხარულით. ჭირიც (უბედურებაც) და ლხინიც (სიხარულიც) სულ სიმღერითა და გალობით იცოდა. კაცი იყო, კაცი! ვენაცვალე იმის ჩრდილს! იმისი მუშაობა რომ ენახა კაცს, – თუნდაც მარტო ყოფილიყო – ქორწილი ეგონებოდა. ქვასაც კი გააღვიძებდა და ხელს გაანძრევინებდა. ვენაცვალე იმის სახელს! როცა კვდებოდა, მაშინაც კი არ შეუკრავს წარბი, დამიძახა და მითხრა:

„რა გატირებს, ადამიანო! განა შენ კი შერჩები ამ წუთისოფელსაო. ყველას ბოლო ეს არის, ტირილით ნაშობი სიცილით უნდა კვდებოდესო. სააქაოს (ამქვეყნიური) სტუმარი ვიყავი და ახლა შინ მივდივარო. რა გატირებსო.“

„რა ვქნა მე უშენომა?“ – შევჩივლე მე.

„როგორ თუ რა ჰქნა! გაისარჯე (იბრძოლე) და ირჩინე თავიო. მე კი თითებიდან ზეთი და ერბო მწვეთდა თუ! ვირჯებოდი (ვშრომობდი) და უტკივარს ლუკმას ვჭამდიო. ქვეყანა ღონიერია (მდიდარია), ნუ გეშინიაო. ოღონდ ჭირს ნუ დაუტყდები (არ დანებდე უბედურებას), ნუ გაელახვინებიო... ამ ჩემს პატარა გიორგის უპატრონეო, არ გამიღარიბო, არავის დამიჩაგვრინო, არავის არ შემინატვრინო (არავინ არ ინატროს ჩემს ადგილას ყოფნა)! გაიზარდოს და მერე თვითონ იცის. თუ იქნება თავისით იყოს, თავის მარჯვენით (შრომით) კაცობდესო. მამისეული თოფ-იარაღი შეუნახე, გამოადგება... თოფი ხაზინიანია (ძვირფასი) – გაუფრთხილდეს, მხარში ცემა იცის. შორს მანძილზე კარგად მიდის, ნიშანი კი ცოტა მაღლა დაუჭიროს... ეი... მაგის ტყვიის ზუზუნი ერთ რამედა ღირს! ეჰ, რა ვუთხრა ამ წუთისოფელს! არ დამცალდაო... შენც მენანები, მაგრამ ეგ უფრო მენანება, ბავშვია უსუსური, უმწეო. ეჰ, ნეტავ კი ეგ დავაჟკაცებული მენახა და! მერე თუნდაც ურმის თვალზედ გავცმოდიო (ურმის თვალზე გავმჯდარიყავი, ანუ არაფრად მიღირდა სიკვდილი)! ეჰ, რაც არის, არის... ეშმაკის კერძად (ეშმაკის საცდურად) არ გამხადო, მკვდარს დამიურვე (მკვდარს მომიარე), მიპატრონეო.“

ამის შემდეგ ბევრი აღარაფერი უთქვამს. ეს თქვა თუ არა, გადაბრუნდა კედლისკენ, ერთი ამოიკვნესა, სული ამოაყოლა, „მივდივარო“ მითხრა და ღმერთს მიაბარა თავისი წმინდა სული. ვაი შენს დამკარგავს, ჩემო კარგო თევდორე.

ყოველ ამას იგონებდა ხოლმე ოთარაანთ ქვრივი, კალთით იწმენდდა თვალებიდან ცრემლს და სანამ თოფ-იარაღს კრიალს არ დააწყებინებდა, არ მოეშვებოდა არც წმენდას და არც ტირილს. რა თქმა უნდა, ამ ცრემლს არავის დაანახვებდა, შვილსაც კი, შვილსაც არ შეამჩნევინებდა ხოლმე.

ქმრის ანდერძს არ უღალატა. ოჯახიც შეინახა, სარჩო-საბადებელსაც (სარჩო-საბადებელს, ქონებას) თუ არ მოუმატა, არ დააკლო. იარაღსაც კარგად უვლიდა და მკვდარსაც უვლიდა იმით, რომ ყოველ კვირას კორკოტსა (მოხარშული ხორბალი) და წანდილს (მოხარშული სიმინდი) ხარშავდა მისი სულის საცხონებლად და ყოველწლიურად წირვას აწევინებდა.

შვილის მოვლას ხომ მთელი თავისი ახალგაზრდობა შეალია. ოცდაოთხი წლისა ძლივს იქნებოდა, როცა დაქვრივდა და ერთი წლის შვილი დარჩა. იმ დღიდან დღემდე, ჩაიცვა ლურჯი შილის პერანგი, შავი კაბა, თავზე შავი მანდილი მოიხვია და აი, უკვე ოცი წელიწადია მხიარული ფერი არ მიუკარებია ტანზე. თუმცა ბევრი მთხოვნელი ჰყავდა, ბევრი ეხარბებოდა ოთარაანთ ქვრივის ოჯახში შესვლას, მაგრამ – თქვენც არ მომიკვდეთ – არ გათხოვდა და მორჩა.

„მერე რა პირითღა შევეყარო საიქიოს (იმქვეყნად) ჩემს ქმარსაო,“ – ამბობდა ხოლმე. – „აი, უწინამც (ნეტავ) დღე დაუბნელდეს ოთარაანთ ქვრივს, სანამ მამინაცვალს სახლში დაუსვამდეს თავის პატარა გიორგისა. ვენაცვალე იმის სიყრმეს! მამაშენს ვუღალატო! შენ გაგცე! აი, უწინამც დედამიწა გაირღვევა და შიგ ჩამიტანს. გაიზარდე, ჩემო თვალის სინათლევ, და გაახარე აქ დედაშენი და იქ მამაშენი. აი, შენ დაგედოს მტლად (მსხვერპლად) შენი უბედური დედა!“

იტყოდა ამას და გულში ჩაიკრავდა ხოლმე თავის პატარა ბუთხუზა (ფუმფულა) ბიჭს.

თავი V

– V –

დედა-შვილობა

იმ დროს, როცა ჩვენს მოთხრობას ვიწყებთ, ოთარაანთ ქვრივის შვილი გიორგი ოცდაერთი წლის ბიჭი იყო. ერთი ჯმუხი (მკაცრი შესახედაობის) და ძარღვიანი ახალგაზრდა კაცი დადგა. კუპრსავით შავი და კარგად დაკოკრებული (მოვლილი) წვერ-ულვაში ლამაზად უხდებოდა მის შავგვრემან და მოხდენილად მოყვანილ სახეს. გარეგნულად მეტად სანდომიანი და მარილიანი (მიმზიდველი) იყო, და უფრო უკეთესი იქნებოდა, რომ მისი დიდრონი ქორული (ქორისებრი) თვალები ცოტა მრისხანედ არ გამომეტყველებულიყო. თვალების გამომეტყველების სიმკაცრეს აძლიერებდა გადაბმული წარბები. ეს სახის მიმზიდველობას ბევრს უშლიდა. ამის გამო კაცი უნებურად თვალს მოარიდებდა პირველი შეხედვისას. მაგრამ რაც უფრო დააკვირდებოდით მის სახესა და თვალებს, მით უფრო და უფრო მოგეწონებოდათ გიორგი. იშვიათად იცოდა ღიმილი, მაგრამ როცა კი გაიღიმებდა, თვალი ზედ დაგრჩებოდათ, ისე უხდებოდა ღიმილი. ტანადაც ერთი ბრგე (გამძლე) კაცი იყო, მარჯვედ მოყვანილი და კარგად ჩასხმული (კარგად აღნაგობის).

კოხტად და ფაქიზად (გულდასმით) ჩაცმა-დახურვა უყვარდა. მისი ყაითნებით (აბრეშუმის ზონრებით) მორთული საცვეთები (შარვალი), ჭრელი წინდები და ლამაზად გაწყობილი ფეხზე ქალამანი რომ გენახათ, მაშინ დაიჯერებდით, რომ ჩვენებურ გლეხის ფეხსაცმელსაც თავისი სილამაზე აქვს.

ბაზარში რომ გაივლიდა, იტყოდნენ ხოლმე: „ერთი დოინჯის შემოყრა-ღა აკლია, თორემ თავადიშვილია და თავადიშვილიო.“

ბევრ სოფლის საპატარძლო ქალებს თვალი დარჩენია გიორგიზე, ბევრს შევარდნია გული, ბევრს ჩასახვია გულში მისი სურვილი. გიორგის კი არავინ აინუნშიაც (არაფრად) არ მოსდიოდა... ტოლ-ამხანაგობას აგრერიგად (ძალიან) არ ეწყობოდა. და თუ როგორმე ჩაერეოდა, პირველობას ყველგან ამას უთმობდნენ.

მუშაობაში ხომ მთელ სოფელში ამას სწორი თითქმის არ ჰყავდა.

„ერთი გიორგის ხელეური (ნამუშევარი) მთელ ძნად (დიდ გროვად) შეიკვრისო,“ – ამბობდნენ გლეხკაცები: – „ბარს დაჰკრავს, ბარს, ასე გგონია დედამიწა უნდა შუაგულამდე ჩაანგრიოსო. მარტოხელა ძნის ურემს დაუდებს და შინ მოიტანსო. რაკი საქმეს დაადგება, ზედ შეელევა (თავს შეალევს), სანამ თვითონ საქმეს არ შეჰლევს (არ დაასრულებს)ო. საქმის გულით ამყოლია (გულმოდგინეა) და ბოლომდე გამტანიო.“

ბევრს ამისთანებს ლაპარაკობდნენ გიორგიზე სოფელში და მუშაკაცობის სახელი გავარდნილი ჰქონდა.

„ძალიან ხელგამომავალი (შრომისმოყვარე) ბიჭიაო,“ – ამბობდა ხოლმე მისი დედა, – „დიდი მშრომელი, მაგრამ გარდაცვლილსავით გულღია და გულმხიარული არ არისო. ის გარდაცვლილი ისე შეეჭიდებოდა საქმეს, თითქოს ქეიფსა და ლხინშიაო. ესეც იმისავით გულმოდგინეა, დაუზარებელი, ხელმართალი (სწორად მომუშავე), მაგრამ ძნელად თუ სადმე წარბს გაიხსნის და საქმეს შესცინებსო, – სულ პირდაღრეჯილია (პირქუშია) და წარბშეკრულიო.“

თუმცა ასეთი იყო გიორგი, მაგრამ თავისი დედის ყურმოჭრილი ყმა (მორჩილი მსახური) იყო თითქმის. მის უნებურს (სურვილის საწინააღმდეგოს) თავის დღეში არ ინდომებდა. თუმცა კარგად მოზრდილი იყო, მაგრამ გიორგი სახლსა და ოჯახში ბატონობას არ შეეცილა დედას. გვგონია, პირველობას და უფროსობას არც კი დედა დაუთმობდა, თუმცა შვილი გაგიჟებით უყვარდა. ან რა საჭირო იყო? ვაჟკაცს არ შეეძლო ოჯახის მოვლა ისე, როგორც ოთარაანთ ქვრივს.

ამათს დედა-შვილობას ბევრი შეჰნატროდა (შენატროდა). დედაც ამაყად უყურებდა შვილს. დედამიწის ზურგზე იმის მეტი სიხარული და ლხენა არაფერი ჰქონდა, რომ შვილისთვის ეცქირნა, შვილისთვის ეცოცხლა. „შენი ვარ, შენთვის მოვკვდები, შენთვის დავიცემ დანასაო,“ – იტყოდა ხოლმე თავის გულში დედა, როცა შვილს სამუშაოდან მომავალს დაინახავდა.

ხომ ასე იყო, მაგრამ თავის დღეში არავისთვის შეუტყობინებია, რომ შვილი ასე გაგიჟებით უყვარს. შვილსაც კი უმალავდა თავის გულისნადებს (გულის საიდუმლოს). მარტო ეს კი იყო, რომ შვილთან ტკბილი ლაპარაკი იცოდა. თავის დღეში არ გაუჯავრდებოდა, თავის დღეში ცუდი სიტყვით არ მოიხსენიებდა, თუმცა ხშირად კი სტუქსავდა (საყვედურობდა). შვილი, რომელიც სხვისგან თავზე ფრინველსაც არ გადიფრენდა და ფეხქვეშ ჭიანჭველასაც არ გაიტარებდა, დედას თავის დღეში სიტყვას არ შეუბრუნებდა, რაც უნდა ძლიერ ეტუქსნა.

„მართალია და იმიტომაო,“ – იტყოდა ხოლმე თავისთვის გიორგი, – „ბრალი ჩემია და ტუქსვაც ჩემზე ახიაო (მე მეკუთვნის).“

არც ერთხელ არ ახსოვს გიორგის, რომ დედას უმიზეზოდ, ტყუილუბრალოდ დაეტუქსოს. რაკი ჩაუფიქრდებოდა ტუქსვას, მაშინვე გულს დააჯერებდა, რომ დედა მართალია. მართალს შეჩვეულს თვითონაც მართალი უყვარდა. ღალატი და არმობა (უსამართლობა) ისე გააწიწმატებდა ხოლმე, რომ თუ საჭირო იყო, ხელსაც გამოიღებდა, ჩხუბს ატეხდა, თავს გამოიდებდა (თავს გაწირავდა). ჯერ კიდევ ბავშვობაში მოუხდა ამისთანა საქმე და აქამდე ახსოვდა. ახსოვდა იმიტომ, რომ დედისგან ტუქსვას, შერისხვას (გაკიცხვას) მოელოდა, და ამის მაგიერ დედამ კი მოუწონა.

ერთხელ – ჯერ გიორგი ათი-თორმეტი წლისა ძლივს იქნებოდა – ერთმა დიდმა ბიჭმა თავისზე პატარა ბიჭს ქამრის ღილები მოატყუა. მოტყუებული ბავშვი ტირილით იჭაჭებოდა (წვალობდა) და ის კი ღილებს არ უბრუნებდა. გიორგიც მაშინ იქ ყოფილიყო და ბავშვებთან თამაშობდა თურმე. ყური მოჰკრა ბავშვის გულამომჯდარ ტირილს. შეიტყო მიზეზიც და აემღვრა პაწაწა გული. დაანება თავი თამაშობას და მივარდა ღილების დამჩემებელს (მიმთვისებელს): „მიეცი, რას ემართლებიო (რას უბედავ)“. იმან ხელი ჰკრა მეტიჩარასათვის (თავხედისთვის) და გადააქცია. გიორგი წამომხტარიყო და ქვა დაეშინა. მივარდნოდა ურჩი ბიჭი, ხელახლა წაექცია გიორგი და ცემა დაეწყო. მოშველებოდნენ გიორგის სხვა ამხანაგები, ამოედოთ ქვეშ გიორგის მცემელი, წაერთმიათ ღილები და კარგადაც დაეზილათ (სცემეს). თუმცა პატარა ბავშვს დაუბრუნეს წართმეული ღილები, მაგრამ გიორგი კი კარგად იყო ნაცემი. ცხვირი გაეტეხათ და სისხლი სდიოდა. წითელი გულისპირი (პერანგის წინა ნაწილი) სულ ჩამოეფხრიწათ.

ცხვირ-პირ-დასისხლიანებული გიორგი, გულისპირ-ჩამოგლეჯილი რომ შინ მიუვიდა დედას, ელდა ეცა (შეშინდა).

„ეგ რა არის, შვილო, მაჩვენე ერთი რა გაქვს გატეხილი?“

„კუპრაანთ თედომ მცემა.“

„რადა?“

„თედოს მანასაანთ გოლასთვის ქამრის ღილები წაერთმია. ჩვენ უკანვე გვინდოდა გამოგვერთმია და ჩხუბი მოგვივიდა. მომერია, ის დიდია, მე პატარა.“

„მერე წაართვით?“

„წავართვით.“

„რა უყავით?“

„ისევ გოლას მივეცით.“

დედას იამა და შუბლზე წარბი გაეხსნა (გაუხარდა).

„ნუ გეშინია, ცხვირი გაგიკაწრავს ცოტათი, გაიზრდები, დაგავიწყდება,“ – უთხრა შვილს.

„არ დამავიწყდება. დაიცა ერთი გავიზარდო! მე ვუჩვენებ, – ცემა როგორც უნდა.“

დედამ შვილი გულში ჩაიკრა.

„სულ გარდაცვლილი მამაა, გარდაცვლილი მამა,“ – გაიხარა დედამ, – „უი, შენ კი გენაცვალოს დედაშენი, ჩემო საქებარო და სადიდებელო!“

ეს გულში თქვა და გულშივე შეინახა, შვილს ხმამაღლა არაფერი უთხრა. ხოლო ცხვირ-პირი რომ დაჰბანა და მოალამაზა, ეს დაამატა:

„აი, ჩემო კარგო, ახლა უფრო ლამაზიც ხარ და! წადი, შვილო, ითამაშე, ახლა უფროც მოგიხდება. ტიროდა განა გოლა?“

„მაშ?“

„გაუხარდა ღილები?“

„მაშინვე დადუმდა, აღარ ტიროდა.“

პატარა გიორგი გამოჰწკრინდა (გაიქცა) თავისი ტოლ-ამხანაგებისკენ სათამაშოდ.

დედამ უყურა, უყურა გამალებულ (გახარებულ) შვილს და როცა თვალთაგან მიეფარა, თქვა:

„უი, შენ კი გენაცვალე! მამაც კარგი გყავდა და არც შვილი იქნები უარესიო.“

თავი VI

– VI –

„გიჟია, თუ რა?“ – ამბობდნენ მასზე.

გიორგის ასეთი ხასიათი დაეჩვია: დედამისის მსგავსად, თუ რაიმე ცუდი ხდებოდა, – სხვისი იყო თუ თავისი საქმე, – აუცილებლად ჩაერეოდა. ბევრს სწორედ ამის გამო არ მოსწონდა გიორგი. „კაცო, რა უნდა, სხვის საქმეში რატომ ერევაო?“ – ამბობდა სოფელში ბევრი. ამ ხასიათმა ბევრი უსიამოვნება შეამთხვია, მაგრამ არც თვითონ იშლიდა ამას და არც დედა უშლიდა. ცოტა ხნის წინ – სულ ორი კვირა არ იქნება გასული – კინაღამ სოფლის სასამართლომ ციხეში არ ჩასვა. მან ერთი უცნაური და დაუჯერებელი ამბავი ჩაიდინა.

გიორგი ტყეში იყო წნელების საჭრელად. იქ ომარაანთ მოჯამაგირე დაინახა. თურმე ურემი გამოუტანიათ შეშისათვის, ის კი ჩრდილში წამოწოლილიყო და ტკბილად ხვრინავდა. ეს კიდევ არაფერი. კამეჩები წნელით ჰყავდა მიბმული ურემზე. საცოდავი ცხოველები იქვე, ურმის ბორბალთან, ეყარნენ და უძლურებისგან ზარმაცად ცოხნიდნენ.

გიორგი ტყიდან მოდიოდა და პირდაპირ მიადგა მოჯამაგირეს. ფეხი წაჰკრა გასაღვიძებლად.

– ადექი, ძმობილო, გაუშვი ეს კამეჩები, საცოდავები არიან.

– შენ რა ჩემი ფეხები გინდა? – დაუყვირა მოჯამაგირემ, როცა თვალები გაახილა.

– შენ თვითონ რომ არაფრად ვარგიხარ, შენი ფეხები ვისთვის რის მაქნისია. კამეჩები საცოდავები არიან-მეთქი.

– მერე შენ რა გეხება?

– ის მეხება, რომ არ გეკუთვნის ჯამაგირი. ვთქვათ, პატრონს ატყუებ, მაგრამ ეს ცხოველები მაინც არ გეცოდება? ქრისტიანი არა ხარ, მათი ცოდვა მაინც არ გწვავს?!.. საცოდავები წნელით მიგიბამს ურემზე, შიმშილისგან ფერდები ჩასცვივნიათ.

– მაშ არა და თავზე დავისვამდი.

– დაისვამდი, მე ვიცი, მაგ ქეციან თავზე ბევრს კი მოძოვდნენ, აი!.. ვერ ხედავ, ტყეში ბალახი მუხლამდეა! ფული ხომ არ დაგეხარჯება, გაგეშვა, პირი მოეტყუებინათ.

– გამეშვა-რა, მუქთი ფეხები მაქვს, მაგათ ძებნაში მერე სული ამომრთმევოდა.

– აი, შე უნამუსო! აქაო და არავინ მხედავსო, ნამუსის ქუდი მოგიხდია და ტალახში გადაგიგდია. შენს ღმერთს რაღას ეუბნები! აქაო და კამეჩი ცხოველია, შეწყალება არ უნდა, თუნდაც სხვისი ნივთი, სხვისი მონაბარი არ იყოს!

– მერე შენ რა? ვისი საქმეა. შენი მოჯამაგირე ხომ არა ვარ?

– აი, გაქრეს, გიორგი შენისთანა კაცს ახლოსაც არ მიიკარებს!.. ჩემი რომ იყო, ცარიელი პურის ჭამის ფასადაც არ შეგინახავდი. ადექი-მეთქი!

– დამანებე თავი... შენ შენს წერას ხომ არ აუტანიხარ, რატომ ეგრე არახუნებ. თუ ზურგი არ გექავება, შენ შენს გზაზე წადი-მეთქი, თორემ...

– თორემ... მე ვიცი, ყურებზე ხახვს არ დამაჭრი. ადექი-მეთქი, ამ ცხოველების ცოდვაში ნუ დგები, თორემ ამ წნელს ხომ ხედავ?..

გიორგიმ ამის თქმაზე ფეხი კიდევ წაჰკრა. მოჯამაგირე გაბრაზდა. წამოხტა ფეხზე. გიორგის წინ აეტუზა, გულ-მკერდი გადმოუგდო და მიუშვირა, თითქოს ეუბნებოდაო: აბა, ეს მე და ეს შენ, დამკარი თუ კაცი ხარ და ქუდი გახურავსო.

გიორგის მოეწონა მოჯამაგირის ასეთი სითამამე, მაგრამ უკვირდა – რის იმედითაო.

– რა ვქნაო, – თქვა გულში გიორგიმ, – თუ ეს მართლა ვაჟკაცია, საქმეს არ უღალატებდა, ცხოველს შეიბრალებდა, და თუ ვაჟკაცი არ არის, რატომ ესე გაბედულად მომიშვირა გულ-მკერდი და თავმოწონებით ალვის ხესავით წინ გამემართაო.

