ნაწილი 1
ვლადიკავკასიდან თბილისამდე
თავი I
როგორც კი დილის ექვსი საათი შესრულდა, იმ სასტუმროს წინ, სადაც წინა ღამეს დავბინავდი, რუსმა, დაუბანელმა და დაუვარცხნელმა „იამშჩიკმა“ (ეტლმაგარმა) საფოსტო ეტლი მოაყენა. ეს ვლადიკავკასში ხდებოდა.
საოცარია! რუსი მხატვრების სურათებზე რა ლამაზად არის ხოლმე გამოსახული ამ სქელკისერა „იამშჩიკის“ უაზრო სახე, მისი მოუქნელი შესახედაობა, მისი ზანტი, მოძრაობები, უადამიანო და ცხოველური მიხვრა-მოხვრა.
რამდენადაც სურათია კარგი, ორჯერ იმდენად საძაგელია ნამდვილი. მაგრამ ამბობენ: „და სამშობლოს კვამლიც კი ტკბილი და სასიამოვნოა ჩვენთვის“. კვამლის სიტკბოებაზე კი უკაცრავად, და სიამოვნებაზე კი ამას მოგახსენებთ, რომ კვამლი ძალიან სასიამოვნოა – პირველი იმიტომ, რომ კვამლი თვალს ეფარება და რეალურ ხედვას უშლის, მეორე იმიტომ, რომ კვამლი ხშირად თვალიდან ცრემლს გვადენს ხოლმე.
ოჰ, სამშობლოს კვამლო, მართლა ტკბილი და სასიამოვნო ხარ: ხანდახან ისე აგვიბამ თვალებს, რომ ჩვენს საკუთარ უბედურებასაც კი ვერ ვხედავთ.
როცა ავიბარგე, ანუ ჩემი ერთადერთი, ბოხჩის (შეკვრის) ზომის ტყავის ხურჯინი (ჩანთა) ჩავდე ეტლში, მივუბრუნდი ჩემს ახლად გაცნობილ ფრანგს გამოსამშვიდობებლად.
– ეგ ეტლი ვისი მოგონილია? – მკითხა მან და ხელი მიმიშვირა საფოსტო ეტლზე, რომელზეც ჯერ კიდევ გამოუფხიზლებელი „იამშჩიკი“ უგემურად თვლემდა.
– რუსისა, – ვუპასუხე მე.
– მგონი, არავინ მაგაში არ შეგეცილებათ. მებრალებით, რომ თქვენ იძულებული ხართ მაგით ტვინი გაგელაყებინოთ და გულ-მუცელი გაგადღვებინოთ.
– არა უშავს. მთელი რუსეთი მაგით დადის და მე რა ღმერთი გამიწყრება, რომ რამე დამიშავდეს.
– მაგით დადის?! იმიტომაც შორს არის წასული!.. ღმერთმა მშვიდობიანი მგზავრობა მოგცეთ. მე კი, გულწრფელად გითხრათ, თავს ვერ გავიმეტებდი, რომ მაგაში ჩავმჯდარიყავი. მშვიდობით! თუ კიდევ შევხვდებით ერთმანეთს როდისმე, გთხოვთ მიცნობდეთ.
ამ სიტყვებზე ხელი მომაწოდა გამოსამშვიდობებლად და ისე მჭიდროდ მომიჭირა ხელი, როგორც მხოლოდ ევროპელმა იცის ხოლმე.
ეტლში ჩავჯექი.
ეტლი ჩემს ჩაჯდომაზე შეტოკდა. „იამშჩიკმა“ თვალები გაახილა და გაბრაზებული შემომხედა. მერე აკრიფა სადავეები, „მწუო, მწუო“, დაუწრუწუნა უჭმელობისგან დასუსტებულ და ყურებჩამოყრილ ცხენებს და შოლტი მოუღერა.
ცხენები მიდგნენ-მოდგნენ, მაგრამ ადგილიდან არ დაიძრნენ. „აბა, ჯანდაბა; დაიძარი რა!“ – დაიყვირა „იამშჩიკმა“, აიქნივა სადავეები და ფეხებითაც ტყაპუნი დაიწყო. შენც არ მომიკვდე, ცხენებმა ყურიც არ გაიბღერტეს (არც კი განძრეულან).
ამ ამბავს ის ჩემი ნაცნობი ფრანგი ფანჯრიდან უყურებდა და სიცილით სკდებოდა. რა უხაროდა იმ სულელს?
– მაგით დადის!.. ხა, ხა, ხა! – ხითხითებდა იგი, – ვინ დაეწევა!
თუმცა მე გასახალისებელი არაფერი მჭირდა, მაგრამ მეც გამეცინა.
„იამშჩიკმა“ თავისი ძროხის თვალები ჩემკენ გაბრაზებულად მოაბრუნა და ისე მრისხანედ შემომხედა, თითქოს მემუქრებოდა: შენც ეგრეო. მერე ისევ ცხენებს მიუბრუნდა და თითოეულ მათგანს თითო შოლტი გადაუჭირა.
ცხენებმა ამის საპასუხოდ ტყუპ-ტყუპი ტლინკი (ფეხის დარტყმა) აყარეს, როგორც იყო ადგილიდან დაძრეს ჩვენი ეტლი და ძუნძულით გასწიეს. დანჯღრეულმა ზარმა დაიწყო თავისი უსიამოვნო ჟღარაჟღური, ეტლმა ქვებზე ხტომა და აქეთ-იქით ლაყლაყი.
თავი II
ამ მდგომარეობით განვშორდი ვლადიკავკასს და ჩემი ქვეყნისკენ ავიღე გეზი. თერგის ხიდი ისე გავიარე, რომ არათუ წყალი დამელია, თვალიც არ გამიხელია.
მეშინოდა, თერგდალეულობა არ დამწამონ-მეთქი. თერგდალეულები ჩვენს ქართველ კაცს რატომღაც არ ეჭაშნიკება (არ მოსწონს) და არ მოსწონს. ამაზე ძალიან საფუძვლიანი საბუთი აქვთ: პირველი, იმიტომ არ მოსწონთ, რომ თერგდალეულები მართლა თერგდალეულები არიან, მეორე იმიტომ... იმიტომ, რომ მეორედაც თერგდალეულები არიან, მესამე იმიტომ... იმიტომ... იმიტომ, რომ მესამედაც თერგდალეულები არიან.
მოდი და ამისთანა ჭკვიანური საბუთი სხვა საბუთით დაურღვიე ჩვენს დაქცეულ ქართველობას.
ეგ დასაღუპავი თერგი! რა ორპირი ყოფილა! შეხედე, როგორ მიმკვდარა (დაწყნარებულა). რაკი ზურგი ჩვენსკენ უქნია და პირი რუსეთისკენ, რაკი გაუმინდვრებია და გაუვაკნია (გაუვაკებულა), რატომღაც ის დევგმირული ხმა ჩასწყვეტია. ჩვენი დამთხვეული (გზააბნეული) თერგი ვლადიკავკასთან ის თერგი აღარ არის, რომელზეც ჩვენს პოეტს უთქვამს:
„თერგი მირბის, თერგი ღრიალებს, კლდეები ბანს ეუბნებიან...“
იქ ისე დამდოვრებულა (დაწყნარებულა), ისე მიმკვდარა, თითქოს ან როზგქვეშ (მათრახის ქვეშ) არის გატარებულიო, ან დიდი ჩინი (წოდება) მიუღიაო. მაგრამ იქნებ თერგი იქ იმიტომ მიჩუმებულა, რომ მობანე კლდეები გვერდით არ ახლავს, ის კლდეები, რომლის
„კლდოვან გულებზე ღრუბლები შავად ზედ დასწოლიან და მრისხანებით ქვეყანას წარღვნით ემუქრებიან“.
მაგრამ მაინცდამაინც ვაი შენ, ჩემო თერგო! შენ, ჩემო ძმობილო, ზოგიერთ კაცსავით, სადაც მისულხარ, იქაური ქუდიც დაგიხურავს. ცოდვა არ არის, შენი ჭექა-ქუხილი, შენი ზარიანი ხმაურობა, შენი შფოთვა და ფოთვა (მოუსვენრობა), შენი გაუთავებელი ბრძოლა ქვებთან, კლდეებთან და ღრეებთან (ხევებთან), თითქოს შენი ფართო სურვილი შენს ვიწრო კალაპოტში ვერ მოთავსებულაო.
