კაცია-ადამიანი?! შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

შესავალი

„მეგობარს პირში უთხარი სიმართლე/უარყოფითი, მტერს კი ზურგს უკან“. ეს ჭკვიანური ანდაზაა.

შესავალი

რიტორიკის წიგნებში წერია, რომ ყველაფერი შესავლით უნდა დაიწყოს. ეს მართალია. ჩვენც ასე დავიწყოთ.

ვინც ლუარსაბის პერსონაჟში საკუთარ თავს ამოიცნობს, ვინც ლუარსაბზე დაწერილს თავის თავზე მიიღებს, ის, რა თქმა უნდა, ტალახის სროლას დამიწყებს და „გიჟს“ დამიძახებს ამ მოთხრობის უხეირო ავტორს. მათ კარგად იცოდნენ, რომ ჩვენ პირად საქმეს არ ვეხებით, ჩვენ საზოგადოების პრობლემებზე ვწერთ.

სხვამ რაც უნდა თქვას, მე კი ამ სიტყვების სიმართლით გავამხნევებ ჩემს თავს: „მეგობარს პირში უთხარი სიმართლე/უარყოფითი, მტერს კი ზურგს უკან“. სად ხარ ახლა, ამ ჭკვიანური სიტყვების ავტორო? ვიცი, სად ხარ: ხალხში ხარ, უხილავო, და ხალხს ეკუთვნი. ისიც ვიცი, რა გქვია: შენ ხალხის გენიას გეძახიან.

ისიც ვიცი, რა თვისებების ხარ: შეუცდომელი და ყოველთვის მართალი ხარ. შენ და მხოლოდ შენ აძლევ გამბედაობას იმას, ვისაც „სხვისთვის“ გული სტკივა. მაშინაც კი აძლევ გამბედაობას, როცა თვითონ ის „სხვები“ თავიანთ გულშემატკივარს ცოდვად უთვლიან გულის ტკივილს.

რა ვუყოთ? ზოგი გულის ტკივილს იმით გამოხატავს, რომ მეგობარს ცუდსაც კი უქებს, ზოგი კი იმით, რომ ცუდს უწუნებს. ამ ორგვარ ადამიანში რომელს უფრო მეტი და ნამდვილი გულის ტკივილი და სიყვარული აქვს – ეს თავად მკითხველმა გამოიცნოს.

თავი I

I

კარგი რამ იყო თავად თათქარიძის სახლ-კარი. წარმოიდგინეთ შუა კახეთის პატარა სოფელში ერთი ვაკე, დანგრეული ადგილი და იმ ადგილის შუაგულში – ორსართულიანი ქვითკირის სახლი.

აი, ის სართულები რა ფერის იყო: ქვემოთ იყო მარანი, წალმით დახურული, და იმ მარნის უკანა კედელზე ამოყვანილი იყო ერთი პატარა ოთახი მოაჯირით. მოაჯირს ეკრა ზედ მერცხლის ბუდესავით ერთი პატარა ფიცრული, რომელიც საძინებლის ფუნქციას ასრულებდა.

კარგა მანძილზე კიდევ ფიცრულის სათორნეც იდგა, იმას აქედან ხულა, რომელსაც ზედ ჰქონდა მიდგმული ცალთვალა სასიმინდე, ერთი უბადრუკი და მგლოვიარე ნაგებობა.

ბაღჩაც იყო, ღობით შემოსაზღვრული. ღობესთან, ერთი ფურცლის ხის სიახლოვეს, მოჩანდა ძველი ჩალის სახურავი, დროის მსვლელობისგან ისე გვერდზე წამოღებული და წამოხრილი, თითქოს გრილ ადგილას წამოწოლას აპირებსო, მაგრამ ბებერსავით ნეკრესის ქარის ტკივილებს უეცრად ისე წამოხრილი და დაღრეჯილი შეუკავებიათო.

ამ ციხე-დარბაზის ეზო, სიგრძეზე თუ სიგანეზე, კარგა ფართოდ იყო გაშლილი. მას გარშემო ერტყა ძველი ტყრუშული ღობე, რომელიც ზოგან დანგრეული იყო და ახლანდელ პატრონს არც კი მოსვლია აზრად, რომ გაეკეთებინა. ეტყობა, რომ ქართველია!..

ღობე ერთგან თავდებოდა უშველებელი ჭიშკრით, რომლის ერთი ნახევარი – თუნდაც ორი წელია – ისე საცოდავად დაღრეჯით ეკიდა ერთ ყუნწს, ასე გგონია – ბოძს დაუჭერია საცემლადო და ის კი იწევსო, რომ როგორმე ხელიდან დაუსხლტესო.

ჭიშკრიდან იწყება კალო, საკმაოდ დიდი. მისი ბუჩო (კალოს ნარჩენების გროვა) ერთ მხრივ მთელ კალოს სამხრეთის ნაპირზე გორასავით გაწოლილი იყო, ასე რომ მისი ბოლო საბძელთან (თივის შესანახი ადგილი) მთავრდებოდა. საბძელი სასაცილო იყო, ისე სულელურად ჩაფიქრებული და გვერდ-აწეული, მარტო ფრთამოტეხილი ბატი თუ მინახავს ასეთი.

ჩემს პატარა ბიჭობაში ბევრი კარგი ნახულა ამ ბუჩოზე: აქ ხშირად უქეიფიათ გრძნობის აღმტაცის ხრუტუნით ნებიერ ღორებს; თავისი ფაფუკი დინგით ბევრჯერ უთხრიათ ეს სურნელოვანი ბუჩო, ისე გულმოდგინებით, ისეთი სინაზით, ასე გგონია – მართლა და ღორები იყვნენ.

მერე მათი ოხუნჯობა! მათი ალერსი! ოჰ, ეს კი აუწერელია. რაღაც კმაყოფილებით გატაცებულებს, იმ ღორებს ერთმანეთისთვის ბევრჯერ წაუთავაზებიათ დინგი. რა ყვირილი და ჭყივილი ასტყდებოდა ხოლმე! ასე ჩვენი გლეხკაცი საალერსოდ წაუთავაზებს ხოლმე ქისტს (ხელით დარტყმა) ახალ მოყვანილ პატარძალს.

ვიღაცამ თქვა: „ქართული სიყვარული ლანძღვააო“, მეც ვიტყვი: ქისტი კიდევ საოხუნჯო ალერსია. ადმინისტრაციაში მაგას კიდევ სხვა მნიშვნელობა აქვს: იქ ქისტი შემამცნებელი საბუთია (დამადასტურებელი საბუთი). ეგ ჩვენი საქმე არ არის.

თვითონ ეზო ისე უწმინდური იყო, როგორც ძველი ჩინოვნიკის გული. დიდი საქმე იყო, პატრონამდე ისე მიგეღწიათ, რომ ან არ გასვრილიყავით, ან კიდევ ერთი ამბრის (სასიამოვნო სურნელების) სურნელება თან არ აგყოლიათ. ეს გარეგანი – ახლა, ბატონებო, შიგ სახლში ვეწვიოთ თავად თათქარიძეს.

ეს კი უნდა მოგახსენოთ, რომ, თუ ვეწვევით, ფრთხილად უნდა ვიყოთ. იატაკი აგურისაა. ეგ არაფერი. ეს არის ძნელი, რომ აგურები შიგადაშიგ ამოცვენილა; მათი ადგილი ამოთხრილ ორმოებად დარჩენილა. თვალების ძალიან გაფაციცება (დაძაბვა) უნდა, თორემ, თუ ფეხი შიგ ჩავარდა, ვაი შენს მტერს! ან კისერი მოსტყდება ადამიანს, ან თვითონვე ფეხი.

თუმცა, მართალია, სახლის პატრონი ბევრ ბოდიშს მოიხდის, მაგრამ ხომ მოგეხსენებათ, რომ ბოდიში ძნელად თუ მოარჩენს მოგრეხილ კისერს – და არც მოტეხილი ფეხისთვის არის უებარი (განუკურნებელი) წამალი.

ამ ხიფათს შეიძლება ადამიანი გადაურჩეს, თუ ოთახი ნათელი იქნება. ვაი, რომ არც ეს არის. თუმცა ორი, სათოფეზე კარგა მოზრდილი, ფანჯარა აქვს, მაგრამ ოთახი მაინც ბნელია, იმიტომ რომ ფიჭვის ჩარჩოებზე მინის მაგივრად მეტად გამჭრიახ (ჭკვიან) გონებას გაქონილი (გაცვეთილი) ქაღალდი გაუკრავს.

აი, ამაზეა ნათქვამი: „ხერხი სჯობია ღონესა, თუ კაცი მოიგონებსა“ (გამოსავალი სჯობია ძალას, თუ ადამიანი მოიფიქრებს). მოგონებაში ქართველ კაცს პირველი ევროპელი მეჭორეც (ჭკვიანი) არ სჯობია.

ბევრჯერ მინახავს სხვაგანაც ასეთი ფანჯრის სასაცილო სამკაული. ბევრჯერ მინახავს ის გაცვეთილი ფანჯრის ქაღალდი ნემსით დაჩხვლეტილიც: ხან გულია გამოყვანილი, ხან ჯვარია, ხან კიდევ დაწერილია რამე, თუნდაც ასეთი რამ: „დათვი ხეზე როგორ გავა, იავ-ნანინაო!..“ ეს კი ქალის საქმე უნდა იყოს.

თუნდაც მართლაც ასე იყოს, რა დასაძრახისია (საცენზუროა)? მოსწყენია დავითნის (ფსალმუნების) კითხვა, გულზე რაღაც სევდა მოსწოლია – და გონების გასართობად და უგემური (მოსაწყენი) დღის გასატარებლად მიმჯდარა ფანჯარასთან, ამოუძვრია გულის ქინძისთავი და მიუყვია ხელი ამ მართლა და გონება-გასართობი საქმისთვის.

უსაქმო ყოფილა და საქმე გაუჩენია ამ ანდაზის ძალით: „ცუდად ჯდომას ცუდად შრომა სჯობიაო“.

იმ თათქარიძის ოთახში იდგა ორი გრძელი ტახტი, ერთმანეთის პირდაპირ. ისეთი ნაზი ქეჩა და ხალიჩა ეფინა ზედ, რომ, როცა ქალბატონი ადგებოდა, ყოველი მისი ბრწყინვალე ფეხის ბრწყინვალე გადადგმაზე ისე ლამაზად აბოლდებოდა ხოლმე (მტვერი ადიოდა), რომ ადამიანი ყურებით ვერ გაძღებოდა (ვერ დაინახავდა საკმარისად).

ამ ორ ტახტს შუა, აღმოსავლეთის კედელზე მოჩანდა, კბილებჩაცვენილი ბებერი ქალის დაღებული პირსავით, ერთი ამოჭვარტლული გარედან და შიგნიდან, ერთი მწუხარე და დაღრეჯილი ბუხარი.

აქა-იქ ოთახის მოსართავად ეყარა სხვადასხვა ნივთები, მაგალითად: ტალახიანი ყარაბაღული თეთრი წაღები (ფეხსაცმელი), პირმოტეხილი სპილენძის თუნგი (ჭურჭელი), ქონიანი შანდალი (სანთლის დასადგამი), სპილენძის საჩაიეში მოხარშული მყრალა-ბალახი (უსიამოვნო სუნის მქონე ბალახი), ზურგიელის (ზურგის ქონის) ნაჭერი და სხვა და სხვა.

თავი II

ნაწილი II

მკითხველებო, არ იფიქროთ, რომ ეს სახლი ღარიბ ადამიანს ეკუთვნის და ამიტომ არის ასე უყურადღებოდ მიტოვებული. არა, ამ სახლის პატრონს ჰყავს ოცი შეძლებულად მცხოვრები ყმა გლეხი, რომლებსაც ათამდე ურემი გადასახადის სახით მიჰქონდათ. მას ასევე ჰყავდა ბევრი ცხვარი და დაახლოებით ასი ცხენი, რაც განათლებული მებატონისთვის არანაკლებ ღირებულია, ვიდრე ყმები.

ეს იყო მისი ცოცხალი ქონება. ახლა უსულო ქონება ჩამოვთვალოთ: ორი დიდი ვენახი და ას ორმოცდაათი დღის სამუშაო სახნავ-სათესი მიწა. ეს ქონება, ყმებიდან დაწყებული ცხენებითა და მიწით დამთავრებული, იმ ადამიანის ხელში, ვინც მისი გამოყენება იცის, საკმაოდ დიდი სიმდიდრეა.

მაშ, რატომ დგას ეს სახლი ასე ცუდად? – იკითხავს გაკვირვებული მკითხველი. იმიტომ, რომ ქართველია, – გიპასუხებთ სრულიად დარწმუნებული, რომ კარგი მიზეზი გითხარით.

დიახ, ამ მშვენიერ სახლში ქართველი კაცი ცხოვრობდა. აქ ტკბილად და მშვიდად ცხოვრობდა ორმოცი წლის თავადი ლუარსაბ თათქარიძე თავის განუყრელ მეუღლესთან, კნეინა დარეჯანთან, ერთად.

თავადი ლუარსაბ თათქარიძე იყო კარგად ჩასუქებული ძველი ქართველი, მრგვალი – უკაცრავად ამ სიტყვისთვის – როგორც კარგად ნასუქი ხბო.

მას ჰქონდა წარჩინებული კაცის შესახედაობა: თავი ისეთი დიდი ჰქონდა, თითქოს მისი სიმძიმის გამო მორგვივით სქელი კისერი მხრებში ჩაუძვრა; წითელი, თურაშაული ვაშლივით ხრაშუნა ლოყები; სამკეცად ჩამოსული, ვნების აღმძვრელი ფაფუკი ღაბაბი; დიდი თვალები, ყოველთვის დასისხლიანებული, თითქოს ყელში თოკი წაუჭირესო!

გაბერილი, მეტად გონივრულად გადმოგდებული, დიახ, პატივსაცემი და პატივცემული ღიპი, მოკლე და ქონით სავსე თმიანი ხელები, მსხვილი, დაბერილი ფეხები – ეს ყველაფერი ერთად და თითოეული ცალკე იყო თავად ლუარსაბის „ციდან მონაბერი სულის“ ღირსეული სამკაული.

ის „მონაბერი სული“ არსად არ ჩანდა, თითქოს ჩამკვდარიყო, ისე იყო გაშლილი მისი ბრწყინვალების ქონში. ქართველ კაცს არც ქარის შემოტანილი უნდა და არც გატანილი; ის „მონაბერი სული“ ქარად ხომ არ მიიღო ჩვენმა თავადმა?

სწავლა, ღვთის წყალობით, არაფერი არ ჰქონდა. რომ ჰქონოდა, ასეთი მსუქანიც აღარ იქნებოდა. ხშირად ხდება, რომ, როცა სული სუსტდება – ხორცის დღესასწაულია, როცა სული ყვავის – ხორცი დნება. ამიტომაც ამბობენ ხოლმე, რომ სუსტები ჭკვიანები არიან.

ჩვენი ლუარსაბი, მგონი, თვითონაც ბევრს არ იწუხებდა თავს – რატომ არ მაქვს სწავლაო – სწორედ ამის გამო.

– ეგ ახლანდელი უბედურებააო, – იტყოდა ხოლმე გულისტკივილით, თითქოს ქვეყანა ამ უბედურების გამო ებრალებოდა.

მართალიც ბრძანდებოდა მისი ბრწყინვალება: მისი აზრით, კაცი ძირგავარდნილი ქვევრი იყო, რომელშიც ყოველდღე უნდა ჩაყარო საჭმელი და ჩაასხა სასმელი, მაგრამ მაინც ვერ აავსო.

მისი ბრწყინვალება თავისი ბრწყინვალე გონიერებით თავის თავზე ხედავდა, რომ ამ მნიშვნელობას კაცი უსწავლელადაც კარგად ასრულებს, მით უმეტეს, ნახირისა და ყმის პატრონი, ყმისა – რომელსაც ნახირთან დიდი განსხვავება არ აქვს.

– დრო შეიცვალა, – იტყოდა ხოლმე ოხვრით ლუარსაბი, – დრო შეიცვალა. რაც ეს რაღაც ეშმაკური სკოლები შემოიღეს, ბატონო, ქართველი კაცის ხეირი მაშინ წავიდა. ფერი კი აღარ შერჩათ ჩვენს შვილებს და!.. ჭამით ისინი ვერ ჭამენ, სმით ისინი ვეღარ სვამენ, რა კაცები არიან?!

წიგნი იციან? მე თუ წიგნი არ ვიცი, კაცი აღარ ვარ, ქუდი არა მახურავს, განა! ხორცი მე არ მაკლია და ფერი. წიგნი რა ვაჟკაცის საქმეა, – ეგ ხომ ქალის საქმეა. ვენაცვალე უწინდელ დროს! ყველაფერი მაშინ თავის ადგილზე იყო მოყვანილი, ყველა თავის საზღვრებში იყო. ვენაცვალე!.. კარგი ცხენი, კარგი თოფი, მარჯვე მკლავი და კაცი იყავი პატიოსანი.

ეჰ, ჩემო ლუარსაბ! ვიცი, გულწრფელი კი ხარ, როგორც ყველა ძველი ქართველი, მაგრამ ძველ დროს ტყუილად ნატრობ, რადგან არც კი იცი, რა იყო სანატრელი ძველ დროში?

ცხენი განა ახლა არ არის? თოფი განა ახლა ვერ მივა მიზანში? მარჯვე მკლავი ცოტაა? ახლაც არის ეს ყველაფერი, მაგრამ ის გული აღარ არის, ის გულის სიმხურვალე. ის თავგანწირვა სამშობლოსათვის, რომელიც კარგ ცხენს და კარგ თოფს კარგ საქმეში ახმარებდა.

წინათ კაცი ალამაზებდა ცხენსაც და თოფსაც. ახლა კი ცხენი და თოფი ალამაზებს კაცს. კარგი იყო ძველი დრო, მაგრამ არც ეს ბესარიონ გაბაშვილის სიტყვებია ურიგო: „ერთი მაქვს სჯობს ათასს მქონდას“. – ეს ვთქვათ და ენა მოვიკვნიტოთ, თორემ...

თუმცა ლუარსაბი ასე წუხდა ახლანდელი დროის უბედურების გამო, მაგრამ სახეზე ყოველთვის განსაკუთრებული სისულელე ეცინებოდა. „ხარი ხართან დააბიო, ან ფერს იცვლის ან ზნესაო“, ნათქვამია.

ეს ანდაზა არსად ისე გამართლებული არ მინახავს, როგორც თავად ლუარსაბის სახლში. მისი ძვირფასი მეუღლე, კნეინა დარეჯანი, სწორედ თავისი ქმრის მეორე მხარე იყო და იყვნენ „ერთი სული და ერთი ხორცი“, როგორც ბრძანებს საღმრთო წერილი.

მერე როგორ: იგივე სიმრგვალე, იგივე სიმსუქნე, იგივე მოცინარი სახე და თითქმის იგივე სისულელე.

ეს ორი მშვენიერი გვრიტი, ერთსულოვანი და ერთხორციანი, საოცრად ტკბილად ცხოვრობდნენ, ქვეყნის უსიამოვნო ხმაურს მოშორებულნი.