– თუ კაცი ხარ და თითს დამაწებ!.. მაშინ ნახავ შენს სეირს, – უთხრა გულ-მკერდ მოღერებულმა მოჯამაგირემ.

მუქარა იწყინა გიორგიმ. აღარც დააყოვნა, აღარც დაფიქრებულა, ეცა, წამოჰკრა სარმა და თუმცა ვერ დასცა, წააბარბაცა კი და ცალი ხელი დააბჯენინა მიწაზე. მოჯამაგირე ფიცხლად წამოხტა, დაეტაკა გიორგის და ხელი ჰკრა გულისპირში. გიორგი შეტოკდა და უკან გადაიზნიქა.

– ბიჭოს!.. შენ აღარ ხუმრობ, – დაუძახა გიორგიმ, წნელი ხელიდან გააგდო და ერთმანეთს შეეჭიდნენ.

გიორგიმ ბევრი აღარ აცალა: გვერდში ჰკრა და მიწაზე გააკრა, როგორც შოთს აკრავენ თონეზე. წაქცეულს ხელიც არ დააკარა. მოჯამაგირემ დამარცხება ძალიან ითაკილა – ისიც თავმოწონებული ბიჭი იყო – წამოხტა და მოულოდნელად ერთი ლაზათიანი სილა გაუშალა გიორგის. „როგორ თუ სილაო“, – მივარდა გიორგი, ამოიდო ქვეშ და იმდენი სცემა, რომ მოჯამაგირემ ხვეწნა დაუწყო.

– წადი, სადაც შენი თქვი, იქ ჩემიც ნუ დაგავიწყდებაო, – უთხრა გიორგიმ, – და ღმერთს კი არსად წაუხვალ ამ ცხოველების ცოდვითაო.

ცხადია, რომ გიორგისაგან გაბოროტებულმა მოჯამაგირემ თავისი ცემა ომარაშვილს შესჩივლა.

– რატომ გცემაო? – ჰკითხა ომარაშვილმა.

– მაგდენს რატომ ადებ ურემსაო? ან საქონელი არ გეცოდება, ან შენი თავიო!.. ეგეც რომ არ იყოს, სხვასაც ხომ მაგდენს მოსთხოვენო: ვთქვათ, შენ შეგიძლია, სხვა მაინც არ გეცოდებაო. მომდგა ამაზე და წნელი ზედ დამალეწა. შენც დედა და მამა საფლავში არ დაგიყენა. აქაო-და ჯამაგირს იძლევა, სულს ხომ არ ამოგართმევს ადამიანსაო.

– ბიჭო-და, მაგდენი არ გედო-რა ურემზე!

– ეგა თქვი-და!.. მეც ეგ არ მიკვირს, რა მოეჩვენა იმ ოჯახდაქცეულს! მე კი ასე შემაქცია-და!..

ომარაშვილი გავლენიანი კაცი იყო სოფელში, ითაკილა, „მოჯამაგირე როგორ გამილახა იმ გუშინდელმა ჭყლინტმაო“. წაიყვანა მოჯამაგირე და სოფლის სასამართლოში უჩივლა. თვითონაც, რა თქმა უნდა, წაექომაგა.

– მოწმე გყავსო? – ჰკითხეს მოჯამაგირეს.

– ოთარაანთ გიორგის რა მოწმე უნდა? ღმერთმანი, იტყუება-და!.. – თქვა ვიღაცამ.

– მაგას კი მართალს ამბობს, – თქვა ერთმა მოსამართლემ, – ის ტყუილს არ იტყვის, პატიოსანი ბიჭია.

კვირა დღეს დაიბარეს გიორგი.

– მართლა სცემე? – ჰკითხეს.

– მართლა ვცემე.

– რატომო?

გიორგიმ ყველაფერი უამბო.

– ბიჭო-და, შენ რა დავა გქონდა?

– ის დავა მქონდა, რომ მაგისთანა უნამუსო კაცისაგან ქვეყანაა დაღუპული. კაცი კაცს ვეღარ ენდობა. მაგის გამოისობით კარგ მოჯამაგირესაც ნამუსი აქვს გატეხილი. თვითონ ხომ ეძინა და ეძინა, კამეჩებიც მიება ურემზე. იმათმა საცოდაობამ დამწვა, სხვა არაფერი.

თქვენი მტერი იყოს, მოსამართლეებს დღე დაადგათ. ომარაშვილის გულის მოგებაც უნდოდათ, „ერთ სადილს მაინც გვაჭმევსო“; ოთარაანთ ქვრივისაც ეშინოდათ, „გუბერნატორამდე ივლისო“. თუნდაც ეგეც არ ყოფილიყო, გული გიორგისკენ უწევდათ, თუმცა ცემა კი ცემად ედგათ თვალწინ. არ იცოდნენ, გულს აჰყოლოდნენ, ოთარაანთ ქვრივის შიშს, თუ ომარაშვილის ხათრს.

ომარაშვილმა იხსნა გაჭირვებისგან სასამართლო.

– მე ჩემდა თავად მიპატიებია გიორგისათვის, – თქვა ამან, – და სხვამ თავისი იცის. ყოჩაღ, ბიჭო, მე და ჩემმა ღმერთმა, ყოჩაღ!.

– უპატიებია!.. – წამოიძახა გაჯავრებულმა მოჯამაგირემ, – აი, გამიჯდა გვერდებში!.. ზოგი ამ ჩემს დალურჯებულ გვერდებს ჰკითხე.

– რა ვკითხო, შე ოხერ-ტიალო! მე თუ მკითხავ, ეგ ცოტაც არის შენთვის-და!.. – უპასუხა ომარაშვილმა.

– მე და ჩემმა ღმერთმა, მართალს ამბობს, – თქვეს მოსამართლეებმა და შინ გაუშვეს გამართლებული გიორგი.

– ბიჭო-და, ეს კაცი ან გიჟია, ან ღვთისაგან მოგზავნილი, – ეუბნებოდა გიორგიზედ ერთი იქ დამსწრეთაგანი მეორეს, როცა სასამართლოდან ხალხი დაიშალა და შინისაკენ წავიდა-წამოვიდა. – რომ არ გაგონილა!..

– მე და ჩემმა ღმერთმა, მაგის გულში ან ღვთის მადლი ტრიალებს, ან ერთი რაღაც უბედურებაა მაგის თავზე, – დაჰკრა კვერი მეორემ.

– იმ დღევანდელი არ იყოს: ბეჟანიშვილის მოჯამაგირეს ურმით ფქვილი მოჰქონდა შინ. იმ ოჯახდაქცეულს თავსუბუქად დაედო. კამეჩები თურმე ყელში ხრიალებდნენ, ისე წასჭეროდათ საყელურები. ოთარაანთ გიორგი გზად მოდიოდა თურმე. დაუნახავს ეს ამბავი. ამხტარა ურემზე, საყელურები წაუწევ-წამოუწევია, გაუმართავს რიგზე ურემი, ერთი ლაზათიანი, შენი მოწონებული ჩაუთხლეშია თავში და უთქვამს:

– შე ადრე და მალე დასაბრმავებელო, ვერ ხედავდი, კამეჩები იხრჩობოდნენ, რა პირით მიდიოდი პატრონთანაო.

– ახლა ჩვენში რომ ვიკითხოთ: რა დავა ჰქონდა?

– ეგა თქვი და გაათავე. მეც ეგ არ მიკვირს! აკი ვამბობ, ეგ კაცი ან გიჟია, ან ერთი რამ ღვთის ნიშანია მაგის თავზე-მეთქი.

– დედაც ხომ მაგისთანა გადარეული და უცნაური ჰყავს. მამაც კი – ღვთის წინაშე – ცოტა არ იყოს, მოუსვენარი კაცი იყო. ეგეთები იმანაც იცოდა.

– აი, ამაზეა ნათქვამი: დედა ნახე, მამა ნახე, შვილი ისე გამონახეო. მაგათში ან დიდი ცოდვა ტრიალებს, ან დიდი მადლი. აქ სხვა ნიშანწყალია.

გიორგი რომ შინ მივიდა, ყველაფერი უამბო დედას. ოთარაანთ ქვრივს გაუკვირდა:

– დახე, მაგ ვირთხებსაც ზოგჯერ სწორი სამართალი სცოდნიათო!..

– VII –

დედის დარდი

თავი VII

გიორგი ოცდაერთი წლის ვაჟკაცი იყო და ცოლის შერთვა ფიქრადაც არ მოსდიოდა. ოთარაანთ ქვრივი ამაზე ძალიან ნაღვლობდა და წუხდა.

– რა ვუყო?.. – ფიქრობდა ხოლმე, – ცოლ-ქმრობის საქმე ცაში წყდებაო. ჩანს, ღმერთს ჯერ არ მოუწადინებია. დრო კი უწერს: მაგ ხნის ბიჭებს შვილებიც ჰყავთ. ოჰ, ერთი მაგის შვილი კი გამიგორა კალთაში და თუნდაც მაშინვე გულ-ხელი დამიკრიბონ და ცოცხლად დამმარხონ.

ეს ხომ აწუხებდა და აწუხებდა, ამ მწუხარებას ერთი სხვა დარდიც დაემატა. ოთარაანთ ქვრივი ამ ბოლო დროს ხედავდა, რომ შვილს ხასიათი შეეცვალა, უფრო მოწყენილი გახდა, უფრო გული დაიხურა, უფრო ჩაიკეტა, უფრო დანაღვლიანდა. ხომ არც წინათ იყო მხიარული ხასიათის, მაგრამ ახლა მეტისმეტია, თითქოს რაღაც შეემთხვა და თქმა ეკრძალებაო.

შინ მუშაობიდან კარგა ბინდისას მოვიდოდა და, თუ მთვარიანი ღამე იყო, წამოწვებოდა ეზოში მწვანე ბალახზე, თავქვეშ ორივე ხელს ამოიდებდა და საათობით გაუნძრევლად იწვა ზურგზე. შეჰყურებდა ცას და ღრუბლებს, თითქოს ვარსკვლავებს ითვლიდაო, ან ღრუბლებს თვალს ადევნებდა თავის გასართობადო. რა მოერია, რამ სძლია, რამ დაამწუხრა შვილი – დედას ვერ გაეგო.

– შვილო, შინ შემოდი, ნამუშევარი ხარ, დედამიწამ არ დაგცადოს, – უთხრა ერთხელ დედამ.

– არა მიშავს რა, დედი! ცოტა ხანს კიდევ მამყოფე ასე, დედა-შვილობას.

– ძილის დროა, შვილო! ლამის ალიონი ამოვიდეს...

– ეჰ, დედი!.. ზოგჯერ ძილიც ძილი არ არის...

– რატომ, შვილო? – იკითხა დედამ და შვილისკენ წავიდა. თავს რომ წაადგა, უთხრა:

– გიორგი!.. შვილო!.. არ მეტყვი, ბიჭო, რა შეგემთხვა? დედა ვარ შენი, დედა... დარდი გაქვს რაღაცა და არ მეუბნები.

გიორგი წამოჯდა.

– არა, დედიჯან! ასე მიყვარს მთვარიან ღამეში წოლა.

– ეს ორი წელიწადია, რაც ეგრე დაიჩემე. რატომ ადრე არ იცოდი?

– განა კაცი სულ ერთ ხასიათზეა! მაშინ ისე ვიყავი, ახლა ასე ვარ. დრო იყო ძუძუს ვწოვდი, დრო მოვიდა – გამომცხვარ პურს ვჭამ. ამით რაო?

– ისაო, შვილო, რომ ზოგი ჩემს გულშიაც ჩამოიხედე.

– ჩამიხედნია, დედი, ჩამიხედნია და ვიცი, რომ შიგ მარტო მე გიზივარ...

– მაგას არ გეუბნები... იმ დღევანდელი არ იყოს!..

– რა იმ დღევანდელი?

– აი, საბარავად რომ იყავი ვენახში. მე საჭმელი ჩამოგიტანე. შენ ვაზებში გიპოვე: მხარი დაგებჯინა ბარის ტარზე, ბარის ტარს დაჰყუდებოდი და გაშტერებული დასცქეროდი მიწას ელდანაცემსავით. რა ამბავი იყო? მაშინ არ გკითხე-რა, აქ კი დავიჭდიე, აქ.

ოთარაანთ ქვრივმა გულის-ფიცარზედ დაიდო ხელი.

– წაშალე ნაჭდევი, ტყუილად გარჯილხარ. რა ამბავი იქნებოდა?! დავიღალე და ხელ-ფეხს ქარი ამოვაღებინე, – უთხრა შვილმა.

– შენი ფიქრი საით ქროდა, რომ ვერც კი გამიგე, როგორ მოგივედი, ისე სმენა-დახშული და გონება-გაქცეული იდექი. განა ერთხელ და ორჯერ მინახიხარ: მუშაობ, მუშაობ და უცებ გაირინდები ხოლმე. განა ერთხელ და ორჯერ მინახიხარ: სადილ-ვახშამზე ლუკმა პირში ჩაგიდვია, ყბაც არ მოგიქნევია, გაჩუმებულხარ, თითქოს სადილიდან წაგიღო რამემ, კლდის პირას დაგაყენა და ხელის კვრას გიპირებსო.

– ეგეც დრომ იცის, დედი!

– სხვამ არაფერმა?

– იქნება სხვამაც...

– ჯადომაც იცის, შვილო, ჯადომაც...

გიორგის გულში მოხვდა ეს უკანასკნელი სიტყვა. ეტკინა, ეწყინა. კარგადაც ვერ მიხვდა, – რატომ უხსენა დედამ ჯადო. გუმანმა კი წაიღო, გუმანმა აიყოლია მისი გონება.

– ჯადო რა მოსატანი იყო? – ფიქრობდა გიორგი თავისთავად, – ვაი, თუ...

ვერ დაასრულა სათქმელი. სიტყვა შეეკრა, თითქოს ელდა ეცაო, რომ გულიდან საკეტი აჰგლიჯეს, კარი გაუღეს და შიგ ჩაჰხედეს.

გაიქნია უსიამოვნოდ თავი, წამოდგა ფეხზე, დედას ტკბილად მოჰკიდა მკლავზე ხელი და უთხრა:

– წავიდეთ, ახლა კი ძილის დროა. „შიში ვერ იხსნის სიკვდილსა, ცუდია დაღრეჯილობაო“, შენგან გამიგონია, დედი!

– „სადაც არა სჯობს, გაცლა სჯობს კარგისა მამაცისაგანაო“, მაშ ესეც გაიგონე, ჩემო კარგო! – უთხრა დედამ.

– რა ვქნა, – ფიქრობდა გულში გიორგი, – რატომ ეგრე ახლოს მიმივიდა? ცოდნით მოსდის, თუ შემთხვევით? თვითონ ტრიალებს ახლოს, თუ ჩემს გუმანს მოაქვს იმისი სიტყვა შორიდან ახლოს. გაცლაო!.. თქმა ადვილია!..

იმ ღამეს ოთარაანთ ქვრივს დილამდე ძილი არ მიკარებია. იმ დღის ნალაპარაკევმა ათასნაირი ფიქრის მორევში ატრიალა ნაფოტსავით მისი ჭკუა და გონება.

– პაჭიჭს კი, მგონი, წვერი შემოერღვა, – თქვა თავისთავად ბოლოს, – მგონი, მივაკვლიე: დროც ერჩის და ასაკიც უწერს. რატომღა არ მეუბნება, ვინ არის?

ახლა ამას წუხდა, ამას განიცდიდა დედა.

– არ უჭირს და იმიტომ, – ინუგეშა თავი ოთარაანთ ქვრივმა, – როცა გაუჭირდება, მეტყვის.

მოხუჭა თვალი ქვრივმა. არ დაეძინა. გადაბრუნდა ხან იქით, ხან აქეთ, ძილი არ მიეკარა.

ღამე კი არ ელოდებოდა, თავის გზას ეშურებოდა.

– მართლა კი მივუხვდი?.. მართლა კი მივაკვლიე?.. – ეჭვობდა გიორგის დედა, – იქნება გუმანმა დამაბრიყვა და მატყუებს. რა ვიცი?.. ადამიანის გული თვალთუწვდენი ორმოა. ვინ იცის?.. იქნება მე ერთი მგონია, იქ კი სულ სხვა ამბავია... სხვა რა უნდა იყოს, რა?.. – ეკითხებოდა თავის თავს და გული უკვნესოდა, რომ პასუხი ვერ ეპოვა.

ღამე კი მიდიოდა და მიდიოდა. დიდ-ვახშმობას გადასცილდა. ხმაურობა მიწყდა, მარტო კუთხეში, პურის კიდობანთან, თაგვი აფხაკუნებდა.

„– სხვა რა უნდა იყოს, რა!.. – ამბობდა ოთარაანთ ქვრივი, რომელიც ძილიდან გამოფხიზლდა და შეშინებული იყო. – თუ რამე დამამარცხებს, სწორედ ეს დარდი დამამარცხებს... არ მენდო... ჩემი გიორგი არაფერს მეუბნება... თუ ვინმე შეჰყვარებია, რატომ უნდა მიმალავდეს! რა არის ჩემთან დასამალი!... და თუ სხვა რამ შეემთხვა... ღმერთო, ნუ მაფიქრებინებ ამას...“

მან სამჯერ გადაიწერა პირჯვარი, თითქოს რაღაც მოჩვენება დაინახა და მის მოგერიებას ცდილობდა.

გვიანი მთვარე კი მთის წვერზე შედგა და მეორე მხარეს გადასვლას აპირებდა. აი, გადავიდა კიდეც და ჩავიდა. ღამე დასრულდა. უფრო დაბნელდა, ირგვლივ ყველაფერი უფრო გაჩუმდა, უფრო დადუმდა, თუმცა თაგვი ისევ აგრძელებდა კიდობანთან ფუსფუსს.

„– ამ ორი წლის წინ თოფ-იარაღი აისხა, – ვენაცვალე მის ახალგაზრდობას! მამისეული იარაღი ძალიან უხდებოდა, – წავიდა და სამი დღე შინ აღარ დაბრუნებულა. მე, სულელს, მაშინ ეს აზრად არც კი მომსვლია. ახლა კი მაღონებს და გულს მიკაწრავს... სანადიროდ ვიყავიო, მითხრა. თუ სანადიროდ იყო, ხელცარიელი რატომ მოვიდა? მერე ყვირილიც იყო... თავის დღეში ხელცარიელი არ მინახავს ნადირობიდან დაბრუნებული. იმ გარდაცვლილს არ ჩამოუვარდება. თუ მეტი არა, მამაზე ნაკლები არც ეს არის...“

მას შემდეგ დაიწყო დარდმა. მე კი ეს ასე დამამახსოვრდა!.. მას შემდეგ რაღაც მძიმე ლოდი დააწვა გულზე და ვეღარ აუხსნია... ხომ კაცი... ღმერთო, ნუ მაფიქრებინებ, ღმერთო, ცისა და დედამიწის შემოქმედო! რა ვიცი?.. ამ საცოდავ წუთისოფელში ბევრი უბედურებაა... ღმერთო, მომაშორე, ფუ, ეშმაკს და მის თავსა და ტანსა!..

შეშინებულმა დედამ ეშმაკს შეაფურთხა და კიდევ სამჯერ გადაიწერა პირჯვარი. ფიქრი კი მაინც ერჩოდა, ებრძოდა.

ამოვიდა ალიონიც. ღამემ დღეს კარი დააკაკუნა.

რაკი ასეთმა ფიქრმა ერთხელ გული აუფორიაქა, უძილობისგან დაღლილმა, ფიქრებთან ჭიდილში მოქანცულმა ოთარაანთ ქვრივმა თავი ვეღარ დაუჭირა გულს, ვეღარ დაამშვიდა, ვეღარ დაიმორჩილა.

„– ღმერთო, მიხსენი! – იძახდა ისე, თითქოს ძალა გამოლეოდა და ერთ ცუდ ფიქრს რომ მოიცილებდა, ახლა უფრო უარესს წააწყდებოდა. ფიქრი მოჩვენებად გადაექცა.

ღამე დაემშვიდობა ქვეყანას. ცის ერთი ნაწილი გათენდა. გათენდა. მტრედისფერმა ელფერმა გადაჰკრა ცის გუმბათს. დილამ კარი გაუღო დღეს და გამოახედა.

ოთარაანთ ქვრივიც დაღალა ფიქრმა... თვლემა მოერია, სიფხიზლე ძილად ექცა და ცხადი – სიზმრად. სჩანს, ამ ფიქრების შიში ძილშიც ჩაჰყვა, რადგან მძინარემ რამდენჯერმე წამოიძახა:

– ღმერთო, მიხსენი! ღმერთო, მიხსენი!

თავი VIII

– VIII –

ყველაზე მაგარსაც კი გატეხს...

მზემ მაინც ვერ მოასწრო ამოსვლა. ოთარაანთ ქვრივი უკვე დაბანილი და ჩაცმული იყო, როცა მზემ ძლივს ამოყო თავი მთის წვერიდან და თავისი ერთადერთი, ოქროსავით მოციმციმე თვალით გადმოხედა ქვეყანას. როგორც კი მზის სხივი მთების ნამს შეეხო, მთებმა ორთქლი აუშვეს, თითქოს საკმეველს უკმევდნენ ამ უზარმაზარ ცეცხლის ბურთს.

„რა დამემართა წუხელ? – უკვირდა ოთარაანთ ქვრივს. – რამ წამიღო? რამ დამძლია და გამიტაცა? ჭირს ნუ გაუტყდებიო, მითხრა გარდაცვლილმა ქმარმა. მოდი და ნუ გაუტყდები! დამალული ჭირი ძნელია. პირდაპირ მოსულს კიდევ როგორმე შეეჭიდება კაცი... ვის ვეჭიდო და რას, რაც არ ვიცი. ამან შემიშინდა გული... სიბნელემ თავის ნაბადში გაახვია ჩემი გიორგის ამბავი. თუ სიყვარულია... ღმერთმა ბედი მისცეს და თუ სხვა რამ არის!.. ცოდო... სისხლი... ჩაიქოლე თავი, ოთარაანთ ქვრივო, ჩაიქოლე... გულზე ლოდსავით დააწვება და არასდროს აღარ მოეხსნება. აღარ მოეხსნება... აღარ, აღარ!“

კიდევ აჰყვა წუხანდელ ფიქრებს. სულ ის სამი დღით შვილის წასვლა ახსენდებოდა და აშინებდა.