ბევრი რამ საგულისყუროა (ყურადსაღებია) შენში, ჩემო დაუმორჩილებელო თერგო, შენს ძლევამოსილ და შეუპოვარ დინებაში. აქ კი მიმრჩვალხარ (დამორჩილებულხარ) დამარცხებულ და ნათრევ ლომსავით. ცოდვა ხარ და ცოდვას შვრები (ცუდად იქცევი)!
„ჰე, სოფელო, რაში ხარ, რას გვაბრუნებ, რა ზნე გჭირს?“
შუადღე იყო, რომ ლარსის სადგურში მოვედი. ლარსამდე ჩემმა გულმა ვერაფერი განსაკუთრებული სიამოვნება ვერ მიიღო, გარდა იმისა, რომ რამდენადაც ჩემს სამშობლოს ვუახლოვდებოდი, იმდენად გარემო ბუნებას ჩემი ქვეყნის ფერი ემატებოდა და თერგს შფოთვა და ღელვა.
შევედი სადგურის ცარიელ ოთახში, ჩაის დალევა მინდოდა და ამის გამო სამოვრის დადგმა შევუკვეთე ერთ ფეხმოტეხილ ჯარისკაცს, რომელიც ბოლო სადგურის გუშაგად (მეთვალყურედ) გამოდგა. სანამ სამოვარს შემოიტანდნენ, მივწექი გაფიცრულ (ძველ) ტახტზე და თავი ფიქრებს მივეცი.
ოთხი წელი იყო, რაც მე რუსეთში ვიმყოფებოდი და ჩემი ქვეყანა არ მენახა. ოთხი წელი!.. იცი, მკითხველო, ეს ოთხი წელი რა ოთხი წელია! პირველი, რომ მთელი საუკუნეა მისთვის, ვინც თავის ქვეყანას მოშორებია.
მეორე, ეგ ოთხი წელი ცხოვრების საძირკველია, ცხოვრების წყაროს სათავეა, ბეწვის ხიდია, სიბნელისა და სინათლის შუა ბედისგან გადებული. მაგრამ ყველასთვის კი არა, მხოლოდ იმათთვის, ვინც რუსეთში წასულა, რათა ჭკუა ავარჯიშოს, ტვინსა და გულს მოძრაობა მისცეს – ფეხი აადგმევინოს (განვითარდეს).
ეს ის ოთხი წელია, რომელიც ჭაბუკის ტვინში და გულში გამოჰკვანძავს (აყალიბებს) ხოლმე ცხოვრების კვირტს (საწყისს).
ეს კვირტი კიდევ ის კვირტია, რომლიდანაც მშვენიერი და ბრწყინვალე მტევანიც გამოვა და ძაღლყურძენაც (ცუდი შედეგი) გამოვა.
ოო, ძვირფასო ოთხო წელიწადო! ნეტავი იმას, ვისაც შენგან გადებული ბეწვის ხიდი ფეხქვეშ არ ჩასწყდომია (არ დანგრევია), ნეტავი იმას, ვინც შენ სწორად მოგიხმარა (გამოიყენა).
ნაწილი 2
თავი III
როგორც კი ვლადიკავკასიდან გამოვედი და ჩემი ქვეყნის ნიავმა მომხვდა, გულმა სხვანაირად დაიწყო ფეთქვა. ეტლში, ქვებზე ხმაურიანი რყევა საუკეთესო ფიქრებს მიფანტავდა ხოლმე. ახლა კი, როცა სადგურის ოთახის ტახტზე კომფორტულად მოვკალათდი, ღვთის წყალობა შენ გქონდეს, რომ მთელი ჩემი გულისყური და ყურადღება ფიქრებს მივუძღვენი.
ერთად მომიგროვდა ყველაფერი, რაც ჩემს მშვენიერ, პატარძალივით მორთულ ქვეყანაში დავტოვე, და ყველაფერი, რაც უცხოეთში მენახა, მესწავლა და გამეგო. მრავალნაირი ფიქრები ერთად, არეულად, წარმომიდგა გონების თვალწინ, მაგრამ ელვის სისწრაფით ერთი ფიქრი მეორეს ენაცვლებოდა, ისე რომ ჩემი გონების თვალი ერთსა და იმავე საგანზე ერთი წუთითაც ვერ გავაჩერე – ერთი სიტყვით, ჩემს ტვინში სრული რევოლუცია მოხდა: ძირს დალაგებული ფიქრები მაღლა აღმოჩნდნენ, მაღლა დალაგებულნი – ძირს, შემდეგ კი ერთმანეთში აირივნენ.
სიტყვამ „რევოლუციამ“ არ შეგაშინოს, მკითხველო! რევოლუცია იმისთვისაა შექმნილი, რომ მშვიდობა მოაქვს. ღვინო ჯერ უნდა ადუღდეს, აირიოს და დაიწმინდოს ხოლმე. ასეა ყველაფერი ამქვეყნად.
ამ მდგომარეობაში ვიყავი. ბოლოს ჩემმა ფიქრებმა, თითოეულმა ცალკე, თავისი შესაფერისი ადგილი დაიჭირა ჩემს გონებაში. მათ შორის ერთი უფრო მკაფიოდ გამოიკვეთა. იმ ერთს მოჰყვა მეორე, მეორეს – მესამე, ასე ბოლოს ერთ განუწყვეტელ ჯაჭვად შემექმნენ.
როგორ შევხვდები მე ჩემს ქვეყანას და როგორ შემხვდება ის მე, – ვიფიქრე. რას ვეტყვი მე ჩემს ქვეყანას ახალს და რას მეტყვის ის მე? ვინ იცის: იქნებ ჩემმა ქვეყანამ ზურგი შემაქციოს, როგორც უცხო მიწაზე გადარგულსა და აღზრდილს? იქნებ ზურგიც არ შემაქციოს, იქნებ მიმიღოს კიდეც, რადგანაც ჩემში მაინც ჩემი ქვეყნის არსია ჩადებული.
მაგრამ მაშინ რა ვქნა, თუ ჩემმა ქვეყანამ მომიყვეს და მიამბოს თავისი გულისტკივილი, თავისი გლოვის ფარული მიზეზი, თავისი იმედი და უიმედობა, და მე კი, მის ენას გადაჩვეულმა, ვერ გავიგო მისი ენა, მისი სიტყვა? იქნებ მიმიღოს კიდეც და, როგორც თავისი შვილი, გულზეც მიმიკრას და ხარბად დამიგდოს ყური, მაგრამ მე შევძლებ კი, რომ მას გულწრფელი სიტყვა ვუთხრა და იმ სიტყვით გულისტკივილი მოვურჩინო, დავრდომილი აღვადგინო, უნუგეშოს ნუგეში მივცე, მტირალს ცრემლი მოვწმინდო, მუშაკს შრომა გავუადვილო; იმ სიტყვით ვასმინო, რომ არსებობს მრავალი ქვეყანა, ჩვენზე უფრო უბედურად გაჩენილი, მაგრამ უფრო ბედნიერად მცხოვრები; და ის თითოეული ნაპერწკალი, რომელიც არ შეიძლება, რომ ყველა კაცში არ იყოს, ერთ დიდ ცეცხლად შევაგროვო ჩემი ქვეყნის გაციებული გულის გასათბობად.
შევძლებ კი? შევძლებ გასაგები, გულწრფელი სიტყვის თქმას? გადავწყვიტე, რომ ჩემი ქვეყანა მიმიღებს და მიმიჩნევს თავისად, იმიტომ, რომ მისი სისხლი და ხორცი ვარ; მის სიტყვასაც და ენასაც გავიგებ, იმიტომ, რომ სამშობლოს შვილი ყურს უგდებს არა მარტო ყურით, არამედ გულითაც, რისთვისაც დუმილიც გასაგებია; ჩემს სიტყვასაც გავაგებინებ, იმიტომ, რომ შვილის სიტყვა მშობელს ყოველთვის ესმის.