მამალი იყივლებდა თუ არა, ბედნიერ ცოლ-ქმარს თვალები დაჭყეტილი ჰქონდათ. დარეჯანი მაშინვე წამოფრინდებოდა, ლუარსაბმა კი, ნებიერმა ლუარსაბმა, ხანდახან განებივრება იცოდა. საწოლიდანვე ის, გულგადაღეღილი, ტახტზე გადაგორდებოდა ერთი ქშენით, ვაი-ვაგლახით და კიდევ რაღაცეებით… მომხდარა ისე, რომ სადილობამდეც ამ ნებივრობაში უსიამოვნო დრო გაუტარებია.

ქართველები იტყვიან: ვისაც ბევრი თმა აქვს ტანზე, ის ბედნიერიაო. მართალიც არის, ცხოველები სულ ამის გამო არიან ბედნიერნი! თუ ეს ტყუილია, ბევრი ჩვენგანი ცხოველობას რატომ ცდილობს? იმიტომ, რომ ცხოველები ბედნიერები არიან, ბედნიერები კიდევ იმიტომ, რომ ტანზე თმა აქვთ.

ლუარსაბის ტანის შესახებ კი რა მოგახსენოთ, მაგრამ გული კი, რომ გენახათ, ღორის ჯაგარივით ჰქონდა მოდებული, ისე რომ ბევრ საეჭვო სულიერს შეეძლო შიშის დროს აქ თავი შეეფარებინა, მაგრამ… მაგრამ რა? განა ლუარსაბი ბედნიერი არ იყო? იმდენი დღეგრძელობა ამის დამწერს ჰქონდეს, რამდენიც მისი ტოლი თავადიშვილი მის ყოფა-ცხოვრებას ნატრობდა.

მხოლოდ მისი ტანის თმა საკმარისი იყო, რომ უბედურ კაცში შური აენთო, სხვა არაფერი რომ არ ყოფილიყო. თორემ რა უჭირდა ლუარსაბს? ფერი აკლდა, თუ ხორცი? რა, სხვა უსარგებლო კაცის მსგავსად, ფიქრი და ზრუნვა ძილს დაუფრთხობდა, მადას წაართმევდა?

ფერი კარგი ჰქონდა, ხორცი უკეთესი, სმა-ჭამა და ძილი ხომ რაღა. მეტი რა უნდა ქართველ კაცს, რომელიც ბედს და უბედობას თმით არჩევს, და რომლისთვისაც ბედს თუ ხვედრს დაუნიშნავს, რომ თავისი დღეები ქუდით უნდა ბუზს ერეკებოდეს.

მკითხველო, ხომ არ მოგწყინდა? რა თქმა უნდა, მოგწყინდა: აქ არ არის არც სიყვარულის ეშმაკობა, არც მკვლელობა, არც უიმედო ქალის ოხვრა, არც წყალში გადავარდნა, ერთი სიტყვით – რაც ამშვენებს გასართობად დაწერილ მოთხრობას – ის აქ არაფერი არ არის.

მაშ მოგწყინდება, ამას რაღა თქმა უნდა. მაგრამ ეს უნდა იცოდე შენ, მკითხველო, რომ მე, ამის ქვემოთ ხელის მომწერი, მკითხველის გასართობად არ ვწერ ამ უსარგებლო მოთხრობას.

მე მინდა, რომ ამ მოთხრობამ ჩააფიქროს მკითხველი და, თუ მოიწყენს, ამის გამო მოიწყინოს; იმიტომ რომ ფიქრი და მოწყენა განუყრელი და-ძმანი არიან. მე მინდა, რომ მკითხველმა იმიტომ კი არ მოიწყინოს, რომ გასართობი არ არის, არამედ იმიტომ, რომ ჩამაფიქრებელია.

თუ ამდენი მოახერხა და შეძლო ამ უსარგებლო წერილმა, მე ამის მეტი არაფერი მინდა და არც მნდომებია, ჩემო მოწყენილო მკითხველო! თუ ვერ მოახერხა, რა ვუყო? ამით ვინუგეშებ, რომ „ცუდად ჯდომას ცუდად შრომა სჯობია“.

ამ დალოცვილ ანდაზას რამდენი უსარგებლო კაცი გამოჰყავს და გამოუყვანია სასარგებლოდ. მეც იმათში…

როცა ლუარსაბი იმ ზემოთ აღწერილ განცხრომაში იყო, სიკვდილი იყო, რომ ვინმეს მოეშალა მისი ქეიფი და ნებივრობა, ესე იგი ტახტზე წარჩინებულად და პატიოსნად გადაგორ-გადმოგორება.

სტუმარი ეჯავრებაო, ამაზე ამბობდა უგუნური ხალხი, მაგრამ განა სიძუნწით მოსდიოდა ეს ამბავი? აბა თქვენგან არ მიკვირს! სიძუნწე და ქართველი ორივე ერთად მოთავსდება? ყინული და ცეცხლი ერთმანეთს არ დალევენ? თუ ეჯავრებოდა სტუმარი, იმიტომ ეჯავრებოდა, რომ უნდა ადგომოდა და ტანთ ჩაეცვა.

ადგომა კიდევ არაფერი, ეს ასე არ ეზარებოდა ლუარსაბს: ტანთ ჩაცმა იყო მისი სიკვდილი. მთელ ზაფხულს ისე გაატარებდა, რომ პერანგის და მისი ამხანაგის მეტს არაფერს მიიკარებდა ტანზე, თუ თავის ნებაზე მიატოვებდით, თუ არა, მეტი რა გზა იყო.

ზამთარში კიდევ პერანგზე ქურქს წამოისხამდა, თუ ვინმე დიდი კაცი არ ეწვეოდა, ვთქვათ თუნდაც დიანბეგი. მაშინ, რა დროსაც ამ ამბავს ვწერ, დიანბეგი დიდი ბობოლა იყო; ახლაა, რომ, რაც ეს ოხერი სწავლა შემოვიდა, დიანბეგს დიდკაცად არ აგდებენ, თორემ წინათ – უჰ! უჰ! რა დიდი ვინმე ბრძანდებოდა.

ასეთი დიდი, რომ კინაღამ აზნაურის სტუმრობაზე ნათქვამი ანდაზა დიანბეგზე არ გადაკეთდა: კინაღამ „დიანბეგის სტუმრობა, ნუ გგონია ხუმრობად“ არ შეიცვალა. რომ დიანბეგის სტუმრობა ხუმრობა არ არის – ეს ყოველ გლეხკაცმა ძალიან კარგად იცის დღესაც და ადრე კი თავადიშვილმაც იცოდა.

დარეჯანი კი არ იყო ასე ზანტი, როგორც ლუარსაბი, – ამაში კი ღვთის წინაშე, ისინი ერთმანეთს არ ჰგავდნენ; გამოვიდა, რომ ფერი ერთი ჰქონდათ და ზნე კი არა.

რაკი, ბატონო, კნეინა თვალს გააჭყეტდა, შავარდენივით გადმოფრინდებოდა ტახტიდან, გადიკრავდა შუბლსაფენს, ზედ წაიკრავდა ჩითმერდინს, გადიცვამდა ჩითის კაბას – ხანდახან სიჩქარისგან უკუღმაც – შიშველ ფეხს ჩუსტით შეიმოსავდა და – ჰერი ბიჭო – დაეშვებოდა სამზარეულოსკენ, სადაც მოსამსახურეები სუფევდნენ, ესე იგი უკმაყოფილებით და გულში ჩაკეტილი გაბოროტებით სულს იბრუნებდნენ.

საოცარიც იყო და სასაცილოც ამ ჩვენი კნეინას ტყუილუბრალო ფაცა-ფუცი. ეს ამხელა ქალი, ჩასუქებული, ჩასორსლებული, ხშირად დილიდან შუადღემდე ფეხზე იდგა და გორგალივით დაგორავდა.

უსაქმო არ იყო, როგორც ჩანს: იქ მუშტს წაჰკრავდა საკერავზე მძინარე წირპლიან გოგოს, აქ თავში ჩაუტყაპუნებდა ძონძებში გახვეულ პატარა მურიან ბიჭს, რომელიც მთქნარებით და ზარმაცად წმენდდა საღამოსთვის ჯერ კიდევ წუხანდელ გაქონილ შანდალს;

აქ იმას გაუწყრებოდა – რაზე? თვითონ კნეინამაც არ იცოდა – რაზე; აქ ამას გამოლანძღავდა – რისთვის? – არც ეს იცოდა კნეინამ;

დასწყევლიდა, დაჰქოლავდა, დასტუქსავდა – ერთი სიტყვით – მთელი ღამის ნაგუბარს წამოანთხევდა ქვეშევრდომებზე – და მერე დაღლილი და დაქანცული შემობრუნდებოდა; თუ გოგო დახვდებოდა, ვერ მოითმენდა, რომ ერთი მუშტი კიდევ არ ეთავაზებინა, „მეხი კი დაგეცა“-საც ზედ დაატანდა, თუ ხასიათზე იყო, – და ასე ქანცგაწყვეტილი შეგორდებოდა ოთახში, სადაც ხანდახან ხოლმე რუმბივით გაბერილი თავადი გორავდა და, თუ ზაფხული იყო, ჭერში ბუზებს ითვლიდა.

ერთხელ ფრიად ღირსშესანიშნავი კამათი და საუბარი გამართეს. ეს იყო შუა ზაფხულის პაპანაქებაში, სადილის წინ, როცა დარეჯანმა დაასრულა ერთი ზემოხსენებული მოგზაურობა და თავში ტყაპუნითა და ოფლში გაწუწული შემოვიდა ოთახში. ლუარსაბმა შეხედა და, როგორც კი დაინახა, რომ ოფლი წურწურით ჩამოსდიოდა წითელ ლოყებზე, თავის გულში სრულიად კმაყოფილმა თქვა: – კარგი ოჯახის ბურჯია, კარგი მადლიანი ქალია, გმადლობ, ჩემო გამჩენო, რომ ასეთი შემახვედრე.

ეს თქვა და კმაყოფილი თავისი უბრალო ბედით გადატრიალდა ერთი გვერდიდან მეორეზე ღვთისა და კაცის მადლიერი თავადი. ეს გადატრიალება იმის ნიშანი იყო, რომ ლუარსაბს რაღაც მოეწონა.

– სად იყავი, შენი ჭირიმე, – ჰკითხა მერე კნეინას, – რომ ასე დაიღალე?

– როგორ თუ სად, შენი ჭირიმე? ოჯახობაა, სახლია, კარია, თვალყურის დევნება უნდა, შენ გენაცვალოს ჩემი თავი, – მიუგო კნეინამ.

– ასე, ჩემო დარეჯან, ასე გეთაყვანე! ქალობაც ეგ არის და.

– მაშ? – მიუგო ქებით თავგაზვიადებულმა ცოლმა, – ასე უნდა თვალგაფაციცებული დასტრიალებდე მოსამსახურეს, თორემ ჭამის მეტს არაფერს გააკეთებს. ბიჭებს მოვლა უნდა.

– მაშ, მაშ!

– ბევრმა არ იცის, როგორ მოეპყროს.

– მაშ, არ იცის, თორემ, რომ იცოდეს, კარგია, მაშ!

– ხანდახან ტყუილუბრალოდაც უნდა დასტუქსო. რომ გამოლანძღო კიდეც, ცუდი არ იქნება. აი, მე გავლანძღავ კიდეც, გავუჯავრდები, დავტუქსავ, დავწყევლი, – სულ რისთვის? იმისთვის, რომ შიში და მოკრძალება ჰქონდეს, თორემ შენი მტერი!..

– ოღონდაც, შენი მტერი!..

– ეს გლეხები არიან: გაქირავებულ ვირსავით თუ ერთხელ შედგა, მერე, თუნდაც შინდის ჯოხით მისდგე, ფეხს ვერ გადაადგმევინებ, თუ ადრევე დატუქსული არა გყავს.

– ოღონდაც, დატუქსული უნდა გყავდეს, – მიუგო ხელახლა თავისი ცოლის სიბრძნით გაოცებულმა ლუარსაბმა, – ოღონდაც, გაქირავებულ ვირსავით შედგება.

– არა, გეთაყვა, ეს, რაც ვთქვი, ტყუილია?

– ტყუილი რად იქნება? მართალია. შენოდენა ქალს სიზმარიც დაეჯერება, – წამოროშა უთავბოლოდ ლუარსაბმა. თვითონაც არ იცოდა „სიზმარი“ რისთვის ჩააკერა ლაპარაკში.

ორივე დაჩუმდნენ. ლუარსაბმა ჭერს მიაშტერდა; იქ ჯგუფად ისხდნენ ბუზები. დარეჯანმა მატყლის წინდის ქსოვა დაიწყო.

ცოტა ხნის შემდეგ ლუარსაბმა წამოიძახა:

– დარეჯან, აბა, თუ ჭკვიანი ქალი ხარ, გამოიცანი, აი იმ ფიცარზე რამდენი ბუზი ზის?

– აბა სად?

– აი, ჭერის ფიცარზე.

თურმე, ნუ იტყვით, ამ სასაცილო ლუარსაბს, დაჩუმებულები რომ იყვნენ, იმ დროს ის ბუზები დაუთვლია! დარეჯანმა რა იცოდა.

– რამდენია? – თქვა დარეჯანმა, – მოიცა, ჯერ დავთვალო.

– ეგრე ხომ მეც გამოვიცნობ. აბა ისე გამოიცანი, კაცობა ის იქნება.

– ისე გამოვიცნო? მაშ კარგი, ოცდაათი იქნება.

– ოლოლო შენ, ვერ გამოიცანი.

– მაშ რამდენია?

– რამდენია? გითხრა? არა, არ გეტყვი.

– თქვი, თუ იცი, რაღა.

– თუ კაცი ვარ, ორმოცი უნდა იყოს. ოლოლო შენ, მე გამოვიცანი.

- დიახ, გამოიცანი... დაგითვლია, როგორც იმ დღეს გააკეთე, ასე ხომ მეც გამოვიცნობ.

- შენც არ მომიკვდე, ის კარგი მამა არ დამეკარგოს, რომ არ დამითვლია.

- მაშ საიდან იცი, რომ ორმოცია?

- საიდან? იქიდან, რომ გონება მაქვს.

- განა მე კი არა მაქვს გონება?

- შენც გაქვს, მაგრამ კაცის გონებასთან ქალის გონება როგორ მოვა? მე ვარაუდით მივხვდი, რომ ორმოცია.

- რომ არ იყოს ორმოცი?

- ჯარიმა გადამახდევინე.

- მაშ დავთვალოთ.

ცოლმა და ქმარმა ბუზების თვლა დაიწყეს. აღმოჩნდა, რომ ორმოცდაათზე მეტი იყო.

- გამოიცნო?! - თქვა დარეჯანმა ნიშნის მოგებით, - დიახ, გამოიცნო, გონება აქვს ამ ჩემს ბატონს და იმიტომ გამოიცნო.

ლუარსაბს შერცხვა, ცოტა დაიბნა.

- გაფრენილან, თორემ ორმოცი იყო, - თქვა სულელმა თავის გასამართლებლად, - ზუსტად გაფრენილან.

- უფრო კარგი, თუ გაფრენილან, უფრო ცოტა არ უნდა დარჩენილიყო? მანდ ორმოცდაათზე მეტია ახლა.

ლუარსაბი გაწითლდა, „ეს რა წამომცდაო“, თქვა გულში.

რომ გამოესწორებინა თავისი შეცდომა, კბილების კრაჭუნით, რასაც ქალბატონი ღიმილს ეძახდა, თქვა:

- ღმერთმა დალახვროს - ეგ ვეღარ მოვიფიქრე, ბიჭოს!.. თითქოს ოთხჯერ დავთვალე.

- განა არ დამითვლიაო.

- შენგან არ მიკვირს! რომ არ დამეთვალა, სოლომონ ბრძენი ხომ არ ვიყავი, რომ ისე გამომეცნო. როგორ არ დავთვალე, აი, ღმერთმა დალახვროს, - შევმცდარვარ, თორემ გაჯობებდი, აი, ჩემო სულიკო! მე და ჩემმა ღმერთმა, გაჯობებდი.

თქვა და გაცრუებული ლუარსაბი შაქარივით გაუტკბილდა თავის ამჟამად გამარჯვებულ მეუღლეს.

- განა არ დამითვლიაო, შე ეშმაკო, შენა! - მიუგო ღიმილითვე ქალბატონმა.

- ხომ გაგიტყდი, შენი კუჭისა, სხვა რა გინდა?

- შენი სიცოცხლე და ბედნიერება, ჩემო ლამაზო! რა უნდა მინდოდეს სხვა.

- დარეჯან!.. - უთხრა გულნატკენად და მორცხვად ლუარსაბმა, - დარეჯან!.. თუ გიყვარვარ, ლამაზოს ნუ მეძახი.

- რატომ, შენი ჭირიმე? რატომ?

- ჩემოდენა კაცს არ უხდება, შენ გეთაყვანე: ლამაზოს პატარა ლეკვს ეძახიან, ეგ ძაღლის სახელია, აბა რა კაცის შესაფერისია ეგ სახელი?

- მაშ შენ ჩემი ლეკვი არა ხარ? არა ხარ განა? მე შენგან ეგ პირველად მესმის, - მიუგო გულამოსკვნით დარეჯანმა, რადგანაც ეგონა, ლეკვობაზე რომ ხელი აიღო, სჩანს გულიც აუცრუვდა ჩემზეო.

ლუარსაბი მიხვდა, რომ დარეჯანს გული ატკინა, თანაც უმიზეზოდ. გულგატეხილობა რომ გაუფანტოს, კბილების კრაჭუნით უთხრა:

– ჰო, გეთაყვა, ჰო, შენი გოშია ვარ, მაშ სხვა რა ვარ?

„ეს ქალი, დალოცვილი, სულაც არ არის უენო, – გაიფიქრა ლუარსაბმა თავისთვის, – პოეტივით ლამაზად როგორ შეადარა ჩემს თავს გოშია... რა ენა აქვს!.. როგორ მოახერხა?!“

თვითონაც უნდოდა მსგავსი ალერსიანი სიტყვები ეთქვა, მაგრამ, როცა ამის თქმა უჭირდა, თვალწინ სულ ზურგიელი, თართის დოში, ნივრიანი არტალა და სხვა მსგავსი საჭმელები წარმოუდგებოდა ხოლმე. აბა, ამ საგნებით რა ალერსს გამოხატავს კაცი? მაგრამ ლუარსაბმა მაინც მოახერხა ტკბილი სიტყვების თქმა:

– შენ იცი, ჩემი რა ხარ? სულის წიწმატი, გულის ტარხუნა, გონების, აბა რა ვთქვა? – თუნდაც მარილი იყოს. კარგად არ ვთქვი? ის კარგი და სახელოვანი მამა ნუ წაგიწყდება! კარგი ნათქვამი არ იყო?

ეს თქვა და, თავისი ტკბილი სიტყვებით აღფრთოვანებულმა ლუარსაბმა, მხიარულების ნიშნად კბილები დააკრაჭუნა. არც დარეჯანი დარჩა უსიამოვნოდ. ხშირად გაუტარებიათ ასე დრო ჩვენს ცოლ-ქმარს. ნეტავი იმათ, მკითხველო!..

თავი III

***

ლუარსაბმაც კი იცოდა ბიჭების „დაწიოკება“, როგორც თვითონ იტყოდა ხოლმე. მართალია, ცოტა ზარმაცი იყო, მაგრამ იმხელა მამულ-დედულს მოვლა არ უნდოდა?

