IV თავი
იმ საღამოს სტეფანწმინდაში ავედი. საღამო ისეთი მშვენიერი იყო, რომ იმ ღამეს იქ დავრჩი, რათა სრულად დამტკბარიყავი ამ სილამაზის ხილვით. ოჰ, საქართველო!
„სხვა საქართველო სად არის, რომელი კუთხე ქვეყნისა?“
ოთახიდან გარეთ გამოვედი და შევხედე სტეფანწმინდის პირდაპირ აღმართულ მყინვარს, რომელსაც ყაზბეგის მთას ეძახიან.
დიდებული სანახაობაა ეს მყინვარი. მას შეუძლია თქვას: ცა ქუდად მაქვს და დედამიწა ფეხსაცმლადო. ცის ლაჟვარდოვან ფონზე ის თეთრად და სუფთად მოჩანდა. ერთი მუჭისოდენა ღრუბელიც კი არ ფარავდა მის მაღალ შუბლს, მის ყინვით შევერცხლილ თავს.
ერთადერთი, მეტად ბრწყინვალე ვარსკვლავი ანათებდა მას, ერთ ადგილას გაჩერებული, თითქოს მყინვარის დიდებულმა სახემ გააოცაო.
მყინვარი!.. დიდებულია, მშვიდი და უშფოთველი, მაგრამ ცივია და თეთრი. მისი დანახვა მაკვირვებს და არ მაღელვებს, მაციებს და არ მათბობს, – ერთი სიტყვით, მყინვარია. მყინვარი მთელი თავისი დიდებულებით საოცარია და არა საყვარელი.
აბა რად მინდა მისი დიდება? ქვეყნის ხმაური, ქვეყნის ქარიშხალი, ქროლვა, ქვეყნის ავ-კარგი მის მაღალ შუბლზე ერთ ძარღვსაც არ აატოკებს. ძირი თუმცა დედამიწაზე უდგას, თავი კი ცას მიუბჯენია, განზეა გამდგარი, მიუწვდომელია.
არ მიყვარს არც ასეთი სიმაღლე, არც ასეთი განზე გადგომა, არც ასეთი მიუწვდომლობა. დალოცა ღმერთმა ისევ თავზეხელაღებული, გიჟი, გადარეული, შეუპოვარი და დაუმორჩილებელი, მღვრიე თერგი. შავი კლდის გულიდან გადმომსკდარი მიდის და ღრიალებს და აღრიალებს თავის გარშემო ყველაფერს.
მიყვარს თერგის მრისხანე ხმაური, გამალებული ბრძოლა, დრტვინვა და ვაი-ვაგლახი. თერგი ადამიანის გაღვიძებული ცხოვრების სახეა, ამაღელვებელი და ღირსსაცნობი სახეც არის: მის მღვრიე წყალში ჩანს მთელი ქვეყნის უბედურების ნაცარტუტა.
მყინვარი კი უკვდავებისა და განცხრომის დიდებული სახეა: ცივია – როგორც უკვდავება და ჩუმია – როგორც განცხრომა.
არა, მყინვარი არ მიყვარს, მით უფრო, რომ მიუწვდომლად მაღალია. ქვეყნის ბედნიერების ქვაკუთხედი კი ყოველთვის ძირიდან დადებულა, ყოველი შენობა ძირიდან ამაღლებულა, მაღლიდან კი შენობა არსად არ დაწყებულა. ამიტომაც მე, როგორც ქვეყნის შვილს, თერგის სახე უფრო მომწონს და უფრო მიყვარს.
არა, მყინვარი არ მიყვარს: მისი სიცივე ჰყინავს და სითეთრე აბერებს! მაღალიო! რად მინდა მისი სიმაღლე, თუ მე იმას ვერ ავწვდები და ის მე ვერ ჩამომწვდება.