მაგრამ ამას სულ სიტყვაზე ვლაპარაკობ, საქმე კი საქმეშია. შენმა ქვეყანამ საქმე რომ მოგთხოვოს, მაშინ რას იზამ? – ვკითხე მე ჩემს თავს და გავჩერდი კიდეც. ვიგრძენი, რომ ამ კითხვამ შეწყვიტა ის ზემოხსენებული ჩემი ფიქრების ფერადი ჯაჭვი.
– მართლა რა უნდა ვქნა? – ვკითხე მე ჩემს თავს ხმამაღლა.
– ჩაი უნდა მიირთვათ, – მიპასუხა სადგურის გუშაგმა, რომელმაც ამ დროს სამოვარი შემოიტანა და ჩემს მაგიდაზე დადგა.
– ჩაი!..
– სამოვარი იმისთვის არ მიბრძანეთ? – მიპასუხა სულელმა გუშაგმა და გავიდა გარეთ. ამის შემდეგ რამდენიმე წუთიც არ გასულა, რომ კარი ისევ გაიღო და ერთმა რუსმა ოფიცერმა შემოყო თავი. მისი სახის გამომეტყველება აჩვენებდა, რომ ღვინოსა და არაყს ძალიან კარგად იცნობდა. დაახლოებით ოცდაათი წლისას ჰგავდა. ეტყობოდა, რომ მგზავრი არ იყო.
– ნება მომეცით, – მითხრა მან რუსულად, – გაგაცნოთ ჩემი თავი: მე გახლავართ პოდპორუჩიკი N. აქ, ლარსში ვდგავარ, ასეული მაბარია.
– ძალიან მოხარული ვარ, – ვუპასუხე მე, წამოვდექი ფეხზე და ჩამოვართვი გაწვდილი ხელი.
– საიდან მობრძანდებით?
– პეტერბურგიდან.
– ფრიად სასიამოვნოა. ამ უკაცრიელ და უდაბურ ადგილას ერთი ეგ სიამოვნებაღა მაქვს, რომ შევხვდები ხოლმე მგზავრს განათლებული ქვეყნიდან. კაცი, რომელიც გონებით ცხოვრობს, მოვალეა ღვთისა და ქვეყნის წინაშე შეხვდეს განათლებულ კაცს სასაუბროდ გონების გასაფხიზლებლად. დიდად მოხარული ვარ. საუბარი ჭკუის საზრდოა.
მითხრა ეს და კიდევ გამომიწოდა ხელი, მეც ხელმეორედ ხელი ჩამოვართვი.
– თქვენ ვინ ბრძანდებით? – მკითხა მან.
– მე გახლავართ ერთი სომეხი ვაჭრის დახლთან მომუშავე.
– დახლთან მომუშავეო!.. – თქვა და ტუჩები აიპრუწა.
– დიახ, ბატონო!
ჩემმა ახალმა ნაცნობმა რომ ეს გაიგონა, მაშინვე მნიშვნელოვანი ადამიანის იერი მიიღო: მხრები გაისწორა, ის პირველად მორიდებული ლაპარაკი სხვა ტონზე შეცვალა.
– საიდან მო-დი-ხა-ა-ართ?! – მკითხა გაკვირვებით და დაცინვითაც.
– პეტერბურგიდან.
– ჰმ, – ჩაიცინა ოფიცერმა, – პეტერბურგიდან. კარგია, გღირსებიათ პეტერბურგის ნახვა. პეტერბურგი!.. ძალიან კარგი ქალაქია, – თქვა ეს და მშვიდად ჩამოჯდა სკამზე: – პეტერბურგი!.. ო, ო, დიდი ქალაქი პეტერბურგი!.. ვრცელი ქალაქია!.. არ ჰგავს თქვენს ჭუჭყიან ქალაქს.
აბა რა ქალაქია თქვენი ქალაქი? ერთი თავიდან რომ გადააფურთხო, ნერწყვი ქალაქის ბოლოს დაეცემა. პეტერბურგი კი... ხომ გინახავთ პეტერბურგი? რუსეთის გულია.
მართალია აქამდე მთელი რუსეთი ფიქრობდა, რომ მისი გული მოსკოვია, მაგრამ მთელ რუსეთს მე გავუფანტე ეგ ცრუ და უგუნური აზრი: მე მწერალი გახლავართ. გთხოვთ, რომ მიცნობდეთ. ასე ნუ მიყურებთ. მე დავამტკიცე, რომ პეტერბურგია მთელი რუსეთის გული. იზლერის ბაღი ხომ გინახავთ?
ყური დავუგდე ამ ოფიცერს და გულში კი ვფიქრობდი, ხომ არ გაგიჟებულა-მეთქი, მაგრამ ამ გადარეული ლაპარაკის გარდა არაფერი შევატყვე.
– არა, იზლერის ბაღი გინახავთ, თუ არა? – მკითხა კიდევ მან.
– პეტერბურგის გულობა რით დაამტკიცეთ? – ვკითხე მე და არ მივეცი პასუხი მის უკანასკნელ კითხვაზე.
– არა, ჯერ მე მითხარით: იზლერის ბაღი გინახავთ, თუ არა? თქვენ, აქაურები, ესე იგი ქართველები თუ სომხები, სამეცნიერო ლაპარაკს მიჩვეულნი არა ხართ, ამიტომაც ერთი საგნიდან მეორეზე გადახტებით ხოლმე. თქვენ თანმიმდევრული, მოწესრიგებული მსჯელობა არ იცით. ეგ, რა თქმა უნდა, გაუნათლებლობისგან გემართებათ.
მგონი, თქვენ არც კი იცით, – რა არის ცივილიზაცია, ასოციაცია, არგუმენტაცია, ინტელიგენცია, კასაცია და ფილოლოგია. მაგრამ ეს არაფერი, წარმავალია. თქვენც გაიწაფებით.
მადლობა ღმერთს, ოფიცრობა და ჩინოვნიკობა ბევრი მოდის რუსეთიდან თქვენს გასანათლებლად. არა, ჯერ მითხარით, იზლერის ბაღი გინახავთ, თუ არა? თუ ეს არ გინახავთ, პეტერბურგიც არ გინახავთ.
– მინახავს.
– გინახავთ? მაშ თქვენ განათლებულებში ფეხი ჩაგიდგამთ. ფრიად მოხარული ვარ, ფრიად მოხარული ვარ. იზლერის ბაღი? როგორი ბაღია, ჰა? ფერიებით სავსე სამოთხე ის არის, აი! ფერიები, ხომ იცით, რა არის? ეგ სამეცნიერო სიტყვაა, იქნებ არ იცოდეთ. ეგ უბრალო ენით რომ ვთარგმნოთ, იმას ნიშნავს, რომ ის ბაღი სავსეა ჟუჟუნათვალებიანი ქალებით. გინდა ერთს ჩაავლე ხელი, გინდა მეორეს.
აი, განათლებას რა შეუძლია. თქვენი ქალები კი კაცს დაინახავენ თუ არა, იმალებიან.
არა, პეტერბურგი... დიდი ქალაქია, ფრიად განათლებული, და იზლერის ბაღი განათლების გვირგვინია, ასეთი ბაღია, რომ „მწუ“.
ამ სიტყვებზე მეცნიერმა ოფიცერმა თითებზე იკოცა.
– მე იმედი მაქვს, რომ ეს სამოვარი ამ მაგიდაზე თქვენთვის დგას.
– თქვენმა იმედმა არ მოგატყუათ.
– მე იმედი მაქვს, რომ თქვენ, როგორც განათლებული ქვეყნიდან მოსული კაცი, მეც გამიმასპინძლდებით ჩაით.
– არც მაგ იმედს გაგიმტყუნებთ.
– რომიც, რა თქმა უნდა, გვექნება.
– მაგაზე კი უკაცრავად.
– ეგ არაფერი ნიშანია. თქვენ სომეხი ხართ, თუ ქართველი?
– ქართველი.
– ძალიან გამიხარდა, რომ ქართველი ხართ. თუმცა ჩვენი ლერმონტოვი ამბობს, რომ бежали робкие грузины (გაიქცნენ მშიშარა ქართველები), მაგრამ მაინც ქართველები სჯობიან იმ პოეტებს. სიგარეტები კი, რა თქმა უნდა, გექნებათ.
– მაქვს.
– იმედი მაქვს, რომ შემომთავაზებთ.