მამულზე ზრუნვა ძალას ატანდა ხოლმე და ტახტიდან ახტუნებდა. მაშინ უნდა გენახათ, რა ლამაზი იყო ჩვენი ლუარსაბი: ფეხშიშველა, თავზე ლურჯი კალმუხის ქუდით, წითელი პერანგითა და მისი განუყრელი ამხანაგის ამარა, გულგადაღეღილი, ფაშვიანი, ჩიბუხით ხელში მიგორდებოდა მოაჯირის გადასაყუდებელთან და ძილისაგან გაბოხებული ხმით გადასძახებდა თავის მოურავს, დათოს:

– დათო! ხორცი ხომ ჩამოიტანე ბაზრიდან? (იმ სოფელში ბაზარიც იყო).

– დიახ, შენი ჭირიმე.

– რა ნაჭერია?

– ჩალაღაჯი.

– სამწვადედ?

– სუკი ვიშოვე, შენი ჭირიმე.

„ძვირფასი კაცია“, – გაიფიქრებდა ხოლმე მადლიერი მებატონე, მერე დათოს ეტყოდა: – ბარაქალა, ჩემო დათო! თუ კაცმა დაივიწყა, ღმერთი არ დაივიწყებს ბატონის ერთგულებას. ბარაქალა! შენ ჩემი მარჯვენა მკლავი ხარ, მაგარი მკლავი.

დათო თავს მოიფხანდა ხოლმე და უხერხულად გაიღიმებდა ასეთ ქებაზე.

– მეზვრემ მწვანილი მოიტანა? – ჰკითხავდა კიდევ ბატონი.

– მოიტანა.

– ტარხუნა ხომ არის?

– გახლავთ.

– კიტრი?

– კიტრიც გახლავთ.

ლუარსაბს ესიამოვნა. ტახტი რომ ყოფილიყო, ერთი-ორჯერ მაინც გადატრიალდებოდა.

– მაშ, სახლი სავსე ყოფილა, – თქვა ბატონმა სიამოვნებით.

– როდის გხლებიათ ნაკლული, შენი ჭირიმე, რომ ახლა იყოს?..

– ეგრე, ჩემო დათო! ბატონის ოჯახის პატივი და სახელი ერთგულმა ყმამ ქვეყანას უნდა მოჰფინოს. ბარაქალა! თუნდაც ნაკლული იყოს, უნდა თქვა, რომ სავსეაო. შენ გამოცდილი კაცი ხარ – ეს ყველაფერი იცი.

– ამხელა კაცი შენს ხელში ვარ და როგორ არ მეცოდინება, შენი ჭირიმე!

– ახლა ერთი ეს ვიკითხოთ, – თქვა ცოტა ხნის შემდეგ მზრუნველმა მებატონემ, – ურმები გაისტუმრე?

– გავისტუმრე, შენი ჭირიმე! ახლა თუნდაც ორღობეებს იქნებიან გაცილებულნი.

– სად გაისტუმრე?

– ყანაში, შენი ჭირიმე!

– რამდენი?

– ოთხი საბატონო და ათი ბეგრისა.

– რატომ ბეგრისა თხუთმეტი არ არის?

– თხუთმეტი ჩვენს კაცებში თავის გაჩენაში არ შებმულან, შენი ჭირიმე, და დღეს საიდან იქნებოდა!

– თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო, ვეჟო! რატომ არ არის? მე არ ვიცი, თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო. როგორ იქნება? ბატონს სამსახური უნდა, მაშ მე ბატონი აღარ ვყოფილვარ!.. გაგონილა!.. ფუი! თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო. მე ვუჩვენებ იმათ, რომ მე ბატონი ვარ და ისინი ყმები არიან.

მართლადა, ლუარსაბს თავის დღეში ათზე მეტი ურემი არ შებმია და რაზე გაბრაზდა ასე უწყალოდ? დათოსაც არ ესმოდა, ეს გაბრაზება რის ნიშანი იყო. გაუკვირდა და ბატონს ყურება დაუწყო, ხომ არ გაგიჟდაო. დიახ, ლუარსაბი კი იქნება, რომ გაგიჟდეს!.. და თუ უმიზეზოდ გაბრაზდა, ამის მიზეზები სულ თავში ჰქონდა. როგორც მისი ძვირფასი ქალბატონი, ისე თვითონაც ძალიან აფასებდა მოსამსახურეებისა და ყმის მოხმარებას.

„გლეხკაცს ასე უნდა მოეპყრას ბატონიო, – იტყოდა ხოლმე ბრძენი თავადი, – ასე უნდაო, რომ ყოველ დილით ეშინოდეს, თორემ, ღორის მკბენარსავით, თუ გლეხკაცი ფეხზე დაისვი, თავზე აგაცოცდებაო. მაშ! შიში შექმნის სიყვარულსო.“

ოღონდაც, ჩემო ლუარსაბ, ოღონდაც!

ის კი არ იცოდა ამ ბედნიერმა ადამიანმა, რომ უმიზეზო და ასეთ ტყუილ-უბრალო გაბრაზებაზე გლეხებს სულ სხვა მოსაზრება და დასკვნა აქვთ ხოლმე.

ეჰ, შენ რაც გინდა თქვა, მკითხველო, ამ ცოლ-ქმარს კი ეგონა, რომ თუ მუცელი მაძღარი აქვთ, ეს ასეთი ყმების მოხმარების ცოდნისგან აქვთ.

ასეთ სისულელეს ჩვენი გულწრფელი თავადი ეძახდა ბიჭების „დაწიოკებას“. დარწმუნებული იყო, რომ ეს „დაწიოკება“ ისე აუცილებლად საჭიროა ოჯახისთვის, როგორც სმა-ჭამა კაცისთვის.

ამიტომაც, რომ შემოვიდოდა ოთახში, თავის თავის კმაყოფილებით ეტყოდა ხოლმე ცოლს:

– ძლივს არ გავისტუმრე ურმები (ტყუილიც უყვარდა ჩვენს ლუარსაბს), ძლივს! დალახვროს ღმერთმა გლეხკაცი! ვეჟო, სანამ თავს არ დაადგები და კარგად არ დასჭყივლებ, ხელს კი არ გაანძრევს. გაგონილა! მე რომ არ ვყოფილიყავი, ყანა მინდორში დაგვილპებოდა.

– ეგრე, შენი ჭირიმე, – გაუკეთებდა გულს და თავს უფრო მოაწონებდა დარეჯანი, – ეგრე უნდა. მას შემდეგ, რაც ევამ ადამი შეაცდინა, მას შემდეგ ნაბრძანებია ღვთისაგან, რომ ჩვენი ოფლით პური უნდა ვჭამოთ.

– ეგ თავადებზე ხომ არ არის ნათქვამი, გლეხებზეა ნათქვამი, გლეხებზე, – მიუგო ლუარსაბმა.

– მაშინ თავადები სად იქნებოდნენ?

– როგორ არა, იყვნენ: ჩვენი გვარი მაშინდელია.

– რას ამბობ? ისე ლაპარაკობ, გეგონება, არაფერი იცოდეო. მაშინ ადამისა და ევას მეტი არავინ ყოფილა და ადამი თავის თავზე თავადი ხომ არ იქნებოდა?

– მართლა, ეგ კი ვეღარ მოვიფიქრე. არა, გეთაყვანე, ის რა ხე იყო, იმათ რომ ხილი მოიპარეს?

– ხე სიკეთისა და ბოროტებისა.

– ახლა აღარ არის ასეთი ხე?

– როგორ არა: ამბობენ, რუსეთის ხელმწიფის ბაღში ერთი ოქროს ოთახიაო, იმაში არის, სულ იაგუნდის ფოთლები ასხიაო.

– ზურმუხტისა იქნება, – გაუსწორა ლუარსაბმა.

– ჰო, მართლა, ზურმუხტისაა, ზურმუხტიც ხომ ფოთოლსავით მწვანეა: დიახ, ზურმუხტისაა, სულ ალმასები და იაგუნდები ასხია ხილის მაგიერად.

– ნეტავი მაჭამა, აბა გემო იმაში იქნება.

– ძალიან კი მიგიშვებენ: ქვიშაზე უამრავი ჯარი ახვევია თურმე.

– მაშ, ხონთქარს როგორ მოუპარვინებია?

– აი როგორ: ერთი ფერია ყოფილა, ფერია არწივად გადაქცეულა, შეპარულა, მოუგლეჯია ერთი დიდი ალმასი, ჩაუყლაპავს და ისე გამოპარულა.

– წაუღია, წაუღია! რა ეშმაკი ყოფილა!

– მაშ, წაუღია. მერე დედოფალი შესულა, უნახავს, რომ ერთი დიდი ალმასი აკლია, მაშინვე რუსეთის ხელმწიფისთვის შეუტყობინებია. რუსეთის ხელმწიფე მაშინვე მიმხვდარა, რომ ეს ხონთქრის საქმეა და ომი დაუწყია. ის ომი ხომ დღესაც არ გადაწყვეტილა.

– მაშ, შერჩა, შერჩა?

– ვინ იცის? ჯერ ომი არ დამთავრებულა.

– ნეტავი მე მამეპარა.

– ხომ დაგარჩობდნენ.

– რომ არ შევატყობინებდი: ჩავყლაპავდი და მუცელს ხომ ვერ გამიჭრიდნენ.

– გაგიჭრიდნენ კი არა, მეტსაც გიზამდნენ.

– რა ეცოდინებოდათ, რომ მე მაქვს?

– შენი ჭირიმე, მკითხავს ვერ იშოვიდნენ, რომ ეკითხათ.

– მართლა, ეგ აღარ მომაგონდა. დაიცა, რა გითხრა: ადამმა რომ შეჭამა, ის რაღა იქნა?

– კუნძულელ ხელმწიფეს ზღვაში უპოვია თურმე და იმას აქვს.

– აბა, ნახე ღვთის სამართალს! მე მეპოვნა, უფრო მადლი არ იქნებოდა?

– მერე ვინ შეგარჩენდა? ორასი წელია თურმე აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ხელმწიფე სულ იმისთვის ებრძვის კუნძულელს.

– აქამდე ვერ წაართვა?

– ვერა.

– ვაი, ვაი, ვაი! ღონიერი არ ყოფილა ისიც!..

– მე კი არ ვიცი, რომ ღონიერი ყოფილა!.. ხელმწიფე და უღონო გაგონილა!

– ერეკლე მეფე რომ ყოფილიყო ახლა, ის კი უთუოდ წაართმევდა, დიდ ვაჟკაცს ამბობენ.

– ის, რა თქმა უნდა, წაართმევდა, მაგრამ სად არის?

– ცოდო არ არის, ის ახლა მიწაში ლპებოდეს და შენი მაზლი დავითი კი ცოცხალი იყოს!

– აბა, უყურე წუთისოფლის მუხანათობას! ეგ რა კიდევ, თამარ დედოფალი შავ მიწაში უნდა იყოს და შენი რძალი ელისაბედი კი მზეს უყურებდეს!

– აბა, წუთისოფლის ანგარიში ეგ არის და, – დაამატებდა ლუარსაბი და ამოიოხრებდა, მერე ისე, რომ სანთელი წინ ედგა, გააქრობდა.

დილით ლუარსაბი და მისი მეუღლე, ქალბატონი დარეჯანი, როგორც კი მოიცლიდნენ იმ საუცხოო ოჯახის მოვალეობისგან – რომლის ნიმუშიც ზევით მოვიხსენიე, მიუჯდებოდნენ ჩაის და ერთი გემრიელად გაიბერებოდნენ თბილი წყლით, როგორც ამბობს ჩვენი გლეხკაცი.

ცოტა ხნის შემდეგ, ორიოდე გონიერი საუბრის შემდეგ, თუნდაც იმის მსგავსისა – როგორც ზემოთ აღინიშნა, სადილიც მოვიდოდა, მაშინ მიირთმევდნენ „ძველებურად, ჩვენებურად“, – და ლუარსაბი რაღაც დაღლილი სიამოვნებით წამოიძახებდა ხოლმე გულწრფელად: „გმადლობ შენ, უფალო, რათა განმაძღე მე“.

ამას იტყოდა თუ არა და, პირჯვარს გამოისახავდა, სწრაფად სუფრიდან იქვე ტახტზე გადაგორდებოდა და, სრულიად კმაყოფილი თავისი ცხოვრებით, დაიკრავდა მუცელზე ხელს და იტყოდა რაღაც ტრაბახობით: „მე თუ უსწავლელი ვარ, მე ვიცი… რა ჰქვია… მე ვიცი, შიმშილით კუჭი მიდნება, დიახ, მიდნება! ზედაც ემჩნევა ჩემს კუჭს“.

გამოსაცდელად ერთხელ კიდევ დაიკრავდა მუცელზე ხელს, თითქოს სინჯავსო, კარგად არის გატენილი თუ არა, და რა ნახავდა, რომ კარგად არის, როგორც ცხენი, დააკრაჭუნებდა კბილებს მეტის სიამოვნებისგან: „დიახ, – კიდევ იტყოდა, – ლუარსაბი უსწავლელი გახლავთ, იმიტომაც მშიერია“.

სადილის შემდეგ ძილი, მერე ისევ გაღვიძება, მერე ისევ ჩაი, მერე ვახშამი, და ბოლოს ისევ ის საყვარელი ძილი, – და ასე ტკბილად და მშვიდად მიდიოდა ამ ორი უმანკო სულის უბოროტო ცხოვრება ამ წუთისოფელში, რომელმაც ისე არაფერი არ იცოდა ამათი ვინაობისა, როგორც ამათ არაფერი იცოდნენ, ჭამა-სმის გარდა, ღვთისაგან განჩინებული ამ მუხანათი წუთისოფლისა.

თავი IV

IV

დილა ასე გადიოდა, ამ ცხოვრებაში და გონების ვარჯიშში. როცა სადილის შემდეგ ცოლ-ქმარი გემრიელად გამოიძინებდა, საღამოს კი ნიავი ამოვარდებოდა და ბაღის ღობის გრძელი ჩრდილი ეზოს მოადგებოდა, მაშინ კნეინა დარეჯანი ჩრდილში ერთ ძველ, გაცვეთილ ხალიჩას გააშლევინებდა. შემდეგ თვითონ დაჯდებოდა ხოლმე, თავდახურული, წარბებშეჭმული და გამოპრანჭული, როგორც თავმომწონე პატარძალი.

ლუარსაბიც, თავისი განუყრელი ჩიბუხით ხელში, ჩამოვიდოდა. ის შიშველ ფეხებზე ქოშებით, ხშირად წითელი პერანგის ამარა და უფრო ხშირად ლურჯი, საზეიმოდ ჩატეხილი ქუდით, გრილ ადგილას დადიოდა წინ და უკან.

საღამო — როგორც მოგეხსენებათ — ჩვენს სოფლებში, განსაკუთრებით კი კახეთში, სტუმრების მიღების დროა. რაც ეს რაღაც წყეული განათლება შემოვიდა ჩვენს ქვეყანაში, რა თქმა უნდა, მან მეტ-ნაკლებად დაჩაგრა ეს ჩვენი ძველი, საქებარი ჩვეულება. ახლა ზოგიერთი, განათლებით გათანამედროვებული, ვიზიტებზე დადის, თორემ ადრე საღამო დიდი პატივით სარგებლობდა.

ამიტომაც საღამოობით დარეჯანი ასე იმოსებოდა და იპრანჭებოდა. ასეც იფიქრეთ — უკაცრავად კი არ ვიყო — საკურტუმესაც კი გაიკეთებდა.

მაშინ, როცა ამ ამბავს ვწერ, კრინოლინი ჯერ არ იყო. თუნდაც ყოფილიყო, იმ სოფლამდე ვინ მიაღწევინებდა მაგ კაბების მეფეს?

ყველამ კარგად იცის, რომ განათლება ნელა ვრცელდება, განსაკუთრებით ჩვენში, ძლივს მიიწევს წინ. აბა, იმ სოფელში ასე სწრაფად როგორ მიიტანდა სახელოვან „ხაბარდასა“? სიმართლე გითხრათ, ზოგიერთი სოფლის ვიწრო ქუჩებშიც კი ვერ გაეტეოდა ეგ განათლებული კრინოლინი, თუნდაც მისულიყო.

— ქალბატონი ადღეგრძელა ღმერთმა, — უთხრა ერთხელ ერთმა ლამაზად მოყვანილმა გლეხის პატარძალმა, გრძელი კავების ქნევით და ტუჩების ოდნავ პრანჭვით.

— აი, ღმერთმა გაცოცხლოს, ჩემო ბაბალე!.. რას შვრები, ხომ კარგად ხარ? — მოიკითხა თავის მხრივ დარეჯანმა, მაგრამ ისე, რომ კნეინობის პატივი სრულიად არ დაუკარგავს.

— რაღა რას ვიზამ, შენი ჭირიმე! ჩვენების ვენახში ჩვენი კამეჩი შეპარულა და მეველეებს დაუჭერიათ. ახლა ორი დღეა ბაკში ჰყავთ დაჭერილი. ახლა, შენი სახელის ჭირიმე, ამას გემუდარები, გვაპატივებინოთ, აგრემც ჩვენი ნათელ-მირონობა დღეგრძელობას მოგიმატებთ, შენი ჭირიმე!

— რა? ანუ გამოვაშვებინოთ?

— ჰო, შენმა მზემ, ახლა ჩვენი ვედრება ეგ არის, ქალბატონო.

— როგორ იქნება, ჩემო ბაბალე? ახლა, მართალია, შენ ჩემი ნათლული ხარ, მაგრამ სოფელი აყაყანდება, ყველა მაგას მოჰყვება.

— აგრემც ღმერთი ბატონის თავს გიდღეგრძელებთ, და მაშინ, როგორც გნებავთ, დამსაქმეთ. აი, ახლაც, შენი ჭირიმე, ერთი გაბმა აბრეშუმი მოგართვი. ღმერთი და თქვენი წყალობა თუ კიდევ შეგვაძლებინებს — კიდევაც თქვენი ყურმოჭრილი ყმები ვართ.

ბაბალემ ჯიბიდან ამოიღო ერთი გაბმა აბრეშუმი და მიართვა კნეინას. კნეინამ გამოართვა და ქვეშ ამოიდო, ზედაც დაამატა:

— ეგ რომ არ ყოფილიყო, განა ისე კი, რაც შემიძლია, არ გაგირიგებდი! — ლუარსაბ! ლუარსაბ! — დაუძახა ქმარს, რომელიც შორიახლოს დადიოდა წინ და უკან და ერთი-ორჯერ მსუნაგსავით მაცდური თვალით გადმოხედა კიდეც მოხდენილ პატარძალს.

ლუარსაბი მოვიდა.

— ქა! ბაბალეს კამეჩი მეველეებს დაუმწყვდევიათ და გემუდარება — გამოაშვებინო.

ლუარსაბმა შეხედა პატარძალს, რომელმაც ჩვეულებისამებრ თავი იქით მიაბრუნა. ლუარსაბმა სიამოვნების ნიშნად თავისებურად დააკრაჭუნა კიდეც კბილები, თითქოს მაცდურად გაიღიმა.

— კამეჩიო!..

— ჰო, კამეჩი, — დაამატა დარეჯანმა, — აი, ერთი გაბმა აბრეშუმიც მოგართვა.

— მაშ კარგი! დათო ბიჭო! დათო! — დაიყვირა ლუარსაბმა, — ჩადი და უზბაშს უთხარი, ჩემი ნათლიდედის კამეჩი ახლავე გამოუშვას, თორემ იქაურობას სულ მტვერს ავადენ.