არა, არ მიყვარს მყინვარი. მყინვარი დიდ გოეთეს მაგონებს და თერგი კი მრისხანე და შეუპოვარ ბაირონს. ნეტავი შენ, თერგო! იმით ხარ კარგი, რომ მოუსვენარი ხარ. აბა პატარა ხანს დადექი, თუ მყრალ გუბედ არ გადაიქცე და ეგ შენი საშიში ხმაურობა ბაყაყების ყიყინზე არ შეგეცვალოს.
მოძრაობა და მარტო მოძრაობა არის, ჩემო თერგო, ქვეყნის ძალისა და სიცოცხლის მიმცემი...
V თავი
დაღამდა. თერგისა და მყინვარის ყურებაში და ზოგიერთი ფიქრის მორევში დრო ისე გამეპარა, რომ თითქმის ვერ შევამჩნიე, მზე როგორ გამოემშვიდობა მისგან გამთბარ სამყაროს და როგორ მიეფარა მთებს.
დაღამდა, თვალწინ აღარაფერი ჩანს, შეწყდა ქვეყნის ხმაური, ქვეყანა დადუმდა.
დაღამდა, მაგრამ არ ვიცი, რას ვიზამდი, რომ იმედი არ მქონდეს კვლავ გათენებისა. სიცოცხლე სიცოცხლედღა ეღირებოდა?.. მიყვარს, ბუნებავ, შენი მოწყობა, რომლის წყალობითაც ყოველი ღამე თენდება ხოლმე.
დაღამდა, მაგრამ მე მაინც სადგურის გარეთ ვარ და დაჟინებით ყურდადგმული გონებას ვადევნებ თერგის თავზეხელაღებული დინების ხმაურს. ყველა დადუმდა და შენ არ დუმხარ, თერგო! მერწმუნეთ, მე მესმის ამ ხმაგაკმენდილ ქვეყანაში თერგის დაუჩუმარი ჩივილი.
არის ადამიანის ცხოვრებაში ისეთი მარტოობის წუთები, როცა ბუნებას შენ თითქოს შენსას აგებინებ და ის თავისას შენ გაგებინებს. ამიტომაც შეგიძლია თქვა, რომ მარტოობაშიც არსად მარტო არა ხარ, ჰოი, ორფეხა არსებავ, რომელსაც ადამიანს გეძახიან.
ამ ღამეს ვგრძნობ, რომ ჩემს ფიქრებსა და თერგის ჩივილს შორის არის რაღაც იდუმალი კავშირი, არის რაღაც თანხმობა. გული მიტოკავს და მკლავი მითრთის. რისთვის? დროს მივცეთ ამის პასუხის გაცემის საშუალება.
დაღამდა. შეწყდა ადამიანის ფეხის ხმა, შეწყდა ადამიანის ხმაურიანი მოძრაობა, აღარ ისმის მისი დაღლილი ზრუნვისა და სურვილის გუგუნი, ქვეყნის ტკივილმა დაიძინა, ადამიანი აღარ ჩანს ჩემს გარშემო.
ვაი, რა ცარიელია ეს სავსე ქვეყანა უადამიანოდ!.. არა, წაიღეთ ეს ბნელი და მშვიდობიანი ღამე თავისი ძილითა და სიზმრებითა და მომეცით მე ნათელი და მოუსვენარი დღე თავისი ტანჯვითა, წვალებითა, ბრძოლითა და ვაი-ვაგლახითა!
ჰოი, ბნელო ღამევ, მეზიზღები შენ მე! შენ რომ არ არსებულიყავი ქვეყნისთვის, მე მგონია, რომ ადამიანის უბედურების ნახევარიც არ იქნებოდა დედამიწაზე.
შენმა მოვლენებმა დააფრთხეს პირველად ადამიანის გონება და შეაშინეს იგი. მას შემდეგ შეშინებულს გზა თავისი ვერ უპოვნია, – და აჰა, იბრძვის ადამიანი და დღევანდელ დღემდე ათასში ერთს თავისი ერთხელ დაფრთხალი გონება ფრთხოლას ვერ გადაუჩვევია.
აი მიზეზი ქვეყნის უბედურებისა.