– დიდი სიამოვნებით, ინებეთ.
– აბა, მაშ თქვენ ჩაი დაასხით და მერე მოვყვეთ სამეცნიერო ლაპარაკს. თუმცა თქვენთვის ძნელი იქნება სამეცნიერო ლაპარაკის გაგება, მაგრამ მე შიგადაშიგ სამეცნიერო სიტყვებს უბრალო ენით გითარგმნით და ამრიგად სამეცნიერო ლაპარაკის გაგებაც გაგიადვილდებათ.
მე ჩაი დავასხი და ერთი ჭიქა იმას დავუდგი. ჩაი რომ მოსვა, მოწია სიგარეტი და დაიწყო ლაპარაკი.
– თქვენი ქვეყანა, მეცნიერის ენით რომ ვთქვა, განათლებული არ არის, ესე იგი, უბრალო ენით რომ ვთქვა, გაუნათლებელია. ხომ გესმით?
– ძალიან კარგად.
– აკი მოგახსენეთ, გაგიადვილებთ-მეთქი სამეცნიერო სიტყვების გაგებას. ახლა დავიწყოთ იქიდან, რომ თქვენი ქვეყანა განათლებული არ არის, ესე იგი, გაუნათლებელია. ეს ჩაი მოსკოვისა უნდა იყოს?
– არა, სტავროპოლში ვიყიდე.
– სულ ერთია. ახლა დავიწყოთ, როგორც ცოტა ხნის წინ ვთქვით, იქიდან, რომ თქვენი ქვეყანა განათლებული არ არის. ეგ იმას ნიშნავს, რომ თქვენი ქვეყანა ბნელია. ხომ გესმით?
– დიახ, კარგად.
– ახლა რაკი იქიდან დავიწყეთ, რომ თქვენი ქვეყანა განათლებული არ არის, ისიც უნდა ვთქვათ, რომ განათლება რა არის. მე ამას მაგალითებით აგიხსნით: წარმოიდგინეთ ბნელი ოთახი. წარმოიდგინეთ, თუ არა?
– წარმოვიდგინე.
– არა, იქნებ სადმე ერთი ფანჯარა ღია დაგრჩათ, ისიც დაკეტეთ.
– დავკეტე, – ვუპასუხე მე და სიცილი მომივიდა.
– ძალიან კარგი. რაკი ის ფანჯარაც დაკეტეთ, ფარდაც ჩამოაფარეთ.
– ჩამოვაფარე.
– რაკი ფარდაც ჩამოაფარეთ, ოთახიც დაბნელდება, ვეღარაფერს დაინახავთ. უეცრად შემოიტანეს სანთელი, განათდა ოთახი. განათლებაც ეგ არის. ზუსტად მოგახსენოთ, არც ეს სიგარეტია ურიგო. პეტერბურგიდან იქნება?
– არა, ვლადიკავკაზში ვიყიდე.
– სულ ერთია. ახლა ხომ გესმით განათლების მნიშვნელობა?
– ძალიან კარგად.
– ახლა, რადგანაც აგიხსენით განათლების მნიშვნელობა, თქვენ უნდა ერთი რამ გკითხოთ: თქვენში ცივილიზაცია როგორ მიდის?
– მაგისას ვერ მოგახსენებთ: დიდი ხანია ჩემს ქვეყანაში არ ვყოფილვარ.
– ეგ არაფერი, მე ახლავე შევიტყობ, როგორ მიდის: რამდენი გენერალი გეყოლებათ თქვენ, ქართველებს?
– იქნება ერთი ოციოდე მოგროვდეს.
– რაო, ოციოდეო!.. ო, ო, ეგ დიდი საქმეა, – წარმოთქვა მნიშვნელოვანი იერით ჩვენმა მეცნიერმა ოფიცერმა, – ოციოდეო!.. ამ ერთ მუჭა ხალხში და ოცი გენერალი!.. ეგ, ბატონო, დიდი ცივილიზაცია გქონიათ. ვერ უყურებთ, ოციოდე გენერალი!
არ მჯერა. იქნებ თქვენ, მეცნიერების ენით რომ ვთქვათ, ნამდვილ სახელმწიფო მრჩევლებსაც ნამდვილ გენერლებში თვლით, ესე იგი, უბრალო ენით რომ ვთქვა, იქნებ სახელმწიფო გენერლებს, ანუ უფრო უბრალოდ რომ ვთქვა, უეპოლეტო გენერლებს, ანუ ამაზე უფრო უბრალოდ რომ ვთქვა, უულვაშო გენერლებსაც ნამდვილ გენერლებში თვლით? უეჭველად ასე იქნება.
– არა, თქვენმა მზემ, – დავუფიცე მეც, – არა, თქვენმა მზემ, სულ ნამდვილ გენერლებს მოგახსენებთ.
– ოციოდე ნამდვილი გენერალი! ბარაქალა მართლმადიდებელ რუსეთს! სახელი და დიდება! სადაც ფეხს დადგამს, ამყარებს ხოლმე ცივილიზაციას. სულ რამდენი წელიწადია, რაც რუსეთი აქ შემოვიდა?
– იქნება სამოცდაათი.
– შვიდ წელიწადში ორი გენერალი? დიდი საქმეა, დიდი ცივილიზაციაა. მერე როგორი გენერალი?! ნამდვილი გენერალი! თუ ღვთის ძალით თქვენში ცივილიზაციამ ასე იარა, სამოცდაათი წლის შემდეგ კიდევ ოცი გენერალი მოგემატებათ და სულ ორმოცი იქნება.
დიდი საქმეა. მე ეგ არ ვიცოდი. ან საიდან უნდა შემეტყო? სულ არ იქნება სამი წელიწადი, რაც ამ ქვეყანაში ვარ. ზუსტად მოგახსენოთ, არც მოცლა მქონდა, რომ თქვენი ქვეყნისთვის მეცნიერული თვალი დამეკვირვებინა.
მე ერთ დიდ, მნიშვნელოვან საგანს მოვეკიდე, მრავალი გამოვიკვლიე, ისტორიები წავიკითხე და ჩემი დრო სულ ამ სამეცნიერო საქმეზე დავხარჯე. მაგრამ ცუდად არ წახდა ჩემი შრომა, შთამომავლობა მოიგონებს ჩემს სახელსაც.
– რა გააკეთეთ?
– რა გავაკეთე? ადვილი სათქმელია! აი, ბატონო, რუსეთში მებატონეებს ყმები ჩამოართვეს. მებატონეს მუშა აღარ შერჩა. მოჯამაგირის იმედად დარჩა. შეწუხდა ქვეყანა, მოჯამაგირეებმა დაიწყეს ყველაფრის სახლში პარვა.
მე, როგორც გულმტკივნეული შვილი, ჩავუფიქრდი ამ ჩემი ქვეყნის მწუხარებას, – ვთქვი: ქვეყანას შველა უნდა-მეთქი. მადლობა ღმერთს, ვუშველე კიდეც. ასეთი რამ მოვიგონე, რომ მოჯამაგირეს სახლში პარვა აღარ შეუძლია.
ერთმა უბრალო შემთხვევამ კი მაპოვნინა წამალი. ჩემი დენშჩიკი (მოსამსახურე) ფრიად დიდი ქურდი იყო, საშაქრეში შაქარს აღარ უშვებდა. ვიფიქრე, ვიფიქრე, როგორ ვუშველო ამ საქმეს-მეთქი. დავიწყე ყუთის დაკეტვა, მაგრამ ხან დაკეტვა დამავიწყდებოდა ხოლმე, ხან გასაღები მაგიდაზე დამრჩებოდა ხოლმე, და როცა სახლიდან გავიდოდი, დენშჩიკი შაქარს მომპარავდა.
ბოლოს ავიღე, ორი ბუზი დავიჭირე და ჩავსვი საშაქრეში, თავი დავახურე და არ დავკეტე კი. ახლა მკითხავ – რისთვისაო? იმისთვისა, რომ თუ დენშჩიკი კიდევ შაქრის მოპარვას დააპირებდა, ხომ ყუთი უნდა გაეღო. რაკი ყუთს თავს ახდიდა, ბუზები მაშინვე ამოფრინდებოდნენ. მერე, როცა შინ მოვიდოდი, ავხდიდი ყუთს და შიგ რაკი ბუზებს აღარ ვნახავდი, აშკარა იქნებოდა, რომ ყუთის თავი აუხდია ვისმე. ვინ ახდიდა, თუ არა ჩემი დენშჩიკი.