თქვა, კიდევ ერთხელ მაცდურად დააკრაჭუნა კბილები და გამარჯვებულსავით ამაყად წავიდა ისევ წინ და უკან სასიარულოდ.

— აი, აგრემც ღმერთი მაგაზე უფრო მეტ დიდებას და პატივს მოგცემთ, აგრემც გაგაპატიოსნოთ ღმერთმა და ერთი კარგი ვაჟიშვილი მოგცეთ და მე ძუძუ მაწოვებინოთ, შენი ჭირიმე, შენი, ბატონო და ქალბატონო!

— ხედავ, — უთხრა დარეჯანმა, როცა ლუარსაბი წავიდა, — ხედავ, რა რისხვა შეუთვალა, იქაურობას სულ ააწიოკებს.

— დიდება აქვს, შენ გენაცვალე, და იმიტომ.

— ეგეც ხომ, მაგრამ ხმაც დიდი აქვს სოფელში გავარდნილი. აი, დავით, ჩემი მაზლი: იმას კაცად არავინ აგდებს.

— აბა, შენი ჭირიმე, იმათ ფეხი სად მოუწვდებათ თქვენამდე? ელისაბედიც თითქოს თავადის-შვილის ცოლია და თქვენც?

— ახლა იმას ჰკითხე ზოგი, იმისთანა დიდი-კაცი აქ არავინ არის.

— უი, უწინამც დღე გაუქრება! გუშინ მეზობლებთან ვიყავი, იმათი გოგოც იქ მოვიდა. რაც იმან იმათზე ილაპარაკა, ადამიანისგან არ გაგონილა.

— რა, გეთაყვანე, რა! — ჰკითხა აჩქარებით და მოუთმენლად დარეჯანმა.

— რაღა რა? ისა, რომ საწყალ გოგოს თავისი თითებით მოგროვებული ფულით ერთი ჩითის თავსაფარი უყიდია. იმას უნახავს და წაურთმევია. ახლა თურმე თავზე იკრავს. გოგოს ცოდვით აღარ ვართ, ქალბატონის მზემ, ისე გულანატირად ლაპარაკობდა ბედშავი. მე ხომ თქვენი ფეხის ნატერფალიც არა ვარ, მაგრამ მაგას მეც ვითაკილებდი, მამა მიცხონდა!

— უი! უი! დახე იმას, იმ წყეულს! ამის შემდეგ როგორღა ამბობს, რომ თავადის-შვილის ცოლი ვარო. წართმევა არაფერი, ეგ, რა თქმა უნდა, ქალბატონის ნებაა: გოგოც ჩემია და ჩითის თავსაფარიც; მაგრამ გოგოს ჩითის თავსაფრის თავზე შემოკვრა კი სწორედ თავლაფის დასხმაა. კუმ ფეხი გამოჰყო, მეც ნახირ-ნახირო. აი, მეხი კი დაეცა. ისიც, ამის შემდეგ, ჩვენში ერევა, თავადის-შვილის ცოლი ვარო! სხვა არაფერი უთქვამს გოგოს?

— სხვა არაფერი უხსენებია.

— ნუ დამიმალავ, ჩემო ბაბალე! ხომ იცი, მე შენი მწყალობელი ვარ, თუ უთქვამს კიდევ რამე — მითხარი.

— არაფერი არ უთქვამს, მამაჩემის ცხონებამ, თორემ, რომ ეთქვა, რად დაგიმალავთ.

— რა ვიცი? იქნება გეშინოდეს-მეთქი.

— თქვენისთანა მწყალობელი რომ კაცს სადმე ეგულებოდეს, იქ ვიღასი უნდა ეშინოდეს.

— მეც ეგ უნდა მეთქვა, ჩემო ბაბალე!

— მართალია, გლეხები გახლავართ, მაგრამ ჩვენც გვესმის ეგენი. ვისი უნდა მეშინოდეს, თქვენ აქა მყავხართ!

— მაშ სხვა არაფერი უთქვამს?

— არაფერი უთქვამს, აგრემც ჩემზე მიწა ნუ გენახოთ.

— იტყოდა.

— ის ერთი დედისერთა შვილი არ დამიმიწდეს, არაფერი უთქვამს.

— მართლა, შენი შვილი რას შვრება? — ჰკითხა მერე დარეჯანმა, რომ ვერაფერი გაიგო.

— რაღა როგორ არის, შენი ჭირიმე, ქალბატონო! ავად შენი მტერი გვყავდეს, ავად მე ის მყავს. რა არ ვუყავი: ბალახებში არ ვაბანე, არ შევალოცვინე, შანები არ შევაბი, მაგრამ ვერაფერმა ვერ უშველა, აგრემც არ ეშველოს-რა შენს მტერს! თქვენთანაც კი მომასწავლეს, თითქოს თქვენ უებარი ლოცვა იცოდეთ, — მიშველეთ რამე, აგრემც მაგიერს ღმერთი გადაგიხდით.

— მე მარტო შაკიკის ლოცვა ვიცი და დასუნთქვილის. განა შენი შვილის სენი — შაკიკია?

— ჰო, თქვენმა მზემ, შაკიკი გახლავთ. ლამის თავი გაუხეთქოს.

— გოგო, ლამაზისეულო! — დაიყვირა კნეინამ, — წადი, საწერკალამი და ქაღალდი, ქეჩის ქვეშ რომ ნაბარათევია, ჩამომიტანე. მე დაგიწერ ლოცვას, ჩემო ბაბალე, დაწერილი ქაღალდი იმ მხარეს დააკარ, რომელიც სტკივა, ეგრე იყოს ორი-სამი დღე, თუ შაკიკია — გააქარწყლებს მაშინვე.

ვერ უყურებთ, მკითხველო! კნეინა დარეჯანი მე უსწავლელი მეგონა და ნახეთ, რაები სცოდნია? ახლა გამახსენდა, რომ მისი რძალი ელისაბედი, რომელიც ორჯერაც მოვიხსენიეთ, თურმე ჩუმად ქვეყანაში ლაპარაკობდა, რომ თითქოს დარეჯანმა ჯადოობაც იცისო, თითქოს სოლომონ ბრძენის წიგნიც წაუკითხავს და ამიტომაც ღმერთი უწყრება და შვილს არ აძლევსო.

ამისთანა ცილისწამებას როგორ დავიჯერებ? მაგრამ ელისაბედი კი ფიცით იჭაჭებოდა, რომ ეგ ასეაო. მაინც არ დავიჯერებ; რძალი — როგორც მოგეხსენებათ ჩვენი კურთხეული ცხოვრების ამბავი — რძლის მტერია. განა ამისთანა ჭორები მოუგონია ელისაბედს დარეჯანზე?

ამ დროს ძაღლმა, რომელიც შორიახლოს იწვა და ცხვირი მიწაში ჰქონდა ჩამალული, დაიყეფა. მაგრამ, რაკი თვალი გაახილა და დაინახა ორი მომავალი ქალი, ისევ ხმა გაიკმინდა და ღრენით გაჯავრებულსავით ისევ ცხვირი ფეხებით ამოთხრილ მიწაში ჩაჰყო. დარეჯანმაც მოიხედა ამ ხმაურზე და დაინახა კნეინა ელისაბედი და მისი ჩითის თავსაფრით გაძარცვული, გულდაჩაგრული გოგო.

დარეჯანი ფეხზე წამოდგა.

— მობრძანდით, ჩემო რძალო! — მიაგება სიტყვა ელისაბედს, — ძლივს არ მოგვიგონეთ!

— შენმა სიცოცხლემ, მოცლა არა მაქვს. ეს ისაო, ეს ესაო, სახლია, კარია, ხომ მოგეხსენებათ.

— აქეთ მობრძანდით, აქეთ უფრო ნიავია, — მოიპატიჟა დარეჯანმა.

— სულ ერთია, — თქვა ელისაბედმა და წაიძრო ფეხიდან კროული ჩუსტები, გადმოვიდა ხალიჩაზე და ჩაჯდა დარეჯანის გვერდით.

— სხვა, როგორ ბრძანდებით, ჩემო რძალო? ჩემი მაზლი დავითი ხომ კარგად არის, — დაიწყო ისევ დარეჯანმა.

— კარგად გახლავთ, — მიუგო ელისაბედმა.

— შინა ბრძანდება?

— აბა, ამისთანა დროს კაცი შინ დადგება, მამულის და მოსავლის პატრონი? — ყანაშია, ეს ორი დღეც იქნება, — თქვა რაღაც ნიშნის მოგებით ელისაბედმა და უნებლიეთ შეხედა ლუარსაბს, რომელსაც ფეხებზე ეკიდა მოსავალიც და მამულიც.

დარეჯანს ეწყინა. ამას ეგონა, რომ ელისაბედმა სახრე ლუარსაბისკენ გადმოიქნია.

— რა თქმა უნდა, ვისაც კაცი არა ჰყავს და არ აბადია, — რომ ჩააბაროს სახლის პატრონობა, და ვინც ასე გაზრდილა პატარაობიდანვე — რომ არც მზე დასიცხავს და არც ავნებს, ის შინ არ დადგება, ჩემი ლუარსაბი მაგას ვერ იზამს.

— განა მაგაზე მოგახსენე! — დაასწრო ელისაბედმა.

— მეც განა მაგაზე მოგახსენე! — დაამატა დარეჯანმა, — მე მარტო ეს უნდა მეთქვა, რომ ჩემს ლუარსაბს ჯერ ისე არ გასჭირვებია, რომ გლეხობა ჩაიდინოს.

— გლეხობა ჩაიდინოსო!.. რას ბრძანებთ, ჩემო რძალო? არა, თქვენმა მზემ! ვინც მოსავლის დროს შინ არ დგება, განა იმისაგან, რომ გაჭირებულია, ან გლეხობა ჩაიდინოს და მესვეურსავით მკაში ბეგრის ხალხთან ოფლი იწუროს? თქვენც არ მამიკვდეთ.

აი, თუნდაც თქვენი მაზლი, — განა გლეხია, ან გლეხობას სჩადის, რომ ყანაშია? სულაც არა, თქვენმა მზემ! მუშები იქ მკიან და იმას კი, როგორც შეჰფერის თავადიშვილის პატიოსნებას, ხელზე ლამაზი გაწვრთნილი მიმინო უზის და ნადირობს.

გუშინ საღამოზედაც, ჯერისთვის რომ ბიჭი ამოვიდა, ერთი აბგა მწყერი გამოეგზავნა. რა სათაკილოა, თქვენი ჭირიმე, მეფეები ნადირობენ და იმისთვის რა სათაკილოა!..

— არა, თქვენმა მზემ, ჩემო რძალო, მე ჩემს მაზლზე არ მომიხსენებია. ისიც ლუარსაბის ძმა არ არის, ერთი სისხლისა და ხორცისა? განა არ ვიცი, რომ სხვებსავით ხელებს არ დაიბინძურებს ნამგლის ჭერითა და არც ამ პაპანაქებაში დაისიცხება?

განა არ ვიცი, ნამდვილი სისხლის თავადიშვილი ამას ვერ აიტანს, — და, სწორედაც მოგახსენოთ, არც შესაფერისია: თავადს — თავადობა უნდა ეტყობოდეს და გლეხს — გლეხობა.

— მართალი ბრძანებაა, თქვენმა მზემ!

— არა და, რომ არ იქნება: მთა და ბარი ვის გაუსწორებია?

— არავის, თქვენმა მზემ, ღვთის ბრძანებას ვინ წაუვა?

ამ დროს ფეხის ხმაურიც მოესმა დარეჯანს, მოიხედა და დაინახა თავისი გოგო, ლამაზისეული, რომელსაც ხელში ეჭირა რაღაც ნაწერები და თავმოტეხილი წამლის ბოთლი, რომელიც საწერლად გამოიყენებოდა.

— რა დაგემართა აქამდე? ის კიდეც წავიდა, — უბრძანა დარეჯანმა.

— ჯერ კიდევ აქ გახლავთ, ჩალისფერშია თაფლიასთან, — მიუგო გოგომ.

— აშ კარგი, — თქვა დარეჯანმა, დაიდო მუხლებზე ქაღალდი და დაიწყო შაკიკის ლოცვის წერა. ამ დროს ლუარსაბიც მოვიდა ახალუხ და შარვალ-ჩაცმული, მოიკითხა ზრდილობიანად თავისი რძალი და გაგორდა იქვე ხალიჩის ახლო მწვანე ბალახზე. და, დაასვენა რა ჩიბუხის ტარი თავის ღირსეულ მუცელზე, — დაუწყო პირაღმა ყურება გუმბათიან ცას.

მშვენიერ სურათს წარმოადგენდა ეს შეკრება. აღვწერ, თუ კი შევძლებ. ჯერ გოგოდან დავიწყოთ.

სასაცილო რამ იყო ეს ლამაზისეული: ერთი რაღაც უშნოდ ჩასუქებული, ჯმუხი, ჭუჭყიანი. ტანზე ეცვა უხეში ჩითის კაბა, ჭუჭყისგან ვერ გაარჩევდი — რა ფერის იყო. კალთები აქა-იქ გამომწვარი ჰქონდა ზამთარში ცეცხლთან ახლოს ჯდომისგან, ბოლოები სულ დამპალი და შემოფხრეწილი ჰქონდა. დახეულებიდან გამოჩნდა ერთი რაღაც დამპალი საბნის ნაგლეჯი, კაბის ქვეშ გარშემო ჩამოკიდებული, თითქოს და ქვედაბოლოა.

აი, მეხი კი დაგეცა! ამასაც კი მოსდომებია ქვედაბოლო! თავზე ეკრა შიგადაშიგ ამოფლეთილი ჩითის თავსაფარი, ქალბატონის გამონაცვალი. იმ ამოფლეთილებში ბალიშის მატყლსავით დასორსვლილი შავი — უკაცრავად არ ვიყო — ტილიანი და დაუვარცხნელი თმა მუჭა-მუჭად ამოშვეროდა.

ქუსლებდახეთქილი, მუგუზალივით შავი ფეხები, წენგოსგან შეღებილი ხელები, ცხვირ-პირი ქვაბების მურით მოთხუპნული — აი, ამგვარი იყო ის არსება, რომელსაც დარეჯანი „ლამაზისეულს“ ეძახდა და რომელიც გულხელდაკრეფილი დაჰყურებდა გაცვეთილ ხალიჩას.

ხალიჩაზე ორი პატიოსანი და დარბაისელი კნეინა იჯდა, როგორც გითხარით წინათვე, — ორი კნეინა, მაგრამ კი სხვადასხვანაირი: ერთი მსუქანი, წითური, მეორე გამხდარი და უფერული.

მსუქანი თავჩაღუნული წერს, გამხდარი კი თვალგაფაციცებით თვალს ადევნებს მწერლის ხელს, იქნება როგორმე შევატყო, რას წერსო. ხანდახან გოგოსაც თვალს უშვრება და თავს უქნევს იმის ნიშნად, რომ „წეღან რომ თქვა — „წავიდაო“, ვიზე თქვაო“.

გოგოც იქიდან ანიშნებს და ელისაბედი ვერ მიმხვდარა. მაშინ გოგო პირზე ხელს იფარებს, თავს იქით იბრუნებს, თითქოს ეცინება კიდეც — რომ ელისაბედი ცდილობს და ვერ მიმხვდარა კი, და ემორცხვება კიდეც — რომ ბატონის რძალთან სიცილს ბედავს.

აქეთ ბალახებზე ხალისიანად ქშენს ჩვენი ლუარსაბი, პირაღმა წევს, აბოლებს ჩიბუხს და, სანამ თვალში ცრემლი არ მოუვა, თვალს გულმოდგინებით ჩიბუხის ბოლს ადევნებს, — ვნახო, ღრუბლებამდე ავა, თუ არაო.

იქით, ხალიჩის გასწვრივ, ღობის იქით, ჩვენი ნაცნობი დიდი ძაღლი წევს. ის ისევ ისეა: ცხვირჩარგული მიწაში და თვალებდახუჭული, თითქოს ძალიან დაღლილი იყოს. ყოველ ხმაურზე ნელა ახელს თვალს და უკმაყოფილოდ ღრინავს, თითქოს ბრაზობსო, რომ ძილს უფრთხობენ.

ცოტა მოშორებით ძველი, ჭუჭყიანი სამოვარი დგას. გვერდით დაჩოქილია პატარა ბიჭი, რომელიც გოგოზე უარესად ჭუჭყიანი და დაგლეჯილია. ის მთელი ძალით უბერავს სამოვარს. ხანდახან ისეთი სახით გადახედავს იქითკენ, სადაც ძაღლი კომფორტულად წევს და ისვენებს, თითქოს მისი ცხოვრების შურსო და გულში ამბობსო: ნეტავ შენ, რომ ძაღლი ხარ! ნეტავ მეც ძაღლი ვყოფილიყავი!

ეს საშინელი სურათი, ამ საშინელ მიწაზე, სასაცილოდ ეწინააღმდეგებოდა სამხრეთის დიდებულ ცას, მის ერთნაირად ღრმა და მოციმციმე კამარას, რომელზედაც სარტყელივით იკლაკნებოდა მთების ლაჟვარდისფერი, გაუწყვეტელი ზოლი.

დრო გავიდა. დარეჯანმა დაამთავრა ლოცვის წერა და ბარათი გოგოს მისცა, ამ სიტყვების დამატებით: „როგორც გითხარი, ისე მოიქეცი-მეთქი“.

მერე ელისაბედს მიუბრუნდა და სასაუბროდ საუბარი წამოიწყო. ლუარსაბი ისევ ოცნებებში იყო და ჩიბუხს აბოლებდა.

– პურის მოსავალი როგორი გაქვთ წელს? – ჰკითხა დარეჯანმა.

– თქვენმა მზემ, შარშანდელზე ცოტა. თქვენს მაზლს ოცდაათი ურმის იმედი აქვს, – დაიტრაბახა ელისაბედმა.

– ეგ, ბატონო, კარგი მოსავალია. ოცდაათი ურემი ხუმრობა არ არის; ჩვენც მოგვივა მაგდენი, მაგრამ ჩვენ ერთი ორად მეტი მიწა გვქონდა მოხვნილი თქვენზე, – იცრუა თავის მხრივ დარეჯანმაც.

– რას ბრძანებთ, ჩემო რძალო, ჩვენზე მეტი თქვენ რატომ გექნებოდათ. ჩვენ დიდი ნაკვეთები გვქონდა მოხვნილი წელს.

– რატომ გექნებოდათო? ჩვენ ივლისის შუა რიცხვებში გუთანი გატანილი გვქონდა, თქვენ კი სექტემბერშიც არ გაგეტანათ.

– არა, თქვენმა მზემ, ჩვენ თქვენზე ადრე გავიტანეთ. ჩვენ დიდი ნაკვეთები გვქონდა მოხვნილი.

– აი, ბატონო, თუნდაც ლუარსაბს ვკითხოთ. ეგ კაცია, მაგას უფრო ეცოდინება. ლუარსაბ! – დაუძახა ქმარს ქალბატონმა.

– რაო? – ჰკითხა ლუარსაბმა და ცოლისკენ მოიღრიჯა კისერი.

– შენი რძალი ამბობს, რომ ჩვენ ამათზე ნაკლები მიწა გვქონდა მოხვნილი წელს.