ფიქრი, როცა ერთხელ ასე თუ ისე დაიწყება, თოვლის გუნდას ჰგავს, რომელიც მთის წვერიდან ეშვება: რაც უფრო დიდ მანძილზე მიგორავს, მით უფრო ძლიერდება, მით უფრო იზრდება, მით უფრო დიდდება. თუ კაცმა არ შეაჩერა, ზვავად იქცევა და ყველაფერს თან გაიტანს. ოთარაანთ ქვრივსაც ასე მოუვიდა. ფიქრი დაუგუნდავდა, შვილის სიყვარულმა ხელი ჰკრა და დააგორა იმ მაღალი მთიდან, სადაც მხოლოდ ჭეშმარიტი დედა-შვილური სიყვარული ბინადრობს. რა გაუძლებდა!

ყოველგვარი სიყვარული – დედა-შვილურია თუ სხვა – მაინც ფრთხილია და მშიშარა: ჭირი უფრო ელანდება, ვიდრე სიხარული, როცა საყვარელი ადამიანის ტკივილი გამოცანაა, დამალულია, მიუგნებელია.

დედას შვილი ისევ ლოგინში მწოლიარე ეგონა, როცა – „აქაოდა შვილი არ გამოვაღვიძოო“ – ბნელი სახლიდან ფეხაკრეფით გარეთ გამოვიდა ცოცხით ხელში დერეფნის დასაგველად და დასაწმენდად. გაუკვირდა, რომ თვალი შეასწრო გიორგის, რომელიც კაკლის ქვეშ, ჩრდილში იწვა.

გიორგის თავისებურად ამოედო თავქვეშ ორივე ხელი, პირაღმა იწვა ფეხებგაშლილი და კაკლის მაღალ ტოტებს შესცქეროდა. ბამბასავით თეთრი და ფაფუკი ღრუბელი ნაჭერ-ნაჭერ აქა-იქ მიდი-მოდიოდა წყნარად და აუჩქარებლად გადაწმენდილ ცაზე, თითქოს მეგობრებს ეძებდნენ ხელი-ხელ გადასაბმელად. ცისფერი, მკრთალი დილის ცა საუცხოოდ გადაეშალა თავისი კალთები ამ მსუბუქად მცურავი პატარა სტუმრებისთვის, თითქოს დედა იწვევს ახლად გაღვიძებულ ბავშვებს კალთაში გასაგორებლად. სხვა დროს ამისთანა ცა, ამისთანა დილა ოთარაანთ ქვრივსაც კი გაუხსნიდა მჭახე შუბლს. ახლა კი დარდი და ნაღველი არ აცლიდა.

– შვილო, ამდგარხარ კიდეც!.. მე კი ისევ ლოგინში მეგულებოდი. ვერც კი დავხედე შენს ლოგინს, არ გავაღვიძო-მეთქი.

– ძილი გამიკრთა, დედი! მე ჩემი ვქენი, ძილმა თავისი, არაფერი გამოვიდა, არ დამეძინა. გამიხარდა, რომ გათენდა და გარეთ გამოვედი.

დედა მივიდა, თავთან დაუჯდა შვილს და შუბლზე ხელი გადაუსვა.

– გიორგი, შენ შენსას მაინც არ იშლი...

– რას მიჩივი, დედი?

– რაღაც ნაღველი გაქვს, შვილო, რაღაც ნაღველი... წუხელ შენმა ჯავრმა არ დამაძინა.

– მართლა, ძილში ლაპარაკობდი, – შორს გადაუგდო სიტყვა გიორგიმ. – სულ ამას იძახდი: „ღმერთო, მიხსენ, ღმერთო, მიხსენო!“

– მე, შვილო?

– ჰო, შენ.

– მე ძილში ლაპარაკი არ ვიცი.

– ეგრე კი იყო!

– მე ცხადშიც მეჯავრება ტყუილუბრალო წუწუნი.

– ღვთის ხვეწნა ტყუილუბრალოა?

– მა რა არის, როცა უდროოა. განა ჩემზე მეტი დარდი არა აქვს ღმერთს?! ვენაცვალე მის მადლს...

– დედი, რას ამბობ?

– იმას, ჩემო კარგო, რომ ღმერთმა ადამიანი გააჩინა, უბრძანა: „წადი, შენს თავს შენვე მოუარეო; შენ იცი და შენმა წუთისოფელმაო; რაც შეგემთხვევა, შენი ბრალი იქნება, მე ნურაფერს დამაბრალებო; მე ხელი დამიბანიაო; აქ ჩემთან რომ ამოხვალ, მაშინ სხვა არისო. ადუღებულ კუპრის ზღვაზე ბეწვის ხიდს გაგიდებ, თუ კარგი ხარ, – გაივლიო; მადლი მხრებში შეგიჯდება და გაგატარებსო; კარგ კაცს არ ჩაუწყდებაო.“

– მადლი მსუბუქია და ცოდვა მძიმე განა, დედი?

გიორგის უხაროდა, რომ დედა ფიქრით შორს წაუვიდა და ცდილობდა უკან აღარ დაბრუნებულიყო, „კიდევ მე არ ჩამაცივდესო“. ის კი არ იცოდა, რომ ცოდვის ხსენებაზე დედას ელდა ეცა. ოთარაანთ ქვრივმა ყურები აცქვიტა, „ცოდვა რად ახსენაო“. ჩვეულმა და ჭირვეულმა ფიქრმა ხელახლა დაჰქროლა და მოუშუშა გული.

– მა რა არის, შვილო!.. – უპასუხა გულშეხუთულმა დედამ. – ეს წუთისოფელი ცოდვისა და მადლის ჭიდილია, სხვა არაფერი. ზოგი ცოდვას იკიდებს ზურგზე და ტყვიასავით მძიმეა, ზოგი მადლს და ბუმბულსავით მსუბუქია. შენთან ცოდვას რა ხელი აქვს!.. – უთხრა დედამ და ჩაუკვირდა შვილს, „აბა რას იტყვისო“. დამნაშავე სასიკვდილო განაჩენს ისე გულის ფანცქალით არ მოელოდება, როგორც ამჟამად დედა შვილისგან პასუხს ელოდა.

– უცოდველი ვინ არის? ისეთისგან კი ღმერთმა მიხსნა, – უპასუხა შვილმა.

დედას გულზე მოეშვა.

– მა რას ჩაკეტილხარ და დახურულხარ შენს გულში? შვილო, დედა ვარ და არა უცხო. შენი ჯავრი გულში ჩამიჯდა ჭიასავით და ჭიასავით მფქვავს და მჭამს. შემიბრალე და მაცოცხლე!

გიორგი მაშინვე წამოჯდა, თითქოს ცეცხლი შეუკეთესო. ეს პირველი შემთხვევა იყო, როცა მისმა გულგაუტეხელმა დედამ თავი შეაბრალა. ამას ოთარაანთ ქვრივი ყოველთვის თაკილობდა. ახლა კი გულმა სძლია ხასიათის გაუტეხლობას. დედა-შვილური სიყვარული ყველაზე ძლიერია.

შვილმა შეხედა დედას. ოთარაანთ ქვრივს ცრემლი მოსდგომოდა თვალებში... ოთარაანთ ქვრივი ტიროდა! ამის მეტად დედის თვალზე შვილს ცრემლი არ ენახა – ან იქნებ ენახა და არ ახსოვდა; გიორგის ეუცხოვა, გაუკვირდა. რკინის გადნობას ხელში ჭერისაგან დაიჯერებდა და დედის თვალში კი ცრემლს არა, სხვას რომ ეთქვა.

შეწუხდა გიორგი. ჩაუფიქრდა თავის თავს – „დროა თქმისა თუ არაო“.

– დედი, – წამოიძახა ბოლოს შვილმა, – გეტყვი და ნუ შემრისხავ: შენი უნებური საქმე მინდა. რიდი მქონდა და ვერ გეუბნებოდი, სურვილი კი ვერ მოვიკალი, აი, რამდენი ხანია ვეჭიდები...

– რა არის, შვილო, მაგისთანა? – უპასუხა დედამ და სწრაფად უკუიქცა თვალთაგან ცრემლი. ოთარაანთ ქვრივი მაშინვე შეიცვალა და ისევ საქმიან ქალად იქცა, რადგან საუბარი საქმეზე მიდგა.

– მოჯამაგირედ მინდა დავდგე. გული შინ აღარ მიდგება.

– ეგ რა თქვი, შვილო? მამაშენის შვილი და ბოგანა-მოჯამაგირობა? საიდან სადაო? ხომ საფლავში გადატრიალდა მამაშენი სირცხვილისაგან...

– ამას ვშიშობდი, დედიჯან, რომ გაწყენდი... მეც შემიბრალე, ადამიანი ვარ.

– მერე რა შეგემთხვა სამაგისო?

შვილმა თავი ჩაღუნა და პასუხი არ გასცა. დედას ელვასავით გაურბინა რაღაც ფიქრმა.

– მერე ვისთან აპირებ დგომას? – ჰკითხა ხელახლა დედამ.

– ერთადერთი სახლია. ან იქ, ან არსად.

– ვისი სახლია ისეთი? გლეხისა თუ თავადისა?

– თავადისა.

– აქ, ჩვენში?

– ჩვენში. არჩილს უნდა დავუდგე.

ოთარაანთ ქვრივმა ახლა კი თითზე იკბინა. თითქოს რაღაც ენიშნა, რაღაცას მიაგნო. შვილს გადაწყვეტილი არაფერი უთხრა. აღარც შვილი გამოეკიდა, თითქოს დიდმა საფიქრალმა ამისთვის აღარ მოაცალა.

თავი IX

– IX –

უცნაური კვანძი

არჩილი ახლად გადმოსული იყო რუსეთიდან. სწავლა იქ დაამთავრა. ვეღარც დედას მოუსწრო, ვეღარც მამას, ორივე გარდაცვლილიყო. მარტო ერთი გასათხოვარი და ჰყავდა და და-ძმა ერთად ცხოვრობდნენ. კარგი სახლ-კარი და მამულები დარჩათ მამისგან და იმავე სოფელში ჰქონდათ ბინა, სადაც ოთარაანთ ქვრივი ცხოვრობდა.

სოფელი ძალიან მადლიერი იყო ამ და-ძმის. „კარგი ხალხიაო“, ყველა ამას იძახდა, ვისაც კი ჰკითხავდით. ოთარაანთ ქვრივსაც ზოგიერთი კარგი ახსოვდა ამ და-ძმისგან. თვითონ არჩილს და მის დასაც ბევრი რამ ჰქონდათ გაგებული ოთარაანთ ქვრივზე და ბევრს იცინოდნენ მოწონების სიცილით, როცა კი ამ ქალის უცნაური ქცევის და საუბრის ამბავს გაიგონებდნენ.

„პატივსაცემი ქალია ეს ოთარაანთ ქვრივი“, – ხშირად უთქვამთ დასაც და ძმასაც და ერთი შემთხვევაც არ ჰქონიათ, რომ სიყვარულით და თავაზიანობით არ მოეკითხათ, როცა კი ოთარაანთ ქვრივს შეხვედრიან.

არ ვიცით, ოთარაანთ ქვრივს სასიამოვნოდ ჰქონდა ეს თავაზიანი მოკითხვა თუ არა. ეს კი ვიცით, რომ როცა ამათზე კარგს ვინმე იტყოდა, ოთარაანთ ქვრივი დაატანდა: „ჭკუა აქვთ და იმიტომო“.

გიორგის ამბებიც არაერთხელ მისვლიათ და-ძმას და არაერთხელ გაჰკვირვებიათ მისი ზნე და ხასიათი. ვერ გამოეცნოთ, – გლეხკაცობაში საიდან და როგორ უნდა ჩამოყალიბებულიყო ასეთი ზნე, ასეთი ხასიათი.

„ბევრი რამ არის, ჩემო ჰორაციო, ამ ქვეყნიერებაში ისეთი საიდუმლო, რომელიც სიზმრადაც არ უნახავთ ჩვენს ფილოსოფოსებსო“, – ეტყოდა ხოლმე არჩილი თავის დას ჰამლეტის სიტყვებს, როცა გიორგიზე ჩამოუვარდებოდათ ლაპარაკი.

გამოუცნობ გამოცანას ამით დაასრულებდნენ ხოლმე.

– გიორგი გიახლათ, – მოახსენა ერთ საღამოს მოსამსახურემ არჩილს. არჩილი მაშინ ტახტზე წამოწოლილი იყო და ყურს უგდებდა დას, რომელიც რაღაც წიგნს ხმამაღლა უკითხავდა.

– ვინ გიორგი? – ჰკითხა არჩილმა.

– ოთარაანთ ქვრივის შვილი.

– მობრძანდეს.

შემოვიდა გიორგი და, ქუდმოხდილი გაჩერდა კართან, თქვა:

– საღამო მშვიდობისა.

– აი, გაგიმარჯოს, ჩემო გიორგი! – უთხრა მხიარულად არჩილმა. – რას შვრები? როგორ ხარ? როგორ არის შენი პატიოსანი დედა?

– რა გვიჭირს? ღვთის მადლით კარგად ვართ.

– ამბავი, სიახლე... რისთვის გარჯილხარ?

– ნუ მიკვირს კი და თქვენთან ყოფნა მინდა.

– მოდი და ნუ გაოცდები. რისთვის? როგორ?

– როგორც გნებავთ: გინდათ მოჯამაგირედ გემსახურებით, გნებავთ უფასოდ გემსახურებით. ჩემთვის არაფერი მნიშვნელობა აქვს.

– რას ამბობ, კაცო! – ჰკითხა მართლა გაოცებულმა არჩილმა. – შენი ოჯახის პატრონი და მოჯამაგირედ დგომა, – ვის გაუგონია. ან შენ ვერ გაგიგია, რა გინდა, ან მე არ მესმის, რას ამბობ.

– მე კარგად ვიცი, რასაც ვამბობ, თქვენ ოღონდ ეგ წყალობა მიყავით. გული აღარ მიდგება შინ, ლამის მარტოობამ დამლიოს.

– მერე დედაშენი? – იკითხა არჩილის დამ და თავისი მარილიანი თვალები მიაშუქა გიორგის.

– დედაჩემი... დედაჩემს სწყინს, ქალბატონო, მაგრამ ვეღარ გამიტეხია.

– აბა, ჩემო გიორგი, ჩვენ დედაშენს ვერ ვაწყენინებთ. მისი დიდი თავაზა და ხათრი გვაქვს, – უთხრა არჩილმა.

– თქვენ ეს მიბრძანეთ, მამყოფებთ თქვენთან, თუ არა და დედაჩემისა მე ვიცი, არ ამიხირდება... დედისერთა ვარ...

– მამყოფებთო!.. ორივე ხელით, სიხარულით. შენისთანას სად ვიშოვი. განა არ გიცნობ... ეს დედაშენი მაღონებს.

– მადლობელი ვარ. მაშ მშვიდობით ბრძანდებოდეთ. ამ დღეებში გიახლებით.

– ჯამაგირი?

– გინდა იყოს, გინდა არა, მოგახსენეთ, დიდი მნიშვნელობა არ აქვს.

– ეგ არ იქნება. მაგის თანახმა არა ვარ. თქვი, – რა მოგცე?

– რაც შენი ნებაა.

– ეგ არ იქნება-მეთქი, თქვი.

– რაცა ვღირდე, ის მომეცი.

– ჩემს ნამუსზე აგდებ რაღა?

– რა ცუდი თამასუქი ეგ არის!

– ჩემი ნამუსი რომ შენს კარგ კაცობას არ გასწვდეს?!

– არა უშავს!.. რაც დამაკლოთ, ალალი იყოს თქვენზე, გულს არ დამაკლდება. მშვიდობით ბრძანდებოდეთ.

ორივეს დაუკრა გიორგიმ თავი და მაშინვე გავიდა.

დამ და ძმამ ერთმანეთს შეხედეს.

– ეს რა ამბავია? – ჰკითხა დას არჩილმა.

– არ ვიცი, შენ ნუ მოუკვდე ჩემს თავს! მიკვირს და მეუცხოება.

– უთუოდ ფული რამ დასჭირებიათ.

– რომ არ ითხოვს!

– ეგეც კი. ჩვენ კი ბედი გვეწია, რომ ასეთი კაცი ვიშოვეთ, და ოთარაანთ ქვრივს როგორღა გადავურჩებით, არ ვიცი.

– მისი უნებურად ნუ ვიზამთ მაგას: პატივსაცემი ქალია, ნუ ვაწყენინებთ.

– შენც არ მომიკვდე, დედის უნებურად მე გიორგი სახლშიც არ შემოვუშვა, თუმცა კი ძვირფასი კაცია ჩვენთვის.

დამ და ძმამ ცალ-ცალკეც ბევრი იფიქრეს, მაგრამ ამ უცნაურ კვანძს წვერიც ვერ უპოვეს გასახსნელად.

თავი X

– X –

მხილებაა, თუ კადნიერება?

ამის შემდეგ ორი დღეც არ გასულა, რომ ოთარაანთ ქვრივი არჩილის ოჯახში მივიდა.

„ოჰ, ნათლიდედა, ნათლიდედა! მობრძანდით,“ – დაუძახა არჩილმა შორიდანვე, როგორც კი ოთარაანთ ქვრივი დაინახა. და-ძმა ეზოში, დიდ ხის ქვეშ ისხდნენ და დილის ჩაის სვამდნენ.

„დილა მშვიდობისა,“ – მიესალმა ოთარაანთ ქვრივი, როცა ახლოს მივიდა.

არჩილი წამოხტა, ოთარაანთ ქვრივს თავისი სკამი მიართვა და დასაჯდომად მიიწვია.

„დაბრძანდით, დაბრძანდით. კესო, ნათლიდედას ჩაი მიართვი,“ – უთხრა არჩილმა თავის დას.

„ჩაი რა ჩემი საქმეა, თქვენ სვით, მე უამისოდაც გავძლებ. ქალო, როგორ ხარ? ხომ მშვიდობით ხართ?“ – მოიკითხა ქალი ოთარაანთ ქვრივმა და სკამზე ჩამოჯდა.

„ვართ შენი ლოცვითა და კურთხე...“

„მე ჩემთვისაც არ ვლოცულობ, ღმერთი არ შევაწუხო-მეთქი, და თქვენთვის სად ვილოცებდი,“ – უთხრა მკვახედ ოთარაანთ ქვრივმა და სიტყვა გააწყვეტინა.

„ჰა, შენებურად ნუ დაიწყებ ლაპარაკს,“ – უთხრა ღიმილით ქალმა და, თითქოს ახლო მეგობარი იყოსო, თავაზიანად ხელი დაჰკრა კალთაზე, თავისი სკამიდან ლამაზად გადაწვდილმა.

ოთარაანთ ქვრივი შეიშმუშნა. როგორღაც უხერხულად მოეჩვენა, ეუცხოვა ასეთი ტოლ-ამხანაგური ქცევა ახალგაზრდა ქალისგან: „მე ვინ ვარ და ეს გუშინდელი ბავშვი ვინ არისო,“ – იფიქრა. მიხვდა კი, რომ კესო აფრთხილებდა და ისე, რომ საწყენად არ დარჩენოდა.

„ენამ გულის სათქმელი უნდა თქვას, ზედმეტი თავაზიანობა რა საჭიროა,“ – უთხრა ქალს ოთარაანთ ქვრივმა ცოტა არ იყოს გაბრაზებულმა.

„ეგ რატომ თქვი?“

„იმიტომ, რომ შენ ჩემს სიტყვა-პასუხს შეუშინდი და ჩემი გაფრთხილება გინდა. მორიდებულს პირდაპირი სჯობია.“

„მკვახედ იცი ლაპარაკი, მაგრამ კარგი ქალი კი ხარ.“

„შენც რომ ჩემი დღეები გამოგევლო, ჩემს ტაფაში დამწვარიყავი, შენც ასე ილაპარაკებდი. ან სხვაგვარად ლაპარაკი რა საჭიროა? ადამიანს ვარამი და ჭირი ალაპარაკებს. ქვეყანაზე რომ ჭირი არ იყოს, ადამიანი ენასაც არ ამოიდგამდა: მეტი ტვირთია. ლხინს რა ლაპარაკი უნდა? ძაღლს რომ უხარია, კუდის ქნევითაც იტყვის ხოლმე.“

„ე... ე... ე! თქვენ მე ვიცი, ცოტა ხანში ქვასაც ჩამოურევთ,“ – ჩაერია არჩილი, – „ნათლიდედა საქმის ქალია, რა უნდა ელაპარაკო? არა, ნათლიდედა?“

„რატომ? ზოგან თქმაც კარგია.“

„შენ ხომ ამისთვის არ მოხვიდოდი ჩვენთან; საქმე რამ გექნება,“ – უთხრა ხელახლა არჩილმა.

„მართალია, უსაქმოდ არ მოვსულვარ.“

„ბრძანე: შენი ხმალი და ჩემი კისერი.“

„ჩემს გიორგის თქვენთან მუშაობა უნდა.“

„ვიცით და შენ მოგერიდეთ. შენი დიდი პატივისცემა გვაქვს და პატივს ვერ გაგიტეხთ. შენს ნებართვის გარეშე ეგ საქმე არ მოხდება.“

„ჩემი ნებაც არის. ჩემი შვილი ჯერ მე დამეკითხა. მეწყინა, მაგრამ დაშლა აღარ შეიძლებოდა. მრცხვენია, კარგი ოჯახის შვილია, კარგი მამის შთამომავალია. ვთაკილობ და გვიანღაა წუწუნი: ვერ გავტეხე, ვერ ავუხირდი. დაე, რაც გასაკეთებელია, გაკეთდეს.“

„თუ ასეა, უარს მე ვეტყვი,“ – უთხრა არჩილმა, – „შვილი შენისთანა დედას როგორ არ უნდა ემორჩილებოდეს!..“

„ნუ, ნუ!.. ნუ ეტყვი უარს. მე დედა ვარ და წამავალი. ის შვილია და მომავალი; მე მივდივარ, ის მოდის. მისი დღეები გასავლელი მინდორია, მე კი ჩემი მანძილი გამივლია. მე ბოლოში ვარ, ის თავში. წინ ვერ ავეფარები.“

„მითომ რა გაჭირვებაა, თუ შენი საამური არ არის?“ – იკითხა კესომ.

