ვლადიკავკასიდან თბილისამდე
თავი I
როგორც კი დილის ექვსი საათი შესრულდა, იმ სასტუმროს წინ, სადაც წინა ღამეს დავბინავდი, რუსმა, დაუბანელმა და დაუვარცხნელმა „იამშჩიკმა“ (ეტლმაგარმა) საფოსტო ეტლი მოაყენა. ეს ვლადიკავკასში ხდებოდა.
საოცარია! რუსი მხატვრების სურათებზე რა ლამაზად არის ხოლმე გამოსახული ამ სქელკისერა „იამშჩიკის“ უაზრო სახე, მისი მოუქნელი შესახედაობა, მისი ზანტი, მოძრაობები, უადამიანო და ცხოველური მიხვრა-მოხვრა.
რამდენადაც სურათია კარგი, ორჯერ იმდენად საძაგელია ნამდვილი. მაგრამ ამბობენ: „და სამშობლოს კვამლიც კი ტკბილი და სასიამოვნოა ჩვენთვის“. კვამლის სიტკბოებაზე კი უკაცრავად, და სიამოვნებაზე კი ამას მოგახსენებთ, რომ კვამლი ძალიან სასიამოვნოა – პირველი იმიტომ, რომ კვამლი თვალს ეფარება და რეალურ ხედვას უშლის, მეორე იმიტომ, რომ კვამლი ხშირად თვალიდან ცრემლს გვადენს ხოლმე.
ოჰ, სამშობლოს კვამლო, მართლა ტკბილი და სასიამოვნო ხარ: ხანდახან ისე აგვიბამ თვალებს, რომ ჩვენს საკუთარ უბედურებასაც კი ვერ ვხედავთ.
როცა ავიბარგე, ანუ ჩემი ერთადერთი, ბოხჩის (შეკვრის) ზომის ტყავის ხურჯინი (ჩანთა) ჩავდე ეტლში, მივუბრუნდი ჩემს ახლად გაცნობილ ფრანგს გამოსამშვიდობებლად.
– ეგ ეტლი ვისი მოგონილია? – მკითხა მან და ხელი მიმიშვირა საფოსტო ეტლზე, რომელზეც ჯერ კიდევ გამოუფხიზლებელი „იამშჩიკი“ უგემურად თვლემდა.
– რუსისა, – ვუპასუხე მე.
– მგონი, არავინ მაგაში არ შეგეცილებათ. მებრალებით, რომ თქვენ იძულებული ხართ მაგით ტვინი გაგელაყებინოთ და გულ-მუცელი გაგადღვებინოთ.
– არა უშავს. მთელი რუსეთი მაგით დადის და მე რა ღმერთი გამიწყრება, რომ რამე დამიშავდეს.
– მაგით დადის?! იმიტომაც შორს არის წასული!.. ღმერთმა მშვიდობიანი მგზავრობა მოგცეთ. მე კი, გულწრფელად გითხრათ, თავს ვერ გავიმეტებდი, რომ მაგაში ჩავმჯდარიყავი. მშვიდობით! თუ კიდევ შევხვდებით ერთმანეთს როდისმე, გთხოვთ მიცნობდეთ.
ამ სიტყვებზე ხელი მომაწოდა გამოსამშვიდობებლად და ისე მჭიდროდ მომიჭირა ხელი, როგორც მხოლოდ ევროპელმა იცის ხოლმე.
ეტლში ჩავჯექი.
ეტლი ჩემს ჩაჯდომაზე შეტოკდა. „იამშჩიკმა“ თვალები გაახილა და გაბრაზებული შემომხედა. მერე აკრიფა სადავეები, „მწუო, მწუო“, დაუწრუწუნა უჭმელობისგან დასუსტებულ და ყურებჩამოყრილ ცხენებს და შოლტი მოუღერა.
ცხენები მიდგნენ-მოდგნენ, მაგრამ ადგილიდან არ დაიძრნენ. „აბა, ჯანდაბა; დაიძარი რა!“ – დაიყვირა „იამშჩიკმა“, აიქნივა სადავეები და ფეხებითაც ტყაპუნი დაიწყო. შენც არ მომიკვდე, ცხენებმა ყურიც არ გაიბღერტეს (არც კი განძრეულან).
ამ ამბავს ის ჩემი ნაცნობი ფრანგი ფანჯრიდან უყურებდა და სიცილით სკდებოდა. რა უხაროდა იმ სულელს?
– მაგით დადის!.. ხა, ხა, ხა! – ხითხითებდა იგი, – ვინ დაეწევა!
თუმცა მე გასახალისებელი არაფერი მჭირდა, მაგრამ მეც გამეცინა.
„იამშჩიკმა“ თავისი ძროხის თვალები ჩემკენ გაბრაზებულად მოაბრუნა და ისე მრისხანედ შემომხედა, თითქოს მემუქრებოდა: შენც ეგრეო. მერე ისევ ცხენებს მიუბრუნდა და თითოეულ მათგანს თითო შოლტი გადაუჭირა.
ცხენებმა ამის საპასუხოდ ტყუპ-ტყუპი ტლინკი (ფეხის დარტყმა) აყარეს, როგორც იყო ადგილიდან დაძრეს ჩვენი ეტლი და ძუნძულით გასწიეს. დანჯღრეულმა ზარმა დაიწყო თავისი უსიამოვნო ჟღარაჟღური, ეტლმა ქვებზე ხტომა და აქეთ-იქით ლაყლაყი.
თავი II
ამ მდგომარეობით განვშორდი ვლადიკავკასს და ჩემი ქვეყნისკენ ავიღე გეზი. თერგის ხიდი ისე გავიარე, რომ არათუ წყალი დამელია, თვალიც არ გამიხელია.