- ეჰ, რას ამბობ, ჩემო რძალო! წელს ოთხი თქვენოდენა მოსავალი მქონდა, – უპასუხა ლუარსაბმა. ასეთ საკითხებში ლუარსაბს საშინელი ტრაბახი სჩვეოდა. – რას ამბობთ!.. ჩემოდენა მოსავალი კახეთში ორ ადამიანსაც არ მოუვა, ქართლშიც ბევრს არ მოუვა. აი, ნახავთ, რამდენ დიდ მოსავალს დავაყენებ კალოზე. ისეთს დავაყენებ, რომ… რომ… აბა რა გითხრათ? თუნდაც თორმეტი ამ სახლის ოდენა იყოს, ლუარსაბისთვის პრობლემა არ არის! ფუჰ! ნამდვილი მოსავალი იყო, რადგან ჩემი იყო. შარშან ვენახის ამბავი არ იყოს, ჩემოდენა ღვინო კახეთში ორ ადამიანსაც არ მოუვა. ქართლში ხომ ნახევრის ნახევარიც არ მოუვათ. მაშ! თუ ეს მართალი არ არის, საიდან ვცხოვრობ ასე მეფურად? საიდან? ლევანივით ურმებს ხომ ქირაზე არ ვაგზავნი, თავადიშვილის ღირსებას ხომ არ შევირცხვენ! სომეხი ხომ არა ვარ, რომ ქირაობით ვიცხოვრო. თავადიშვილი ვარ, კარგი ოჯახის და გვარის შვილი. კიდევ რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ ელისაბედმა აღარ დააცადა: – მართლა, ჩემო მაზლო, ლევანი ქირაზე ურმებს ატარებს? – მართლა, აბა! ის შერცხვენილი, გვარის დამამცირებელი ისა! – ნიკოლოზიც ატარებს თურმე, – დაამატა დარეჯანმა. – მაშ?! – უპასუხა ლუარსაბმა. – უი, ლაფი დაესხათ თავზე. კარგი გვარის მასახელებელი ისინი ყოფილან, – თქვა ელისაბედმა. – ნეტავ თავადიშვილი მაინც არ იყოს! – დაამატა გულისტკივილით დარეჯანმა. – ეგ არის და, რომ თავადიშვილია! – თქვა გაბრაზებით ლუარსაბმა. – თავადიშვილი რომ არ იყოს, ჯანდაბას. ან გლეხი იყოს, ან სომეხი, კიდევ ჰო, – ეგა მკლავს, რომ თავადიშვილია. ძალიან არ გაფუჭდა ხალხი, თქვენი ჭირიმეთ! ამასაც შევესწარი, რომ თავადიშვილი ქირაზე ურმებს ატარებს! – მერე რა დედ-მამის შვილი – წამოიძახა დარეჯანმა. – ეგა თქვი და, – უპასუხა ლუარსაბმა. – კაცმა ასე როგორ უნდა დაკარგოს პატივი, – თქვა თავის მხრივ ელისაბედმა. – ამის შემდეგ გლეხი და თავადი რით უნდა გაარჩიო. გლეხიც აგზავნის ურმებს ქირაზე და თავადიშვილიც, ისიც ქირით ცხოვრობს და ესეც. რით უნდა გაარჩიო? – იკითხა ლუარსაბმა. – არაფრით, თქვენმა მზემ, – დაარწმუნა რძალმა. – ოღონდაც, რომ არაფრით, – დაუდასტურა ცოლმაც. – მშიერი რომ ვკვდებოდე, მშიერი, და ასი ურემი მებმებოდეს, მე მაგას არ ვიკადრებდი, თავი არ მომიკვდება. შენა, ჩემო რძალო? – უი, უწინამც დღე გამქრობია. ვიკადრებდი კი არა, მე ჩემი ხელით თავს მოვიკლავდი. ოხრად დამრჩეს ქირით შემოტანილი ქონება. რა თავადიშვილის საქმეა. – შენა, დარეჯან? – ჰკითხა ახლა თავის ცოლს ცნობისმოყვარე თავადმა. – არც მე, – თქვა დარეჯანმა. – მაშ არც მე, – თქვა ლუარსაბმა ისეთი სახით, თითქოს ამ სამის აზრით სამი ქვეყნის ბედი გადაწყდაო. – არა, დრო ძალიან შეიცვალა, ჩემო რძალო! – გააგრძელა ლუარსაბმა, – ხალხი გაფუჭდა, სისხლი გაუარესდა. აბა ჩვენ დროს ვინ მოიფიქრებდა, რომ თავადიშვილს თავი შეერცხვინა და ურემი ქირაზე ეტარებინა. ქვით არ ჩავაქვავებდით? თავზე ლაფს არ დავასხამდით? მაგრამ ახლა? – დაწყევლოს ღმერთმა – მეღვინეობასაც მისდევენ!.. გაგონილა? თავადიშვილების მეღვინეობა! ოჰ, ღმერთო, რატომ წარღვნა არ მოვა? სომხები გახდნენ, სწორედ სომხები: ახლა ისღა აკლიათ, ადლი ამოიჩარონ იღლიაში, სოფელ-სოფელ იარონ და „სავაჭრო, სავაჭრო“ იძახონ. – მაგასაც იზამენ, თქვენმა მზემ, – თქვა ელისაბედმა, – მე კი ღმერთმა ნუ შემასწროს იმ დროსა და! – იზამენ, თავი არ მომიკვდება, იზამენ, – თქვა მწუხარებით ლუარსაბმა, – ბატონო! სისხლი რომ აღარ არის? გაფუჭდა სისხლი, გაუარესდა. – მართლა რომ გაფუჭდა, – დაამატა დარეჯანმა. – ი, მაგალითად, გუშინ ზაქარიას ცოლს რა უქნია? – წამოიძახა ენაჭარტალა ელისაბედმა, – იცით რა უქნია? – ბიჭს გაუჯავრებია… ზაქარიას ცოლი ხომ ანჩხლია? – მერე რა-რიგი! საშინელი! – დაუდასტურა დარეჯანმა. – ბიჭს გაუჯავრებია, – დაიწყო ისევ ელისაბედმა, – გამოსდგომია, წაუძვრია ფეხიდან – ჩუსტი ყოფილა თუ ქოში – ქოში იქნებოდა – ამდენი უცემია, რომ დაუჟეჟია თურმე. – არა, თუ ღმერთი გწამს? – ჰკითხა გაკვირვებულმა ლუარსაბმა. – თქვენმა სიცოცხლემ! – ეს რა მესმის, თქვენი ჭირიმეთ! იქნება პატარა ბიჭსა სცემა? – კიდეც ეგ არის, რომ არა. პატარა ბიჭს რომ სცემოს, ეგ არაფერი: აი, მეც ვცემ ხოლმე, – თქვა ელისაბედმა. – მეც, თქვენმა მზემ, – უპასუხა დარეჯანმა, – პატარა ბიჭი და გოგო სულ ერთია. როგორც ქალბატონმა რომ გოგოსა სცემოს, არ დაიძრახება, ისე პატარა ბიჭს რომ სცემოს, არაფერია. – რასაკვირველია, – ჩამოართვა სიტყვა ელისაბედმა, – პატარა ბიჭის ცემაზე ვინ დაიძრახება. ის კი ზრდასრული კაცი ყოფილა, აბა ქალი რომ ზრდასრულ კაცს შეებრძოლოს, – ვერაფერია, თქვენმა მზემ. – დიდება შენდა, ღმერთო ჩემო, – თქვა პირჯვრის წერით ლუარსაბმა, – ეს რა მესმის, თქვენი ჭირიმეთ: დედაკაცმა ისე თავზე ხელი უნდა აიღოს, რომ ზრდასრულ კაცსა სცემოს? ცემა არაფერია, მაგაში ბატონს ვინ დასძრახავს, – იმისი ბატონი არა ვარ, რომ მინდა ვცემ, მინდა არა, – მაგრამ კაცმა კაცს უნდა სცემოს, დედაკაცისაგან რომ არ თქმულა! რომ არ გაგონილა! აი, გოგო ჰყავს, გოგოს რამდენიც უნდა სცემოს, ეგ შესაფერისია, კაცს კი… ღმერთო დამიხსენ ქვეყნის ცოდვისაგან. – ეგ რა კიდევ… – უნდა დაეწყო კიდევ ელისაბედს ჭორიკანაობა, მაგრამ ამ დროს ჩაიც მოართვეს. – სიტყვა კი არ დაივიწყოთ, ჩემო რძალო, – უთხრა დარეჯანმა, – ჩაი მიირთვით. – მიირთვით, სულ ერთია, – უპასუხა ელისაბედმა და წამოავლო ჭიქას ხელი. ჩაი ჩამორიგდა. ელისაბედმა მოსვა ცოტა თუ არა, ისევ დაიწყო გაწყვეტილი საუბარი: – იმას მოგახსენებდით: იმ წუწკს ნიკოლოზს, იცით, რა უქნია? თავის მოახლისათვის ფლირტი დაუწყია. ერთხელ ბინდი ყოფილა, – აქ რაღაც წასჩურჩულა დარეჯანს ყურში, – ბიჭებს დაუნახავთ, ქალბატონისთვის შეუტყობინებიათ, ის საწყალი ქალიც მისულა და გულს შემოჰყრია. აი, ბატონო!.. – მართლა? – თქვენზე მიწა არ მენახოს! – მოაჭორა ელისაბედმა და, თითქოს ნიკოლოზის ცოლზე გულიც შესტკივა, დაამატა: – მე ის საწყალი ქალი მეცოდება, თორემ ნიკოლოზს თუნდაც თავშიც ქვა უხლია. – საშინელ დროებას არ შევესწარით, თქვენი ჭირიმეთ! – გულწრფელად თქვა ლუარსაბმა, – სწორედ მეორედ მოსვლა მოახლოვდა: ვაჟო, ქალს – ქალობა აღარ ეტყობა, კაცს – კაცობა. ტყუილად კი არ მოგვეჩვენებიან ეს კუდიანი ვარსკვლავები, ერთი ღვთის რისხვა რამ უნდა მოვიდეს. რომ არ გაგონილა ყურით და ენით არ თქმულა ქალისაგან ზრდასრული კაცის ცემა და ქმრისაგან ასე აშკარად ასეთი ამბები! სირცხვილი აღარ არის ახლანდელ დროში. პირში წყალი გაგვშრობია. – რა, ისე ჩუმად მოეხდინა მაინც იმ სულის მტერსა, კიდევ არაფერი იქნებოდა, – თქვა დარეჯანმა. – ჩუმად რომ მოეხდინა, ვინ რას იტყოდა? – გააწყვეტინა სიტყვა ლუარსაბმა. – განა უწინ კი არ იყო ასეთი ამბები, ადამიანები არ იყვნენ თუ? მაგრამ უწინ სულ დაფარული იყო, ისე დაიჭერდნენ საქმეს – რომ ჩვეულებრივ ადამიანს არ გააგებინებდნენ, – ბევრი ასეთი რამ მომხდარა უწინაც, მაგრამ აბა ერთი შეგიტყვიათ რამე? სულ ისე ჩუმად და გონიერად იცოდნენ უწინ ყველაფერი, ამიტომ რომ პირში წყალი ჰქონდათ. ახლა, ბატონო, არაფრისა აღარ რცხვენიათ. ნამუსი აღარ არის, არა, გაფუჭდა ქვეყანა. – სწორედ მეორედ მოსვლის ნიშნებია, – დაამატა დარეჯანმა. – სწორედ. აი, ერთი კიდევ რა შევიტყვე. გოგო და ბიჭი დაითხოვეთ, მოგახსენებთ, – თქვა ელისაბედმა. გოგო და ბიჭი გაუშვეს. ელისაბედმა მოავლო თვალი ირგვლივ და ნახა, რომ არავინ არ არის, მიუჯდა ახლო. ლუარსაბმა ყურები დააცქვიტა და ახლოს მოიწია. დარეჯანმაც ყურთან თავსაფარი გადაკეცა, რომ კარგად გაიგოს. ელისაბედმა დაბალი ხმით დაიწყო: – ამ წინაზე რომ კუდიანი ვარსკვლავი ამოვიდა, ხომ გახსოვთ? – დიახ, – უპასუხეს ერთხმად ცოლ-ქმარმა. – იმ დღეს თურმე გველეშაპი გამოსდგომოდა მზესა, – ისიც ხომ გაიგეთ? – დიახ, დიახ, გავიგეთ! – წამოიძახეს ერთად შეშინებულმა ცოლმა და ქმარმა. – იმ კუდიან ვარსკვლავზე და გველეშაპზე სომხების მღვდლებს თავიანთი წიგნი გაუშლიათ და უთქვამთ, რომ – აქ უფრო ხმა დაიდაბლა – თავადიშვილებს ყმები ჩამოერთმევათო. – ვაი შენს ლუარსაბსა! – წამოიძახა ფერდაკარგულმა ლუარსაბმა. – ეგ რა თქვი, რა? აკი მოგახსენეთ, ბატონებო, რომ წარღვნა უნდა მოვიდეს-მეთქი. აი, ღვთის რისხვა! სულ ჩვენივე ცოდვების გამო მოგვევლინა. მამა-ჩემი ზაალ ნუ წამიწყდება, რომ წავალ, ზაქარიას ცოლსაც, ლევანსაც, ნიკოლოზსაც წიხლქვეშ გავიგდებ, რომ ეს ამბავი სულ იმათი ბრალია. კიდევ ატარონ ქირაზე ურმები! – რაზე გაცხარდი, შენ გეთაყვანე! – უთხრა ლუარსაბს ცოლმა, – სომხების წიგნს როგორ უჯერებ! შარშანწინ კი არ თქვეს, რომ დედამიწა ხარის რქაზე დგას. იმ ხარს ერთი რქა მოსტეხია და ქვეყანა უნდა გადაბრუნდესო, მაგრამ ტყუილი კი გამოდგა. გარეჯელ მკითხავს ეთქო, რომ არც რქა მოსტეხია და არც არაფერიო. – მართლა, ეგ კი აღარ მომაგონდა – თქვა ახლა კი დამშვიდებულმა ლუარსაბმა, – ჭორი იქნება. აბა, გეთაყვა, მეფის ერეკლეს ნაბოძებს სომხის წიგნის სიტყვით ვინ წამართმევს? თუნდაც ეგ არ იყოს, რაღა თავადიშვილი ვიქნებით, თუ ყმაც არ გვეყოლება: წიგნი კი არა, სოლომონ ბრძნის წიგნიც რომ იყოს, არ დავიჯერებ. ან რა დასაჯერია? – რასაკვირველია, დასაჯერი არ არის, მაგრამ გლეხობაში ეგ ხმა გავრცელებულა, – ეგ ცუდია, თქვენმა მზემ, – თქვა ელისაბედმა. – ხმა გავრცელებულა, მე ვიცი, თავადობას წამართმევენ! შარშან კი არ იძახდნენ, რომ საიქიოში ბატონები ყმებად შეიცვლებიანო, ყმები ბატონებადო, – ვენაცვალე ღვთის მადლს, იქაც ისე არიანო ბატონი ბატონად, ყმა ყმადო, როგორც აქ. ინგლისის ხელმწიფეს ბარათი ჩამოუგდიაო ფრანგის ხელმწიფისათვის, რომ „ნუ გეშინიაო, მეც და ჩემს დიდკაცებსაცო აქ უფრო დიდი პატივი გვაქვსო, ვიდრე მანდაო. ნუ დაიჯერებო, რასაც მანდ ყბედობენო“. – რასაკვირველია, ეგ ასე იქნება: ბატონ-ყმობა ღმერთს დაუწესებია და თვითონვე ღმერთი რად მოშლის? ვენაცვალე ღვთის დიდებასა! – თქვა დარეჯანმაც. – უფლისა უფალსა და კეისრისა კეისარსაო, სახარებაში წერია: კეისრები ჩვენა ვართ, – დაამატა ელისაბედმა. – მართალი ბრძანებაა, ჩემო რძალო! სახარების სიტყვას ვინ წაუვა? – უთხრა დარეჯანმა. – არავინ, თქვენმა სიცოცხლემ! – დაამტკიცა ელისაბედმა და წამოდგა სახლში წასასვლელად, – მშვიდობით ბრძანდებოდეთ! – მშვიდობით, ჩემო რძალო! ბიჭებში კი ხმა გააგდეთ, რომ ტყუილია-თქო, – ურჩია ლუარსაბმა. – თქვენც რომ ასე მოიქცეთ, ცუდი არ იქნება: გლეხები არიან, მალე დაიჯერებენ ტყუილსაც და მართალსაც. მშვიდობით, – გამოემშვიდობა და წავიდა ელისაბედი. თან გაჰყვა დაჩაგრული გოგო. – ღმერთო, რა მეჭორეა!.. რა ენაჭარტალაა!.. – უთხრა ქმარს ელისაბედზე დარეჯანმა. – ის რა მოიგონა, თქვენი ჭირიმეთ, ყმები უნდა ჩამოგვერთვასო! – დაუდასტურა ლუარსაბმა. – შენ ხომ მაშინვე დაიჯერე! – წიგნმა თქვაო, მოდი და ნუ დაიჯერებ. ის კი, ღვთის წინაშე, არ მომაგონდა, რომ გარეჯელ მკითხავს ბევრჯერ გაუცრუებია სომხური წიგნი. – გონება სადა გქონდა? – ეჰ, შე დალოცვილო! აქა მქონდა, მაგრამ ვერ მომაგონდა. სულ რომ მახსოვდეს, რაც გამიგია, მეტი რაღა მინდა: სოლომონ ბრძენი ვიქნებოდი. თუნდაც ეგ არ იყოს, ქვეყანაზე რა ვიცი რამდენი ეშმაკის მანქანებაა, ეგეც იქნება ერთი იმათგანი იყოს. ვეჟო, ცოდვილ ქვეყანაზე რა არ მომხდარა ჩვენი ცოდვების გამო? ეგეც შეიძლება, რომ მოხდეს, მაგრამ სიფრთხილეს თავი არ ასტკივდებაო, ნათქვამია; ხმა გავაგდოთ, რომ ტყუილია. – რასაკვირველია, ცუდი არ იქნება, ჩვენ მაგითი რა დაგვაკლდება? – არაფერი, შენმა მზემ, – ახლავე დავუძახებ დათოსა და ვეტყვი. – დათო, დათო! – დაუყვირა ბატონმა. – ბატონო! – სადღაც შორიდან მოისმა დათოს ხმა: – ახლავე გიახლებით. ცოტა ხნის შემდეგ დათოც მოვიდა და ჰკითხა ბატონსა: – რას გვიბრძანებთ? – იმას, რომ, ყმები ჩამოგვერთმევაო რომ ამბობენ, ტყუილია. გესმის, თუ არა? ყველას უთხარი, რომ ტყუილია. ხელმწიფეს მოუწერია, რომ დავარჩობ, ვინც იტყვის, რომ ეგ მართალიაო, ვინც გუნებაში მაგას გაიტარებსო. გაიგე? – გავიგე, შენი ჭირიმე! – უპასუხა დათომა, – განა მაგას ვინა ფიქრობს? აი, რაღაც გოგო-ბიჭები სისულელეებს ლაპარაკობენ, შენი ჭირიმე, იმათ ვინ დაუჯერებს. უბრალო ხალხის სიტყვა რა დასაჯერია? იჭორავებენ და დაჩუმდებიან. – ასე თქვი ხოლმე სხვაგანაც, ჩემო დათო! ან რა კარგი იქნება თქვენთვის, რომ ჩვენ არა გყვანდეთ. – შენი მტერი ყოფილა, ჩვენ ვიქნებოდით, შენი ჭირიმე! – რაც უნდა იყოს, მამასავით გპატრონობთ. – დიახ, შენი ჭირიმე! სწორედ მამა ბრძანდებით და ჩვენ შვილები ვართ. თუ ხანდახან გაგვიწყრებით, აგვიკლებთ, წაგვართმევთ, – ეგ რა? სულ ჩვენი სიკეთისათვის არის ხოლმე, განა მამა შვილს არ გაუწყრება? – ოღონდაც, რომ გაუწყრება, მაგრამ შვილი ისევ შვილია, მამა ისევ მამაა ხოლმე. – მართალი ბრძანებაა. სხვას არა აქვს მაგის გაგება, ამბობს, რომ რაც ჩემია – ჩემი უნდა იყოს, ბატონი რად უნდა გვართმევდესო. ის კი არ იციან, რომ თუ ბატონი ართმევს რასმეს, სულ იმათივე სიკეთისათვის ართმევს. ხომ მოგეხსენებათ, გლეხკაცი სულელია. – ოღონდაც სულელია, – ჩაერივა დარეჯანი, – მაშ ბატონი რისა არის, თუ არ დასტუქსავს, არ წაართმევს? თუნდაც ეგ არ იყოს: უცხო ხომ არ ართმევს, ისევ თავისივე ბატონია. – მართალი ბრძანებაა. მამაა, უცხო რად იქნება? – დაამატა ეშმაკობით დათომა. – დიდი და პატარაობა სად არ არის? – თქვა ლუარსაბმა, – აი, თუნდაც თითებზე დაიხედე: ერთი დიდია, მეორე პატარა. რისთვის? ამისთვის, რომ ღმერთს ასე გაუჩენია, დიდი და პატარაობა ყველგან უნდა იყოს. აბა, დაიხედე! – განა არ დამიხედნია, შენი ჭირიმე! დიდიც არის, პატარაც, მაგრამ, დაილოცა ღვთის სამართალი, ისე გაუჩენია, რომ ერთმანეთს არ უშლიან, – თქვა ცბიერმა დათომ.