„გაჭირვება რას ნიშნავს? სურვილია, ბედია... ჯერ დაუდუღარი მაჭარია და ბუყბუყებს. დაუდუღარ მაჭარს სარქველი არ დაეხურება, ჭურჭელს გაჰხეთქს. დაე, თავის ნებაზე იყოს. მე არ ვუშლი, რაკი თვითონ არ იშლის.“

„რაკი ასეა, ისე შეგინახავ შვილს, მტერიც კი შეგშურდება,“ – უთხრა არჩილმა.

„მაგას არ წავეხარბინები. ის თვითონაც კარგად შეინახავს თავის თავს, ისეთი მამის შვილია,“ – უპასუხა ოთარაანთ ქვრივმა, – „ეჰ, კარგი იქნებოდა სხვისთვის არ გაეხადა თავი, მაგრამ რაც არის, არის!..“

„ახლა შენ რომ მარტო დარჩები?“ – იკითხა კესომ.

„მარტო რატომ დავრჩები? ზოგი ჩემს გულშიაც ჩაიხედე, რამდენი საზრუნავი მიზის. ჭირადაც მეყოფა და ლხინადაც.“

„აკი ნათლიდედამ მორიდება არ იცისო? აკი პირდაპირ თქმა უყვარსო? მე აქ არაფერი მესმის,“ – თქვა არჩილმა და შეხედა დას, თითქოს იმას ეკითხებაო.

„მორიდებული რა ვთქვი? ადამიანს სანამ ხელ-ფეხი ერჩის, მარტო არ იქნება, საქმეა მარტოხელას მეგობარი. წუთისოფელი ვის აცლის მარტოობისთვის? მარტო თქვენისთანას... მარტონი თქვენა ხართ.“

„მართალი გინდოდა და ეგეც მართალი,“ – უთხრა კესომ ძმას უწყინარი ღიმილით.

„ნათლიდედა სიტყვას მარტო ხუმრობად ხმარობს,“ – თითქოს გაიხუმრა არჩილმა, მაგრამ ვაი ხუმრობას!..

არჩილი წამოდგა ფეხზე, ტანში გაიმართა, თითქოს რაღაცამ დაუჭიმა ძარღვებიო, – ჩაიწყო ჯიბეში ხელები და დაიწყო წინ და უკან სიარული, მერე მივიდა, წინ დაუდგა კესოს და ჰკითხა რუსულად:

„როგორ გგონია? წინდახედული მხილებაა, თუ წინდაუხედავი თავხედობა?“

„შენ მართალი ხარ,“ – უპასუხა დამ რუსულადვე, – „ერთი ჭკუამ იცის და შესაწყნარებელია, მეორე ურცხვობამ და საწყენია. მე პირველი მგონია.“

არ ვიცით, ძმამ დაიჯერა თუ არა დის სიტყვა, ამას კი ვიტყვით, რომ არჩილი ამის შემდეგ მივიდა ოთარაანთ ქვრივთან მხიარული სახით და გულწრფელად უთხრა:

„ბრძენი ქალი ხარ, ნათლიდედა, ბრძენი!..“

სხვა დროს იქნება ერთი თავისებური მკვახე სიტყვა ეტკიცა ოთარაანთ ქვრივს ამ ქებისთვის, მაგრამ ახლა კი გაუჩუმდა. მერე თვითონაც უკვირდა, ნეტა ენა რამ დამიბაო.

თავი XI

– XI –

ორი თვალი

იმ დღეს, როცა გიორგიმ დააპირა არჩილის ოჯახში წასვლა მოჯამაგირედ დასადგომად, ისეთი მხიარული სახე ჰქონდა, რომ ოთარაანთ ქვრივმა სიამოვნებით თქვა:

„ძლივს შუბლგახსნილი არ ვნახე!“

სიამოვნებით კი თქვა?..

ამაზე შეიძლება ითქვას, რომ კი და არაც. ეს რაღაც „მზიან-ჩრდილიანი“ სიამოვნება იყო. მზიანი იმიტომ – რომ უხაროდა შვილის სიხარული, ჩრდილიანი იმიტომ – რომ ეწუხებოდა დედური წუხილი, სტკიოდა დედური გული, – „რატომ უხარია ჩემგან წასვლა და სხვასთან ყოფნაო!“ მზე და ჩრდილი, ნათელი და ბნელი, ტკივილი და ამება ერთმანეთში აირია და ჩაეწნა.

დედამ შვილს ჩაულაგა ერთი ხელი უკეთესი ქვეშაგები, საცვალი ტანსაცმელი, კარგი ლეკური შალის ჩოხა-შარვალი, ყანაოზის ახალუხი, ორი წყვილი თავისი ხელით მოქსოვილი ჭრელი წინდა, ახლად ნაყიდი ყაითნებით მორთული საცვეთები, ბაზარში განგებ შეკერილი და ყაითნებითვე დახლართული ქვემოური ქალამნები. ყველაფერი ეს გამოუკრა ჯერ სუზანში, მერე ფარდაგში და შეკრა მაფრაშასავით თოკებით.

„დედი, დედი! ეს რა ამბავია?“ – ჰკითხა გაცინებით შვილმა, როცა ეს სამზადისი დაინახა, – „ცხრა მთას იქით ხომ არ მიშვებ, რომ მაგდენი ბარგი თან მატან.“

„არა, შვილო!.. უამისობა არ იქნება. დაე იცოდნენ, რომ ოჯახის შვილი ხარ და არა მარტოხელა ვინმე, უპატრონო. დაე იცოდნენ, რომ ოჯახიდან გადიხარ და არა უოჯახობიდან.“

„განა არ იციან?“

„გაგონილს თვალით ნანახი სჯობია. დაე, რაც ყურით გაუგიათ, თვალითაც ნახონ.“

„სასაცილოდ ამიგდებს მთელი სოფელი, ასე ბარგაკიდებული რომ მნახონ.“

„თავის დაცინვას კაცი არ მოუკლავს. კაცი რომ სულელების კბილთა ღრჭიალს აჰყვეს, სად წავა?“

„ძალიან ბევრია, დედი, ამდენი ბარგი!.. თითქოს ქალი ვიყო და მათხოვებდე.“

„ქალი რომ იყო, ასე ადვილად ვერ გამიფრინდებოდი ხელიდან.“

„ქალი ხომ უფრო საბოლოო არ არის დედ-მამისთვის. ქალი მოდის იმისთვის, რომ წავიდეს და სხვაგან გაიკეთოს ბუდე.“

„მართალია, მაგრამ ქალი, – სანამ გათხოვდება, – დასაცავი ბავშვია და ფრთას ქვეშ უზის დედას.“

„როგორ? წნილად შემინახავდი თუ?“

„მაგას არ გეუბნები. ქალი ბედს შინ ელოდება, კაცი კი გარეთ ეძებს...“

გიორგი აიმრიზა, ხმა აღარ გასცა. მიტრიალდა და კუთხეში რაღაც ფაცური დაიწყო, ვითომდა ეძებს რასმე.

ოთარაანთ ქვრივმა ეს უცებ გაწყვეტა ლაპარაკისა შეამჩნია და არ შეიმჩნია კი.

„უფრთხის ახლოს მისვლასო,“ – იფიქრა დედამ.

გიორგი ცოტა ხნის შემდეგ ხელახლა მოუტრიალდა დედას, ხელი ჩაჰკიდა შეკრულ ბარგს და ასე, ხელჩაკიდებისგან ერთ მხრივ გადახრილმა უთხრა:

„ნება შენი იყოს, დედი!.. ამ ბარგი-ბარხანით მივდივარ...“

თქვა ეს, მხიარულად შეიგდო მხარზე ბარგი და გასწია.

ოთარაანთ ქვრივმა დიდხანს ადევნა თვალი დერეფნიდან... დიდხანს ადევნა, დიდხანს, სანამ თვალთაგან მიეფარებოდა შვილი, თითქოს ხმაამოუღებლად იხვეწებოდა, – „ერთი მაინც შემომხედოსო.“ მაგრამ გიორგიმ უკან აღარ მოიხედა...

დედას გულმა ტეხა დაუწყო.

„უკან აღარ მოიხედა!..“ – დაიკვნესა დედამ, – „ჩემგან მიდის, თითქოს ძაფიც არ იჭერს; სხვაგან მიდის, თითქოს თოკით ეწევიანო.“

ფეხზე მდგომ ოთარაანთ ქვრივს თავი ძირს ჩამოუვარდა დამბლასავით, თითქოს კისრის ძარღვი გაუწყდა, ვეღარ შეიმაგრა და ნიკაპით გულზე დასაბჯენადღა დაეკიდაო.

„ჩემგან მიდის და პატარა ნაღველიც უკან არ ახედებს... განა აქ არაფერი დარჩა!.. სხვაგან მიდის და სიხარული მარტო წინ აყურებინებს… განა ყველაფერი იქ არის, სულ ყველაფერი!..“ – დაიკვნესა ხელახლა დედის გულმა.

ამის თქმაზე ოთარაანთ ქვრივმა კაბის სახელო წამოიწია და მთელი მკლავი დაჭიმული სახელოთი მოისვა თვალებზე.

თვითონაც არ იცოდა, – რატომ გააკეთა ეს. ეს უნებურად, უცოდნელად მოუვიდა. ხელმა თავისთავად დაასწრო, სანამ გული ცრემლს წამოჰღვრიდა. თითქოს ხელი არ დაეკითხა გულს, – „არ დამაგვიანოს, არ დამიშალოსო.“

ოთარაანთ ქვრივს თვალში ცრემლი არ უჩანდა!.. განა აქვს კი ცრემლი ცეცხლმოკიდებულ გულს?!

ჩამოჯდა ოთარაანთ ქვრივი დერეფნის ზღურბლზე. ჩაჰკიდა კვლავაც თავი და ორივე იდაყვით მუხლების თავზე დაებჯინა.

ოთარაანთ ქვრივი ფიქრმა წაიღო...

„დედა-შვილობაში შენ-ჩემობა რატომ არის?“ – ჰკითხა ოთარაანთ ქვრივმა თავის თავს. – „დედა-შვილობაში ორი თვალი რატომ უნდა იყოს? ნეტა დედას სხვასავით მაინც ორი თვალი არ ჰქონოდა... თუ აქვს, რატომ უჭრის ერთი თავისად, მეორე შვილისად? გული რატომ იხედება გარეთ ორი თვალით, რატომ? – რატომ ერთი თვალი არ ბრმავდება, როცა მეორე იყურება?.. ვინ ვისთვისაო, – რა საკითხავია დედა-შვილობაში?.. ვაი რომ საკითხავი ყოფილა! ამის ჭიდილია თურმე დედა-შვილობაცა!..“

დიდხანს იტრიალა ამ ფიქრების მორევში ოთარაანთ ქვრივის გულმა და გონებამ. მერე თითქოს რაღაც ხიდი გაიდო მორევიდან გამოსასვლელად, წამოდგა ფეხზე და ხმამაღლა თქვა:

„არა, შვილო!.. შენ გაიხარე, შენ!.. მე კი... მე კი... მე ჩემთვის მაყურებელ თვალს დავიბრმავებ და შენთვის მაყურებელითღა ვივლი და ვიცოცხლებ...“

თავი XII

– XII –

უეცარი წკიპურტი

გიორგი მოჯამაგირედ დადგა. პირველსავე დღეს არჩილმა ვენახში წაიყვანა გიორგი. არჩილი ახალ ვენახს აშენებდა და უნდოდა მიწა ჭადრაკის დაფასავით უჯრა-უჯრა დაეყო და ისე მოერიგებინა ვაზი მწკრივად და ლარზე. ორი რიგი კიდეც გაეკეთებინა ასე და ვაზის რქა ჩაეყარა. ძალიან მოსწონდა არჩილს ასე უჯრა-უჯრა ჩარიგებული ვაზი. გიორგის რომ დაანახვა ეს თავისი ახალშენი, თავმოწონებით უთხრა:

„როგორ მოგწონს? ერთი შეხედე გინდა აქედან, გინდა იქიდან, სულ ლარზე და მწკრივზეა ჩარიგებული.“

„ასე ჩარიგება ვაზისა კარგია: მზე და ნიავი თანაბრად დაუვლის ყველგან. ამას წინათ, – სამი-ოთხი წელიწადი იქნება, – გავიგე, რომ კახეთში ასე გაუკეთებია ვენახი ერთ თავადიშვილს. გული არ დამიდგა, სანამ არ წავედი და არ ვნახე. ვნახე და მომეწონა. გასაკეთებლადაც უფრო ადვილია. კარგია ასე.“

„ძლივს ერთი კაცი არ ვნახე ამ სოფელში, რომ მომიწონა გაკეთებული.“

„გაკეთებულს კი ვერც მე მოგიწონებ.“

არჩილი გაბრაზდა და ეწყინა.

„რატომ, ბიჭო?“

„იმიტომ, რომ აქ ფერდობია...“

„ვაი შენ, ჩემო თავო!“ – გააწყვეტინა სიტყვა არჩილმა, – „შენც ბევრი არაფერი გცოდნია, ჩემო გიორგი. ბიჭო-და, საქმე ის არის, რომ ფერდობია და მზის გული ფერდობიცაა.“

„განა მაგას ვიწუნებ? მზის გულ ფერდობს რა სჯობია ვენახისთვის!..“

„მაშ რას ამბობ?“

„აქ ჩვენში ხომ ნამი არ იცის, როგორც კახეთში, და მშრალი მიწაც არის. ჩვენში ვაზს მორწყვა უნდა. რაც გინდ მაგრად იდგეს კაცი, წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა მოახვედროს ვენახს წყალი, თორემ ვაზი ვერ გაიხარებს. თავიდან ხომ კარგა წყალს მოინდომებს და მოინდომებს, სანამ რქა გაძლიერდება.“

„მერე რა გინდა თქვა?“

„მერე ისა, რომ ასე სწორხაზოვნად ვაზი რომ ჩაგიყრია ამ ფერდობის გასწვრივ, როგორღა მოატარებ ვაზებში წყალს. წყალი აღმა ხომ ვერ ივლის?“

„მაშ, შენი აზრით, რიგი აღმა-დაღმით უნდა დაგვეჭირა დაღმართისკენ, რომ ზემოდან ქვევით ედინა წყალს!“

„წყალი მაშინ, რა თქმა უნდა, კარგად ივლიდა, მაგრამ არც ეგ ივარგებდა. წყალი არხის, თუ ნიაღვრის, მაღლიდან დაქანებული, ზემოდან სულ ქვევით ჩაიტანდა მიწას, ჩაჰრეცხდა ვენახს, ზედაპირის ვაზს სულ ძირს გამოუხრამავდა.“

„მაშ როგორ უნდა ყოფილიყო?“

„ასევე, მაგრამ რიგი სწორზე კი არ უნდა წაგეღო, ცოტა დახრილად უნდა დაგეჭირა, რომ წყალს საკმარისი დაღმართი ჰქონოდა და მიწაც ზევიდან ქვევით არ ეზიდნა. აგერ არხიც ხომ მარტო გასწვრივ ემხრობა ამ ახალშენს! აქედან ცოტა დახრილად თუ არ წავიდა დაღმართისკენ, სხვა გზით წყალს ვენახი არ მიიღებს. ახლა კი წყალს აღმართი აქვს. როგორ უნდა იდინოს? აბა გაიხედე!..“

არჩილმა გაიხედა-გამოიხედა, ხან აქედან გაუსწორა თვალი, ხან იქიდან, ხან აქედან მიუდგა, ხან იქიდან და ისეთი ვერაფერი იპოვა, რომ ხელი ჩაეკიდა და გიორგი გაემტყუნებინა.

„ბატონო-და, მაგას რა დიდი ამბავი უნდა,“ – უთხრა გიორგიმ, რაკი შეამჩნია, რომ არჩილი ყოყმანობდა. – „აი, თუნდაც ახლავე მოვუგდებ წყალს და მაშინაც არ გამოჩნდება!“

„საჭირო არ არის. შენ მართალი ხარ, ჩემო გიორგი! კიდევ კარგია, – ახლა დროზე შემომესწარი, ჯერ სანამ მარტო ორი რიგი ჩამიყრია და გასწორება ადვილია, თორემ, შენი მტერი!.. აქაურ გლეხობას სასაცილოდ არ ვეყოფოდი, თუნდაც ხარჯსაც აღარ შევშინებოდი.“

არჩილი სახლში დაბრუნდა და ყველაფერი თავის დას მოუყვა. და ბევრი იცინოდა, რადგან არჩილს ასეთი მოულოდნელი გაკვეთილი მიუღია.

„ეგ რა მოგივიდა?!“ – ჰკითხა კესომ და გულიანად გაიცინა. გაიცინა, მაგრამ დაცინებით გამოწვეული წყენა და-ძმური სიყვარულის ტონმა გააქრო: „ეგ რა მოგივიდა?“

„ის, ჩემო კარგო, რაც ყოველთვის ემართება თავმოწონებულ უცოდინრობას. წიგნებიდან რაღაცას ამოვიკითხავთ და გვგონია, რომ სამყაროს მართვა ჩვენ დავიწყეთ. ქვეყანაზე ბევრი რამ არის წიგნის გარეშეც ნასწავლი და ამათაც ცოდნა სჭირდება. ჩვენ კი აღარც იქით ვიყურებით, აღარც აქეთ, რადგან წიგნი გვიჭირავს ხელში. თითქოს ჭკუა, თუ წიგნში არ არის, სხვაგან არსად მოიძებნება.

„შენა და წიგნების ასე დამცირება?“

„მე წიგნებს კი არ ვამცირებ, ჩემს თავს ვამცირებ: არც უწიგნობა ვარგა და არც მხოლოდ წიგნებიდან გამოხედვა. უწიგნოდ თვალთახედვის არე მოკლეა და მხოლოდ წიგნითაც საკმარისად გრძელი არ არის. ჩვენთვის მიუღებელია, რომ ჭკუა უწიგნო, უბრალო ადამიანშიც ვივარაუდოთ. ჩვენ ვთაკილობთ და არ გვჯერა, რომ ყველა გონიერი კაცი თავისთავად წიგნია. ყველა გონიერი კაცი, თუნდაც უწიგნო, ზოგჯერ მწიგნობრისთვისაც კი ოსტატია. ეს უსაფუძვლო თაკილი...“

„უსაფუძვლო სიბრძნემ იცის,“ – დაამატა კესომ და ღიმილით ჩამოართვა სიტყვა.

„და უვიცობის ცუდმედიდობამ!“ – დაუმატა არჩილმა.

თავი XIII

XIII

„ახალი ცოცხი კარგად გვის!“

არჩილმა ეს სიტყვები ძლივს დაამთავრა, რომ ოთახში ყვირილი და ხმაური შემოესმათ. არჩილი მაშინვე გარეთ გავარდა და აივნიდან დაუძახა მოსამსახურეებს, რომლებიც თავლადან გამოცვივდნენ:

– ეს რა ყვირილ-ღრიალია?

– რა მოგახსენოთ? თავლადან მოდის, – უპასუხა ვიღაცამ.

– ერთი შემატყობინეთ, რა ამბავია?

სანამ ვინმე წავიდოდა, თავლადან უკვე გამოჰრბოდა მეჯინიბე, ვიღაცას მხარ-უკუღმა მუშტს უღერებდა, იმუქრებოდა და ლანძღავდა.

– ბატონო, ეს რა ღვთის რისხვაა? – დაუძახა ქვევიდან მეჯინიბემ არჩილს, რომელიც აივანზე იდგა. – ეს ვიღაც ოხერი, უვარგისი კაცი მოთრეულა, ცემით თავ-პირი აღარ შემარჩინა.

– ვინ ოხერი, უვარგისი კაცი?

– აი, ეს ახალი მოჯამაგირე.

– გიორგი?

– ეშმაკმა იცის, ვინ არის, გიორგია თუ ვიღაცა.

– მერე რა მოხდა?

– რაღა რა მოხდა?!.. თქვენ რომ ვენახიდან მობრძანდით, თქვენს ცხენს უნაგირი მოვხსენი და დავაბი. ისიც ხომ თქვენ ფეხდაფეხ მოგყვებოდათ. შემოვიდა თავლაში, ჩხუბი დამიწყო, გამლანძღა, მეც ვლანძღე და მერე ქვეშ ამომიდო და ისე მცემა, რომ ნეკნები ჩემი აღარ არის.

– აბა, ერთი გიორგი დამიძახეთ, – უბრძანა არჩილმა.

ერთი მოსამსახურე გაიქცა დასაძახებლად. ამ დროს კესოც გამოვიდა აივანზე, გვერდით მოუდგა ძმას და ჰკითხა:

– რა ამბავია?

– რაღაც ჩხუბი მოსვლიათ.

– ვისა და ვის?

– გიორგისა და მეჯინიბეს.

– რაზე?

– ზუსტად არც მე ვიცი. აი, გიორგი მოვა და გავიგებთ.

მოვიდა გიორგიც. იღლიაში ახალუხი ჩამოხეოდა და ცდილობდა დაემალა. გოგო-ბიჭებმა, ვინც კი ამ დროს სახლში იყო, ყველამ აივანთან, ეზოში მოიყარა თავი.

– ჩხუბი მოგივიდა? – ჰკითხა არჩილმა გიორგის.

– არა. ამასთან საჩხუბარი რა მქონდა?

– მაშ რას გიჩივის, მცემაო.

– ცემით კი ვცემე.

– ეგ ხომ ჩხუბზე უარესია. რატომ სცემე?

– შენი ცხენი ისე ოფლიანი დაება. თავლაში რომ შევედი, თვითონ პირაღმა გაშოტილიყო ტახტზე და ყალიონს ეწეოდა. მე ვუთხარი: – ცოდო არ არის, ოფლიანი ცხენი დაგიბამს, ცოტა ხანს მაინც ატარებდი, ზურგზე წყალს მაინც გადაავლებდი-მეთქი. ხომ გაფუჭდა ცხენი: ან ზურგმა ჰავა აართვა, ან ფეხში დაიხუთა-მეთქი.