ჰოი, ბნელო ღამევ! მეზიზღები შენ მე. შენი კალთის ქვეშ, ვინ იცის, რამდენი გაბოროტებული მტერი იმალება ახლა? ვინ იცის, ამ ბნელი ფარდის ქვეშ, რომელიც ახლა ჩემს თვალს ჩამოაფარე, რამდენი მჭედელი და მტარვალი ქვეყნისა ჭედავს ბორკილებს ადამიანის ბედის შესაჭედად?
შენ ხარ ხელის შემწყობი იმ საქმიანობისა, რომელსაც თვალთმაქცობას ეძახიან და რომელიც ადამიანის დაფრთხალ გონებას უბედურებას ბედნიერებად აჩვენებს ხოლმე;
შენ ხარ დრო და ჟამი კუდიანების სერბოსი, სადაც ისმის სიბნელის სადღეგრძელო. ჰოი, ბოროტო, წადი ჩემგან, დღეო ნათელო, მოდი შენ!..
VI თავი
სადგურში შევიტყვე, რომ მთებში დიდი დაბრკოლებაა ფოსტით მიმავალთათვის, რადგანაც სადგურებში ცხენები ხშირად აკლიათ თურმე. მირჩიეს ფასანაურამდე ცხენი მექირავნა და ცხენით გადავსულიყავი. მე ეს რჩევა ჭკუაში დამიჯდა. იმ ფიქრით მივეცი თავი ძილს, რომ ხვალ საჯდომ ცხენს ვიქირავებ და ისე გავივლი მთებს.
გათენდა. რა მშვენიერი ხარ, დილის რიჟრაჟო! რა მშვენიერი ხარ, დილის ცვრით პირდაბანილო ქვეყანავ! მე მგონია, რომ ამ დილას ყოველი ტკივილი ქვეყნისა უნდა დაყუჩებულიყო, მაგრამ თერგი მაინც ღრიალებს და იბრძვის. ჩანს, ქვეყნის ტკივილი დაუყუჩებელია.
გათენდა და გაიხმაურა ქვეყანამ ადამიანის ხმით. დღემ დაიწყო თავისი დაუდეგარი ფაციფუცი. კარგია გაღვიძებული ადამიანი!.. მაგრამ უფრო უკეთესია ადამიანი, რომელსაც ძილშიაც არ სძინავს, ქვეყნის უბედურებით გულანთებულსა. ჩემო ლამაზო ქვეყანავ, არიან ასეთები შენში? მე მოვნახავ და, თუ ვიპოვე, თაყვანს ვცემ.
გავედი სადგურის გარეთ და ერთ მოხევეს შევხვდი. ვიქირავე მისგან ცხენი იმ პირობით, რომ თვითონაც ცხენით გამომყოლოდა. ბოლოს არათუ ვინანე, დიდად კმაყოფილი დავრჩი, რომ ჩემი საქმე ასე მოეწყო. ჩემი მოხევე ძალიან კარგი კაცი გამოდგა. ის იყო ჭაღარამორეული, ხანში შესული კაცი. ბოლოს გამოჩნდა, რომ თვალყურმადევარიც ყოფილა იმ პატარა ქვეყნისა, რომელიც მის გარშემო ბედს შემოეხაზა და რომელიც მისი უფერული ცხოვრების გასახალისებლად დაენიშნა.
შევხედით ცხენებზე და წამოვედით სტეფანწმინდიდან. უკანასკნელად შევხედე მყინვარს. ის როგორღაც დიდკაცურად იბღვირებოდა თავისი სიმაღლიდან. ამან ამირია იმ დილით დამშვიდებული გონება. გულმა კიდევ ტოკვა დამიწყო და მკლავმა თრთოლა. სრული სიძულვილით მოვაშორე თვალი მყინვარის დიდებულებას და უფრო დიდი პატივით გამოვემშვიდობე მის ფეხთა ქვეშ გაგიჟებით მავალ თერგს.