„მაშასადამე! ყველგან არის დიდი და პატარაც. როგორ შეიძლება, რომ ჩვენთან არ იყოს? ან ეს როგორ უნდა დაიჯეროს ადამიანმა?“ - გააგრძელა ლუარსაბმა, მაგრამ ვერ გაიგო დათოს ნათქვამის ნამდვილი აზრი.

„ვისაც თავში ტვინი აქვს, ის ხომ არ იჯერებს, ჩემო კარგო. ვინც უტვინოა, ისინი გეტყვიან, რომ მართალიაო.“

„როგორ არის მართალი?“ - დაამატა დარეჯანმა. „მეფისთვის ან ჩვენ რა დაგვიშავებია, რომ ყმები ჩამოგვერთვას, ან თქვენ რა გაგიკეთებიათ, რომ გაგათავისუფლონ? ეს როგორ ვერ მოიფიქრეთ?“

„ვითომ გეტყვიან, ჩემო კარგო, ჭკვიან კაცებს დაუწერიათო, რომ ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო. ტყუილი უნდა იყოს.“

„ტყუილია, მაშ რა არის?“ - დაიყვირა ლუარსაბმა. „აბა, რომელი ჭკვიანი კაცი იტყოდა მაგას, თუ არა იუდას მსგავსი მოღალატე?“

„აი, მეხი კი დავაყარე იმისთანა ჭკვიანს!“ - მიაყარა ქოქოლა დარეჯანმა.

„თუ ეგ მართალია, გარეჯელ მკითხავს იცი რა უთქვამს?“ - ჰკითხა ლუარსაბმა.

„არა, ჩემო კარგო! რა გითხრათ?“

„ისა, რომ ტყუილიაო.“

„აბა, იმისთანა გულთმისანს მოდი და ნუ დაუჯერებ,“ - დაამატა დარეჯანმა.

„მე ეგ ადრევე ვიცოდი, ჩემო კარგო, რომ ტყუილია. აბა, უბატონოდ რა სარგებელი გვექნება? უპატრონო ეკლესიას ეშმაკები დაეპატრონებიანო, გლეხები იტყვიან ხოლმე. ჩვენც ეგრე მოგვივა. ახლა ამითი გვატყუებენ თავადებსაც და გლეხსაც, რომ ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო, თორემ რა დასაჯერია?“

„თუ მე არ ვიქნები, ქვეყანა თუნდაც ძირიანად ამოვარდნილა, თუნდაც ბოდბელის არ იყოს - „ქვა ქვაზედაც ნუ იქნება“, - თქვა ლუარსაბმა. „ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო! თუ მე და შენ არ ვიქნებით, ქვეყანა რად გვინდა? ჯანდაბასაც წასულა. არა, დათო?“

„დიახ, ჩემო კარგო! სულ ტყუილია. მე ბევრისთვის მითქვამს, რომ ტყუილია, და არ მიჯერებენ.“

„შენ უთხარი, რომ თვითონ ბატონმა თავისი პირით მიბრძანა-მეთქი, მაშინაც არ დაიჯერებენ?“ - უბრძანა ლუარსაბმა.

„მაშინ კი რაღა ეთქმით, ჩემო კარგო!“

„ეგრე, ჩემო დათო! ყველას უთხარი.“

„ბატონი ხარ, მაშ წავიდე?“

„წადი.“

დათო წავიდა. ვინ იცის, გულში როგორ ეცინებოდა ამ პირმოთნე ყმას.

„არა, გული დააჯერა, რომ ტყუილია,“ - უთხრა დარეჯანმა, როცა დათო წავიდა.

„ჭკვიანი კაცია, დააჯერებდა,“ - უპასუხა ლუარსაბმა.

თავი V

V

ერთ საღამოს, როცა საღამო დადგა, ლუარსაბმა თავის ცოლს ჰკითხა: „აბა, ამაღამ ვახშმად რა გვაქვს? დარეჯან! არ გესმის, ქალო? ამაღამ რა უნდა ვჭამოთ?“

„რატომ რა უნდა ვჭამოთ, დარეჯანი გენაცვალოს! ღვთის წყალობა ბევრი გვაქვს,“ — დაამშვიდა დარეჯანმა.

„მაინც?“

„სადილიდან დარჩენილი კარგი ცივი ძროხის ხორცი გვაქვს, კარგი ღორის სუკებია, კარგი…“

კიდევ რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ ღორის სუკების ხსენებაზე აღფრთოვანებულმა ლუარსაბმა სიტყვა გააწყვეტინა:

„უჰ, უჰ, უჰ! ეგ ღორის სუკები, შენმა მზემ, რაც უნდა ღირდეს. სხვა? მე ამაღამ რაღაცნაირად მადაზე ვარ.“

„ზურგიელიც გვაქვს, ღვინოები რომ იყიდა, იმის საჩუქარია. ისეთია, რომ ქონი გასდის.“

„უჰ, ეგეც კარგია. სხვა?“

„ყველი, პური და კარგი გული.“

„არც ეგ არის ცუდი, შენმა მზემ: ჩვენისთანა ვახშამი მეფესაც არ ექნება.“

მადაზე მოსულმა მებატონემ ჩიბუხი გაიკეთა და სანამ ნანატრ ვახშამს მოიტანდნენ, მოუთმენლად წინ და უკან დადიოდა პატარა ოთახში. ხანდახან, რაღაც ფიქრში გართული, უეცრად წამოიძახებდა: „ღორის სუკები? შენმა მზემ, რა კარგია!“

ვახშამსაც, როგორც ყველაფერს ამ წუთისოფელში, ბოლო მოეღებოდა. ნაჭამი და ტახტზე გადაწოლილი ლუარსაბი ახლა ხვალინდელ დღეზე დაიწყებდა ზრუნვას. აბა, ოჯახის კაცი იყო.

„ეს ვახშამიც, ღვთის მადლით, გადავაგორეთ, ახლა ხვალინდელი დღისთვისაც ვიფიქროთ. ხვალაც ჭამა გვინდა, დალოცვილმა ღმერთმა ასე შექმნა ადამიანი. ხვალ რაღა ვჭამოთ?“

„ხვალ?..“ — ჩაფიქრდა დარეჯანი, თითქოს რთული საქმე მიანდეს: „ხვალ? მოიცადე, ერთი გავიხსენო… ხვალ? არტალაზე როგორ ხარ?“

„უჰ, უჰ! შენმა მზემ, კარგი რამ გაიხსენე. არტალაზე? ვაცივით ვარ, ვაცივით,“ — უპასუხა გაუმაძღარივით სულწასულმა თავადმა, — „ბარაქალა, დარეჯან! ერთი კარგი მსუქანი არტალა, ჩვენი თედოს მოხარშული, ნივრით, — მთელ სახელმწიფოდ ღირს, მე და ჩემმა ღმერთმა. ეგ ძალიან კარგია. სხვა? მარტო ეგ რას გვეყოფა?“

„ერთი კარგი ჩიხირთმა?“ — ჰკითხა მაცდური ღიმილით ქალბატონმა.

„ჩიხირთმა?.. ჰა, ჩიხირთმა?.. არა, გეთაყვა, ბოზბაში სჯობია,“ — მიუგო მცირე დაფიქრების შემდეგ ლუარსაბმა.

„ახლა მაგას დაიჟინებ. რითი სჯობია?“

„ვა!.. ტყემლის მჟავით გაკეთებული ბოზბაში?..“ — ისეთი ხმით წამოიძახა ლუარსაბმა, თითქოს უკვირსო: ეს ასეთი უბრალო სიმართლე როგორ არ ესმის ასეთ ჭკვიან ქალსო.

„შენც არ მომიკვდე, ლუარსაბ, კარგად გაკეთებულ ჩიხირთმას ბოზბაში არ სჯობდეს.“

„ვა!..“ — უფრო გაკვირვებით შესძახა ლუარსაბმა, — „ტყემლით გაკეთებულ ბოზბაშს ჩიხირთმა უნდა ამჯობინო?.. შენს ჭკუაზე არ ხარ, ქალო! ჯერ ისე ბოზბაში რა არის, რომ ტყემლით რა იყოს!.. რას ამბობ, რასა? ერთი მსუქან ბოზბაშში ამოვლებული პურის ლუკმა მთელ ქვაბ ჩიხირთმას მირჩევნია. ამის შემდეგ შენ უნდა დამაჯერო, რომ ჩიხირთმა სჯობია? მაშ კაცი აღარ ვყოფილვარ, ქუდი არ მხურებია.“

„შენ ერთი ახირებული კაცი ხარ: რასაც იტყვი, ხომ კაცი ვეღარ გადაგათქმევინებს?“ — არ იყო, რომ ცოტა წყენით არ უთხრა დარეჯანმა ჯიუტ ლუარსაბს.

„მაშ? კაციც მაგისთანა უნდა. ის ხომ კარგია, დღეს ერთი თქვას, ხვალ სხვა?“ — თქვა ლუარსაბმა, ხელები წელზე შემოიწყო და გამარჯვებულის ამაყი გამომეტყველება მიიღო.

დარეჯანმა იგრძნო, რომ ლუარსაბმა დამაჯერებლად დაიჭირა თავი და შერცხვენილმა საუბარი სხვა თემაზე გადაიტანა:

„მაშ შენ ბოზბაშს ამჯობინებ?“

„ვამჯობინებ.“

„მაშ შენ პირში გემო არ გქონია,“ — ახლა კი გულზე მოსულმა თქვა დარეჯანმა.

ლუარსაბი გაბრაზდა, მაგრამ თავი შეიკავა და არ იყო, რომ მაინც ცოტა წყენით არ უპასუხა:

„შენ არ გქონია, რომ ჩიხირთმას ამჯობინებ, თორემ მე ხომ ბოზბაში მირჩევნია.“

„აბა რას ლაპარაკობ უაზროდ?“ — ახლა კი გაბრაზდა დარეჯანი, — „ბოზბაში როგორ სჯობია ჩიხირთმას, რომ როცა ჩიხირთმა მახსენდება — პირში წყალი მომდის, თუ მშიერიც ვარ — მაშინ უფრო, ბოზბაშზე კი არა. მაშ ჩიხირთმა სჯობია. ახლაც დაიჟინებ?“

ისეთი გულდაჯერებით და გაბრაზებით თქვა ეს ქალბატონმა, რომ, ასე გგონია, უნდა ეთქვაო: „შე სულელო, ასეთი საბუთი მაქვს და შენ კი მაინც შენსას ამბობო?“

მაგრამ არც ამის მოწინააღმდეგე იყო სუსტი ჭკუის, რომ ის საბუთი უფრო ძლიერი საბუთით არ დაერღვია. მართალია, თავიდანვე ძალიან ჩაფიქრდა, მაშინვე ვერ მოახერხა — რა ეთქვა, მერე კი — ღვთის წყალობა გქონდეთ — ყოჩაღად უპასუხა ლუარსაბმა.

„მაგ სიტყვებზე დგახარ?“ — ჰკითხა ჯერ ლუარსაბმა და ფეხზე წამოდგა.

„ვდგავარ.“

„მაშ კარგი: შენ ხომ ჩიხირთმა მშიერს მოგგვრის პირში ნერწყვს, მე კი ბოზბაში — მაძღარსაც. აი, თუნდაც ახლა: მე ხომ ამაღამ შენზე მეტი მიჭამია, მაგრამ რომ მახსენდება პირამდე პურჩაყრილი, ჩაჟუჟუნებული ბოზბაშით სავსე მათლაბა, თუ ზემოდანაც ერთი კარგი კანჭი აძევს!..“

„რას ამბობ, ქალო? მე მოგიკვდე, თუ შენ გესმოდეს რამე: ბოზბაში — წვნიანების მეფეა, როგორც თართი — თევზებისა. შენ რა იცი, ქალი ხარ.“

„აბა შენ კაცმა როგორ უნდა დაგიჯეროს, რომ ეგეც არ იცი: ორაგული თქმულა თევზების მეფედ და არა თართი… აბა, სულ ეგრე იტყუები ხოლმე,“ — უსაყვედურა დამცინავი სიხარულით ქალბატონმა, რომ ტყუილში გამოიჭირა.

ცოტა შერცხვა ლუარსაბს, მაგრამ არ შეიმჩნია და გადაწყვიტა, რომ პატივისთვის — რაც უნდა დაემართოს — უნდა დაამტკიცოს, რომ თართი არის მეფე.

„ახლა მაგას დაიჟინებ. თართია-მეთქი.“

„ორაგულია.“

„ეჰ, თართია, თავი არ მომიკვდება, არც ახლა დაიჯერებ?“

„ორაგულია, ორაგული!“ — დასძახა ქალბატონმა.

„აბა საიდან იცი, რომ ორაგულია?“

„შენ საიდანღა იცი, რომ თართია?!“

ამ კითხვამ ლუარსაბი მახეში გააბა. მერე როგორ! ხსნა არ იყო! ძალიან კი უნდოდა მოეგონა რამ, უნდოდა ეთქვა კიდეც, რომ „კარაბადინში“ წერიაო, მაგრამ გაახსენდა, რომ დარეჯანი უფრო ნაკითხია და ვეღარ გაბედა.

დარეჯანი ჭკვიანი ქალი იყო — როგორც თვითონ მკითხველმა ნახა, რომ ლუარსაბმა პასუხი ვერ მოახერხა, უფრო და უფრო დააყარა თავმოწონებით:

„მითხარი, საიდან იცი? მაშა! რაც არ იცი, ნუ იტყვი. აბა ახლა თქვი: ჩიხირთმა არ სჯობია?“

დარეჯანმა იფიქრა, რომ ასე დაჭერილი ლუარსაბი თუ გატყდება, ახლა უნდა გატყდეს. ასეთ გაჭირვებაში თუ დაითანხმებს ჩიხირთმის უკეთესობაზე, თორემ სხვა დროს ვეღარ. ამიტომაც ასე უეცრად გადავიდა ისევ ჩიხირთმაზე.

ლუარსაბი დაღონდა, მკითხველო! ისე თავჩაღუნული იდგა, როგორც პატარა ბავშვი, როცა შაქრის ქურდობაში გამოიჭერენ. არ იცოდა რა ექნა. გრძნობდა, რომ ცოლმა დაიჭირა, აჯობა, მაგრამ ამის აღიარება ეთაკილებოდა.

სხვა დროს შეიძლება დაეთმო, მაგრამ ახლა, რაკი საქმე სახუმარო აღარ იყო, რაკი ჯიბრზე დადგა, ახლა დათმობა სათაკილო ეგონა.

მართალია, იყო წუთი, როცა ისე დამარცხებული ნახა თავისი თავი, რომ თითქმის დააპირა კიდეც ჩიხირთმის უკეთესობის აღიარება, მაგრამ ამ დროს თვალწინ წამოუდგა ორთქლმოკვამლი მათლაბა ლავაშჩაყრილი ბოზბაშისა, გაახსენდა ზემოდანაც გადახირული ბატკნის კანჭი, ამან გაიტაცა ისევ ლუარსაბი: მის სულს ძალა მოემატა, გული გაუმაგრდა, დაავიწყდა სირცხვილიც, დამარცხებაც, გამარჯვებაც და ათქმევინა ეს ძლიერი სიტყვები:

„მე არ ვიცი, თუნდაც რომ მართლა ორაგული იყოს თევზების მეფედ თქმული, მაინც კიდევ ბოზბაში სჯობია ჩიხირთმას.“

„ჩიხირთმა, ადამიანო!“

„ბოზბაში, ქალო!“

„ეჰ, წეღანდელი არ იყოს, მტყუანი ხარ და არ ტყდები,“ — უთხრა საყვედურით დარეჯანმა.

„შენა ხარ მტყუანი.“

„დახედე! შენ არ თქვი — თართიაო?“

„მე ეგ არ მითქვამს — ეგ შენ თქვი,“ — იცრუა ლუარსაბმა და თავისი სიტყვა თავის ცოლს გადააბრალა, — „მე ორაგული ვთქვი.“

„დახედე, დახედე, თქვენი ჭირიმე!.. ეს რა მოიგონა!“ — წამოიძახა ახლა კი მართლა გულზე მოსულმა დარეჯანმა.

„ამდენი იყვირე, რამდენიც გინდა!“ — დაბალი ხმით უთხრა ლუარსაბმა და წავიდა, რომ გარეთ გასულიყო. კარებთან რომ მივიდა, კიდევ ერთხელ თქვა:

„მე ორაგული ვთქვი.“ — ეს თქმა და მისი გარეთ გასვლა ერთი იყო.

„მტყუანს?..“ — მისძახა გაბრაზებულმა, ამ უსირცხვილობისგან მოთმინებიდან გამოსულმა ცოლმა, — „გაუწყრეს წმინდა გიორგის მადლი და ნეკრესის ღვთისმშობლისა!“

ლუარსაბმა ყური არ ათხოვა, თუ ვერ გაიგონა — არ ვიცი, ეს კი ვიცი, რომ ამ წყევლამ დარეჯანს მშვიდობიანად ჩაუარა.

ხშირად შუაღამემდე ცოლ-ქმარი გაცხარებულნი და გაწითლებულნი ამტკიცებდნენ ასეთ ღრმა აზრებს: „დღეს რა ვჭამოთ,“ — იტყოდნენ დილით. „ხვალ რა ვჭამოთ,“ — იტყოდნენ საღამოზე. ეს იყო მათი სულის საზრდო, ეს იყო მათი გონების ვარჯიში, ეს იყო მათი აზრების გაცვლა-გამოცვლა.