არამკითხე მოამბეო, მიტყიპე და მიაგდეო, მითხრა მშვიდად და ყალიონიდან ძლიერად გამოაბოლა. – ვერც მიმტყიპავ და ვერც მიმაგდებ-მეთქი. წავედი ცხენის ასაშვებად, მე მინდოდა პატარა მეტარებინა და წყალი გადამევლო ოფლიან ზურგზე. – წადიო, ვიღაცა მოთრეულხარო, – დამიძახა და დედა შემაგინა. ამაზე გული მომივიდა და ვცემე. მამაჩემსაც არ შევარჩენდი დედაჩემის ცუდად ხსენებას.

– ეგრე კი იყო? – ჰკითხა კესომ გიორგის და გადმოხედა.

– ტყუილი რა საკადრისია!..

– ეგრე იყო, ეგრე! – დაიძახა პატარა ბიჭმა, მეხბორემ, რომელიც მაშინ თავლაში იყო, – ზუსტად ეგრე იყო, მე იქ ვიყავი.

– კესო, ერთი დავთარში ნახე, რა ერგება, და გამოუტანე.

კესო გამოუკითხავადაც მიხვდა, ვისზე უთხრა ძმამ. შებრუნდა ოთახში, ცოტა ხნის შემდეგ გამოვიდა და უთხრა:

– ოცდახუთი მანეთიღა ერგება. აი, ფულიც.

არჩილმა ჩამოართვა ფული, აივნიდან გადუგდო მეჯინიბეს და ჩასძახა:

– აი, ძმობილო, ესღა გერგება. ალალი იყოს შენზე და მე ჩემს სახლში კი ვეღარ დაგაყენებ...

– მე მცემეს და მევე მიწყრებით?!

– ამის შემდეგ ჭკუა იცოდე: შენ რომ ცუდკაცობდე, კარგ-კაცობაზე სხვას მაინც ნუ გალანძღავ.

არჩილი და კესო შებრუნდნენ ოთახში. გოგო-ბიჭები წავიდ-წამოვიდნენ.

– „მითამ ახალი ცოცხია და კარგად გვისო!“ – ამბობდნენ დაცინვით ზოგიერთები ახალ მოჯამაგირეზე.

– „დაძველდები და შენც მოატან ქვიშასაო“, – იძახოდნენ მეორენი.

– „ეგ სხვა დედის შვილია!.. მაგას ოთარაანთ ქვრივის შვილს ეძახიანო!“ – ამბობდა ამათში მარტო ერთადერთი კაცი, ისიც ხმაამოუღებლად, თავის გულში ამბობდა.

ეს იყო მეწისქვილე არჩილის კარის წისქვილისა, – კაცი ძველი, გულჩახვეული, გულჩაკეტილი, ჩუმი და ამიტომ ყველასაგან დაბრიყვებული. ვინ იცის, საიდან სად იყო გადმოგდებული და აქ წისქვილში როდის შემოხიზნული? აქ მეწისქვილედ დაბერებულიყო უცოლოდ, უშვილოდ, უთვისტომოდ. არავინ იცოდა, ვინ არის და საიდან არის... ამისი ვარსკვლავი მარტო ამოსულიყო სადღაც და როდესღაც და ახლა მარტოდ ჩადიოდა დინჯად და მშვიდობიანად, ტკბილად და უწყინარად.

XIV

თავი XIV

განა თვითონ კი იცოდა

– როგორ მოგეწონა ეს ამბავი? – ჰკითხა არჩილმა დას, როცა ოთახში შევიდნენ.

– ახირებული გული ჰქონია, – უპასუხა დამ, თითქოს პირველ ხანს სხვა უკეთესი ვერაფერი მოეგონა.

– ეგ ცოტაა. ნამუსი ჰქონია, ნამუსი!.. ის დიდი ნამუსი, რომელიც სხვისასაც ისე ერჩის, როგორც თავისას.

– ნურც ასე გაადიდებ მაგ უბრალო საქმეს.

– მაგას ნუ იტყვი. რაც კარგია, იქ დიდ-პატარაობა მოსატანი, სახსენებელი არ არის. რაც კარგია – თავისთავად დიდია. ხედავ, უსწავლელი კაცია. მაგისი ნამუსი ჭკუით კი არ არის განვითარებული, გულით არის გამოკვებილი, მარტო გულით. ეს დიდი საქმეა ჩემი აზრით, იმიტომ, რომ მაგისთანა ნამუსი მთელი სხეულის, მთელი აგებულების წყურვილია, როგორც სითბო სიცივეში, როგორც სიგრილე სიცხე-პაპანაქებაში, როგორც პური შიმშილში. სანამ ჭკუა იტყვის, ჭკუა ურჩევს, გულმა იცის, რა ქნას. ეს დიდი საქმეა-მეთქი, დიდი.

– რაო? დედის ცუდად ხსენება იწყინა, სხვა ხომ არაფერი?

– ეგ ბოლოა. შენ სათავე მოუძებნე ამ საქმეს. გულმა არ მოუსვენა, ცხენი რომ მოუვლელი ნახა და მეჯინიბე მშვიდად მწოლარე. საქმე და შემსრულებელი ერთმანეთს გაჰყროდა და ეს მართალმა გულმა უცხოდ მიიღო, არ მოეწონა, ხომ არც ცხენი იყო იმისი, არც მეჯინიბე მისგან დავალებული. რა ერქვა ამას, რა უნდოდა, ჩვენ რომ ვიკითხოთ? ჩვენი ამება? ჩხუბი რომ არ მოსვლოდათ, ეს ამბავი ჩვენამდე ხომ არც კი მოვიდოდა. მეჯინიბის ჯავრი სჭირდა და მიზეზი მოუდო? რა ჯავრი უნდა სჭირებოდა, კაცს პირველად ხედავს. არც ერთი და არც მეორე. უყურადღებოდ მიტოვებული საქმე ნახა, იქ კი უმოქმედო შემსრულებელი და გულმა არ მოუთმინა. რაც გინდა თქვი და, ეს კაცობის დიდი ნიშანია... ზუსტად დიდი ნიშანია.

ახლა მესმის, რაც იყო, იმ დღეს რომ მეწისქვილემ გვიამბო. აი, ბურკიაშვილის კამეჩი რომ დაეჭირა მინდვრიდან მომავალს და კახუაშვილისთვის მიეყენებინა კარზე, „შენს ჯეჯილს აფუჭებდაო“. მე თუმცა ზოგიერთი ამბები ვიცოდი გიორგისა, მაგრამ, – ღმერთო შეგცოდე, – აქ კი გავიფიქრე, უთუოდ ბურკიაშვილის ჯავრი სჭირებია-მეთქი გიორგისა. ახლა ვნანობ, რომ ეს გავიფიქრე და ამ ფიქრით შევუგინე ნამუსი მაგ პატიოსან კაცს.

– ბოდიში მოიხადე, – უთხრა დამ გულითადად და ჭკვიანურად, რადგან ხუმრობა-გაშვებით ჩაუღრმავდა თავისი ძმის ნათქვამს.

– ბოდიშს იმით მოვიხდი, რომ მე მაგას შეგირდად მივებარები, დიახ, შეგირდად. ჩვენ რანი ვართ მაგასთან!.. დაე, გვასწავლოს და გვავარჯიშოს...

არჩილმა წინ და უკან სიარული დაიწყო ოთახში და ფიქრს მიეცა. კესოც ჩაფიქრდა. გიორგი, როგორც ჩემთვის, მკითხველო, ისე მათთვისაც გამოცანა იყო.

– კესო! – შეჩერდა ბოლოს კესოს წინ არჩილი და უთხრა, – იცი რას გეტყვი? აი, სახლის წინ რომ ყვავილების ბაღს აკეთებ, მოდი გიორგისაც დაეკითხე ხოლმე. მე მგონია, ეს ლოთი გარმიანელი მებაღე სულაც დავითხოვოთ და გიორგის ჩავაბაროთ, ურიგო არ იქნება. ჭკვიანი ბიჭია, შენ ოღონდ ანიშნე და, იმედი მაქვს, მიგიხვდება, სად რა და როგორ გააკეთოს. სხვას ხომ დღიური მუშებიც გაუძღვებიან, რადგან გიორგი ხელმძღვანელი იქნება. ცოდოა მაგისთანა ბიჭის ამაზე მოცდენა, მაგრამ ჯერ ეს იყოს და მერე სხვას რამეს მოვუძებნით.

– ძალიან კარგი, – მოუწონა დამ, – ოღონდ ეს არის, რომ ჯერ ყველაფერი მარტო ქაღალდზეა დახაზული და ვაი თუ ვერაფერი გავაგებინო. აბა, ჯერ ერთი ვაჩვენებ, გაიგებს რამეს თუ არა.

მეორე დღეს არჩილი დილაადრიანად თავის ახალშენს ვენახში წავიდა. ცხენს რომ ქუსლი ჰკრა და პირი უბრუნა, უკან მიაძახა გიორგის:

– სამუშაოზე არსად წახვიდე, კესოს შენთან საქმე აქვს.

„კესოს“?!

გიორგის გული გადაუტრიალდა...

კესოც ადრე ამდგარიყო, მაგრამ სანამ მოწესრიგდებოდა, ჩაიცვამდა-დაიხურავდა, კარგა ხანი გავიდა.

ბოლოს კესომ იხმო გიორგი.

გიორგიმ რომ მარტო ნახა თავისი თავი კესოსთან, თითქოს შიშმა აიტანა. ალბათ იმორცხვა და საკვირველიც არ არის: თავის დღეში უცხო ქალთან მარტოდ არ ყოფილა.

კესოს ტახტზე გადაეშალა დახაზული ქაღალდი, სხვადასხვაფერად აჭრელებული. ეს ბაღის მოხაზულობა იყო და რომელიღაც წიგნიდან გადმოეღო თვითონ კესოს და ძმასთან ერთად შეესწორებინა თავისი სურვილისამებრ.

– აბა, აქეთ მოდი, გიორგი. ერთი ეს ნახაზი უნდა გაჩვენო, – უთხრა კესომ გიორგის, რომელიც კარებში გაშეშებულივით იდგა.

გიორგიმ ფეხი წინ ვერ წასდგა.

– „ეს ოხერი, რამ დამიდუნა მუხლებიო“, – იფიქრა.

– რას იბუზები ახლად მოყვანილ პატარძალსავით. ფეხი გადმოდგი, ნუ გეშინია, არ შეგჭამ.

გიორგიმ ორი ნაბიჯი წინ წასდგა და მაინც შორიახლოს დაუდგა კესოსაც და ქაღალდსაც.

– „ე რა ფანცქალმა ამიტანაო!..“ – გაიკვირვა გულში.

– რა დაგემართა, ადამიანო!.. აი, აქ მოდი, ჩემთან ახლოს, – უთხრა ახლა უკვე ცოტა გაჯავრებულმა კესომ.

„ახლოს“!.. – ზოგჯერ მოკლე სიტყვაც გრძელია.

გიორგიმ ფეხი არ გაანძრია. მარტო კისერი გადაიწვდინა და ისე შორიახლოდან ჩაჰხედა ქაღალდს, როგორღაც უხერხულად და გვერდულად.

– კაცო, არ გესმის? მე ახლოს ვარ და ძლივს ვხედავ და შენ მაინც რას დაინახავ, მამლაყინწასავით კისერი წამოგიშვერია. ახლოს მოდი-მეთქი.

გიორგი მაინც ადგილიდან არ დაიძრა.

– „ე რა ფრთხოლამ ამიჩემაო! ჯადო მეწევა უკან, თუ ხატი არ მიშვებს წინ?“ – ეკითხებოდა თავის თავს გაოცებული გიორგი.

კესომ აღარ აცალა, წაავლო ხელი სახელოზე და გამოსწია.

გიორგი წაბარბაცდა. თითქოს მეხმა ახლოს გაუარაო. ალბათ ფეხი წამოჰკრა რამეს...

– რა იყო? – იკითხა კესომ.

– არაფერი. ფეხი ფეხს თუ წამოვკარ, – მიუგო გიორგიმ და გულში გაიფიქრა: „ფეხის ძარღვები დამაჭრეს, თუ რა მომდის ეს ოხერი, უვარგისი რამ!..

– აი, – უთხრა კესომ, როცა გვერდით დაიყენა გიორგი და ჩაახედა ქაღალდში, – დაბალი ღობით შემორტყმული ადგილი ხომ გინახავს ჩვენი სახლის წინ, – ეს ის არის. ახლა, ჩემო გიორგი, ამ ადგილს ამისთანა მიხვეულ-მოხვეული გზები უნდა დაუკეთდეს. ამ გზებს აგურის ფხვნილით წითლად მოვფენთ. გზებსა და გზებს შუა აი ასეთი კვლები უნდა დაიკვალოს, როგორც აქ არის გამოხატული. ამ კვლებში სხვადასხვა ფერადი ყვავილები დაითესება. აი, შუაგულს ხომ ხედავ? აქედან...

– მე ვერაფერს ვხედავ, ვერაფერს!.. შენი ჭირიმე, ახლა თავი დამანებე, სხვა დროს მითხარი, – უთხრა გულამოსკვნილის ხვეწნით გიორგიმ და განზე გაუდგა კესოს. – რაღაც ხათაბალა გადამეკიდა, თვალები ამება, რეტი დამესხა. ვერც ვერაფერს ვხედავ, ვერც ვერაფერი მესმის. ახლა გამიშვი, შენი ღმერთის გულისათვის...

კესომ ნახა, რომ გიორგი მართლა არც თავის ფერზეა, არც თავის გუნებაზე. გაუშვა და თქვა თავისთვის:

– გულის ჭიდილი მოუვიდა, თუ რა ამბავია!

განა თვითონ გიორგიმ კი იცოდა, რა ამბავია!

თავი XV

XV

„კაცია და გუნებაო“

ეს მოხდა მარტის დასაწყისში. გავიდა მარტი, გავიდა ლამაზი აპრილი და უფრო ლამაზი მაისი. დადგა თიბათვეც. კესოს ყვავილების ბაღი, გეგმის მიხედვით გაკეთებული, მოირთო, მოიკაზმა. ისე გალამაზდა წითლად მიხვეულ-მოხვეული გზებით, შიგადაშიგ დაყოფილი მწვანე მდელოებით, ყვავილების ფერადობით, რომ კაცის თვალი ვერ გაძღებოდა. ძლიერი ბუნება და ადამიანის შრომისმოყვარე ხელი თითქოს ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ, – „აბა ვინ ვის აჯობებს ამ ბაღის გალამაზებასა და შემკობაშიო“.

ერთსაც და მეორესაც თითქოს თავი არ დაეზოგათ და რაც მადლი ჰქონოდათ, სულ აქ დაეპნიათ, სულ აქ დაებღერტყნათ.

კესოს მეტისმეტად უხაროდა, რომ ასე კარგად, ასე ლამაზად აუსრულდა თავისი დიდი ხნის სურვილი. სანამ მთის იქიდან მზე ამოანათებდა თავის სხივს და თეთრ თოვლიან მთის წვერს ოქროს წყალს, ოქროს ჯავარს გადაასხამდა, კესო ჩაცმულ-დახურული ბაღში იყო ხოლმე ყოველ დღე და თითქმის საღამომდე, დიდ ბინდამდე არ ახსოვდა, რომ სახლში შესვლაც საჭიროა.

მთელი დღე დაჰგოგავდა ფერად ყვავილებსა და მწვანე მდელოებს შორის და ყოველ ყვავილს, ყოველ ახლად ამოხეთქილ ნერგს, ყოველ ახლად გამოკვანძულ კოკორს შეჰხაროდა, როგორც საყვარელი საყვარელს. თუ არავინ იყო, „გულის სიუხვისაგან“ დაუწყებდა ხოლმე გასაშლელად გაღიმებულ ყვავილს ალერსიან საუბარს, თითქოს მერცხალი თავის ბარტყებს ეჭიკჭიკებაო.

იშვიათად, ძალიან იშვიათად კი შეემთხვევოდა, რომ მის ბაღში სხვა არავინ ყოფილიყო: გიორგი იქ იყო და იქ! რაც უნდა ადრე გამოსულიყო ბაღში, გიორგი ან თოხით ხელში, ან ბარით, ან სასხლავით იქ დახვდებოდა ხოლმე.

გიორგიმ არჩილისა და კესოს სწავლებითა და ჩვენებით გააკეთა და დაჰკვალა ის ბაღი და გიორგისვე ებარა. არ მგონია, თავის ორ თვალს ისე გაჰფრთხილებოდა, როგორც ამ ბაღს უვლიდა და უფრთხილდებოდა. მტვერი რა არის, – მტვერს არ დაადენდა, არ შეარჩენდა ბალახსა და ფოთოლს.

არჩილი და კესო ძლიერ ემადლიერებოდნენ გიორგის და არაერთხელ უთქვამთ ერთმანეთისთვის, რომ „ორი-სამი კაცის საქმეს აკეთებს ეგ ერთი კაციო“.

არც გიორგი ემდუროდა თავის ბედს. პირიქით, უხაროდა კიდეც თავისი ბედი.

– „მე მეტი არაფერი მინდა-რაო“, – ამბობდა ხოლმე თავის გულში, როცა ასეთ რამეებზე ჩაფიქრდებოდა, – „გადამკიდებიან, ჯამაგირზე თქვი რამეო. რა ჯამაგირი მინდა!.. მე ისიც მყოფნის, რომ ყოველ დილას მზეს ვუყურებო“.

რა უნდოდა ამით ეთქვა გიორგის, გამოცნობა ძნელია. ეს კი სათქმელია, რომ როცა ბაღში მუშაობდა და ხასიათზე მოვიდოდა, სულ ერთსა და იმავე სიმღერას ღიღინებდა ხოლმე ხმადაბლა: „ეს სოფელი მიტომ მინდა, შენ გიყურო, ჩემო მზეო“, თითქოს სხვა არაფერი იცოდა, თითქოს სხვა არაფერი ენატრებოდა, არაფერი ეხარბებოდა ამ დედამიწის ზურგზე.

მართლაც თქმულა: „კაცია და გუნებაო“!

თავი XVI

ალბათ!..

გავიდა კიდევ დღეები და თვეები. დადგა ნაყოფიერი შემოდგომა. სოფელში დაიწყეს ქვევრების რეცხვა, საწნახელების გამართვა და გაწმენდა. ქარვისფრად შეფერილი, მსხვილი თეთრი ყურძნის მტევნები და მაყვალივით შავი საფერავის ვაზები პატრონებს მოსავლის ასაღებად ეძახდნენ, თითქოს ეუბნებოდნენ: „მალე მოგვკრიფეთ, თორემ ვდუღდებით და გადმოვდივართო.“ დაიკრიფა ვენახებიც, დაიწურა ყურძენი და დადუღდა მაჭრები. სოფელში მიწყდა ხმამაღალი სიმღერა, რომელსაც საწნახელში ჩამდგარი და ხელჩაკიდებული მუშები მღეროდნენ. მხიარულმა მაჭრობამ თავისი დრო მოიჭამა და მიჩუმდა, თითქოს დაიღალა და მოიქანცაო.

მოვიდა შემოდგომის შუა პერიოდი. სოფლის ორღობეებში დაიწყეს ჭრიჭინი მძიმედ დატვირთულმა თივის ურმებმა. სოფელი ჩქარობდა ვენახებიდან თივის სახლში ზიდვას, რათა ზამთარში საქონელი გამოეკვებათ. ეშინოდათ, თოვლს არ მოესწრო.

არჩილსაც ოთხი თივის ურემი შეება. თივას აზიდვინებდა და სახლის ეზოში, გომურის ახლოს, ბოძებზე შემდგარ მაღალ სათივეზე ადგმევინებდა, რომ საქონლის პირი არ მისწვდომოდა და არ გაეფუჭებინა.

მზე ჯერ მთას არ გადასცილებოდა ჩასასვლელად, იქ, წვერზე იდგა, თითქოს ნანობდა: „რატომ ვჩქარობ და ამ ლამაზ ქვეყანას ასე მალე რატომ ვემშვიდობებიო.“ მშვიდობიანი, გრილ-თბილი, მშრალი, უნესტო, უღრუბლო შემოდგომის საღამო ზარმაც ადამიანსაც კი ფეხზე წამოაყენებდა და გარეთ გამოიხედავდა.

არჩილი და კესოც გამოვიდნენ სახლიდან, ჩავიდნენ სათივესთან, იქ, ერთ უზარმაზარ კუნძზე ჩამოსხდნენ და უყურებდნენ მუშებს, რომლებიც თივას აწყობდნენ.

არჩილს ისედაც ძალიან უყვარდა მუშებში ყოფნა და მათთან საუბარი, ზოგჯერ ხუმრობაც. კესოსთვის არაერთხელ უთქვამს, რომ „მე მათგან ზოგჯერ ჭკუას და ხშირად ენას ვსწავლობო.“

ოთხი ურემი ოთხივე მხრიდან მოადგა სათივეს. სამი დაცლილი იყო და მხოლოდ ერთი ურმიდან აწვდიდნენ თივას. სათივის შუა სარი ორ ადლზეღა ჩანდა და სათივე ვიწროდ ადიოდა ზემოთ, თავის დასაბმელად.

ამ დროს გიორგი თოხით მხარზე მოდიოდა.

„პეტრე, აი პეტრე!“ – დაუძახა შორიდან თივის დამწყობს. „ბაღისკენ გადახრილია სათივის ეს თავი; გვერდულად აგყავს, არ ივარგებს, გაასწორე.“

„გიორგია. საიდან იძახის?“ – იკითხა არჩილმა, რადგან იმ მხრიდან, საიდანაც გიორგი მოდიოდა, არჩილს წინ ურემი ეფარა. ურმის გამო ვერც გიორგი დაინახავდა არჩილსა და კესოს, ვერც ისინი გიორგის.

„საიდან მოდიხარ თოხით მხარზე?“ – ჰკითხა არჩილმა, როცა გიორგი ახლოს მოვიდა და და-ძმას საღამო მშვიდობისა უთხრა.

„წყალი გადმოვარდნილიყო ამ ჩვენს პატარა ბაღში წისქვილის არხიდან და იმის გადასაგდებად ვიყავი.“

„რას იძახოდი?“

„არაფერს. ცოტა თანაბრად ვერ ადის ვიწროდან თივა, ავდრის წყალს დაიგუბებს და გაფუჭდება. ის დავუძახე პეტრეს, გაასწორე-მეთქი.“

„აბა მაჩვენე.“

არჩილი წამოდგა. გიორგი გაუძღვა და მეორე მხრიდან შეახედა.

