თავი XX
არჩილმა შეწყვიტა ლაპარაკი და ოთახში წინ და უკან დაიწყო სიარული. ვინ იცის, – კესო შეეცოდა, თუ დაიღალა, და სიარულით გაბრაზების განმუხტვა მოინდომა. მაგრამ ცოტა ხნის შემდეგ შუა გზიდან უცებ მოუტრიალდა კესოს და უთხრა:
„არა, ჩემო საყვარელო დაო! ნუ მიწყენ, მაგრამ ასე ადვილად გვერდზე გადასადები, თავიდან მოსაშორებელი არ არის გიორგის ამბავი. გახსოვს გრიგოლ ორბელიანი? რაოდენ აგვიტაცა მისმა სიტყვამ, როცა ვკითხულობდით:
„მიეცით ნიჭს ფართო გზა, თაყვანი ეცით ღირსებას, ნიჭს აძლევს ღმერთი მხოლოდ კაცს და არა გვარიშვილობას.“
„ეგ აქ რა მოსატანია?“ – ჰკითხა კესომ.
არჩილი ჩაფიქრდა: გაუკვირდა კესოს გაუგებრობა.
„შენი კითხვა მაკვირვებს, კესო!“
„საკვირველი აქ არაფერია,“ – მიუგო კესომ და თავი ჩაღუნა, თითქოს ეს სუსტი პასუხი თვითონვე ეთაკილა.
„მაშ გიორგის შეირთავდი?“ – ჰკითხა უცებ არჩილმა.
კესომ ეს უეცარი კითხვა ეწყინა თუ რა, დიდხანს არ უპასუხა.
არჩილმა აცადა. გული კი აუფანცქალდა. ვინ იცის – რა უფრო ენატრებოდა: „ჰო“, თუ „არა“. არჩილმა ხელმეორედ ჰკითხა:
„შეირთავდი?..“
„არა.“
„მეც ასე მოვიქცეოდი. გამოდის, რომ თუ არ გვარიშვილობას...“
„ნუ იტყვი მაგას!..“ – შეჰკივლა კესომ გაბრაზებით და თვალები დაუბრიალა.
„ნუ ბრაზობ, კესო! სიმართლეს თვალი თვალში უნდა გაუყარო უშიშრად. მადლი მაგას აქვს...“
„არ მიყვარდა და იმიტომ.“
„ჩვენი უბედურებაც მაგაშია. ჩანს, ჩვენთვის წიგნი სხვა ყოფილა და საქმე – სხვა. არ გიყვარდა იმავე მიზეზით, რა მიზეზითაც არ შეირთავდი: გლეხკაცი იყო. სად არის აქ „ღირსების თაყვანისცემა“, რომელიც ჩვენ ასე მოგვწონდა? წიგნშია და არა საქმეში, ენაზეა და არა გულში.
აბა გიორგის ამბავი წიგნში ამოგვეკითხნა, რა უსარგებლო ლაპარაკს მოვყვებოდით მე და შენ და ჯვარს ვაცვამდით, ვინც კაცის საზომად გვარიშვილობა გამოიყენა. „ღირსების თაყვანისცემას“ ვინღა ჩივის, შენ ვერც კი მიუხვდი სიყვარულს, კაცი თურმე თავს გევლებოდა.
აი, რა დიდი კედელია ჩვენსა და მათ შორის! ჩვენი სისხლ-ხორცის ქვითკირია, ქვითკირი... ჩვენ რომ გვკითხონ. ვითომ დიდი ხანია გადაგვიქცევია ეს მაგარი კედელი. მაგრამ რით? მარტო წიგნისაგან გამძაფრებული ენით. ენით ვაქცევთ და გული კი ისევ ებღაუჭება, ისევ აშენებს, აგებს... ნახევარ-კაცნი ვართ და ვაი, რომ უკეთესი ნახევარი მოგვთლია...“
„არჩილ, მეტისმეტია.“
„მკვახედ, უხეშად ლაპარაკს გულქვაობაში ნუ ჩამომართმევ, ჩემო კესო. სიცოცხლეში ხშირად არ შეგვხვდება ისეთი რამ, რომ ჭკუა გვასწავლოს, თვალი აგვიხილოს. ხომ მიწასთან გასასწორებელნი ვიქნებოდით, თუ ჩვენისთანებს იმოდენა ძალაც არა აქვს, რომ თვალის ახილების ტკივილს გაუძლოს. ესღა გვაკლია.“
„მაშ თქვი!.. თუმცა ტკივილით ჭრი, მაგრამ ამით კერავ კიდეც. თქვი!..“
„იცი, რა იყო გიორგი!.. გიორგი მთელი წიგნი იყო, ხიდგაღმა დაწერილი. გიორგი წიგნია-მეთქი, მთელი წიგნი ცხოვრებისა, სულ სხვა ასოებით დაბეჭდილი. წინ გადაგვეშალა ეს წიგნი და ვერ წავიკითხეთ. რას არ ვკითხულობთ მე და შენ და ათასი ჩვენისთანა. მწიგნობრობით დღეს ვის არ მოაქვს თავი და მაგის ანბანი კი თურმე არ გვცოდნია.