რა იცოდნენ ამათ, რომ თავისი ქცევით, თავისი ცხოვრებით არისხებდნენ ღმერთს, რომელმაც თავისი სული ამათთვის შთაუბერა.

„ვაჟო! მე ვარისხებ ღმერთსო?“ — გეტყოდათ გაოცებით ლუარსაბი: — „წირვა-ლოცვას მე არ ვაკლდები, კაცი მე არ მომიკლავს და კაცისთვის მე არ მომიპარავს, — რაზე ვარისხებ ღმერთს?“

მართალი ხარ, ჩემო ლუარსაბ, შენ კაცი არ მოგიკლავს, კაცისთვის არ მოგიპარავს, ერთი სიტყვით — რაც არ უნდა გექნა, არ გიქნია — ესეც კარგია: უარყოფითის არ გაკეთებას ეგ სჯობია. მაგრამ ახლა ეს უნდა გკითხო: რაც უნდა გექნა, ის კი გიქნია?

„დიახ,“ — მეტყვი შენ, — „მისვამს და მიჭამია, არც ერთი დღე მშიერი არ ვყოფილვარ.“

ვითომ პასუხი ეგ არის? „წირვა-ლოცვას არ ვაკლდებიო“ რა გამოვიდა? იქ ყოველთვის გსმენია ჩვენთვის ჯვარცმული ქრისტეს სიტყვა: „როგორც მამა ზეციერი, იყავი შენ სრული.“

აბა, ან ერთ წამს შენს სიცოცხლეში მაგისთვის გიცდია? არა, შენ მაგისთვის არ ცხოვრობ: შენ ცხოვრობ — რომ სვა და ჭამო, და არა იმისთვის ჭამ და სვამ — რომ იცხოვრო, ესე იგი ეცადო — რომ როგორც მამა ზეციერი, იყო შენც სრული.

თავი VI

VI

თურმე, ოცი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც ლუარსაბი და დარეჯანი დაქორწინდნენ და ერთად ცხოვრობენ. მათი დაქორწინების ამბავი საკმაოდ უცნაურია. ჯერ კიდევ მაშინ, როცა ლუარსაბი ოცი წლის გახდა და ცოლის მოყვანა მოინდომა, ის თავის ძმასთან, დავითთან, ერთად ცხოვრობდა და ქონება გაყოფილი არ ჰქონდათ.

ლუარსაბს ძალიან უნდოდა ცოლის მოყვანა, მაგრამ არ იცოდა, ვისი ქალი შეერთო; მას უნდოდა, რომ ქალი მდიდარიც ყოფილიყო, კარგი გვარისაც და ლამაზიც. ასეთი თვისებების მქონე ქალი ჩვენში იშვიათია.

ლუარსაბი თავიდან ელოდა, იქნებ თავისით შემხვდესო, მაგრამ როცა ვერსად ვერ იპოვა ასეთი ქალი, გულში გადაწყვიტა: შეეკერა ჩოხა ბრჭყვიალა ბუზმენტებით, ასევე ბუზმენტებით მორთული განიერი მაუდის შარვალი, შეეგროვებინა ოციოდე თუმანი და ჩასულიყო ქალაქში იმ ფიქრით, რომ ერთხელ ან ორჯერ დროშკას გააჭენებდა ქუჩა-ქუჩა. იქნებ ამ გზით რომელიმე მდიდარი, კარგი გვარისა და ოჯახის ქალი მოხვედროდა ხელში. თუ ეს არ გამოვიდოდა, იქ სომეხი ქალები ხომ არიან, ათას თუმანს წამოვიღებო (ანუ, სომეხი ქალის მოყვანის შემთხვევაში მზითევში ათას თუმანს მიიღებდა).

ბოლოს გაიგო, რომ შორს წასვლა სულაც არ იყო საჭირო; თავად გძელაძეს, რომელიც მართლაც პატიოსანი გვარისა და კარგი ოჯახის შვილი იყო, ჰყავდა გასათხოვარი ლამაზი ქალი, რომელსაც მზითევში ორასი თუმანი ნაღდი ფული მოჰყვებოდა.

ლუარსაბს გული აუჩქარდა, ეს ამბავი გვერდებში ჩაუჯდა და დღე და ღამე სასიამოვნოდ უღიტინებდა, მაგრამ არ იცოდა, როგორ მოეგვარებინა საქმე. ღმერთმა უშველა და ერთ დღეს მაჭანკალიც გამოუჩნდა.

მაჭანკალი, რომელიც გძელაძემ გამოგზავნა, იყო მოხუცი, დარბაისელი, ღარიბი და ქვრივი დედაკაცი. მას შემდეგ, რაც ქმარი გარდაეცვალა, ამ პატიოსანი საქმით ირჩენდა თავს. ამ ქალს „სუტ-კნეინას“ ეძახდნენ, რადგან მისი უბედური ქმარი მთელი სიცოცხლე თავადობას ეძებდა, მაგრამ ვერ დაიმტკიცა. ჩვენც ასე დავუძახოთ.

ამ სუტ-კნეინას თავადიშვილებში დიდი ენამეტყველების სახელი ჰქონდა გავარდნილი. ამბობდნენ, რომ ასეთი გამოცდილი შუამავალი დედამიწაზე ორიც არ დადიოდა. ამიტომაც ბევრ ფეხის ქირას იღებდა, მაგრამ კარგი ის იყო, რომ თუ საქმეს მოჰკიდებდა ხელს, ბოლომდე მიიყვანდა. სწორედ ამიტომ აირჩია ის გძელაძემ, ხუთი თუმანი ბე მისცა და თხუთმეტსაც დაჰპირდა, როცა საქმეს მოაგვარებდა. თუმცა გძელაძემ გამოგზავნა ლუარსაბთან, გამოცდილმა სუტ-კნეინამ თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს თავისი ინიციატივით მოვიდა, რათა ლუარსაბისთვისაც დაევალებინა რამე და ფული გამოეძალა.

ეს მოხდა ერთ აზნაურიშვილის სახლში, რომელმაც ჯვარი დაიწერა და ქორწილში, სხვათა შორის, ლუარსაბიც დაპატიჟა. სუტ-კნეინა ამ აზნაურიშვილის მამიდა იყო. ქორწილის მეორე დღეს, სადილის შემდეგ, ჩვენი ლუარსაბი შექეიფიანებული წავიდა და ფანჩატურში დაწვა.

მზე ჩასვლას აპირებდა, როცა ვიღაცამ ხელი ჰკრა და გააღვიძა. ლუარსაბმა თვალები გაახილა და დაინახა ერთი პატიოსანი, ხანში შესული დედაკაცი. მაშინვე ფეხზე წამოხტა.

„დაბრძანდით, შენი ჭირიმე, მოისვენეთ,“ – უთხრა სუტ-კნეინამ, – „უკაცრავად ვარ, მოსვენება დაგიფრთხეთ, მაგრამ დედათქვენის მეგობრობა და პატივისცემა რომ მახსენდება, ის პატივი და სიყვარული, თქვენზედაც გული შემტკივა… აი, ამოდენა (ქვემოთ ხელით აჩვენა) ხელში მჭერიხართ, მითამაშებიხართ.“

„დედათქვენი და მე დიდი მეგობრები ვიყავით, ერთმანეთის გარეშე ვერ ვიყავით, ძალიან გვიყვარდა ერთმანეთი: დებიც კი არ იქნებიან ისე, როგორც ჩვენ ვიყავით. დედათქვენი ხომ არ გახსოვთ?“

„არა, მე მაშინ ძლივს ორი წლის ვყოფილვარ,“ – მიუგო ლუარსაბმა, რომელმაც ჯერ არ იცოდა, რა ამბავია და რა უნდა ამ კნეინას.

„რასაკვირველია, არ გეხსომებათ. ის უბედური ღმერთს თავის უმანკო სულს რომ აბარებდა, – იმის დამკარგავი მე ცოცხალი რაღა ვარ, ეჰ, მადლობა ღმერთს, იმის ნებას ვინ წაუვა, – რომ უმანკო სულს აბარებდა, მე მაშინ ფეხებთან ვეჯექი. ყველანი გაუშვა ჩემ გარდა. მამათქვენი, მგონი, მაშინ გარდაცვლილი იყო.“

„არა, ჯერ კიდევ ექვსი წელი იცოცხლა ამის შემდეგ,“ – მიუგო ისევ ლუარსაბმა.

„მართლა, მართლა, რამ დამავიწყა?“ – თქვა სუტ-კნეინამ, თითქოს მართლა დაავიწყდა, – „აი, სიბერე რა არის, მეხსიერებამ მიღალატა, დიახ, ცოცხალი ბრძანდებოდა. შეხედე ჩემს გონებას! თავისი პირით არ მითხრა: „დაო, ხორეშან! ვიცი, რა სიყვარული გაქვთ შენ და ჩემს ცოლს, წადი, ფეხებთან დაუჯექი, გაუხარდება, შენ რომ გნახავს, ისე ჩემი ნახვაც არ გაუხარდება.“

„მამათქვენი დარბაისელი კაცი იყო, ძალიან პატიოსანი, სახელოვანი და ყველასგან პატივცემული. მისი ძალიან ეშინოდათ და პატივს სცემდნენ, არა მხოლოდ ქრისტიანულ სამყაროში, არამედ ლეკებშიც; დაღესტნამდე მისი სახელი იყო გავარდნილი, რუსებისგანაც დიდ პატივს სცემდნენ. აბა თქვენ რა გეხსომებათ, პატარა იყავით. ჰო, რას მოგახსენებდით?..“ – ჰკითხა ლუარსაბს.

„რომ მამაჩემის სახელი დაღესტნამდე იყო გავარდნილი, რომ რუსებისგანაც დიდი პატივი ჰქონია,“ – უპასუხა ლუარსაბმა.

„არა, ეგ ხომ ვიცი. რაზე დავიწყე, ის დამავიწყდა, ვეღარ ვიხსენებ. აი, ბატონო, სიბერე ეს არის: წუთის წინ რას ვლაპარაკობდი, არ მახსოვს, მამათქვენის სიკვდილი – ოცი წლის ამბავი – რომ არ მახსოვდეს, რა საკვირველია.“

„თორმეტი წლის ამბავია,“ – გაუსწორა ლუარსაბმა.

„თუნდაც თორმეტის, მაინც საკვირველი არ არის. რაზე დავიწყე ლაპარაკი?..“ – ჩაფიქრდა სუტ-კნეინა, თითქოს არ იცოდა, რაზე დაიწყო. იცოდა, ძალიან კარგად იცოდა, მაგრამ ფიქრობდა, როგორ მოეხერხებინა ისე, რომ ლუარსაბს ტყუილში ვეღარ დაეჭირა, როგორც მამის სიკვდილის ამბავში დაიჭირა. ლუარსაბი გაშტერებული იდგა და სულ არ ესმოდა, რა განზრახვით მოსულა მასთან კნეინა და რა განზრახვით ლაპარაკობდა.

„ჰო, მართლა!“ – წამოიძახა სუტ-კნეინამ, ფიქრის შემდეგ, – „იმას მოგახსენებდით: ცხონებული დედათქვენი რომ უმანკო სულს უფალს აბარებდა, ყველანი გაუშვა, ჩემ გარდა, და, როცა მარტო დავრჩით, მითხრა თავისი სირინოზის ხმით: „მე, ჩემო გულითადო მეგობარო ხორეშან, დიდხანს სიცოცხლე აღარ მაქვს. ვიცი, რომ ჩემი სიყვარული დიდი გაქვს. აი, ეს შენ და ეს ჩემი ობლები, შენ იყავი ამათი დედა.“

„ეს რომ თქვა, – ვაი უბედურების მნახველს! – გული ამოუჯდა. მეც ღაპა-ღუპით წამომივიდა ცრემლები, ბევრი ვიტირეთ. მერე ხომ განუტევა კიდეც ის ანგელოზის სული. მე, როგორც თავზარდაცემული, ისე გიჟსავით დავრბოდი, თურმე ეგონათ – ვერ ავიტან მწუხარებას და ჭკუიდან შევიშლები.“

„დიდი სიყვარული გვქონდა, ასე ვიყავით, თითქოს ერთი ხორცი გვაქვსო და ერთი სული. დედათქვენიც ასეთი დედაკაცი ბრძანდებოდა, – დაუმკვიდროს ღმერთმა სასუფეველი, – ასეთი დედაკაცი ბრძანდებოდა, რომ ყველას ხატსავით უნდა ელოცა.“

„ასეთი რამ იყო! სადღა არიან ახლა იმისთანები! ჩვენც ვიტყვით, დედაკაცები ვართო… მესამე დღეს ქრისტიანული წესით მივაბარეთ მიწას მისი ნათელი გვამი. დიდი სამღვდელოება იყო მოპატიჟებული. მოგახსენებენ, მამათქვენს გვამის გასაპატიოსნებლად არქიელიც უნდა მოეწვია, მაგრამ დროშკის ცხენები ვერ იშოვეს, რომ გაეგზავნათ.“

„თქვენ ერთი ბეწო ობლები დარჩით, თქვენ და დავით პატარები იყავით, თქვენ მაშინვე შემიყვარდით, თქვენკენ მაშინვე გული უფრო მიმიწევდა. არ ვიცი რატომ, – დათიკოც ხომ მისი შვილი იყო, მაგრამ თქვენ ჩემთვის სხვა იყავით. მე თქვენ ხომ არ გეხსომებით?“

„არა, არ მახსოვხართ.“

„აბა, რასაკვირველია, არ გეხსომები, შენ სამი წლის იქნებოდი, როცა მე ქმარი მომიკვდა, – ვაი იმის დამკარგავს! – მას შემდეგ სახლიდან ფეხი არ გამომიდგამს, – ვარ ასე უნუგეშო, უპატრონო, ქვრივ-ოხერი.“

„სიხარული ჩემთვის სიხარული აღარ არის, ქვეყანა ჩემთვის სულ შავებშია ჩაცმული. მაპატიეთ თავხედობა, იქნებ თავი მოგაწყინეთ. რა ვქნა? ბედისგან დამწვარ-დადაგული ვარ, დარდები მეშლება ხოლმე.“

„რაღა გავაგრძელო, მოკლე სიტყვა სჯობია. თქვენ სამი წლის იქნებოდით, რომ ქმარი დავკარგე. მოგშორდით და მას შემდეგ აღარ მინახვიხართ, მაგრამ გულით ისევ თქვენთან ვიყავი.“

„ვისაც კი თქვენებურს შევხვდებოდი, თქვენს ამბავს ვკითხავდი. ერთ ღამეს – აი, ეს სამი თვეც არ იქნება – დამეძინა. ვნახოთ, ღრმა ძილში რომ ვარ – ერთი მშვენიერი ანგელოზი, შუქმოფენილი, განწმენდილი და გასპეტაკებული თვალწინ გამომეცხადა. სიზმარს მოგახსენებთ, მაგრამ ასეთი სიზმარი იყო, რომ აქამდე ცხადი მგონია. – „ხორეშან! – მითხრა ცოცხალმა სულმა, – მე შენი გულითადი მეგობრის სული ვარ, განწმენდილი და გასპეტაკებული.“

„მაშინვე მუხლებზე მოვეხვიე დედათქვენის სულს, დედათქვენი ბრძანდებოდა. – „მუხლებზე ნუ მეხვევი, – მითხრა ხელახლა, – მე შენგან გული მტკივა: რატომ მიატოვე ჩემი დავითი და ლუარსაბი? დავითი კიდევ არაფერი, იმან ცოლი იშოვა და დაბინავდა, ლუარსაბს რატომ არ პატრონობ?“ სამი ღამე ერთიმეორის მიყოლებით მეცხადებოდა და სულ იმას მეუბნებოდა ხოლმე.“

„ასე იყო, თქვენი დაუტირებელი არ მოვკვდე! თუნდაც ეგ არ ყოფილიყო, მე – როგორც მოგახსენეთ – უფლის წინაშე აღთქმა მივეცი, რომ დედობა გაგიწიო, და, აი, დღეს მოვიდა ის დღე. თქვენ ყმაწვილი კაცი ბრძანდებით. მე, რა წამსაც დაგინახეთ, მაშინვე მივხვდი, რასაც გაუგიჟებია ის საწყალი ქალი.“

„ღმერთმა შეარცხვინოს შენს მხარ-ბეჭთან ყარამანის მხარ-ბეჭი და ტარიელის სილამაზე, გარდანქეშანის გონიერება. თვალი მოგკარით თუ არა, მაშინვე მივხვდი, რამ აანთო ცეცხლი იმ უბედური ქალის გულში. უბედურს ვამბობ იმიტომ, რომ იქნებ თქვენ მასზე არც კი ფიქრობთ, ის კი იქ დნება.“

ლუარსაბს ესიამოვნა, ისე უნებლიეთ ქუდი უფრო ჩაიტეხა, კისერი მოიღერა, წვრილ, ახალ ამოსულ ულვაშებს ხელი გადაუსვა, წელში გასწორდა და მხარ-ბეჭი მოიმარჯვა. ისე ესიამოვნა, რომ თავიდან სიტყვის თქმაც ვერ მოახერხა. ჯერ არ იცოდა, რასაკვირველია, ის ქალი ვინ იყო, მაგრამ მაინც ესიამოვნა.

„არც ქალია ურიგო,“ – დაიწყო ისევ სუტ-კნეინამ, – „როგორი ყარამანიც შენ ხარ, ისეთი სალბიხურამანი ის არის. სწორედ ტარიელი და ნესტან-დარეჯანი იქნებით, ორივე ერთად რომ შეგყაროთ.“

„არც გვარი და შთამომავლობა აქვს ცუდი. მუხრან-ბატონთან ერთ ფურცელზეა მათი გვარიც ჩაწერილი. კარგი ქალი, კარგი გვარისშვილი, კარგი ოჯახი, სახელგანთქმული ნათესაობა – ბიძა ერთი მაიორი ჰყავს, მეორე დიანბეგი თათრებში, ფულიც აქვს ნაღდად, მეტი რა გინდა? მერე დედაშენის სურვილიც არის. ის ანგელოზი გუშინ ღამეც მეცხადებოდა და მითხრა: „ეგ უთუოდ მოახდინეო!“

„ფული რამდენი აქვს?“ – ჰკითხა ლუარსაბმა.

„ორასი თუმანი ექნება?“

„ნაღდად?“

„სულ ბაჯაღლო ოქრო; სახლში აქვს, პარკში შეკრული.“

„გძელაძიანთ ქალი ხომ არ არის?“

„თქვენ ვინ გითხრათ?“

„მე ვიცი.“

„მაინც?“

„ვიცი, ის არის. განა მე კი გულში არა მქონდა იმ ქალის სახე,“ – მორცხვად ჩაიღიმა ამ სიტყვაზე ლუარსაბმა.

„საიდან? გინახავს თუ?“

„თვალითაც არ მინახავს, მაგრამ ისე ვიცი.“

„მაშ ნებას დამრთავთ თქვენ მაგივრად ვილაპარაკო? რა გაუხარდება ქალს!“

„თორემ მამას კი არა,“ – თქვა სუტ-კნეინას ქებით გაზვიადებულმა ლუარსაბმა.