რაკი ეს გამოვიგონე, მე დენშჩიკი შაქარს ვეღარ მპარავს. ახლა, ყოველ დილას, ჩაის გავათავებ თუ არა, ოთახში ბუზებს ვიჭერ. დავიჭერ ბუზებს, ჩავსვამ შაქრის ყუთში და მთელი დღე მშვიდად ვარ. ვიცი, რომ არავინ მომპარავს.
როგორ მოგწონთ ჩემი იდეა? ის იაფია და ქურდობის საუკეთესო წამალია. ეს ხერხი ყველაფერში გამოიყენება, რასაც ჩვენს ოთახში ყუთებში ვინახავთ ხოლმე. ეს აზრი ჯერ არავისთვის მითქვამს, მაგრამ თქვენი ქვეყანა ისე მიყვარს, რომ ეს იდეა თქვენ გაგაცანით და გთხოვთ, თქვენც გაუნათლებელ მებატონეებს აცნობოთ.
ერთი ის არის, რომ არყის ქურდობას ჯერ ვერაფერი ვუშველე. არყის ბოთლშიც კი ვცადე ბუზების ჩასმა, მაგრამ ეგ წყეულები შიგ იხრჩობიან – ჭკვიანები არიან. მაგრამ ამის წამალსაც მალე მოვიგონებ. არა, როგორ მოგწონთ ჩემი ოსტატობა?
ფრანგებმაც იციან ასეთი ეშმაკობების მოგონება, მაგრამ მათი მოწყობილობების ყიდვა ძვირია. ჩემი ოსტატობა კი გროშიც არ დაჯდება. აბა რა არის ორი ბუზის დაჭერა და ყუთში ჩასმა? დიდი არაფერი. ახლა კი ნახეთ, რა შედეგი ექნება ამ ჩემს მოგონილ საქმეს: ეს ჩემი ოსტატობა რომ გავრცელდება, მაშინ შეიძლება, რომ ბუზების გაყიდვა დაიწყონ.
აი, ქვეყანაში ახალი ვაჭრობაც გაჩნდება: ერთ მშვენიერ დილას ჩაივლით თქვენს ქალაქში და დაინახავთ ბუზების მაღაზიას. ცუდია თუ? რამდენი მშიერი კაცი იშოვის ლუკმას ბუზების წყალობით. ახლა კი ბუზები რანი არიან? არაფერი. რისთვის გამოდგებიან? არაფრისთვის. აი, მეცნიერი და ჭკვიანი კაცის ნამოღვაწარს რა დიდი მნიშვნელობა აქვს ქვეყნისთვის.
მე აქ არ მოვდიოდი, თუმცა ბევრი მეხვეწებოდა. ჩემს გულში ვამბობდი: ღმერთს თუ ნიჭი მოუცია რამე ჩემთვის, ისევ ჩემებს გამოვადგე-მეთქი, მაგრამ ამ ახლად დაპყრობილ ქვეყნებს უფრო განათლება სჭირდება-მეთქი; აქ განათლებული კაცები არიან საჭირონი.
აბა ცოტა ხანი მოიცადეთ, რა მოხდება. მე ხომ, ზევით რომ ვთქვი, ის მოვიგონე. ახლა სხვა ჩემნაირი სხვა რამეს მოიგონებს. იქნება ისეთი კაციც გამოვიდეს, რომ თქვენს ქალაქშიც იზლერის ბაღი გააკეთოს: მეცნიერი კაცისთვის ყველაფერი შესაძლებელია.
ამ ყოფით მთელი პეტერბურგის განათლება აქ გადმოვა. მაშინ ნახავთ, რომ ერთ მშვენიერ დღეს სეირნობა გაიმართება იზლერის ბაღში. იმ ბაღში თქვენი ქალები თამამად დაიწყებენ სიარულს. გინდა ერთს უთხრა „შენი ჭირიმე“, გინდა მეორეს, ხმასაც არ გაგცემენ.
აბა ხალხი მაშინ დაინახავს თავის სამოთხეს, როგორც მეცნიერები იტყვიან, ესე იგი, სამოთხე რომ უბრალოდ ვთქვათ... მაგრამ რა ვთქვათ, უბრალოდაც სამოთხე სამოთხეა. ხომ გესმით?
– ძალიან კარგად.
ნაწილი 3
IV თავი
იმ საღამოს სტეფანწმინდაში ავედი. საღამო ისეთი მშვენიერი იყო, რომ იმ ღამეს იქ დავრჩი, რათა სრულად დამტკბარიყავი ამ სილამაზის ხილვით. ოჰ, საქართველო!
„სხვა საქართველო სად არის, რომელი კუთხე ქვეყნისა?“
ოთახიდან გარეთ გამოვედი და შევხედე სტეფანწმინდის პირდაპირ აღმართულ მყინვარს, რომელსაც ყაზბეგის მთას ეძახიან.
დიდებული სანახაობაა ეს მყინვარი. მას შეუძლია თქვას: ცა ქუდად მაქვს და დედამიწა ფეხსაცმლადო. ცის ლაჟვარდოვან ფონზე ის თეთრად და სუფთად მოჩანდა. ერთი მუჭისოდენა ღრუბელიც კი არ ფარავდა მის მაღალ შუბლს, მის ყინვით შევერცხლილ თავს.
ერთადერთი, მეტად ბრწყინვალე ვარსკვლავი ანათებდა მას, ერთ ადგილას გაჩერებული, თითქოს მყინვარის დიდებულმა სახემ გააოცაო.
მყინვარი!.. დიდებულია, მშვიდი და უშფოთველი, მაგრამ ცივია და თეთრი. მისი დანახვა მაკვირვებს და არ მაღელვებს, მაციებს და არ მათბობს, – ერთი სიტყვით, მყინვარია. მყინვარი მთელი თავისი დიდებულებით საოცარია და არა საყვარელი.
აბა რად მინდა მისი დიდება? ქვეყნის ხმაური, ქვეყნის ქარიშხალი, ქროლვა, ქვეყნის ავ-კარგი მის მაღალ შუბლზე ერთ ძარღვსაც არ აატოკებს. ძირი თუმცა დედამიწაზე უდგას, თავი კი ცას მიუბჯენია, განზეა გამდგარი, მიუწვდომელია.
არ მიყვარს არც ასეთი სიმაღლე, არც ასეთი განზე გადგომა, არც ასეთი მიუწვდომლობა. დალოცა ღმერთმა ისევ თავზეხელაღებული, გიჟი, გადარეული, შეუპოვარი და დაუმორჩილებელი, მღვრიე თერგი. შავი კლდის გულიდან გადმომსკდარი მიდის და ღრიალებს და აღრიალებს თავის გარშემო ყველაფერს.
მიყვარს თერგის მრისხანე ხმაური, გამალებული ბრძოლა, დრტვინვა და ვაი-ვაგლახი. თერგი ადამიანის გაღვიძებული ცხოვრების სახეა, ამაღელვებელი და ღირსსაცნობი სახეც არის: მის მღვრიე წყალში ჩანს მთელი ქვეყნის უბედურების ნაცარტუტა.
მყინვარი კი უკვდავებისა და განცხრომის დიდებული სახეა: ცივია – როგორც უკვდავება და ჩუმია – როგორც განცხრომა.
არა, მყინვარი არ მიყვარს, მით უფრო, რომ მიუწვდომლად მაღალია. ქვეყნის ბედნიერების ქვაკუთხედი კი ყოველთვის ძირიდან დადებულა, ყოველი შენობა ძირიდან ამაღლებულა, მაღლიდან კი შენობა არსად არ დაწყებულა. ამიტომაც მე, როგორც ქვეყნის შვილს, თერგის სახე უფრო მომწონს და უფრო მიყვარს.
არა, მყინვარი არ მიყვარს: მისი სიცივე ჰყინავს და სითეთრე აბერებს! მაღალიო! რად მინდა მისი სიმაღლე, თუ მე იმას ვერ ავწვდები და ის მე ვერ ჩამომწვდება.