ჩემი მოხევე სანახავად ღირსი იყო. ის, თვითონ ზორბად მოსული, იჯდა ერთ პატარა მთის ცხენზე, რომელიც თითქმის მთელ გზას მგლური ძუნძულით სასაცილოდ მოძუნძულებდა. ჩემს მოხევეს ჩამოეფხატა ბანჯგვლიანი ქუდი თვალებზე და ისე გაუნძრევლად იდო განიერ უნაგირზე გადაბოტებული, ისე არხეინად და გულამღვრეულად აყოლებდა თავის ახოვან ტანს ცხენის ძუნძულს, ისეთი დამშვიდებით და განცხრომით აბოლებდა თავის ჩიბუხს, რომ გეგონებოდათ – ასეთ ქეიფში სხვა კაცი ძნელად თუ იქნება დედამიწის ზურგზეო.
– რა გქვია, ძმობილო? – ვკითხე მე.
– ...ლელთ ღუნიას მეძახიან, – მომიგო მან.
– სადაური ხარ?
– საიდან? გაიბოტნიდან, აქაურ მთიანი ადგილიდან, თერგის პირას.
– ქართველი ხარ, თუ ოსი?
– ოსი რატომ ვიქნები?! ქართველი ვარ, მოხევე.
– კარგი ადგილია ეს თქვენი ადგილი.
– არ არის ცუდი: ჩვენს საცოდაობას შეეფერება.
– ასეთი წყალი, ასეთი ჰაერი სწორედ ბედნიერებაა.
– ჰმ! – ჩაიცინა მოხევემ.
– რას იცინი?
– სასაცილოს ვიცინი. ცარიელი კუჭი ამით ვერ გაძღება.
– აქ ძალიან მოსავლიანი უნდა იყოს?!
– რატომ არ იქნება? ადგილი არ არის ცუდი, პატარა გვაქვს: თვითმყოფად კაცს ორ-ორ შაბადის ყანა არ ექნება. ვიწროდ ვართ.
– ეს დიდი გზა დიდ სარგებელს მოგცემთ.
– რა ბედენაა გზა? ის მისთვის ვარგა, ვისაც თავისი ნაშრომ-ნამუშევარი გასატან-გასაყიდად აქვს.
– მაშ ქირაზე არ დადიხართ?
– რატომ არ დავდივართ? დავდივართ.
– მაშ ქირით ფულს შოულობთ.
– ვშოულობთ. ჯიბეში არ რჩება: მთის კაცი მოხევე მუცლის მონაა. საჭმელი, სასმელი არ არის სახლში, ნაშოვნი დუქანში მიდის.
– მაშ ისევ ბარი სჯობია: იქ ხალხი უფრო მაძღარია.
– ვინ იცის? იქაც სადარდებელია დარჩენა. ადგილი ხაშმობს (ხალხს ასუსტებს). იქაურ კაცს ფერი არ აქვს, ჯანი არ აქვს. აქაურები ჯანმრთელები არიან. ღმერთმა განაგო იქაურობას – სიმაძღრე, აქაურობას – ჯანმრთელობა.
– რომელი ქვეყანა სჯობია, მაძღარი თუ ჯანმრთელი?
– ორივე ერთად. ერთმანეთის გარეშე ქვეყანა ცუდია.
– ორში რომ ერთი ამოგარჩევინონ?
– ორში? არჩევანზე? ამ ღორღიან კლდეებს ვიჯობდი, ჯანმრთელი ვარ. ადამის ძე ბალახითაც, თუ გაჭირდა, გაძღება, ტკივილს რა ეშველება?
ამ დროს ჩემს მოხევეს უეცრად თოკის უზანგი ჩაუწყდა, თავი ვერ დაიმაგრა და ცხენს გვერდზე მოექცა. მერე ისევ გასწორდა, ჩამოხტა ცხენიდან და დაიწყო უზანგის გამართვა.
– სადარდებელია შეკაზმული ცხენი, – წამოიძახა ღიმილით მოხევემ, – დაილოცოს შიშველი ცხენი: ფეხს გადაწვდიდი და გადაჯდებოდი.
მე აღარ დაველოდე მოხევეს და წინ წავედი.