VII თავი
– ღმერთი თუ გწამს, ერთი მითხარი, – ვკითხე მოხევეს, როცა დამეწია, – სტეფანწმინდის პირდაპირ ის მონასტერი რა არის?
– თერგის გაღმა?
– დიახ.
– ღმერთმა წყალობა მოგცეთ ცოცხლებს, ცოდვები მოგიტევოთ მკვდრებს. ეგ წმინდა სამების სალოცავია. ძველად იქ განძს მალავდნენ და ხალხის საბჭოც იქ იკრიბებოდა.
– როგორ თუ განძის სამალავი და ხალხის საბჭო?
– ქართველი მეფეების განძს აქ მალავდნენ მტრისგან. მცხეთის საგანძურიც აქ მოჰქონდათ დასამალად მრავალჯერ.
– საბჭო რაღა არის?
– საბჭო? იქ არის სენაკი, სადაც სამართალს ბჭეები წყვეტდნენ. რა მძიმე საქმეც ხევში მოხდებოდა, იქ განიხილავდნენ.
– ვერ მეტყვი, როგორ ხდებოდა ეგ ბჭობა და რაზე უფრო ხშირად მსჯელობდნენ ხოლმე?
– რატომ ვერ გეტყვი? რაც ვიცი, მოგიყვები. როცა ხალხში დიდი დავა, დიდი საქმე, დიდი არჩევანი წამოიჭრებოდა, ხალხი იქ იკრიბებოდა, ირჩევდნენ ბრძენ მოხუცებს, რომლებსაც პეიტრობით ეძახდნენ, და სვამდნენ მათ იმ სენაკში სამსჯელოდ.
რასაც მერე ეს ბჭეები სამების სახელით, ღვთისგან ნაჩუქარი მადლით იტყოდნენ და გადაწყვეტდნენ, არავინ შეეწინააღმდეგებოდა, არავინ გადავიდოდა მათ ნათქვამს.
– შენ დასწრებიხარ ასეთ ბჭობას?
– რატომ დავესწრებოდი? ძველ ამბავს გიყვები.
– ახლა რატომ აღარ არის ეგ?
– ახლა?..
ჩაფიქრდა ჩემი მოხევე და პასუხი არ მომცა. ცოტა ხნის შემდეგ თვითონ მკითხა მე:
– შენ რა ეროვნების ხარ?
– ქართველი ვარ, განა ვერ შემატყვე?
– რატომ შეგეტყობა? ქართველების ტანსაცმელი არ გაცვია: რუსულად ხარ ჩაცმული.
– განა კაცს ქართველობა მარტო ტანსაცმელზე ეტყობა?
– თვალისთვის შესამჩნევი ტანსაცმელია.
– ენა და საუბარი?
– ქართულ ენაზე ბევრი საუბრობს: სვანიც, ოსიც, თათარიც, სხვა ეროვნების ხალხიც.
– ქართულ ტანსაცმელს კი ცოტანი იცვამენ?
– ქართული ტანსაცმლის სახე სულ სხვაა. რუსულ ტანსაცმელში ქართველი კაცი უცხოდ მეჩვენება.
– ქართველი გულით უნდა ქართველობდეს, თორემ ტანსაცმელი რა არის?
– მართალი ხარ. მაგრამ გულში ვინ ჩაიხედავს? გული შიგნითაა, უხილავი, ტანსაცმელი გარეთაა, ხილული.
– თუმცა მე რუსული მაცვია, დამიჯერე, რომ გულით ქართველი ვარ.
– ალბათ.
არ ვიცი, ჩემმა მოხევემ დამიჯერა თუ არა. ეს კი ნამდვილია, რომ ამის შემდეგ ასეთი საუბარი გავაბით:
– წეღანდელ სიტყვაზე რომ პასუხი არ მომეცი, – დავიწყე კვლავ მე, – მე გკითხე, ახლა რატომ აღარ მსჯელობენ-მეთქი სამების სენაკში.
– ახლა?..
ხალხი სად არის? რუსეთის მმართველობის ქვეშ ვართ. ახლა ყველაფერი გაფუჭდა, ყველაფერი გაუქმდა. სამების ძირში სოფელი გერგეთი არის. იქაურ ხალხს მეფეებმა სალოცავის დარაჯობა დაავალეს. ამის სანაცვლოდ მეფეებმა მთელ სოფელს თარხნობა მიანიჭეს, გუჯარიც მისცეს სამუდამოდ, შთამომავლობით.