არა, არ მიყვარს მყინვარი. მყინვარი დიდ გოეთეს მაგონებს და თერგი კი მრისხანე და შეუპოვარ ბაირონს. ნეტავი შენ, თერგო! იმით ხარ კარგი, რომ მოუსვენარი ხარ. აბა პატარა ხანს დადექი, თუ მყრალ გუბედ არ გადაიქცე და ეგ შენი საშიში ხმაურობა ბაყაყების ყიყინზე არ შეგეცვალოს.
მოძრაობა და მარტო მოძრაობა არის, ჩემო თერგო, ქვეყნის ძალისა და სიცოცხლის მიმცემი...
V თავი
დაღამდა. თერგისა და მყინვარის ყურებაში და ზოგიერთი ფიქრის მორევში დრო ისე გამეპარა, რომ თითქმის ვერ შევამჩნიე, მზე როგორ გამოემშვიდობა მისგან გამთბარ სამყაროს და როგორ მიეფარა მთებს.
დაღამდა, თვალწინ აღარაფერი ჩანს, შეწყდა ქვეყნის ხმაური, ქვეყანა დადუმდა.
დაღამდა, მაგრამ არ ვიცი, რას ვიზამდი, რომ იმედი არ მქონდეს კვლავ გათენებისა. სიცოცხლე სიცოცხლედღა ეღირებოდა?.. მიყვარს, ბუნებავ, შენი მოწყობა, რომლის წყალობითაც ყოველი ღამე თენდება ხოლმე.
დაღამდა, მაგრამ მე მაინც სადგურის გარეთ ვარ და დაჟინებით ყურდადგმული გონებას ვადევნებ თერგის თავზეხელაღებული დინების ხმაურს. ყველა დადუმდა და შენ არ დუმხარ, თერგო! მერწმუნეთ, მე მესმის ამ ხმაგაკმენდილ ქვეყანაში თერგის დაუჩუმარი ჩივილი.
არის ადამიანის ცხოვრებაში ისეთი მარტოობის წუთები, როცა ბუნებას შენ თითქოს შენსას აგებინებ და ის თავისას შენ გაგებინებს. ამიტომაც შეგიძლია თქვა, რომ მარტოობაშიც არსად მარტო არა ხარ, ჰოი, ორფეხა არსებავ, რომელსაც ადამიანს გეძახიან.
ამ ღამეს ვგრძნობ, რომ ჩემს ფიქრებსა და თერგის ჩივილს შორის არის რაღაც იდუმალი კავშირი, არის რაღაც თანხმობა. გული მიტოკავს და მკლავი მითრთის. რისთვის? დროს მივცეთ ამის პასუხის გაცემის საშუალება.
დაღამდა. შეწყდა ადამიანის ფეხის ხმა, შეწყდა ადამიანის ხმაურიანი მოძრაობა, აღარ ისმის მისი დაღლილი ზრუნვისა და სურვილის გუგუნი, ქვეყნის ტკივილმა დაიძინა, ადამიანი აღარ ჩანს ჩემს გარშემო.
ვაი, რა ცარიელია ეს სავსე ქვეყანა უადამიანოდ!.. არა, წაიღეთ ეს ბნელი და მშვიდობიანი ღამე თავისი ძილითა და სიზმრებითა და მომეცით მე ნათელი და მოუსვენარი დღე თავისი ტანჯვითა, წვალებითა, ბრძოლითა და ვაი-ვაგლახითა!
ჰოი, ბნელო ღამევ, მეზიზღები შენ მე! შენ რომ არ არსებულიყავი ქვეყნისთვის, მე მგონია, რომ ადამიანის უბედურების ნახევარიც არ იქნებოდა დედამიწაზე.
შენმა მოვლენებმა დააფრთხეს პირველად ადამიანის გონება და შეაშინეს იგი. მას შემდეგ შეშინებულს გზა თავისი ვერ უპოვნია, – და აჰა, იბრძვის ადამიანი და დღევანდელ დღემდე ათასში ერთს თავისი ერთხელ დაფრთხალი გონება ფრთხოლას ვერ გადაუჩვევია.
აი მიზეზი ქვეყნის უბედურებისა.
ჰოი, ბნელო ღამევ! მეზიზღები შენ მე. შენი კალთის ქვეშ, ვინ იცის, რამდენი გაბოროტებული მტერი იმალება ახლა? ვინ იცის, ამ ბნელი ფარდის ქვეშ, რომელიც ახლა ჩემს თვალს ჩამოაფარე, რამდენი მჭედელი და მტარვალი ქვეყნისა ჭედავს ბორკილებს ადამიანის ბედის შესაჭედად?
შენ ხარ ხელის შემწყობი იმ საქმიანობისა, რომელსაც თვალთმაქცობას ეძახიან და რომელიც ადამიანის დაფრთხალ გონებას უბედურებას ბედნიერებად აჩვენებს ხოლმე;
შენ ხარ დრო და ჟამი კუდიანების სერბოსი, სადაც ისმის სიბნელის სადღეგრძელო. ჰოი, ბოროტო, წადი ჩემგან, დღეო ნათელო, მოდი შენ!..
VI თავი
სადგურში შევიტყვე, რომ მთებში დიდი დაბრკოლებაა ფოსტით მიმავალთათვის, რადგანაც სადგურებში ცხენები ხშირად აკლიათ თურმე. მირჩიეს ფასანაურამდე ცხენი მექირავნა და ცხენით გადავსულიყავი. მე ეს რჩევა ჭკუაში დამიჯდა. იმ ფიქრით მივეცი თავი ძილს, რომ ხვალ საჯდომ ცხენს ვიქირავებ და ისე გავივლი მთებს.
გათენდა. რა მშვენიერი ხარ, დილის რიჟრაჟო! რა მშვენიერი ხარ, დილის ცვრით პირდაბანილო ქვეყანავ! მე მგონია, რომ ამ დილას ყოველი ტკივილი ქვეყნისა უნდა დაყუჩებულიყო, მაგრამ თერგი მაინც ღრიალებს და იბრძვის. ჩანს, ქვეყნის ტკივილი დაუყუჩებელია.
გათენდა და გაიხმაურა ქვეყანამ ადამიანის ხმით. დღემ დაიწყო თავისი დაუდეგარი ფაციფუცი. კარგია გაღვიძებული ადამიანი!.. მაგრამ უფრო უკეთესია ადამიანი, რომელსაც ძილშიაც არ სძინავს, ქვეყნის უბედურებით გულანთებულსა. ჩემო ლამაზო ქვეყანავ, არიან ასეთები შენში? მე მოვნახავ და, თუ ვიპოვე, თაყვანს ვცემ.
გავედი სადგურის გარეთ და ერთ მოხევეს შევხვდი. ვიქირავე მისგან ცხენი იმ პირობით, რომ თვითონაც ცხენით გამომყოლოდა. ბოლოს არათუ ვინანე, დიდად კმაყოფილი დავრჩი, რომ ჩემი საქმე ასე მოეწყო. ჩემი მოხევე ძალიან კარგი კაცი გამოდგა. ის იყო ჭაღარამორეული, ხანში შესული კაცი. ბოლოს გამოჩნდა, რომ თვალყურმადევარიც ყოფილა იმ პატარა ქვეყნისა, რომელიც მის გარშემო ბედს შემოეხაზა და რომელიც მისი უფერული ცხოვრების გასახალისებლად დაენიშნა.
შევხედით ცხენებზე და წამოვედით სტეფანწმინდიდან. უკანასკნელად შევხედე მყინვარს. ის როგორღაც დიდკაცურად იბღვირებოდა თავისი სიმაღლიდან. ამან ამირია იმ დილით დამშვიდებული გონება. გულმა კიდევ ტოკვა დამიწყო და მკლავმა თრთოლა. სრული სიძულვილით მოვაშორე თვალი მყინვარის დიდებულებას და უფრო დიდი პატივით გამოვემშვიდობე მის ფეხთა ქვეშ გაგიჟებით მავალ თერგს.