„მართალი ხარ,“ – უთხრა გიორგის არჩილმა. „პეტრე! გიორგი მართალს ამბობს, თავი ვერ ედგმის კარგად.“

პეტრემ შუა სარზე ჩამობმულ წნელს მოჰკიდა ხელი და ასე ხელმომაგრებულმა გარშემო შემოუარა და ჩახედა-ჩამოხედა სათივეს.

„ღმერთი არ გამწყრომია!“ – დაიძახა პეტრემ. „გასწორება უნდა, მოდი, თუ ღმერთი გწამს, გიორგი. ერთი ამომეშველე, გავასწოროთ, თორემ მე მარტო დღეს მაგას ვეღარ მოვასწრებ და საქმის ხვალისთვის გადადება კი მეზარება.“

„კაცო, ფეხი სად მოვიკიდოთ ორმა კაცმა მაგ ვიწროზე?“ – ასძახა გიორგიმ.

„მაშ ნუ დამზარდები, შენი ღმერთის გულისათვის: მე ჩამოვალ და შენ ამოდი. მე მკლავები მომწყდა, შენ დასვენებული ხარ, მალე გაასწორებ. აბა, თუ ბიჭი ხარ, მადლს იზამ და მარილს მოაყრი.“

„იცი კი თივის დადგმა?“ – ჰკითხა კესომ, რომელიც ამჟამად აქ მოსულიყო. „ამბობენ, მაგას ცოდნა უნდაო.“

„ხელობა რა არის, ქალბატონო,“ – შეჰღიმა გიორგიმ. „განა სად გავიზარდე!..“

„მაშ აბა!“ – უთხრა არჩილმა. „ეს ბურთი და ეს მოედანი.“

პეტრემ წაავლო სარზე გამობმულ წნელს ხელი, ჩამოცურდა და ფეხი ძლივს მოაწვდინა თივის ურმის ჭალებამდე ფეხის მოსაკიდებლად. როგორც იყო, ჩამოვიდა, მივიდა, გიორგის მხარზე ხელი დაჰკრა და ტკბილი გულით უთხრა:

„ჩემს კისერზე იყოს, ჩემო გიორგი! არ დაგეკარგება. სხვა არაფერი იყოს, მამაშენის ხნის კაცი ვარ. ეჰ, შვილო და ძმაო, კაცი რომ დაბერდება, მშვილდი უნდა ძირს დასდოს.“

„რატომო?“ – ჰკითხა გიორგიმ.

„იმიტომ, ჩემო კარგო, რომ მოხუცს თვალიც ატყუებს და ხელიც ღალატობს, ისეთი ძალა აღარა აქვს, რაც ახალგაზრდას. შენს ასაკში ხელს არ მოვიტეხდი, რომ ეს ამბავი მომსვლოდა?“

„ახალგაზრდის უხერხულ მუშაობას მოხუცის ნელი მუშაობა სჯობიაო, გულს ნუ გაიტეხ.“

„ღმერთმა გაცოცხლოს, თქმაც იცი და კეთებაც.“

გიორგიმ ეს უკანასკნელი სიტყვები ვეღარ გაიგონა, მაშინვე ავარდა ურემზე, ორი თითით მოიწვდინა თივაზე სარტყელივით ჩამოკიდებული წნელი და თვალის დახამხამების უმალ სათივეს ზედ თავზე მოექცა. მიშალა-მოშალა, ჩამოყარა ძირს თივა, დაადაბლა სათივე და რაკი ნახა, – „აქედან ახლა სწორედ ავაო,“ – დაიწყო დადგმა. სანამ დიდი ბინდი მოეფინებოდა ქვეყანას, გიორგიმ თავისი საქმე დაასრულა.

„ცეცხლია, სწორედ ცეცხლი, ეს დალოცვილი ბიჭი!“ – ეუბნებოდა არჩილს გულწრფელი პეტრე, როცა ქვემოდან შესცქეროდა გიორგის გამალებულ მუშაობას.

„მართლა კარგი რამ არის,“ – დაეთანხმა არჩილი.

„კარგიო!.. ბადალი არა ჰყავს, ბადალი ამ სოფელში!..“

გიორგიმ რომ დაასრულა, გადმოსძახა პეტრეს:

„აბა, პეტრე, ერთი შენებურად დაუარე გარშემო, კარგად შემოკვერცხლილია თუ არა?“

პეტრემ აუარა-ჩაუარა სათივეს და ასძახა:

„კარგია, კარგი. ჩამოდი, მაგას სხვა არაფერი უნდა.“

გიორგიმ წაავლო ხელი წნელს, ფეხები თივას მიაბჯინა, დასჭიმა წნელი და დაიწყო ჩამოცოცვა სათივიდან. შუამდე მოვიდა თუ არა, უეცრად გაუწყდა წნელი... გიორგი პირაღმა გადმოქცეული, წამოვიდა მაღლიდან და ურმის ჭალს ზედ დაეგო ზურგით. ჭალმა ვერ გაუძლო, გადატყდა, მაგრამ ზურგის ძვალი კი შეუნგრია...

არჩილი, კესო, ხალხი მისცვივდნენ და გიორგი ცოცხალ-მკვდარი ნახეს მიწაზე პირქვე დამხობილი, სისხლი შადრევანივით სცემდა...

არჩილი მაშინვე მუხლებზე დაეცა გიორგის წინ და ცდილობდა ჭრილობა შეეხვია. ზოგი არჩილმა, ზოგი სხვებმა, როგორც იყო, ჭრილობა შეუხვიეს და, ცოტა არ იყოს, სისხლის დენამ იკლო.

ცოცხალ-მკვდარი გიორგი და გულშემოყრილი კესო ცალ-ცალკე შეიტანეს ხელით სახლში.

„აი, ღვთის წყრომა!.. რა შეგცოდე, ღმერთო, რომ მე გამხადე საბაბი!..“ – უნებურად წამოიძახა პეტრემ და ატირდა.

„უბედურება თუ იქნება, იქნება,“ – ანუგეშა ვიღაცამ პეტრე. „ალბათ ეგ ეწერა მის ბედზე!.. შენი რა ბრალია?!.“

თავი XVII

XVII

ზარი

არჩილმა თავის ოთახში აატანინა გიორგი და თავის ლოგინზე დააწვენინა. მაშინვე კაცი გაგზავნა მკურნალის მოსაყვანად ახლომდებარე ქალაქიდან. ორი-სამი კაცი კიდევ სხვადასხვა სოფლებში გაგზავნა, რომ შინაური მკურნალებიც მოეწვიათ, ვინც კი ცნობილი იყო და შინაკაცებმა დაუსახელეს.

იმავე სოფელშიც იყო ერთი სახელგანთქმული მკურნალი – ოფოფაანთ დემეტრე. ისიც დაიბარეს და ნახევარ საათსაც არ გაუვლია, დემეტრე ჩამოვიდა.

გასინჯა დემეტრემ გიორგი. კარგა ხანს სინჯა, კარგა ხანს იქნევდა თავს და ბოლოს უთხრა არჩილს:

„არა, ბატონო!.. მე მაგას ხელს ვერ მოვკიდებ. ეგ ამქვეყნიური აღარ არის. მისი ბედი ეს ყოფილა...“

„ერთი სცადე... თუ ღმერთი გწამს, ხელი დაადე... რაც გინდა მთხოვე და მაგის ცოდვას კი ნუ დაატრიალებ ჩემს სახლში, ჩემს თავზე!..“

ეხვეწებოდა, ევედრებოდა არჩილი, რომელიც იმ უბედური წამიდან აღარ მოშორებია გიორგის: გიორგის ლოგინთან დაჩოქილიყო, მომაკვდავის ცივი ხელი თავის ხელისგულზე დაედო და თვითონაც არ იცოდა, რისთვის უზელავდა ხელით ხელს.

„ტყუილი წვალებაღა იქნება უბედურისა. სჯობს უწვალებლად მიაბაროს სული,“ – მიუგო დემეტრემ. „ამაღამ, – დიდი საქმეა, – თუ გაატანა: შიგნით ყველაფერი ჩამონგრეული აქვს.“

„მერე ცოდო არ არის ასეთი ბიჭი მოკვდეს!..“ – წამოიძახა გულამოსკვნით არჩილმა და თავი ჩაჰკიდა დიდი მწუხარებით.

„ჰაი, ჰაი, რომ ცოდოა!..“ – დაიღმუილა ვიღაცამ ტირილის ხმით.

ყველამ იქით მიიხედა, საიდანაც ეს ხმა მოვიდა და ბნელ კუთხეში არჩილის მეწისქვილე კი დაინახეს. ამ მოხუც კაცს შეეტყო ეს ამბავი, მოვარდნილიყო, შეპარულიყო ოთახში, სადაც გიორგი ესვენა და ბნელ კუთხეში მობუზული ჩუმად ქვითინებდა, თითქოს ეშინოდა, არავინ გამიგოსო...

„არ გებრალები, ჩემო სოსიავ, რომ ასეთი ცოდვა დატრიალდა ჩვენს ოჯახში!..“ – შესჩივლა არჩილმა მეწისქვილეს, რაკი მწუხარების მოზიარე იგულვა, თითქოს ამით მწუხარების გაქარვებას ცდილობდა.

„ოღონდაც, ბატონო, ოღონდაც!..“ – წაიქვითინა ახლა უკვე ხმამაღლა მეწისქვილემ, რაკი გული ვეღარ შეიმაგრა... „ვაი მაგის დედის ბრალი, ვაი!..“

მხოლოდ ახლა, მეწისქვილის ხსენებამ მოაგონა არჩილს ოთარაანთ ქვრივი. ამ ვაი-ვაგლახში აღარავის გახსენებოდა, შვილის ამბავი დედისთვისაც შეეტყობინებინათ.

ოთარაანთ ქვრივმა ჯერ არაფერი იცოდა.

არჩილი მეტად შესწუხდა, არ იცოდა, რა გზით და როგორ გაემჟღავნებინა დედისთვის. ამის ფიქრსა და წუხილში იყო, რომ გიჟივით გაფეთებული შემოვარდა კესო, უკვე მოსულიერებული. კესოს ცოცხალი ფერი არ ედო.

„როგორ არის, არჩილ, როგორ?“ – ჰკითხა აჩქარებით ძმას და მაშინვე გიორგის ლოგინთან მიიჭრა.

„შენი მტერიმც ნუ ყოფილა ასე!..“ – ძლივს-ძლივს წაიდუდუნა ძმამ.

კესომ დაჰხედა გიორგის. გიორგი გვერდზე დაეწვინათ, ისე რომ სახე კესოსკენ ჰქონდა. კესომ ნახა, რომ ეს ძლიერი ახალგაზრდა კაცი ძლივსღა სუნთქავდა... კესოს მტკივნეულად შეეკეცა შუბლი... მიიფარა ორივე ხელი ორივე თვალზე და, თითქოს მოგუბებული ცრემლი უკან უნდა დაებრუნებინაო, რაც ძალი და ღონე ჰქონდა, თვალებს ხელების მოუშორებლად ჭმუჭვნა და სრესა დაუწყო.

„კესო, ნუ შევატყობინებთ დედას?“ – ჰკითხა ძმამ.

„როგორ თუ ნუ? შვილი მოვუკალით და არც კი ვატყობინებთ, – რომ სულთმობრძავს მაინც მოუსწროს, სული დედის კალთაში მაინც დალიოს...“ – მოსთქვამდა ქვითინით კესო.

„მე აღარაფერი მესმის,“ – უთხრა ძმამ. „ამ საცოდაობამ გამაშტერა. აღარც ჭკუა მერჩის, აღარც ხელ-ფეხი!.. დაბნეული ვარ.“

გაგზავნეს დედასთან ბიჭი. მალე მოვიდა ოთარაანთ ქვრივი. თუმცა ფეხაჩქარებით, მაგრამ ისე მშვიდად შევიდა გიორგის ოთახში, თითქოს შეტყობინება არაფრად შეუმჩნევია და აზრად არ მოსდიოდა. მხოლოდ სახე თითქოს უფრო ჩამოსჭკნოდა, წარბებშუა შუბლი ორ-სამ ნაოჭად ჩაჰნაოჭებოდა და ზაფრანისფერი ედო.

მასთან გაგზავნილი ბიჭი კი გოგო-ბიჭებში ლაპარაკობდა, რომ „შეტყობინება ვუთხარი თუ არა, ეს ვეება ქალი კინაღამ თავზე არ წამომექცაო.“

„რა გატირებს, ჩემო კარგო!..“ – უთხრა გზადაგზა გიორგისკენ მიმავალმა დედამ მტირალ კესოს. „განა სატირლადაც გახდა საქმე!..“

ხმა არავინ გასცა რიდისა და მოკრძალების გამო. ზარი დიდი იყო!.. ოთარაანთ ქვრივი მივიდა შვილის ლოგინთან და რა დაჰხედა ცოცხალ-მკვდარ შვილს, ერთი საშინელი შემოიკრა თავში ხელი და იქვე მუხლი მოეჭრა და ჩაიჩოქა.

ხმაგაკმენდილ ოთახში ენა ვეღარავინ დასძრა, ასოც ვეღარავინ შეატოკა.

მხოლოდ ერთადერთი სანთლის ალი თრთოდა ლოგინის თავში, სხვა ყველა სულიერი თითქოს გაქვავდნენ, თითქოს მარილის სვეტებად გადაიქცნენო.

დადუმდა, შეჩერდა ყველა და მხოლოდ დედა-შვილობის საცოდაობა თავისი დიდებული ზარით ღაღადებდა უთქმელად, უტყვად, ხმის ამოუღებლად.

ამას მხოლოდ გულის თვალი თუ ხედავდა და გულის ყური თუ ისმენდა!.. ხორციელი სმენა, ხორციელი ხედვა ამისთვის უძლურია.

თავი XVIII

XVIII

უკანასკნელი განდობა

– მღვდელი, ღვთის გულისათვის, მღვდელი!.. - ამოიკვნესა დედამ ცოტა ხნის შემდეგ, როცა შედარებით დამშვიდდა და აზრები მოიკრიბა.

მოიყვანეს მღვდელი და შვილი აზიარეს!..

სანამ ეს მოხდებოდა, ოთარაანთ ქვრივი თითქოს ძალღონეზე მოვიდა. ჯერ გულმა გატეხა, მერე თვითონ მოერია გულს, თვითონ გაიმყარა გული. როგორც ტყვიით დაჭრილი ვაჟკაცი, ისე გაუძალიანდა, გაუკერპდა, გაუჯიქდა ტკივილსა და წვა-დაგვას.

ოთარაანთ ქვრივმა ერთ მუხლზე დაიჩოქა, ხელი გადააწვდინა, საბანი გადახადა და გულზე ხელი მოუსვა ხმაჩაკმენდილ და თვალებდახუჭულ შვილს.

დედის გულთამხილავმა გულმა თავიდანვე იგრძნო, რომ აქ საშველი აღარაფერი იყო და სიკვდილი შვილს ხელიდან აცლიდა. აღარაფერი უკითხავს, აღარაფერი უძებნია... იმედგადაწყვეტილი მხოლოდ იმას ცდილობდა, რომ შვილი ისე არ მომკვდარიყო, რომ ხმა არ გაეცა, არაფერი ეთქვა.

– შვილო, გიორგი! აბა ერთი შემომხედე შენს დედას!.. რა დაგემართა!.. ვაჟკაცი რამ გძლია ისე, რომ დედისთვისაც თვალს არ ახელ!..

შვილმა იგრძნო დედის ხელი თავის გულზე, ან დედის ხმამ გამოაფხიზლა, - ეს კი იყო, რომ თვალი გაახილა და უღონოდ მოატარა გარშემო. მალე ისევ დაეხუჭა თვალი, ისევ მიელულა და მხოლოდ ტუჩებს დაუწყო ტოკვა.

– თქმა უნდა და ძალა აღარა აქვს... - ამოიკვნესა დედამ.

ამის თქმაზე ორი მსხვილი ცრემლი ჩამოუგორდა თვალებიდან და გაფითრებულ ლოყებზე კვალი დააჩნია, თითქოს მდუღარე ტყვია იყო და სადაც გაიარა, ამოსწვა.

სახე კი... არ უტიროდა, არა!..

გაკერპებულმა დედამ სახეს არ დაატყო გულის მწველი ტკივილი. ძალისძალად გაყინული ცრემლი კი დაადნო ცეცხლმოდებულმა გულმა და ძალისძალადვე შეუპოვრად შეკრულ სახეს ერთი ძარღვიც ვერ შეუშალა. იმედგადაწყვეტილობის სიცივემ ისევ გაყინა ეს დამდნარი დედაკაცი.

– წყა... - წამოიხრიალა გიორგიმ და ვერ დაამთავრა სიტყვა.

– წყალი, წყალი! - დაიძახა რამდენიმე ხმამ ერთად.

დემეტრემ ურჩია, ღვინო მიაწოდეთ, ცოტათი მოაღონიერებსო.

– შვილო, დედისერთავ, მამის ობოლო! ერთი ხმა გამეცი, ერთი კიდევ შემომხედე!.. - ამოიკვნესა დედამ და ტუჩებთან მიუტანა პატარა თასით ღვინო.

გიორგიმ ორიოდე წვეთი ჩაყლაპა და თითქოს მოსულიერდა, თვალი ხელახლა გაახილა, წყნარად მოატარ-მოატარა და უეცრად გაუშტერდა.

დედამ შვილის თვალის მიმართულებით გაიხედა და დაინახა მტირალი კესო...

– დედი! ხედავ... ამ... ანგელოზს!.. - ძლივს-ძლივობით წარმოთქვა გიორგიმ, ისევ კესოზე თვალგაჩერებულმა.

– ვხედავ, შვილო!..

– დედი!.. ღვინო...

დედამ კიდევ დაალევინა ღვინო.

– ეგ იყო ჩემი ბედისწერა... არ ვნანობ, არა! - კვლავ დაუბრუნდა გიორგი გაწყვეტილ სიტყვას.

არჩილმა გაოცებით შეხედა კესოს. კესოსაც ელდა ეცა, გაფითრდა, გაშრა, გაშტერდა. დედას კი თითქოს არ ეუცხოვა ეს ამბავი.

არც არჩილმა, არც კესომ, არავინ, არავინ არ გაბედა ასეთ საზარელ დროს ხმა ამოეღო. ყველა სმენად გადაიქცა.

– აი, ნეტავ ერთი შენს კალთას მაინც მაკვრევინებდა და ისე მომკლავდა!.. - ინატრა გიორგიმ და მისმა თვალმა, კესოზე მიქცეულმა, უფრო მეტი ხვეწნა და ვედრება თქვა, ვიდრე ენამ და ხმამ.

კესო ტირილით მივარდა და ცრემლიანი თვალებით შუბლზე აკოცა გიორგის... თავი რომ ასწია, ცრემლი მოსწყდა და მომაკვდავს გულზე დაეცა. ამ პატარა უეცარმა ცრემლმა ერთხანს შეძრა გიორგი და შეაჟრჟოლა. ეს ცრემლი თითქოს უკვდავების წყაროდ მოეფრქვა, ესიამოვნა, გაუხარდა, მოსულიერდა, თითქოს მიმავალი სიცოცხლე უკანვე დაუბრუნდა.

ასეთ დროს სიხარული, ბედნიერება, იგივე სიცოცხლეა, მხოლოდ ხანმოკლე და შეურჩენელი.

– ხედავ, დედი!.. ცოცხალი მაგის ღიმს ვერ ვეღირსე, ვკვდები და მაგისი ცრემლი ზედ მადის. ესეც მეყოფა თან წასატან სიხარულად... არ ვნანობ, არა!.. მივდივარ და თან მიმაქვს ამის ცრემლით განდიდებული სიხარული. იქ ვახეირებ, იქ... ნუ იწუხებ, დედი!.. შენგან გამიგონია, რასაც არაფერი ეშველება, კაცი არ უნდა აეთრევინოსო!..

არჩილ, ნუ მიწყენ, ნუ!.. ნურც შენ, ნურც შენ!.. განა არ ვიცოდი, - მე ვინ და შენ ვინ!.. სად მოგწვდებოდი ცაში ვარსკვლავს... გული გწვდებოდა, გული, ხელი კი ვეღარ... ხატსავით გლოცულობდი, მზესავით მინათებდი... არც კი იცოდი, - ვის ათბობ, ვის ახარებ, ვის აცოცხლებ!.. სანამ ცოცხალი ვიყავი, ვერ გაგიმხილე, მრცხვენოდა... მერიდებოდა... მეშინოდა... ვკვდები და გეუბნები... მკვდარს რაღა მომეკითხება? მკვდარი ყველა თანაბარია!..

თავი უღონოდ მოსწყდა ბალიშზე, თვალი ისევ მიელულა, სულმა ბრძოლა დაუწყო და მხოლოდ ხელს აფათურებდა უძლურად, თითქოს ვიღაცას ეძებს და მისი პოვნა უნდა.

პატარა ხანი კიდევ და გიორგი აღარ იყო.

– გათავდა!.. - დაიყვირა დედამ და ზედ გადაეშვა მკვდარ შვილს. პირქვე დაემხო შვილის გულზე. აღარც ხმა, აღარც კრინტი!.. კაცს ეგონებოდა, დედამ შვილის გულზე სული დალიაო.

ცოტა ხანს დაელოდნენ, ვითომ გულზე მოეშვასო, მაგრამ რაკი ნახეს, რომ ეს დედაკაცი არც ხმას იღებს, არც იძვრის, ფიქრი მიეცათ, - ხომ არაფერი დაემართაო.

კესო მივიდა და ცდილობდა წამოეყენებინა, ოთარაანთ ქვრივმა მაშინღა გასცა ხმა.

– თქვენი ჭირიმე, მარტო დამტოვეთ ჩემს მკვდარ შვილთან. მე არაფერი მიჭირს. ისეთ ვარსკვლავზე ვარ გაჩენილი... მე ბედშავი!.. ვაი, რომ არაფერი მიჭირს!..

არჩილმა ყველას, აქ მოგროვილ მოსამსახურეებს, ჩუმად ხელით ანიშნა ოთახიდან გასვლა. ყველანი გაიკრიბნენ. არჩილი და კესოც ფეხაკრებით გავიდნენ, მხოლოდ მოსამსახურეს უბრძანეს მეორე ოთახიდან ოთარაანთ ქვრივისთვის ყური ეგდო.

დაცარიელდა ოთახი.