ყოველ ღამეს ახლაც გერგეთიდან სამ-სამი კაცი დარაჯად იგზავნება. გერგეთელები ახლაც სალოცავის დარაჯობას თავდებობენ, მაგრამ რუსეთის მმართველობის დროს თარხნობა გაუქმდა, მეფეების გუჯარს რუსეთის ხელისუფლებამ ყური არ ათხოვა.
გერგეთი ახლა სხვებივით ბეგარას იხდის. გაუქმდა ძველი წესრიგი, ღვთისგან ნაჩუქარი მადლით ბჭობაც სამებაში შეწყდა.
– მაშ, ძველი წესრიგი და დრო უკეთესი იყო?
– რატომ არა?
– რით იყო უკეთესი?
– ძველად, ცუდად თუ კარგად, ჩვენ ჩვენი თავები ჩვენვე გვეკუთვნოდა, ამით იყო უკეთესი. ძველად ერი ერთად იყო, გული გულობდა, ვაჟკაცი ვაჟკაცობდა, ქალი ქალობდა.
ძველად?! ერთმანეთს ვეყრდნობოდით, ერთმანეთს ვეხვეწებოდით.
ძველად?! ქვრივ-ობლებს ვიფარავდით, შინ გაჭირვებულს, გარეთ მავნეს ვუსწორდებოდით, ღვთისა და ბატონის მსახურს მის კუთვნილს არ ვართმევდით, ერთმანეთს ძლიერ მტერთან ვეფარებოდით, დაცემულს ვუვლიდით, ატირებულს ვამშვიდებდით და ეს იყო ადამიანის ბრალდება, ერთობა.
ახლა ერი დაიშალა, მეძავ-მრუშობა ჩამოვარდა, სიხარბე, ანგარება შეგვეყარა, ერთსულოვნება დაეცა, მტრობა-შუღლი გახშირდა.
ახლა ქვრივ-ობოლს ვინ განიკითხავს, ატირებულს ვინ გააცინებს, დაცემულს ვინ აღადგენს?
ახლა კაცები აღარ არიან და თუ არიან – გარეგნულად და გულით ცუდები არიან.
ერი დაცემული, ნაცემია. დავარდნილი-შეშინებული.
დაიკარგა ქართველთა სახელი, ქართველთა წესრიგი.
ძველად ჩვენობა იყო. დაიკარგა, განადგურდა ქვეყანა, რა არის ახლა ჩვენი გადარჩენა? საჭმელ-სასმელი ფასიანია, ტყე ფასიანია, გზა ფასიანია, ლოცვა-კურთხევა ფასიანია, სამართალი ფასიანია, რატომ გადარჩება საწყალი მოხევე?..
– ახლა რომ მშვიდობიანობაა?
– რას ვუზამ ცარიელ მშვიდობას ცარიელი სიცოცხლით. რა არის მშვიდობა? უხმარ იარაღს ჟანგი ედება, უმოძრაო წყალში ბაყაყები, ჭია-ჭუა, ქვეწარმავლები მრავლდება. მოუსვენარ, დაუცხრომელ თერგში კი კალმახი იცის!
რა არის მშვიდობა ცოცხალი ადამიანებისთვის? რა არის მტრობა, თუ ერი ერთად არის? ცარიელი მშვიდობა მიწაშიც გვეყოფა.
– მტერი რომ დაგეცემოდათ, აგიკლებდათ და ცოლ-შვილს გიწიოკებდათ ხოლმე?
– ახლა მევალე სვანი უფრო გვაწიოკებს, უფრო სახლს გვიკლებს.
ძველად მტერს მაინც ფარ-ხმლით ვებრძოდით, ვიგერიებდით, სვანს რა ეტყვის, ვერ მოსაგერიებელს, ვერ შესაბრძოლებელს?
ძველად მტერთან ბრძოლაში, სწორების დამარცხებაში, სახელს ვიხვეჭდით, სვანთან ვაჟკაცს რა სახელი დარჩება?