ჩემი მოხევე სანახავად ღირსი იყო. ის, თვითონ ზორბად მოსული, იჯდა ერთ პატარა მთის ცხენზე, რომელიც თითქმის მთელ გზას მგლური ძუნძულით სასაცილოდ მოძუნძულებდა. ჩემს მოხევეს ჩამოეფხატა ბანჯგვლიანი ქუდი თვალებზე და ისე გაუნძრევლად იდო განიერ უნაგირზე გადაბოტებული, ისე არხეინად და გულამღვრეულად აყოლებდა თავის ახოვან ტანს ცხენის ძუნძულს, ისეთი დამშვიდებით და განცხრომით აბოლებდა თავის ჩიბუხს, რომ გეგონებოდათ – ასეთ ქეიფში სხვა კაცი ძნელად თუ იქნება დედამიწის ზურგზეო.
– რა გქვია, ძმობილო? – ვკითხე მე.
– ...ლელთ ღუნიას მეძახიან, – მომიგო მან.
– სადაური ხარ?
– საიდან? გაიბოტნიდან, აქაურ მთიანი ადგილიდან, თერგის პირას.
– ქართველი ხარ, თუ ოსი?
– ოსი რატომ ვიქნები?! ქართველი ვარ, მოხევე.
– კარგი ადგილია ეს თქვენი ადგილი.
– არ არის ცუდი: ჩვენს საცოდაობას შეეფერება.
– ასეთი წყალი, ასეთი ჰაერი სწორედ ბედნიერებაა.
– ჰმ! – ჩაიცინა მოხევემ.
– რას იცინი?
– სასაცილოს ვიცინი. ცარიელი კუჭი ამით ვერ გაძღება.
– აქ ძალიან მოსავლიანი უნდა იყოს?!
– რატომ არ იქნება? ადგილი არ არის ცუდი, პატარა გვაქვს: თვითმყოფად კაცს ორ-ორ შაბადის ყანა არ ექნება. ვიწროდ ვართ.
– ეს დიდი გზა დიდ სარგებელს მოგცემთ.
– რა ბედენაა გზა? ის მისთვის ვარგა, ვისაც თავისი ნაშრომ-ნამუშევარი გასატან-გასაყიდად აქვს.
– მაშ ქირაზე არ დადიხართ?
– რატომ არ დავდივართ? დავდივართ.
– მაშ ქირით ფულს შოულობთ.
– ვშოულობთ. ჯიბეში არ რჩება: მთის კაცი მოხევე მუცლის მონაა. საჭმელი, სასმელი არ არის სახლში, ნაშოვნი დუქანში მიდის.
– მაშ ისევ ბარი სჯობია: იქ ხალხი უფრო მაძღარია.
– ვინ იცის? იქაც სადარდებელია დარჩენა. ადგილი ხაშმობს (ხალხს ასუსტებს). იქაურ კაცს ფერი არ აქვს, ჯანი არ აქვს. აქაურები ჯანმრთელები არიან. ღმერთმა განაგო იქაურობას – სიმაძღრე, აქაურობას – ჯანმრთელობა.
– რომელი ქვეყანა სჯობია, მაძღარი თუ ჯანმრთელი?
– ორივე ერთად. ერთმანეთის გარეშე ქვეყანა ცუდია.
– ორში რომ ერთი ამოგარჩევინონ?
– ორში? არჩევანზე? ამ ღორღიან კლდეებს ვიჯობდი, ჯანმრთელი ვარ. ადამის ძე ბალახითაც, თუ გაჭირდა, გაძღება, ტკივილს რა ეშველება?
ამ დროს ჩემს მოხევეს უეცრად თოკის უზანგი ჩაუწყდა, თავი ვერ დაიმაგრა და ცხენს გვერდზე მოექცა. მერე ისევ გასწორდა, ჩამოხტა ცხენიდან და დაიწყო უზანგის გამართვა.
– სადარდებელია შეკაზმული ცხენი, – წამოიძახა ღიმილით მოხევემ, – დაილოცოს შიშველი ცხენი: ფეხს გადაწვდიდი და გადაჯდებოდი.
მე აღარ დაველოდე მოხევეს და წინ წავედი.
ნაწილი 4
VII თავი
– ღმერთი თუ გწამს, ერთი მითხარი, – ვკითხე მოხევეს, როცა დამეწია, – სტეფანწმინდის პირდაპირ ის მონასტერი რა არის?
– თერგის გაღმა?
– დიახ.
– ღმერთმა წყალობა მოგცეთ ცოცხლებს, ცოდვები მოგიტევოთ მკვდრებს. ეგ წმინდა სამების სალოცავია. ძველად იქ განძს მალავდნენ და ხალხის საბჭოც იქ იკრიბებოდა.
– როგორ თუ განძის სამალავი და ხალხის საბჭო?
– ქართველი მეფეების განძს აქ მალავდნენ მტრისგან. მცხეთის საგანძურიც აქ მოჰქონდათ დასამალად მრავალჯერ.
– საბჭო რაღა არის?
– საბჭო? იქ არის სენაკი, სადაც სამართალს ბჭეები წყვეტდნენ. რა მძიმე საქმეც ხევში მოხდებოდა, იქ განიხილავდნენ.
– ვერ მეტყვი, როგორ ხდებოდა ეგ ბჭობა და რაზე უფრო ხშირად მსჯელობდნენ ხოლმე?
– რატომ ვერ გეტყვი? რაც ვიცი, მოგიყვები. როცა ხალხში დიდი დავა, დიდი საქმე, დიდი არჩევანი წამოიჭრებოდა, ხალხი იქ იკრიბებოდა, ირჩევდნენ ბრძენ მოხუცებს, რომლებსაც პეიტრობით ეძახდნენ, და სვამდნენ მათ იმ სენაკში სამსჯელოდ.
რასაც მერე ეს ბჭეები სამების სახელით, ღვთისგან ნაჩუქარი მადლით იტყოდნენ და გადაწყვეტდნენ, არავინ შეეწინააღმდეგებოდა, არავინ გადავიდოდა მათ ნათქვამს.
– შენ დასწრებიხარ ასეთ ბჭობას?
– რატომ დავესწრებოდი? ძველ ამბავს გიყვები.
– ახლა რატომ აღარ არის ეგ?
– ახლა?..
ჩაფიქრდა ჩემი მოხევე და პასუხი არ მომცა. ცოტა ხნის შემდეგ თვითონ მკითხა მე:
– შენ რა ეროვნების ხარ?
– ქართველი ვარ, განა ვერ შემატყვე?
– რატომ შეგეტყობა? ქართველების ტანსაცმელი არ გაცვია: რუსულად ხარ ჩაცმული.
– განა კაცს ქართველობა მარტო ტანსაცმელზე ეტყობა?
– თვალისთვის შესამჩნევი ტანსაცმელია.
– ენა და საუბარი?
– ქართულ ენაზე ბევრი საუბრობს: სვანიც, ოსიც, თათარიც, სხვა ეროვნების ხალხიც.
– ქართულ ტანსაცმელს კი ცოტანი იცვამენ?
– ქართული ტანსაცმლის სახე სულ სხვაა. რუსულ ტანსაცმელში ქართველი კაცი უცხოდ მეჩვენება.
– ქართველი გულით უნდა ქართველობდეს, თორემ ტანსაცმელი რა არის?
– მართალი ხარ. მაგრამ გულში ვინ ჩაიხედავს? გული შიგნითაა, უხილავი, ტანსაცმელი გარეთაა, ხილული.
– თუმცა მე რუსული მაცვია, დამიჯერე, რომ გულით ქართველი ვარ.
– ალბათ.
არ ვიცი, ჩემმა მოხევემ დამიჯერა თუ არა. ეს კი ნამდვილია, რომ ამის შემდეგ ასეთი საუბარი გავაბით:
– წეღანდელ სიტყვაზე რომ პასუხი არ მომეცი, – დავიწყე კვლავ მე, – მე გკითხე, ახლა რატომ აღარ მსჯელობენ-მეთქი სამების სენაკში.
– ახლა?..
ხალხი სად არის? რუსეთის მმართველობის ქვეშ ვართ. ახლა ყველაფერი გაფუჭდა, ყველაფერი გაუქმდა. სამების ძირში სოფელი გერგეთი არის. იქაურ ხალხს მეფეებმა სალოცავის დარაჯობა დაავალეს. ამის სანაცვლოდ მეფეებმა მთელ სოფელს თარხნობა მიანიჭეს, გუჯარიც მისცეს სამუდამოდ, შთამომავლობით.