მეშინოდა, თერგდალეულობა არ დამწამონ-მეთქი. თერგდალეულები ჩვენს ქართველ კაცს რატომღაც არ ეჭაშნიკება (არ მოსწონს) და არ მოსწონს. ამაზე ძალიან საფუძვლიანი საბუთი აქვთ: პირველი, იმიტომ არ მოსწონთ, რომ თერგდალეულები მართლა თერგდალეულები არიან, მეორე იმიტომ... იმიტომ, რომ მეორედაც თერგდალეულები არიან, მესამე იმიტომ... იმიტომ... იმიტომ, რომ მესამედაც თერგდალეულები არიან.
მოდი და ამისთანა ჭკვიანური საბუთი სხვა საბუთით დაურღვიე ჩვენს დაქცეულ ქართველობას.
ეგ დასაღუპავი თერგი! რა ორპირი ყოფილა! შეხედე, როგორ მიმკვდარა (დაწყნარებულა). რაკი ზურგი ჩვენსკენ უქნია და პირი რუსეთისკენ, რაკი გაუმინდვრებია და გაუვაკნია (გაუვაკებულა), რატომღაც ის დევგმირული ხმა ჩასწყვეტია. ჩვენი დამთხვეული (გზააბნეული) თერგი ვლადიკავკასთან ის თერგი აღარ არის, რომელზეც ჩვენს პოეტს უთქვამს:
„თერგი მირბის, თერგი ღრიალებს, კლდეები ბანს ეუბნებიან...“
იქ ისე დამდოვრებულა (დაწყნარებულა), ისე მიმკვდარა, თითქოს ან როზგქვეშ (მათრახის ქვეშ) არის გატარებულიო, ან დიდი ჩინი (წოდება) მიუღიაო. მაგრამ იქნებ თერგი იქ იმიტომ მიჩუმებულა, რომ მობანე კლდეები გვერდით არ ახლავს, ის კლდეები, რომლის
„კლდოვან გულებზე ღრუბლები შავად ზედ დასწოლიან და მრისხანებით ქვეყანას წარღვნით ემუქრებიან“.
მაგრამ მაინცდამაინც ვაი შენ, ჩემო თერგო! შენ, ჩემო ძმობილო, ზოგიერთ კაცსავით, სადაც მისულხარ, იქაური ქუდიც დაგიხურავს. ცოდვა არ არის, შენი ჭექა-ქუხილი, შენი ზარიანი ხმაურობა, შენი შფოთვა და ფოთვა (მოუსვენრობა), შენი გაუთავებელი ბრძოლა ქვებთან, კლდეებთან და ღრეებთან (ხევებთან), თითქოს შენი ფართო სურვილი შენს ვიწრო კალაპოტში ვერ მოთავსებულაო.
ბევრი რამ საგულისყუროა (ყურადსაღებია) შენში, ჩემო დაუმორჩილებელო თერგო, შენს ძლევამოსილ და შეუპოვარ დინებაში. აქ კი მიმრჩვალხარ (დამორჩილებულხარ) დამარცხებულ და ნათრევ ლომსავით. ცოდვა ხარ და ცოდვას შვრები (ცუდად იქცევი)!
„ჰე, სოფელო, რაში ხარ, რას გვაბრუნებ, რა ზნე გჭირს?“
შუადღე იყო, რომ ლარსის სადგურში მოვედი. ლარსამდე ჩემმა გულმა ვერაფერი განსაკუთრებული სიამოვნება ვერ მიიღო, გარდა იმისა, რომ რამდენადაც ჩემს სამშობლოს ვუახლოვდებოდი, იმდენად გარემო ბუნებას ჩემი ქვეყნის ფერი ემატებოდა და თერგს შფოთვა და ღელვა.
შევედი სადგურის ცარიელ ოთახში, ჩაის დალევა მინდოდა და ამის გამო სამოვრის დადგმა შევუკვეთე ერთ ფეხმოტეხილ ჯარისკაცს, რომელიც ბოლო სადგურის გუშაგად (მეთვალყურედ) გამოდგა. სანამ სამოვარს შემოიტანდნენ, მივწექი გაფიცრულ (ძველ) ტახტზე და თავი ფიქრებს მივეცი.
ოთხი წელი იყო, რაც მე რუსეთში ვიმყოფებოდი და ჩემი ქვეყანა არ მენახა. ოთხი წელი!.. იცი, მკითხველო, ეს ოთხი წელი რა ოთხი წელია! პირველი, რომ მთელი საუკუნეა მისთვის, ვინც თავის ქვეყანას მოშორებია.
მეორე, ეგ ოთხი წელი ცხოვრების საძირკველია, ცხოვრების წყაროს სათავეა, ბეწვის ხიდია, სიბნელისა და სინათლის შუა ბედისგან გადებული. მაგრამ ყველასთვის კი არა, მხოლოდ იმათთვის, ვინც რუსეთში წასულა, რათა ჭკუა ავარჯიშოს, ტვინსა და გულს მოძრაობა მისცეს – ფეხი აადგმევინოს (განვითარდეს).
ეს ის ოთხი წელია, რომელიც ჭაბუკის ტვინში და გულში გამოჰკვანძავს (აყალიბებს) ხოლმე ცხოვრების კვირტს (საწყისს).
ეს კვირტი კიდევ ის კვირტია, რომლიდანაც მშვენიერი და ბრწყინვალე მტევანიც გამოვა და ძაღლყურძენაც (ცუდი შედეგი) გამოვა.
ოო, ძვირფასო ოთხო წელიწადო! ნეტავი იმას, ვისაც შენგან გადებული ბეწვის ხიდი ფეხქვეშ არ ჩასწყდომია (არ დანგრევია), ნეტავი იმას, ვინც შენ სწორად მოგიხმარა (გამოიყენა).