ახლა კი წაიშინა თავში ხელი ოთარაანთ ქვრივმა, რაკი მარტო იგრძნო თავი.

– ჩემი გიორგი აღარ არის, არა!.. - ღმუოდა ხმადაბლა დედა. - მე დავრჩი, მე, და გიორგი კი აღარ არის!.. შვილო, წამიხვედი? მომიკვდი? წამიხვედი, წამიხვედი და აღარ მომიხვალ!.. შვილო, შენი დასამარხავი ვიყავი და მე გმარხავ შენ, მე!.. შენი დასატირებელი ვიყავი და მე დაგტირი!.. ამ ხელებმა გაგზარდა და ამ ხელებმა უნდა მიწა მოგაყაროს!? მაგ ხელებს უნდა დაეკრიბნა ჩემთვის გულზე ხელი და ახლა მე უნდა დაგიკრიბო, მე!.. ვაი დედას, ამის დამსწრეს!..

პირქვე დაეცა ხელახლა შვილის გაცივებულ გულს და ტირილი კი არა, მხოლოდ ქვითქვითით გოდება ისმოდა.

– ვუი, ვუი, ვუი!.. - გაისმა ოთახში ბღავილის მსგავსი ვიღაცის ტირილის ხმა.

ოთარაანთ ქვრივმა იუცხოვა და თვალი წყრომით მოატარა ოთახში.

ერთადერთი სანთელი ბევრს არაფერს ანათებდა ფართო ოთახში და განსაკუთრებით ერთ კუთხეში ბნელოდა. აქ მობუზული კაცი დაინახა ოთარაანთ ქვრივმა.

თავის უნებური კაცი ნახა თუ არა, გულჩვილი დედა უცებ ისევ მჭახე ოთარაანთ ქვრივად გადაიქცა.

– შენ ვიღას მეტიჩარა ხარ? - შეჰყვირა ოთარაანთ ქვრივმა გაჯავრებით.

– შენს საცოდაობას ვეღარ გავუძელი, ტირილი ყელში მომებჯინა და არც მე მინდოდა, ტირილი წამსკდა და ძროხასავით ბღავილს მოვყევი ეს ოხერ-ტიალი...

– მერე აქ რას უგდიხარ?

– მარტოდ შემეცოდე. ვთქვი - უცხო სახლია, ესეც ადამიანია, წყალს მაინც მივაწვდი-მეთქი.

– ვინა ხარ?

– სოსია.

– ვინ სოსია?

– თუ გაგახსენდები, კარგია, თუ არა და, მაინც ღმერთმა გაგახაროს, თუ შვილის შემდეგ კიდევ რამე სიხარული დაგრჩენია ამ წუთისოფელში.

– რატომ არ დამრჩენია? სიკვდილის მოლოდინი სიხარული თუ არ გგონია!..

ბებერი მეწისქვილე, როცა ყველანი გავიდნენ, სხვებს არ გაჰყოლოდა და აქ ბნელ კუთხეში ქურდულად მიმალულიყო, წინანდებურად მობუზული.

– წადი, აქ შენ ადგილი არ გაქვს, - უთხრა ოთარაანთ ქვრივმა: - მარტო მინდა ვიყო…

– შენი ნებაა, წავალ და კარის უკან ძაღლსავით მივეგდები, თუ რამე დაგჭირდეს, დამიძახე.

– კარგი, მომშორდი!

თავი XIX

XIX

ჩატეხილი ხიდი

არჩილმა გიორგი დიდი პატივითა და ცერემონიით დაასაფლავებინა. მან მოიწვია მთელი ახლომახლო სამღვდელოება და ახლომახლო სოფლების მცხოვრებლები, რათა მიცვალებულისთვის პატივი მიეგოთ, და ამისთვის არანაირი ხარჯი არ დაზოგა. ისე დაასაფლავა, თითქოს გიორგი მისი ოჯახის წევრი ყოფილიყო.

არჩილს კუბო სახლიდან ეკლესიამდე, შემდეგ კი ეკლესიიდან სასაფლაომდე ეჭირა და გლეხებთან ერთად მიჰქონდა. არავის მისცა საშუალება, რომ შეცვლოდნენ.

კესო მძიმე შავებში იყო გამოწყობილი, როგორც ჭირისუფალი. ხელები გულზე ჰქონდა დაკრეფილი, თავი დახრილი და მგლოვიარედ, ხმაამოუღებლად მიჰყვა მიცვალებულს სასაფლაომდე. როცა კუბო სამარეში ჩაუშვეს, მუხლი მოიყარა, პირჯვარი გადაიწერა და ჩუმად ლოცულობდა. ბოლოს, ერთი მუჭა მიწა მიაყარა და უცებ წამოდგა. შემობრუნდა, თითქოს რაღაცამ შეაშინა.

„ნახე, ტირის!“ – თქვა ერთმა იქ მდგომმა ქალმა.

„სიყვარული რთულია!“ – უპასუხა მეორემ. – „გაიგებდი, ერთმანეთი ჰყვარებიათ.“

„საწყალი ცრემლს მალავს, თითქოს რცხვენია.“

„რა სირცხვილია,“ – გაჩაღდა საუბარი ქალებში, – „ის ხომ ადამიანი არ იყო?! ლამაზი გოგო და ლამაზი ბიჭი – სხვა რა უნდა სიყვარულს?“

ზოგმა გლეხმა მოუწონა და-ძმას ასეთი თავმდაბლობა და მიცვალებულის „გაპატიოსნება“, ზოგი კი ამბობდა:

„კაცი მოკლეს და ამით ხალხს თვალს უბმენ.“

იქნებ ასეც იყო. ეს კი ფაქტია: სხვის გულში სიმართლის პოვნა ადვილი არ არის.

არჩილს სადღაც მოესმა ეს სიტყვები. როცა კესომაც გაიგო და გაბრაზდა – „ეს რა დაგვწამესო“, არჩილმა უთხრა:

„ნუ გიკვირს.“

„რატომ არ უნდა მიკვირდეს! ჩვენ წმინდა გულით ჩვენი ვალი მოვიხადეთ და მათ ჩირქი მოგვცხეს.“

„საკვირველი ის იქნებოდა, რომ ეგ არ ეთქვათ. ისინი თავის მხრივ მართლები არიან. ჩვენ შორის ხიდია ჩატეხილი: ისინი იქით ნაპირზე დარჩნენ, ჩვენ – აქეთ. შორს ვართ ერთმანეთისგან და თვალი ვეღარ მიგვიწვდენია, თვალი – მართალი და უტყუარი. რატომ უნდა გვიკვირდეს, რომ იმ სიშორეზე კაცს კაცი მარგილად ჰგონია და ღვთის მსგავსებით შექმნილი ადამიანის სახე ელანდება, როგორც ერთი უბრალო ტყლაპი.

ამ დიდ მანძილზე განა ცოტა რამ არის, რომ სუსტ თვალს თეთრი შავად აჩვენოს? ჩვენ კიდევ ხედვა გაძლიერებული გვაქვს, დურბინდით შეგვიძლია ყურება და ეგ დურბინდი სწავლაა და ცოდნა. ისინი მაგასაც მოკლებულნი არიან.“

„მაშ მადლი მადლად, სიკეთე სიკეთედ აღარ უნდა გადიოდეს მათში?!“

„ჩვენი მადლი, ჩვენი სიკეთე არ სწამთ, არ სჯერათ. ერთიც და მეორეც ჩვენგან უკვირთ, უცხოა მათთვის. „რატომ და რისთვისაო?“ – იკითხავენ ხოლმე. „სიკეთისთვის? რად მიზამს სიკეთესო, ჩემო რაოვო?“ და აი, სწორედ აქ არიან მართლები. მართლადა, „ჩემო რაოვო?“

ჩვენ ვინ ვართ და ისინი ვინ! ორი სხვადასხვა ქვეყანაა. შორს ვართ ერთმანეთისგან-მეთქი... მათ ჭირსა და ლხინს ცალკე ღობე აქვს შემოვლებული, ჩვენსას – ცალკე. გული გულს ვეღარ მივუკარებია, ვეღარ მოგვიხვედრებია. და რატომ უნდა გვიკვირდეს, რომ ერთმანეთის აღარაფერი გვესმის.

აბა მითხარი: რა დადის ახლა ჩვენ შორის? მარტო ერთი უსარგებლო ენა მწიგნობრისა – მე ჩვენისთანა კაცს მწიგნობარს ვეძახი – მარტო უსარგებლო ენა-მეთქი მწიგნობრისა და ხარბი ხელი გაუმაძღარისა. ასეთი მოციქულები აბა კარგს რას დაგვაყრიდნენ.“

„მაშ გული ქვეყანაზე აღარ არის!.. მოკვდა, გამოეცალა ადამიანს...“

„გული... გული, ესე იგი, ის მადლი, რაც ენას და ხელს უნდა აკეთებინებდეს საქმეს, მართლა რომ აღარ არის. ან არის და დამუნჯებულია, დაყრუებულია, თითქოს მათაც და ჩვენც მოგვკვდომოდეს, თუ მთლად არა, ერთი ნახევარი მაინც.

ამ ცალთვალა და ცალყურა ნახევრითღა ვცხოვრობთ, ვეკითხებით ერთმანეთს. აქ შეცდომა უეჭველია, იმიტომ რომ სწორედ ის თვალია დახუჭული, ის ყურია დახშული, რომელიც სხვისი ხედვისა და სხვისი სმენისთვის არის საჭირო.

გული რა არის? მარტო ერთი კაცი რომ ყოფილიყო ქვეყანაზე, გულიც არ იქნებოდა. გული მადლია, და მადლი მარტო ორს შორის მოქმედებს.

ორნი მაინც უნდა იყვნენ, რომ მადლი მოხდეს, იმიტომ, რომ მადლი ერთისგან გაწირვაა და მეორისგან შეწირვა ერთსა და იმავე დროს. თუ არც გამწირველია, არც შემწირველი, მადლიც არ არის, მაშასადამე, გულიც.

თუ ორნი არ არიან, გულმა რისთვის უნდა გამოაგზავნოს ან ენა, ან თვალი, ან ყური? თავის თავთან მოციქული საჭირო არ არის, მოციქული სხვასთან უნდა. უსხვისოდ ერთის გული მარტო პარკია, სისხლის მიმღებ-გამცემი ორგანო სხეულისთვის.

სად არის ის სხვა? წყალგაღმაა, შორს... შორს... მაშ რატომ გვიკვირს, რომ იქიდან ვეღარ გვხვდებიან, ჩვენი აღარაფერი სჯერათ... კეთილიც კი. მაგ რწმენამ თვალი რას მოაბას, ფეხი სად მოიკიდოს? მკვდარ გულში? შეუძლებელია.“

„ეგ, ჩემო საყვარელო, ძველი მოთხრობაა ახლად მოყოლილი: აქაო-და გლეხია, ყოველთვის მართალი უნდა იყოს.“

„მაგ სისულელეს რატომ მწამებ, ჩემო კარგო? მე გლეხს გუშინდელ ბავშვსავით კი არ შევხარი – „ანგელოზია-მეთქი“. მე ვსინჯავ, მე ვეძებ და, როგორც ჭკუადამჯდარი მგლოვიარე, დავტირი ჩემს დაკარგულ ნახევარს. ის ჩემგან მოკვეთილი ნახევარია, მე – მისგან.

მე დაკარგული მენანება, მებრალება და არ მემართლება კი. გლეხი უწმინდურია თავისი ტყაპუჭით კი არა, ზოგჯერ თავისი გულითაც. ესეც ვიცი, მაგრამ ჩვენ კი უკეთესები ვართ? ამ წმინდა და უმტვერო, თოვლივით სპეტაკი პერანგის ქვეშ განა ჩვენ მათზე მეტნი ვართ? ისინი მენანებიან, მებრალებიან-მეთქი, მე კი ჩემი თავი მძაგს და მეზიზღება. არა, ნახევარ კაცად, ნახევარი გულით ცხოვრება სიკვდილია, გახრწნაა...“

„გახრწნა ლპობაა და ლპობას მარტო ჩირქი სდის. ეს თუ უნდა გეთქვა.“

„შენ დამასწარი. მაგრამ ორ ტოტად კი. ერთი ტოტი – ჩვენი მკვდარი ნახევრისაა და ნუ გიკვირს, რომ ერთმანეთს უჩირქოდ ვერ გადავურჩებით, როცა ერთმანეთს შევხვდებით ხოლმე. კარგს ვიზამთ რამეს და ერთმანეთს მკვდარი ნახევრით გულს ვუჩხრეკთ. ამიტომაც კარგის მქნელი – მათი იქნება თუ ჩვენი – ან სულელი გვგონია, ან მატყუარა. მკვდარი ცოცხალს ვერ დაინახავს, ვერ გაიგებს ცოცხლურად...“

„მაშ წასულია ჩვენი საქმე, თუ მართლა ასეა!“

„ვინ გითხრა? ჩვენისთანების – იქნება ჰო, მაგრამ მათი კი არა.“

„არ მესმის. განა ორივენი – ჩვენც და ისინიც – ერთნაირად მკვდრები ვართ, შენი სიტყვით?“

„ასეა, მაგრამ შენ ის ცოცხალი ნახევარი გავიწყდება, რომელიც შერჩენილი გვაქვს. განსხვავება აქ არის. ჩვენ რაცა ვართ, გაკეთებულნი ვართ, ისინი კი – შექმნილნი. ჩვენ დაბლანდულნი ვართ, ისინი კი გვირისტით შეკერილნი, იმ გვირისტით, რომელიც მარტო ბუნებამ იცის და ბუნება – ხომ იცი, რა ოსტატია.

ისინი ჩაკირულნი არიან, ჩვენ – დონდლონი, დუნენი. აბა მათ სიმღერას უყურე: ერთი გრძელი კვნესაა და მაინც სიმღერას ეძახიან. ჩვენი სიმღერა კვნესა არ არის და მაინც ლხენა ვერ დაგვირქმევია. გახსოვს, რა გვითხრა პაატამ, როცა ჩვენთან ქალაქში ჩამოვიდა იმ საშინელ თოვლ-ჭყაპში სამი მანეთის სათხოვნელად და მე გავეხუმრე:

„ბიჭო, სამი მანეთისთვის ამ სიშორეზე როგორ წამოხვედი-მეთქი ამ გაჭირვებაში?“ – „აი, ბატონოო, თქვენ რა იცით, ხურმა რა ხილიაო,“ – მითხრა უზრდელობით და არა წყენის მიზნით: – „აქედან რომ მივალ, ნამუშევარი, გზისაგან ნაცემი, თოვლ-ჭყაპისაგან დასველებული და დასვრილი, და ჩემს დაძონძილ საბანში ცახცახით გავეხვევი და მივეგდები – რა ტკბილად დამეძინებაო, თქვენ ისე თავის დღეში ვერ დაიძინებთო.“

მათთვის ძილი ნამდვილი მოსვენებაა, ნამდვილი აღდგენაა დახარჯული ძალისა, ჩვენთვის კი ნებიერობაა, ძალის გაფლანგვაა, დამძიმებაა, წყალმანკია, იმიტომ, რომ ჩვენი გაღვიძებაც ძილია. მათი ცოცხალი ნახევარი, ავად თუ კარგად, მაინც მოქმედებს, და ჩვენი კი უსაქმურია. საქმეა სიცოცხლე. ეს არის მათი კარგი მხარე და ამით გვჯობნიან...“

„ნადირი კი არ დაძრწის დილიდან საღამომდე საჭმლის საშოვნელად. შია და, რომ ამისთვის ხელ-ფეხს ამოძრავებს, საქებ-სადიდებელია?! ადამიანს ადამიანობა უნდა ემჩნეოდეს. აქ არის ქება-დიდების თავი და ბოლო.“

„მაგით რა უნდა თქვა?“

„ის, რომ ადამიანობით ისინი ჩვენზე უარესები არიან. გლეხკაცივით ხარბს, გლეხკაცივით გაუტანელს, გლეხკაცივით შეუბრალებელს და უმადურს ძნელად თუ ნახავ სადმე, მაშინაც კი, როცა თავის მოძმე გლეხს გასაჭირში მოიყვანს: დაარჩობს, მიწასთან გაასწორებს. სხვას ვიღა ჩივის...“

„მჯერა, თითო-ოროლა ასეთი მეც ჩემი თვალით მინახავს, ჩემი ყურით გამიგონია. მაგრამ ცხოვრება მაინც მათშია: იქ დუღს ძარღვებში მოარული სისხლი, იქ სცემს თვით სიცოცხლის ძარღვიც. რაც თქვი, ეგ ჭუჭყია, ქაფია მდუღარე ცხოვრებისა, თავზედ მოგდებული. ძირში კი წმინდაა.

მაშ რა ქმნის ისეთ კაცურ-კაცს, როგორიც გიორგი იყო, ან ისეთ ქალს, როგორიც ოთარაანთ ქვრივია? ასეთი პური მარტო მათ თონეშიღა ცხვება, ჩვენი თონე კი მარტო ჩვენისთანა პატარა პურს აცხობს. დღესაც ვერ გამირკვევია – რა მოგვეჩვენა გიორგის სახით?.. ჩვენ ხედვაში და სმენაშიც სუსტები ვართ და იქ კი... იქ კი რაოდენი ძალა ყოფილა შექმნისა... გიორგი...“

„ნუღარ მომაგონებ! მე ჩემი მემართება, როცა ის უბედური მახსენდება.“

XX

დასაწყისი განთიადისა

თავი XX

არჩილმა შეწყვიტა ლაპარაკი და ოთახში წინ და უკან დაიწყო სიარული. ვინ იცის, – კესო შეეცოდა, თუ დაიღალა, და სიარულით გაბრაზების განმუხტვა მოინდომა. მაგრამ ცოტა ხნის შემდეგ შუა გზიდან უცებ მოუტრიალდა კესოს და უთხრა:

„არა, ჩემო საყვარელო დაო! ნუ მიწყენ, მაგრამ ასე ადვილად გვერდზე გადასადები, თავიდან მოსაშორებელი არ არის გიორგის ამბავი. გახსოვს გრიგოლ ორბელიანი? რაოდენ აგვიტაცა მისმა სიტყვამ, როცა ვკითხულობდით:

„მიეცით ნიჭს ფართო გზა, თაყვანი ეცით ღირსებას, ნიჭს აძლევს ღმერთი მხოლოდ კაცს და არა გვარიშვილობას.“

„ეგ აქ რა მოსატანია?“ – ჰკითხა კესომ.

არჩილი ჩაფიქრდა: გაუკვირდა კესოს გაუგებრობა.

„შენი კითხვა მაკვირვებს, კესო!“

„საკვირველი აქ არაფერია,“ – მიუგო კესომ და თავი ჩაღუნა, თითქოს ეს სუსტი პასუხი თვითონვე ეთაკილა.

„მაშ გიორგის შეირთავდი?“ – ჰკითხა უცებ არჩილმა.

კესომ ეს უეცარი კითხვა ეწყინა თუ რა, დიდხანს არ უპასუხა.

არჩილმა აცადა. გული კი აუფანცქალდა. ვინ იცის – რა უფრო ენატრებოდა: „ჰო“, თუ „არა“. არჩილმა ხელმეორედ ჰკითხა:

„შეირთავდი?..“

„არა.“

„მეც ასე მოვიქცეოდი. გამოდის, რომ თუ არ გვარიშვილობას...“

„ნუ იტყვი მაგას!..“ – შეჰკივლა კესომ გაბრაზებით და თვალები დაუბრიალა.

„ნუ ბრაზობ, კესო! სიმართლეს თვალი თვალში უნდა გაუყარო უშიშრად. მადლი მაგას აქვს...“

„არ მიყვარდა და იმიტომ.“

„ჩვენი უბედურებაც მაგაშია. ჩანს, ჩვენთვის წიგნი სხვა ყოფილა და საქმე – სხვა. არ გიყვარდა იმავე მიზეზით, რა მიზეზითაც არ შეირთავდი: გლეხკაცი იყო. სად არის აქ „ღირსების თაყვანისცემა“, რომელიც ჩვენ ასე მოგვწონდა? წიგნშია და არა საქმეში, ენაზეა და არა გულში.

აბა გიორგის ამბავი წიგნში ამოგვეკითხნა, რა უსარგებლო ლაპარაკს მოვყვებოდით მე და შენ და ჯვარს ვაცვამდით, ვინც კაცის საზომად გვარიშვილობა გამოიყენა. „ღირსების თაყვანისცემას“ ვინღა ჩივის, შენ ვერც კი მიუხვდი სიყვარულს, კაცი თურმე თავს გევლებოდა.

აი, რა დიდი კედელია ჩვენსა და მათ შორის! ჩვენი სისხლ-ხორცის ქვითკირია, ქვითკირი... ჩვენ რომ გვკითხონ. ვითომ დიდი ხანია გადაგვიქცევია ეს მაგარი კედელი. მაგრამ რით? მარტო წიგნისაგან გამძაფრებული ენით. ენით ვაქცევთ და გული კი ისევ ებღაუჭება, ისევ აშენებს, აგებს... ნახევარ-კაცნი ვართ და ვაი, რომ უკეთესი ნახევარი მოგვთლია...“

„არჩილ, მეტისმეტია.“

„მკვახედ, უხეშად ლაპარაკს გულქვაობაში ნუ ჩამომართმევ, ჩემო კესო. სიცოცხლეში ხშირად არ შეგვხვდება ისეთი რამ, რომ ჭკუა გვასწავლოს, თვალი აგვიხილოს. ხომ მიწასთან გასასწორებელნი ვიქნებოდით, თუ ჩვენისთანებს იმოდენა ძალაც არა აქვს, რომ თვალის ახილების ტკივილს გაუძლოს. ესღა გვაკლია.“

„მაშ თქვი!.. თუმცა ტკივილით ჭრი, მაგრამ ამით კერავ კიდეც. თქვი!..“

„იცი, რა იყო გიორგი!.. გიორგი მთელი წიგნი იყო, ხიდგაღმა დაწერილი. გიორგი წიგნია-მეთქი, მთელი წიგნი ცხოვრებისა, სულ სხვა ასოებით დაბეჭდილი. წინ გადაგვეშალა ეს წიგნი და ვერ წავიკითხეთ. რას არ ვკითხულობთ მე და შენ და ათასი ჩვენისთანა. მწიგნობრობით დღეს ვის არ მოაქვს თავი და მაგის ანბანი კი თურმე არ გვცოდნია.