ყოველ ღამეს ახლაც გერგეთიდან სამ-სამი კაცი დარაჯად იგზავნება. გერგეთელები ახლაც სალოცავის დარაჯობას თავდებობენ, მაგრამ რუსეთის მმართველობის დროს თარხნობა გაუქმდა, მეფეების გუჯარს რუსეთის ხელისუფლებამ ყური არ ათხოვა.
გერგეთი ახლა სხვებივით ბეგარას იხდის. გაუქმდა ძველი წესრიგი, ღვთისგან ნაჩუქარი მადლით ბჭობაც სამებაში შეწყდა.
– მაშ, ძველი წესრიგი და დრო უკეთესი იყო?
– რატომ არა?
– რით იყო უკეთესი?
– ძველად, ცუდად თუ კარგად, ჩვენ ჩვენი თავები ჩვენვე გვეკუთვნოდა, ამით იყო უკეთესი. ძველად ერი ერთად იყო, გული გულობდა, ვაჟკაცი ვაჟკაცობდა, ქალი ქალობდა.
ძველად?! ერთმანეთს ვეყრდნობოდით, ერთმანეთს ვეხვეწებოდით.
ძველად?! ქვრივ-ობლებს ვიფარავდით, შინ გაჭირვებულს, გარეთ მავნეს ვუსწორდებოდით, ღვთისა და ბატონის მსახურს მის კუთვნილს არ ვართმევდით, ერთმანეთს ძლიერ მტერთან ვეფარებოდით, დაცემულს ვუვლიდით, ატირებულს ვამშვიდებდით და ეს იყო ადამიანის ბრალდება, ერთობა.
ახლა ერი დაიშალა, მეძავ-მრუშობა ჩამოვარდა, სიხარბე, ანგარება შეგვეყარა, ერთსულოვნება დაეცა, მტრობა-შუღლი გახშირდა.
ახლა ქვრივ-ობოლს ვინ განიკითხავს, ატირებულს ვინ გააცინებს, დაცემულს ვინ აღადგენს?
ახლა კაცები აღარ არიან და თუ არიან – გარეგნულად და გულით ცუდები არიან.
ერი დაცემული, ნაცემია. დავარდნილი-შეშინებული.
დაიკარგა ქართველთა სახელი, ქართველთა წესრიგი.
ძველად ჩვენობა იყო. დაიკარგა, განადგურდა ქვეყანა, რა არის ახლა ჩვენი გადარჩენა? საჭმელ-სასმელი ფასიანია, ტყე ფასიანია, გზა ფასიანია, ლოცვა-კურთხევა ფასიანია, სამართალი ფასიანია, რატომ გადარჩება საწყალი მოხევე?..
– ახლა რომ მშვიდობიანობაა?
– რას ვუზამ ცარიელ მშვიდობას ცარიელი სიცოცხლით. რა არის მშვიდობა? უხმარ იარაღს ჟანგი ედება, უმოძრაო წყალში ბაყაყები, ჭია-ჭუა, ქვეწარმავლები მრავლდება. მოუსვენარ, დაუცხრომელ თერგში კი კალმახი იცის!
რა არის მშვიდობა ცოცხალი ადამიანებისთვის? რა არის მტრობა, თუ ერი ერთად არის? ცარიელი მშვიდობა მიწაშიც გვეყოფა.
– მტერი რომ დაგეცემოდათ, აგიკლებდათ და ცოლ-შვილს გიწიოკებდათ ხოლმე?
– ახლა მევალე სვანი უფრო გვაწიოკებს, უფრო სახლს გვიკლებს.
ძველად მტერს მაინც ფარ-ხმლით ვებრძოდით, ვიგერიებდით, სვანს რა ეტყვის, ვერ მოსაგერიებელს, ვერ შესაბრძოლებელს?
ძველად მტერთან ბრძოლაში, სწორების დამარცხებაში, სახელს ვიხვეჭდით, სვანთან ვაჟკაცს რა სახელი დარჩება?
ძველად, მართალი ხარ, მტერი იყო, ერთგული ვაჟკაცების დაჯილდოებაც დიდი იყო: ადგილ-მამულს აძლევდნენ, თარხნობას ანიჭებდნენ. აგერ თერგის პირას ხელთუქმნელი ციხე ჩანს. ეგ ციხე არშის ციხედ არის ცნობილი.
– როგორ ხელთუქმნელი?
– ღვთისგან არის ციხედ, არ შეუვალი, არ დაუნგრეველი.
– მერე რა უნდა გეთქვა?
– იქ ძველად კახეთის ლაშქარი შემოესია. ილაშქრეს, ეგ ციხე ხელში ჩაიგდეს. შეძრწუნებულმა ხევმა ბატონს შველა სთხოვა. მან შველა ვერ მისცა. შეწუხდა უშველელი ერი. კახელმა ვაჟკაცებმა ხევის მრავალი კაცი მოკლეს, მოვიდნენ ციხეში, დროშები დასცეს.
ერთი ყაფილა პეიტარბერ-კაცი, მოხევე. ქალი ჰყავდა გაუთხოვარი, მზისგან დაფარული. მან, მოხევემ, მოიფიქრა კახეთის ლაშქრის დათრობა. მოიტანა ღვინო, შეაგზავნა ციხეში. თავის ქალს მზედუნს უთხრა, რომ კახეთის ლაშქარი დაეთრო.
მოვიდნენ მოხევეები, შევიდნენ მოულოდნელად ციხეში. დასცეს კიჟინა, კახელები სრულად მთვრალები მოკლეს. ხელში ჩაიგდეს მოხევეებმა კვლავ ციხე. არაგვის ერისთავს აცნობეს, მან წყალობად იმ ქალის მამას მისცა ეგ ციხე, გუჯარიც მისცა...
– ეგ რა ვაჟკაცობა ყოფილა?
– რატომ არა? ჭკვიანური ვაჟკაცობა ეგ არის. სადაც ძალა ვერაფერს შვრება, იქ ხერხს მიმართავენ.
– მაგ კახელების ამოხოცვის ამბით რა უნდა გეთქვა?
– ახლა ყველა ქართველი ძმები ვართ. არ მტრობით ვისაუბრე კახელებზე. ეგ უნდა მეთქვა, რომ ძველად სამსახურს თავდებობდით, საჩუქარიც, ბოძებაც დიდი იყო; სახელით, ვაჟკაცობით საარსებო საშუალებებს ვიხვეჭდით, კაცი უბრალოდ არ იღუპებოდა.
ახლა ტყუილით, მეძავ-მრუშობით, ფიცის გატეხვით, ერთმანეთის ღალატით საარსებო საშუალებების მოპოვება გაგვიადვილდა.
VIII თავი
მართალია თუ არა ჩემი მოხევე, მე მაგის შემოწმებაში არ შევალ. ან რა ჩემი საქმეა ეგ? მე შემთხვევით, როგორც მგზავრი, ვიხსენებ იმას, რაც მისგან მომისმენია.
ჩემი მცდელობა მხოლოდ იმაშია, რომ მისი აზრისთვის მისივე ფერი შემერჩია და მისი სიტყვისთვის მისივე კილო. თუ ეს შევასრულე, ჩემი განზრახვაც შემისრულებია.
ჩემმა მოხევემ მე კიდევ ბევრი სხვა რამ მითხრა, მაგრამ ყოველი მისი ნაამბობი დასაწერად არ გამოდგება სხვადასხვა შემთხვევის გამო... მე მხოლოდ ამას ვიტყვი, რომ მან თავისი სიტყვით თავისი გულისტკივილი გამაგებინა.
მიგიხვდი, ჩემო მოხევევ, რა ნესტრითა ხარ ნაჩხვლეტი. „ჩვენი თავი ჩვენვე გვეკუთვნოდაო“ – თქვი შენ და მე გავიგონე. მაგრამ გავიგონე თუ არა, რაღაც უეცარმა ტკივილმა ტვინიდან გულამდე ჩამირბინა, იქ, გულში საფლავი გაითხარა და დაიმარხა.
როდემდე დამრჩება ეგ ტკივილი გულში, როდემდე? ოჰ, როდემდე, როდემდე?.. ჩემო საყვარელო მიწა-წყალო, მომეცი ამის პასუხი!