ძველად, მართალი ხარ, მტერი იყო, ერთგული ვაჟკაცების დაჯილდოებაც დიდი იყო: ადგილ-მამულს აძლევდნენ, თარხნობას ანიჭებდნენ. აგერ თერგის პირას ხელთუქმნელი ციხე ჩანს. ეგ ციხე არშის ციხედ არის ცნობილი.
– როგორ ხელთუქმნელი?
– ღვთისგან არის ციხედ, არ შეუვალი, არ დაუნგრეველი.
– მერე რა უნდა გეთქვა?
– იქ ძველად კახეთის ლაშქარი შემოესია. ილაშქრეს, ეგ ციხე ხელში ჩაიგდეს. შეძრწუნებულმა ხევმა ბატონს შველა სთხოვა. მან შველა ვერ მისცა. შეწუხდა უშველელი ერი. კახელმა ვაჟკაცებმა ხევის მრავალი კაცი მოკლეს, მოვიდნენ ციხეში, დროშები დასცეს.
ერთი ყაფილა პეიტარბერ-კაცი, მოხევე. ქალი ჰყავდა გაუთხოვარი, მზისგან დაფარული. მან, მოხევემ, მოიფიქრა კახეთის ლაშქრის დათრობა. მოიტანა ღვინო, შეაგზავნა ციხეში. თავის ქალს მზედუნს უთხრა, რომ კახეთის ლაშქარი დაეთრო.
მოვიდნენ მოხევეები, შევიდნენ მოულოდნელად ციხეში. დასცეს კიჟინა, კახელები სრულად მთვრალები მოკლეს. ხელში ჩაიგდეს მოხევეებმა კვლავ ციხე. არაგვის ერისთავს აცნობეს, მან წყალობად იმ ქალის მამას მისცა ეგ ციხე, გუჯარიც მისცა...
– ეგ რა ვაჟკაცობა ყოფილა?
– რატომ არა? ჭკვიანური ვაჟკაცობა ეგ არის. სადაც ძალა ვერაფერს შვრება, იქ ხერხს მიმართავენ.
– მაგ კახელების ამოხოცვის ამბით რა უნდა გეთქვა?
– ახლა ყველა ქართველი ძმები ვართ. არ მტრობით ვისაუბრე კახელებზე. ეგ უნდა მეთქვა, რომ ძველად სამსახურს თავდებობდით, საჩუქარიც, ბოძებაც დიდი იყო; სახელით, ვაჟკაცობით საარსებო საშუალებებს ვიხვეჭდით, კაცი უბრალოდ არ იღუპებოდა.
ახლა ტყუილით, მეძავ-მრუშობით, ფიცის გატეხვით, ერთმანეთის ღალატით საარსებო საშუალებების მოპოვება გაგვიადვილდა.
VIII თავი
მართალია თუ არა ჩემი მოხევე, მე მაგის შემოწმებაში არ შევალ. ან რა ჩემი საქმეა ეგ? მე შემთხვევით, როგორც მგზავრი, ვიხსენებ იმას, რაც მისგან მომისმენია.
ჩემი მცდელობა მხოლოდ იმაშია, რომ მისი აზრისთვის მისივე ფერი შემერჩია და მისი სიტყვისთვის მისივე კილო. თუ ეს შევასრულე, ჩემი განზრახვაც შემისრულებია.
ჩემმა მოხევემ მე კიდევ ბევრი სხვა რამ მითხრა, მაგრამ ყოველი მისი ნაამბობი დასაწერად არ გამოდგება სხვადასხვა შემთხვევის გამო... მე მხოლოდ ამას ვიტყვი, რომ მან თავისი სიტყვით თავისი გულისტკივილი გამაგებინა.
მიგიხვდი, ჩემო მოხევევ, რა ნესტრითა ხარ ნაჩხვლეტი. „ჩვენი თავი ჩვენვე გვეკუთვნოდაო“ – თქვი შენ და მე გავიგონე. მაგრამ გავიგონე თუ არა, რაღაც უეცარმა ტკივილმა ტვინიდან გულამდე ჩამირბინა, იქ, გულში საფლავი გაითხარა და დაიმარხა.
როდემდე დამრჩება ეგ ტკივილი გულში, როდემდე? ოჰ, როდემდე, როდემდე?.. ჩემო საყვარელო მიწა-წყალო, მომეცი ამის პასუხი!