გიორგი ცოცხალი ხატია ღირსებისა „თვით უკვდავება მშვენიერ სულში მდგომარეობსო“, ნათქვამია, და რამდენჯერ გვითქვამს მე და შენ, – რა კარგად და მართლად არის ნათქვამიო. წიგნში ეს დანახული გვაქვს, ენაზედაც ხომ გვაკერია და გვაკერია. ცხოვრებამ კი რომ ამისი ცოცხალი ხატი წინ დაგვიყენა, ვერ ვიცანით: თვალით ნახული ვერ დავინახეთ. არ შეირთავდი!.. ვის? „მშვენიერ სულს“. არ გიყვარდა, ვინ? „თაყვანსაცემელი ღირსება“.

არ გვიყვარდა ის, ვისაც „ცის სხივით აცისკროვნებს მშვენიერება“ სულისა.“

„სიყვარული ბრძანებით არ მოდის.“

„განა მზე კი უბრძანებს ხოლმე ვარდს, გაიშალეო!.. აქ თავისთავად უნდა მოსულიყო, რომ, უკაცრავად, ბრმა გული არ დახვედროდა, გვარიშვილობის ცხრა კლიტით დაკეტილი. აბა შენი ტოლი კაცი ყოფილიყო და ვინ იცის, იქნება ბრძანებასაც გაეჭრა, სიყვარულს ხომ მაინც მიუხვდებოდი და მაინც, სხვა არაფერი რომ არ ყოფილიყო, თუნდაც გიორგის ნაასალი მადლი არ სცხებოდა. აქ კი გვარიშვილობამ გულის კარი არ გაუღო. მშვენიერი სულის წმინდა შუქი ამაოდ და უქმადღა ჯავარივით ეფინებოდა ცივ კედელს. შენ ვერც კი მიუხვდი, ვერც!.. იმან კი იცოდა და არ ჩიოდა. „არ ვნანობო, არაო!..“ მოკვდა და ეს უწყინარი სიტყვები ჩვენ დაგვიტოვა ჩვენი თავის გასაკითხად.“

„ნურც ასე გამასწორებ მიწასთან!.. მეყოფა!..“ – უთხრა კესომ და ტირილი დაიწყო.

არჩილს შეეცოდა, მივიდა და შუბლზე აკოცა.

„წმინდაა ეგ ცრემლი და არ მოგწმენდ. თქვენ, ქალები, ამით გვჯობნიხართ მამაკაცებს...“

„რომ ცრემლს – გვინდა თუ არა – წყალივით ვღვრით ხოლმე. კმარა სიცილი!.. დავიტანჯე!..“

არჩილი: „ოჰ, ჩემო კარგო. ზოგჯერ ცრემლი „ჩუმი წვიმასავით ნაყოფს იძლევა“. ცრემლი ყოველთვის უბრალო წყალი არ არის. ცრემლი ზოგჯერ ფარია, და ვიღაცას უთქვამს, რომ დროულად გამოყენებული ფარი იგივე ხმალია.“

კესო: „მაგით რა გინდა თქვა?“

არჩილი: „შენი ტირილი მიხარია... მეც ვიტირებდი, თუ მხოლოდ უკან ვიყურებოდი, როგორც ახლა შენ. იქ, უკან ბნელა... ღამეა...“

კესო: „და ხიდია ჩატეხილი, ხიდი!“ – წამოიძახა ტკივილით კესომ.

არჩილი: „ეგ მინდა, რომ ყველამ დავინახოთ. ეგ მინდა, რომ ყველამ ვიცოდეთ. შენ ახლა ხედავ, შენ ახლა იცი.“

კესო: „ვიცი და ვტირი...“

არჩილი: „ამიტომაც მიხარია შენი ტირილი...“

კესო: „არჩილ, წინ რაღაა, წინ!“ – შეჰყვირა უეცრად კესომ და ორივე ხელის თითები ერთმანეთში ჩაჭდო, შემდეგ კი მათ ფშვნეტა და მტვრევა დაუწყო.

არჩილი: „ეგ ცრემლიანი ცოდნა უკანას წვავს და ბუგავს, წინას კი ნამავს და ამწვანებს. ეგ ნამი რომ გამრავლდება, მდინარე წყლად იქცევა და მთელ ტივს წაიღებს, რათა ჩვენ შორის ჩატეხილი ხიდი გაამთელოს და ასე ორივე ნაპირი გააერთიანოს. ეგ ცრემლიანი ცოდნა, ანუ ცოდნიანი ცრემლი წარსულისა, – მომავლის შუქია და შუქი ხომ...“

კესო: „დასაწყისია განთიადისა, არა, ჩემო კარგო?!“

არჩილი: „სწორედ.“

და-ძმანი სიხარულით ერთმანეთს გადაეხვივნენ.

თავი XXI

XXI

ეძახის

შემოდგომა შუა პერიოდში შევიდა და ზამთრისკენ დაიძრა, ზაფხულს საბოლოოდ ზურგი შეაქცია. ის თბილი და გრილი, ხან მშრალი და ხან სველი, ცისფერი შემოდგომა, რომელიც ჩვენს დალოცვილ ქვეყანაში ასე სასიამოვნო და რბილია, დაბერდა და ჭაღარა მოერია. მისი ჭაღარა კი ყინვაა.

მთებსა და ბარში, ტყეებსა და მინდვრებში დილაობით ყინვა ედებოდა. მხოლოდ შუადღისას, როცა მზე პირდაპირ დაჰყურებდა, ყინვა ნაწილობრივ წყლად იქცეოდა და მწყურვალი მიწა სვამდა მას. ნაწილი კი ორთქლად ადიოდა ცაში და ბამბის ქულასავით თეთრ, ფუნჩულა ღრუბლებად აქა-იქ დაჰქონდა ცას თავის უსაზღვრო სიგრძე-სიგანეზე, სიღრმე-სიმაღლეზე.

მოვიდა ზამთარი და მოიტანა თოვლი. სწორედ შობის ღამეს ხელახლა მოვიდა დიდი თოვლი და სოფლის გზებსა და ვიწრო ბილიკებზე თეთრ, უმტვერო სუფრასავით დაეფინა. გლეხების სახლებს, რომლებიც ჩალითა და ზოგან კრამიტით იყო დახურული, მძიმედ დაედო თოვლი და ჭუჭყიანი სახურავები თეთრად მოჰრთო, თითქოს ძალზე კარგად გარეცხილი ჩადრები გადააფარაო. ეზოებში კაკლის ხეები და ბაღებში ხილის ხეები ახალი თოვლის ქულით დაიფარა და შავად გაშიშვლებული ტოტები თეთრად გალამაზდა. ვიწრო ბილიკების ღობეები, ზოგან ჯარგვალით, ზოგან წალმით დახურული, სქლად დადებული თოვლის ქვეშ ისე ჩანდა, თითქოს თეთრი საფარველი ჰქონდათ გადაჭედილი ზემოდან.

თოვლი რომ გადაიღო, ბევრ ხანს არ გასულა, ყინვამ მოუჭირა: აცივდა, აყინდა. ძველ თოვლში შეპარული დღის სითბო თოვლიდან ჯერ კიდევ წყალს აწვეთებდა, მაგრამ ყინვა არ უშვებდა და ყინულად ქცეული წვეთები ჩურჩხელებსავით ეკიდა ხის ტოტებს, ღობეების ნაპირებს, ჩარდახებისა და ბანების გარშემო.

ღამე არ იყო ბნელი. ცაზე დროდადრო კაშკაშა მთვარე ხან გამოჰყოფდა ხოლმე თავს ღრუბლებიდან, ხან ისევ ღრუბლებში ეხვეოდა, თითქოს ღრუბლის სიბნელე და მთვარის შუქი ერთმანეთს ეჭიდებოდნენ და ხან ერთი იყო ქვეშ, ხან მეორე.

სოფელს დიდი ხანია ეძინა იმ ღრმა ძილით, რომელიც მართლა დასვენებაა და არა განებივრება. შეწყდა სოფლის ხმაური, დღის ჟღივილი და კივილი, შეწყდა ადამიანის ფეხის ხმაც. ახალ მოსულ თოვლზე, ყინვა-დაკრულზე, არსად არ ჩანდა ადამიანის ნაფეხური... სოფელს ხმა გაეკმინდა და მხოლოდ აქა-იქ ისმოდა ზედმეტად ფრთხილი ძაღლის ყეფა, ხანდახან.

ყველას ეძინა, ყველას... ერთის გარდა.

იყო სახლი, სადაც იმ ერთს არ ეძინა. ამ სახლში ბნელოდა. სანთელი არ ენთო და მხოლოდ კერაში, თავხეს სქელ მორს ცალ მხარეს ცეცხლი ეკიდა და უგემურად ბოლავდა. როცა ნაკვერჩხლებით დაფარული გამომწვარი გვერდი ხისა დროდადრო პატარა ენასავით ალს წამოაგდებდა, სახლის ერთი მხარე პატარა მანძილზე ცოტა ხნით ნათდებოდა.

კერასთან, ცეცხლის ახლოს, ძაღლი იწვა. თბილი ნაცარი მრგვლად გადმოექექნა, თვითონაც გორგალსავით დახვეულიყო, უკანა ფეხები წინ წამოეყარა, წინა ფეხები – უკან, თავზე ბანჯგვლიანი კუდი გადაეფარა, ცხვირი კუდის ბოლოში ჰქონდა ჩაყოფილი და ეძინა. ძაღლის გვერდით, ცოტა მოშორებით, ვიღაც მოხუცი ქალი კერასთან, ცეცხლის პირასვე იწვა მიწაზე გაშლილ ქვეშაგებში და ღრმად ეძინა.

მოხუცი ქალის ქვეშაგების გვერდით ტახტი იდგა და ზედ იწვა ავადმყოფი, ლოგინად ჩავარდნილი, დასუსტებული, დაუძლურებული და თითქმის სასიკვდილოდ მიხრწნილი.

ეს იყო ის, რომელსაც მთელ სოფელში არ ეძინა...

– ვინ მეძახის, ვინ!.. – იძახოდა ძილდაკარგული ავადმყოფი თავის გულში, თუმცა არსაიდან ხმა და ჩამი-ჩუმი არ ისმოდა. – წადი, წადიო!.. რატომ იძახის გული? რატომ მეწევა, რატომ?

იტრიალა უღონო ავადმყოფმა, იშფოთა...

– მივაღწევ კი?! – ჰკითხა თავის თავს: – ფეხის გადადგმის ძალა აღარ მაქვს... გზაზე სადმე დავეცე და სული დავლიო, ხომ ძაღლები შეჭამენ ჩემს გვამს... რატომ მეძახი, რატომ?!

შეჰკივლა ახლა უკვე ხმამაღლა ვიღაცას კვნესითა და ვაებით და მაშინვე გადახედა ცეცხლის პირას მწოლარე მოხუც ქალს, ხომ არ გაეღვიძა და არ შეემჩნია.

მხოლოდ ძაღლმა წამოიხედა; თავიდან ყრუდ წამოიყეფა ყელში და რაკი დაინახა, რომ პატრონი იყო და სხვა არავინ, ისევ ისე ჩაყო ცხვირი კუდის ბოლოში და მშვიდად ისევ ძილს მიეცა.

მოხუც ქალს კი ისევ ისე ღრმად ეძინა.

– სძინავს!.. – თქვა ისევ ჩუმად ავადმყოფმა. – მეც მალე დავიძინებ... სიკვდილი კარს მირაკუნებს. დავიძინებ და, მადლობა ღმერთს, აღარ გავიღვიძებ... მეყოფა...

ამის თქმის შემდეგ ავადმყოფი გაყუჩდა, თითქოს რაც სტკიოდა, დაუამდაო.

– კიდევ!.. კიდევ მეძახის!.. დღევანდელ დღეს დაიბადა, დღევანდელ დღეს!.. მოვდივარ, მოვდივარ!..

თქვა და ქვეშაგებში უღონოდ წამოჯდა. ტანსაცმელი იქვე, თავთან ელაგა. ჩაიცვა თბილი წინდები, თბილი ახალუხი, ზედ გადაიცვა კაბა, მოიხვია თავზე შავი შალი, გადმოცოცდა ქვეშაგებიდან, ჩაყო ფეხი ქოშებში და უღონობამ სძლია: ფეხი წინ ვეღარ გადადგა, დაბარბაცდა და ცალი ხელით ქვეშაგებს უკანვე გადაებჯინა, – არ წავიქცეო.

ცოტა ხანს ასე, ხელდაბჯენილი იდგა გაყუჩებული. როცა პატარა მოსულიერდა, მისწვდა ჯოხს, რომელიც ქვეშაგებზე იყო მიყუდებული, და ფეხაკრებით გავიდა სახლიდან. უღონო სიარულით გაიარა ეზო, ორივე ხელით წინ წაძღვარებულ ჯოხზე დანდობილმა. ეზოს კარიდან რომ ავადმყოფმა ფეხი ვიწრო ბილიკზე გადმოდგა და დაინახა ახლად მოსული, ფეხუხლებელი თოვლი, თქვა:

– ჯერ უწმინდური და მურტალი ადამიანის ფეხი არ მოხვედრია და არ გაუცოდვიანებია ეს უცოდველი თოვლი... კიდევ!.. მოვდივარ, მო!..

ფრთხილ ძაღლს პატრონის გარეთ გასვლა არ გამოეპარა. ადგა, ნაცრიანი ბეწვი ერთი-ორჯერ შეიბერტყა, გაიბობღა, ტანი დაიგრძელა, ჯერ წინა ფეხები დაიჭიმა, მერე – უკანა, გაიზმორა, დაამთქნარა და ზლაზნით გაეკიდა პატრონს. დერეფანში რომ გავიდა, პატრონი აღარსად ჩანდა. ჩახტა დერეფნიდან ეზოში, თოვლზე პატრონის ახალი ნაფეხური დაჰყნოსა და აუჩქარებელი ძუნძულით აედევნა კვალს.

მოხუცმა ქალმა კი ვერ შეამჩნია ავადმყოფის გაპარვა. მას ისევ ისე ღრმად ეძინა.

რაში ჰგავდნენ ერთმანეთს მძინარე და წამავალი!

მართალი უთქვამთ: წუთისოფელი ზოგისთვის მამაა, ზოგისთვის – მამინაცვალიო.

თავი XXII

XXII

წყევა-კრულვიანი საკითხავი

გათენდა შობა დღე. ჯერ თითქმის კარგადაც არ გათენებულიყო, რომ მინდვრის ფარეხებიდან ორმა მეცხვარე თუშმა ოთხიოდე ჭედილა და ხუთიოდე თოხლი წინ გამოეგდოთ და სოფელში მიერეკებოდნენ, – ბედნიერი დღეა და გათენდა, იქნება გავყიდოთო. ძალიან ციოდა. ცხვრები ნელა მიდიოდნენ თოვლიან გზაზე და თავისებურად აქანავებდნენ დუმებს. მეცხვარეებს ისე სციოდათ, რომ შეცივებული ხელები გულზე გადაეჯვარედინებინათ და უბეში ეწყოთ, კომბლები კი იღლიაში ჰქონდათ ჩარჭობილი, წინ გამოშვერილები.

გზა სოფლის სასაფლაოს ბოლოზე მოდიოდა და აქედან უხვევდა სოფლის ვიწრო ბილიკისკენ. მოვიდნენ ამ გზაზე თუ არა, სასაფლაოდან ერთი ღმუილი შემოესმათ.

– ეს რა ღმუის? – იკითხა ერთმა.

– კაცო, აფთარი არ იყოს და არ თხრიდეს ვინმეს საფლავს. გავაფრთხოთ, მადლია, – თქვა მეორემ და წელიდან დამბაჩა გაიძრო და გაისროლა.

ღმუილი ცოტა ხანს შეწყდა დამბაჩის ხმაზე, მაგრამ ისევ მალე მოისმა. ახლა კი ღმუილს წკავწკავიც დაემატა.

– აბა ერთი ვნახო... – თქვა ერთმა მათგანმა და გასწია სასაფლაოსკენ.

შორი-ახლოს მიუახლოვდა ხმას და დაინახა, რომ ძაღლი წამოსკუპებული იჯდა ვიღაცის საფლავზე, უკანა ფეხებზე ჩამჯდარიყო და წინა ფეხებზე დაყრდნობილი, სოფლისკენ პირმიქცეული, საცოდავად ღმუოდა.

გაუკვირდა მეცხვარეს. მივიდა ახლოს და ელდა ეცა. ძაღლის ზურგს უკან მკვდარი დაინახა: საფლავზე განივრად გადაქცეულიყო, ფეხები აქეთა მხარეს მიწაზე ებჯინა თითის წვერებით და ორივე ხელი იქითა მხარეს გადაეკიდნა, თითქოს უნდოდა მთელი საფლავი ქვითა და მკვდრით ერთიანად გულში ჩაეკრაო.

ელდაშეპყრობილმა თუშმა დაუძახა ამხანაგს. ამხანაგმა ხმა არ გასცა. ვიწრო ბილიკზე შეესწრო და ძახილი ვერ მისწვდა.

გამობრუნდა თუში, ნანახით გაოცებული.

– აქ რამ მოიყვანა ამ ყინვაში და რამ მოკლაო? – ფიქრობდა გზადაგზა.

თავის ამხანაგს რომ დაეწია, უამბო ნანახი.

– დახე, ძაღლი პატრონს არ მოშორებია! – წამოიძახა ამხანაგმა. – დალოცვილი ცხოველია. ბარაქალა ძაღლო, ბარაქალა!..

მეცხვარემ და განსაკუთრებით თუშმა იცის ამ ერთგული და მართლა საქებარი ოთხფეხა ცხოველის ფასი...

შეატყობინეს სოფელს. თუმცა შობის დღე იყო, მაინც დიდი და პატარა, კაცი და ქალი შეიკრიბა და სასაფლაოს მიაწყდა.

ის მკვდარი ოთარაანთ ქვრივი აღმოჩნდა, ის საფლავი – განა თქმაღა უნდა – გიორგის საფლავი იყო... ის ძაღლი... მაგრამ ძაღლს ვინღა იკითხავს?

აურზაური და ყაყანი ატყდა. ზოგი რას ამბობდა, ზოგი რას. განა არ იყო სალაპარაკო? ლაპარაკი გაიბა... ჭორაობაში დაავიწყდათ, რომ მკვდარს პატრონობა სჭირდებოდა. ყველას ის უნდოდა, – ერთი გავიგო, ვინ რას ამბობს, და სადაც ჯგუფს დაინახავდა, ან ლაპარაკის ხმაურს ყურს მოჰკრავდა, იქ გარბოდა და მიეშურებოდა.

– გატყდა ეს რკინის ქალიცო, – ამბობდნენ ზოგიერთები, – ეს ფესვმაგარი ხეც წაიქცაო.

– დედისერთა შვილის დაკარგვა ძნელია, მით უმეტეს რა შვილისა! – იძახოდნენ ქალები, – აკი ეს გაუტეხელი ქალიც გატეხა და გაანადგურაო.

ბევრს ეცოდებოდა ასე დასრულებული ოთარაანთ ქვრივი. დამტირებელი კი არავინ იყო. ძნელია ასე წასვლა ამქვეყნიდან. მაგრამ რა? ვინც მოკვდა, თავის თავს მოუკვდაო, იტყვიან ხოლმე გლეხები. განა მართალი არ არის!

არა, – ზოგჯერ მართალი არ არის. აქ იყო ერთი კაცი, რომელსაც მოუკვდა ოთარაანთ ქვრივი!.. ეს იყო სოსია მეწისქვილე. თითქმის ოცდაათი წელია ამ ქალზე გული შევარდნილი ჰქონდა. ჯერ გაუთხოვარი ყოფილა, უთხოვია და უარი უთქვამთ. იმ დღიდან დღემდე, სხვა არავინ მონდომებია, გული აღარავისზე მისვლია.

როცა ოთარაანთ ქვრივი დაქვრივდა, მაშინ ერთხელ კიდევ გაუელვა თურმე გუნებაში მისი ცოლად მოყვანის იდეამ, მაგრამ თავის გულში თქვა:

– მაგას ისეთი ქმარი მოუკვდა, რომ მე ფეხის ჩლიქადაც არ ვეკადრებოდი... ვეღარ შევბედავ, ვეღარა!..

თქვა და ახლოსაც თურმე აღარ გაუვლია, ოთარაანთ ქვრივის რიდისა და კრძალვის გამო.

სოსია მეწისქვილეს ახლა ორივე მუხლი მოეყარა უსულო ოთარაანთ ქვრივის წინ. მისი მკვდარი ხელი ხელში ეჭირა და ჩუმად ქვითინებდა.

– ადე, რას ღმუი უპატრონო ძაღლსავით! – დასცინა მოხუცს ახალგაზრდა გლეხმა ბიჭმა ამხანაგების გასამასხარავებლად. – შენც თითქოს მარაქაში ერევი... შენი რაო?

– ნუ ამბობ მაგას, ჩემო მამავ და შვილო! – უპასუხა თავისებურად ტკბილად მოხუცმა ტირილის ხმით, – სხვა სხვის ომში ბრძენიაო...

იქნებ კიდევ ეთქვა რამე სოსიას, მაგრამ ამ დროს ხელდახელ გაკეთებული საკაცეც მოიტანეს და რომ მივიდნენ მკვდრის ასაწევად და საკაცეზე დასადებად, ვიღაცამ წაიბორძიკა მეწისქვილის ფეხზე და ითაკილა.

– ეს ვინღა ოხერია, ფეხებში გვედებაო! – თქვა წაბორძიკებულმა და, ძლიერად წაჰკრა რა ფეხი ბერიკაცს, დააყოლა: – წადი, იქით გაეთრიეო.

დაბნეული ბერიკაცი გადაიქცა თოვლზე. როგორც იყო წამოდგა და როცა ტყავის კალთებს თოვლისგან იბერტყავდა, უთხრა ხელის მკვრელს:

– ცოცხალზე არ გამახარა წუთისოფელმა და მკვდარზედაც აღარ მატირებთო!.. ცოდო ვარ, შვილო, ცოდო!

მართლა, რომ ცოდოა!..

მაგრამ სხვა ვინ არ არის ცოდო?

ერთიც ეს არის რთული და წყევა-კრულვიანი საკითხავი ამ უთავბოლო და უსწორმასწორო წუთისოფელში.