გიორგი ცოცხალი ხატია ღირსებისა „თვით უკვდავება მშვენიერ სულში მდგომარეობსო“, ნათქვამია, და რამდენჯერ გვითქვამს მე და შენ, – რა კარგად და მართლად არის ნათქვამიო. წიგნში ეს დანახული გვაქვს, ენაზედაც ხომ გვაკერია და გვაკერია. ცხოვრებამ კი რომ ამისი ცოცხალი ხატი წინ დაგვიყენა, ვერ ვიცანით: თვალით ნახული ვერ დავინახეთ. არ შეირთავდი!.. ვის? „მშვენიერ სულს“. არ გიყვარდა, ვინ? „თაყვანსაცემელი ღირსება“.
არ გვიყვარდა ის, ვისაც „ცის სხივით აცისკროვნებს მშვენიერება“ სულისა.“
„სიყვარული ბრძანებით არ მოდის.“
„განა მზე კი უბრძანებს ხოლმე ვარდს, გაიშალეო!.. აქ თავისთავად უნდა მოსულიყო, რომ, უკაცრავად, ბრმა გული არ დახვედროდა, გვარიშვილობის ცხრა კლიტით დაკეტილი. აბა შენი ტოლი კაცი ყოფილიყო და ვინ იცის, იქნება ბრძანებასაც გაეჭრა, სიყვარულს ხომ მაინც მიუხვდებოდი და მაინც, სხვა არაფერი რომ არ ყოფილიყო, თუნდაც გიორგის ნაასალი მადლი არ სცხებოდა. აქ კი გვარიშვილობამ გულის კარი არ გაუღო. მშვენიერი სულის წმინდა შუქი ამაოდ და უქმადღა ჯავარივით ეფინებოდა ცივ კედელს. შენ ვერც კი მიუხვდი, ვერც!.. იმან კი იცოდა და არ ჩიოდა. „არ ვნანობო, არაო!..“ მოკვდა და ეს უწყინარი სიტყვები ჩვენ დაგვიტოვა ჩვენი თავის გასაკითხად.“
„ნურც ასე გამასწორებ მიწასთან!.. მეყოფა!..“ – უთხრა კესომ და ტირილი დაიწყო.
არჩილს შეეცოდა, მივიდა და შუბლზე აკოცა.
„წმინდაა ეგ ცრემლი და არ მოგწმენდ. თქვენ, ქალები, ამით გვჯობნიხართ მამაკაცებს...“
„რომ ცრემლს – გვინდა თუ არა – წყალივით ვღვრით ხოლმე. კმარა სიცილი!.. დავიტანჯე!..“
არჩილი: „ოჰ, ჩემო კარგო. ზოგჯერ ცრემლი „ჩუმი წვიმასავით ნაყოფს იძლევა“. ცრემლი ყოველთვის უბრალო წყალი არ არის. ცრემლი ზოგჯერ ფარია, და ვიღაცას უთქვამს, რომ დროულად გამოყენებული ფარი იგივე ხმალია.“
კესო: „მაგით რა გინდა თქვა?“
არჩილი: „შენი ტირილი მიხარია... მეც ვიტირებდი, თუ მხოლოდ უკან ვიყურებოდი, როგორც ახლა შენ. იქ, უკან ბნელა... ღამეა...“
კესო: „და ხიდია ჩატეხილი, ხიდი!“ – წამოიძახა ტკივილით კესომ.
არჩილი: „ეგ მინდა, რომ ყველამ დავინახოთ. ეგ მინდა, რომ ყველამ ვიცოდეთ. შენ ახლა ხედავ, შენ ახლა იცი.“
კესო: „ვიცი და ვტირი...“
არჩილი: „ამიტომაც მიხარია შენი ტირილი...“
კესო: „არჩილ, წინ რაღაა, წინ!“ – შეჰყვირა უეცრად კესომ და ორივე ხელის თითები ერთმანეთში ჩაჭდო, შემდეგ კი მათ ფშვნეტა და მტვრევა დაუწყო.
არჩილი: „ეგ ცრემლიანი ცოდნა უკანას წვავს და ბუგავს, წინას კი ნამავს და ამწვანებს. ეგ ნამი რომ გამრავლდება, მდინარე წყლად იქცევა და მთელ ტივს წაიღებს, რათა ჩვენ შორის ჩატეხილი ხიდი გაამთელოს და ასე ორივე ნაპირი გააერთიანოს. ეგ ცრემლიანი ცოდნა, ანუ ცოდნიანი ცრემლი წარსულისა, – მომავლის შუქია და შუქი ხომ...“
კესო: „დასაწყისია განთიადისა, არა, ჩემო კარგო?!“
არჩილი: „სწორედ.“
და-ძმანი სიხარულით ერთმანეთს გადაეხვივნენ.