„არ გაუხარდება, თქვენმა მზემ!“ – ძალად გაართულა საქმე სუტ-კნეინამ.

„მაშ იმისგან არა ხართ მოგზავნილი?“

„რას ბრძანებთ? იმისგან რომ ვიყო, საქმე გათავდებოდა, რადგან თქვენი ნებაც არის. საქმე ისაა, რომ თვითონ მამა დიდ უარზე დგას.“

„უარზე დგასო!..“ – წამოიძახა გულნატკენმა ლუარსაბმა, – „რაში მიწუნებს თითქოს? გვარი მასზე ცუდი არა მაქვს და ოჯახი თითქოს რაო?“

„ახლა, ხომ მოგეხსენებათ, რიხიანი კაცია.“

„მაშ არ გამოვა, რა?“

„როგორ არ გამოვა, მაგრამ დიდი ცდა და გამჭრიახობა კი უნდა.“

„აშე შეიძლება დავიყოლიოთ?“

„ვინ იცის? ეგ ხერხზეა დამოკიდებული, მაგრამ მაინც კიდევ ღმერთმა იცის, ჯიუტი კაცია.“

„ხერხი კიდევ თქვენი საქმეა.“

„მართალია, მაგრამ მარტო ჩემი ხერხი რას იზამს?“

„სხვა რა უნდა? რაც შემეძლება, ჩემს კისერზე იყოს. მადლის გადახდა ჩვენც ვიცით.“

„უი, შენ გეთაყვანე, შენა! მაგას ვინ მოგახსენებს? გულუხვობაში თქვენი გვარი დიდი ხანია განთქმულია, განა არ ვიცი, თუნდაც ეგ არ იყოს, დედაშენის შვილს მე უნდა გამოგართვა რამე, მაშინ შემერგება ლუკმა? არა, გეთაყვა, მე მაგას არ ვიზამ, – ეგ შენ იცი.“

„მაგრამ… მთავარი ეს არის, რომ „ქრთამი ჯოჯოხეთს ანათებსო“, ერთი ოციოდე თუმანი დაგჭირდება, რომ მისი ახლობლები მოვისყიდოთ. ერთი კაცია იქ, მისი სიტყვა გძელაძიანთ მოსესთვის ბეჭედია, სწორედ ფირმანია. იმას უნდა ხახა დავულბოთ.“

„ახლა სად ვიშოვო მე ოცი თუმანი?“ – უთხრა ცხვირ-პირ-ჩამოშვებულმა და დაღონებულმა ლუარსაბმა.

„მაგაზე ნუ შეწუხდები: შენ თამასუქი მომეცი და ფულს მე გიშოვი.“

„ბატონი ხარ. აი, თუნდაც ახლავე,“ – წაატანა სიტყვა გახარებულმა ლუარსაბმა.

სუტ-კნეინამ, რომ ნახა ასე ადვილად ლუარსაბის დაყოლიება, იფიქრა: სულელი ყოფილა, რატომ ბევრი არ ვუთხარიო და, რომ შეცდომა გამოესწორებინა, ეს მოიგონა:

„ეს კი უნდა იცოდე, ჩემო შვილო, რომ დიდ სარგებელს გამოგართმევენ.“

„დიდს? მაინც რამდენს?“

„თუმანზე შვიდ შაურს.“

„რა ვუყოთ, მივცემ. „როგორც გიჭირდეს, ისე გიღირდესო“, – ნათქვამია…“

„მაშ ყური დამიგდე: შენ ჯერ უარზე დადექი, ვინც რა უნდა გითხრას, ფეხი მაგრად დააჭირე, იქნებ იმ ქოფაკს, როცა დათანხმდება, ჭახრაკი მოვუჭიროთ, მეტი დავსტყუოთ, გესმის? მე სულ შენთვის ვამბობ, თორემ მე რა მერგება. ხომ გესმის?“

„მესმის, როგორ არ მესმის! ფეხი უნდა დავაჭირო.“

„მაშ ახლა მე ვიცი, ხვალ დილაზე თამასუქს მოვამზადებინებ, შენც ხელი მოაწერე და მერე მე ვიცი.“

„თამასუქი წინ მოგცე?“

„მაშ, ქა!.. ფულს ისე ვინ განდობს? მე რომ მქონდეს, არ დაგიჭერ, ხომ იცი. დედაშენის შვილს როგორ დავუჭერ, მაგრამ მე, ქვრივ-ოხერს, ვინ მომაბადა, სომეხს უნდა გამოვართვა. აბა სომეხი, ხომ იცი, რა ურიაა.“

„ვიცი, ვიცი.“

„მერე, როცა საქმეს მოვაგვარებ, მეც ერთი ქვრივ-ოხერი ვარ… ერთხელ-ორჯერ პურს მაინც მაჭმევ,“ – შეაბრალა თავი სუტ-კნეინამ, – „შენი გვარი დარდიმანდობაში და პურ-მარილობაში განთქმულია.“

ლუარსაბს ესიამოვნებოდა ხოლმე, როცა ასე იხსენიებდნენ მის გვარს, ოღონდ ეს გეთქვა და ჩოხას გაიხდიდა და შენ ჩაგაცმევდა.

„ერთი ეს მითხარი, ქალი როგორია? ყველა-ყველა და ეს კი დაგვავიწყდა,“ – გაიხსენა ბოლოს ლუარსაბმა.

- წიგნებსა და ხელსაქმეში კარგად არის გაწვრთნილი, მეტი რა გინდა? - უპასუხა მანაც.

- წიგნი რად მინდა? ბრძენი ხომ არ გავხდები! შენ ერთი ეს მითხარი, ლამაზი სახე აქვს? როგორ გამოიყურება?

- მაგას ნუღარ მკითხავ, ისეთი ლამაზია, თითქოს კალმით იყოს დახატული.

- მაშ რაღა, თანახმა ვარ? - ჰკითხა ლუარსაბმა, რომელსაც სუტ-კნეინის ბოლო სიტყვებზე სიხარულმა და სურვილმა ტანში ძალიან სასიამოვნოდ დაუარა.

- დიახ, თანახმა იყავი. ამას შენთვის ვამბობ, რადგან ჩემს დაზე უკეთესი შვილი ხარ, თორემ - შენ თვითონ იცი - მე არანაირი გამორჩენა არ მაქვს. ჩემი სულის გადასარჩენად მინდა ეს საქმე გავაკეთო, თორემ მოსე გძელაძე მე არაფერს მომცემს. ნეტავ დავიყოლიო და დედაშენის შვილის ბედნიერება მოვაწყო და გამორჩენას ვინ იკითხავს!

- ეგ ჩემს თავზე იყოს. ლამაზია? - ჰკითხა ღიმილით კიდევ ლუარსაბმა.

- გითხარი - კალმით ნახატია-მეთქი.

- ორასი თუმანიც აქვს?

- შეიძლება მეტიც. - ეგ მე და შენზეა დამოკიდებული.

- შეიძლება მეტიცო!.. ჰა, თქვენ რას იტყვით, ცუდი არ იქნება, - ისე თქვა ლუარსაბმა, თითქოს რჩევას ახლა ითხოვდა.

- შენ როგორღაც გულში ჯერ არ გადაგიწყვეტია, როგორც ვხედავ, - დაამატა ცბიერმა სუტ-კნეინამ, რომ გაეგო, კარგად მოეწონა თუ არა; თუ მოეწონა, კიდევ რამე დაეცდინა მისგან.

- ეჰ, რას ამბობთ?

- როგორ რას ვამბობ? თუ გულში არ გაქვს, ნუ შემარცხვენ, ახლავე თავი დამანებებინე.

- თავი როგორ დაგანებებინო, როცა იმ ქალის სიყვარული გულში ნაკვერჩხალივით ჩამიგდე. აბა, როგორ დავანებო თავი? მით უმეტეს, რაში დავიწუნებ?

- მაშ დავამთავრეთ?

- დავამთავრეთ.

- უი, შენ გენაცვალოს ჩემი თავი! ძლივს დედაშენის მოვალეობას და ღმერთის წინაშე დადებულ პირობას არ შევასრულებ, თუ მოსე გძელაძე ძალიან არ გაგვიჯიუტდა!

- ის კაცი რომ თქვი, მოისყიდე, მეც აქ თანახმა ვარ.

- ნეტავ მაგის მეტი ქრთამი არ დაგვეხარჯოს! შეიძლება სხვასაც მოუნდეს.

- ოცი თუმანი შუაზე გაუყავი.

- უი, ჩემო თვალებო! ქა, როგორ იქნება? უბრალო ხალხის შვილები ხომ არ არიან, ათ-ათ თუმანში ხელი გაისვარონ, თავადიშვილები არიან, სახელგანთქმულები, მათი მოსყიდვა ადვილი არ არის. აი, როგორ გეტყობა, რომ ჯერ ახალგაზრდა ხარ.

- ოცი წლისა ჯერ სრულად არა ვარ, - იცრუა ლუარსაბმა, სინამდვილეში სრულად იყო.

- ისიც ჩვიდმეტი წლის იქნება. ზუსტად მტრედებივით წყვილი იქნებით. ნეტავ იმ ბედნიერ დღეს დავესწრო, როცა თქვენ ერთად, გვერდიგვერდ მჯდომარეებს გნახავ! ბევრი შეგშურდებათ! - თქვა მან.

- მაშ, ერთი აუჩქარე საქმეს, თუ მართლა ასეა, თუ ღმერთი გწამს, - შეეხვეწა მოუთმენელი ლუარსაბი.

- ნეტავ ჩემს აჩქარებაზე იყოს დამოკიდებული და მალე მოვუღებდი ბოლოს, მალე მოგიკვდეს მტერი, მაგრამ საქმე ის წყეული მამაა. ღმერთი მოწყალეა, ნუ გეშინია.

ასე დასრულდა სახელოვანი მოციქულის პირველი ვიზიტი. ამ დღის შემდეგ ლუარსაბს, ცხადში თუ სიზმარში, სულ ის კალმით ნახატი ქალი და ორასთუმნიანი ფული ახსენდებოდა.

მისი სურვილი ძალიან გაძლიერდა, ვნება აადუღდა, ისე რომ, როცა მოიგონებდა, გემრიელად გაიზმორებოდა და მსუნაგივით ტუჩებს ილოკავდა და ამბობდა: „კალმით ნახატი ქალი, ორასი თუმანი სუფთა ოქრო და შეიძლება მეტიც…

ჰა! რას იტყვი, ლუარსაბ, ცუდი არ იქნება, არა? ამაზეა ნათქვამი: „ბედი მომეცი და სანაგვეზე გადამაგდეო!“

თავი VII

**VII**

თუმცა სუტ-კნეინამ თავისი ანგარიშების გამო საქმე ცოტა გააჭიანურა, მაგრამ მალე უნდა დასრულებულიყო, რადგან ორივე მხრიდან თანხმობა იყო.

სუტ-კნეინას ანგარიშების გარდა, ამ საქმეს ერთი სხვა საფრთხეც მოსდევდა: ქალი - ჯერ ერთი, ოცი წლის იყო და ამბობდნენ, ოცდაერთისაცააო - ეგ არაფერი, ამაში შეიძლებოდა კიდევ ეშმაკურად მოეტყუებინათ, ცხენი ხომ არ იყო, კბილებზე შეეტყოთ, მაგრამ უბედურება ის იყო, რომ ძალიან მახინჯი გახლდათ.

აბა, აქ როგორ მოატყუებ? თვალებს ხომ არ აუბამ? მართალია, შეიძლებოდა, თავიდან სხვა ეჩვენებინათ, მერე, რაკი ჯვრის დასაწერად მოვიდოდა, ძალით გადაწერდნენ ჯვარს, მაგრამ სუტ-კნეინას ეშინოდა: მერე ხომ თმით მათრევენო.

თმით თრევა კიდევ არაფერი, თუ კარგად გამორჩენა შეიძლებოდა, ოცი თუმანი აბა რა ფულია! მართალია, ლუარსაბსაც ჩამოართვა ბარათი, მაგრამ, რაკი ასეთ მახეში გააბამდა საწყალს, მერე როგორღა მივიდოდა ფულის გამოსართმევად? ხომ უზიარებლად დაახრჩობდა.

ეჩივლა და ბარათი დიანბეგთან წარედგინა, რა გამოვიდოდა? ლუარსაბი გააუქმებინებდა, თუ არა და ნახევარს დიანბეგი წაიღებდა. მაგ ნახევარს ჯანი გავარდეს, ოღონდ საქმე არ გამჟღავნდეს, - მაშინ რა ეშველებოდა სუტ-კნეინას? ხომ ციხეში დაიჭერდნენ.

„არა, - იფიქრა კნეინამ, - ეს ბარათი ჯერ აქ მქონდეს: როცა დრო მოვა, შევუთვლი, თუ მომცა, ხომ კარგი, თუ არა და ჯანი იმასაც გავარდეს, - ერთი სიტყვით ეს ბარათი ან „კი“ არის, ან „არა“. საქმე რატომ გავხადო „კი-არას“ საქმედ.

სიფრთხილეს თავი არ სტკივა: ისევ ის სჯობია, მოსე გძელაძეს ათიოდე თუმანი ნაღდი - აი ეგ მიყვარს! - მოვამატებინო და გავბედო ლუარსაბის მოტყუება, თორემ იქ ჩივილი, ერთი აურზაური ატყდება, შეიძლება საქმეც გამჟღავნდეს, ამას შეიძლება კიდევ სხვა საქმეებიც ზედ შემიკეცონ, - ერთი ხათაბალა რამ გამოვა… რატომ? არა, ეგ ჩემი საქმე არ არის: მე მიყვარს „სუფთად“ საქმის დაჭერა.“

ასე იყო გადაწყვეტილი სუტ-კნეინა, როცა გძელაძეების სოფელში შევიდა მისი ურემი, თითქოს რაღაც ძველ ეკლესიაში ღამის გასათევად მოვიდა. მეორე დილას თვით მოსე გძელაძე მოვიდა და სუტ-კნეინა თავის სახლში მიიპატიჟა. დაიწყეს ლაპარაკი.

- აბა, ჩემო ღვიძლ დაზე უკეთესო დაო! ქალია თუ ვაჟი? - ჰკითხა მოსე გძელაძემ.

- ვაი, რომ ქალია, - უპასუხა შეწუხებულსავით სუტ-კნეინამ.

- როგორ? არ ირთავს?

- არა.

- მაინც რას ამბობს?

- ქალი არ მოსწონს - ნუ გეწყინებათ კი - მახინჯი არისო.

- ვაი შენს მოსეს! განა უნახავს სადმე?

- არა, არსად არ უნახავს, მაგრამ გაუგია.

- თუ არ უნახავს, მაშ კიდევ შეიძლება საქმე დავატრიალოთ.

- აბა როგორ?

- თუ შენ დამეხმარები, ჩემო დაო, და ჩემს პურ-მარილს არ დაივიწყებ, საქმეს ბოლომდე მივიყვანთ.

- აბა, გეთაყვა, მე რაღა თხოვნა მინდა, ხომ იცი, ჩემს თავს შენი სამსახურისთვის არ დავზოგავ.

- მაშ თუ ასეა, დამელოდე.

ადგა მოსე, გავიდა გარეთ და ცოტა ხნის შემდეგ შემოიყვანა ერთი მშვენიერი, მოხდენილი ახალგაზრდა გოგო. დააყენა სუტ-კნეინას წინ, ხან აქეთ შემოატრიალა, ხან იქით, მერე უბრძანა, რომ გარეთ გასულიყო.

გამოცდილი სუტ-კნეინა მიხვდა, რასაც ეს ამბავი ნიშნავდა, მაგრამ თავი მოიკატუნა, თითქოს არაფერი იცის. მოსე გძელაძე მოვიდა და მოუჯდა ისევ გვერდით.

- როგორ მოგეწონა? - დაიწყო გძელაძემ.

- ერთი ლამაზი რამ არის, - უმანკოებით მიუგო მანკიერმა სუტ-კნეინამ.

- უფრო კარგი იქნება, რომ ჩემი ქალის ტანსაცმლით მოვრთოთ?

- რასაკვირველია: ერთი-ორად მოემატება სილამაზე.

- ახლა შენ რას იტყვი, რომ ნიშნის მომტანს ეს გოგო, ლამაზად მორთული, ჩემი ქალის მაგივრად ვაჩვენოთ? - ჰკითხა მოსემ და თვალი თვალში გაუყარა, რომ პასუხი იქ ამოეკითხა.

- მერე სასიძო ხომ მოვა ნიშნის შემდეგ, იმას რაღას უზამ?

- იქამდე ვინ დააცლის? მესამე დღესვე ჯვრისწერა დავუნიშნოთ. სადღა მოიცლის, რომ ქალის სანახავადაც მოვიდეს?

- მერე ხომ მაინც ჯვრის დასაწერად მოვა?

- მერე მე ვიცი. შენ ოღონდ მანამდე დამეხმარე, მერე ჩემს კისერზე იყოს. ძალით ჯვარს გადავწერ.

- არა, გეთაყვა, მე მაგ საქმეში ხელი დამიბანია, მე მაგას არ ვიზამ, ახლავე გეუბნები.

- რატომ?

- აბა, იმას გაუგია, რომ მახინჯიაო…

- მაგის ფიქრი ნუ გაქვს, - გააწყვეტინა სიტყვა მოსემ, - ნიშნის მომტანი რომ ამ გოგოს ნახავს, მივა და ეტყვის: რას მიჰქარავ, ასეთი ქალი ჩემს თვალებს ჯერ არ უნახავსო. თუნდაც ეგ არ იყოს, ერთი ხუთიოდე თუმანი და იმისი ჯანი. ასეთს ავალაპარაკებ, რომ…

- ძმას გამოგზავნის.

- უფრო კარგი. რასაც თავისი თვალით ნახავს, თუნდაც ქრთამი არ იყოს, ის არ უნდა უთხრას? თორემ ფულიც ხომ არ მენანება.

- არა, გეთაყვა, მე მაგ ცოდვაში არ ჩავდგები. აი, შენი ბეედ მოცემული ხუთი თუმანი, მე კი ხელი დამიბანია.

ამოიღო ორი ოცდახუთმანეთიანი ასიგნაცია და მისცა მოსეს ეშმაკმა მოციქულმა.

- მაშ მღალატობ?.. - უთხრა გულის სატკენად მოსემ, - მაშ ჩემი ოჯახის დაღუპვა გინდა? მაშ ჩემი საწყალი ქალი არ გებრალება? ეჰ! მოღალატე წუთისოფელო!.. სულ ტყუილი ყოფილა: პურმარილიც, პატივისცემაც, სიყვარულიც, მეგობრობაც!.. ეჰ, შენი ნებაა!.. ეს კი იცოდე, რომ გულში შხამწასმული ისარი გამიყარე, სპილენძის ტყვია მომარტყი, ურჯულო ლეკსავით ქრისტიანი სული წამწყმინდე.

მოსეს ეგონა, რომ ამ სიტყვებით მოულბობდა გულს, ის კი არ იცოდა, სუტ-კნეინა რა კნეინა იყო! სუტ-კნეინა კი იქნებოდა, რომ სიტყვით მოტყუებულიყო!.. სუტ-კნეინას თუმცა გულში ეცინებოდა, მაგრამ სახე შეიჭმუხნა, თითქოს სწუხს კიდეც და ვერაფერს შველის.

- შენ ნუ მომიკვდები, მოსე, - უთხრა მწუხარე ხმით კნეინამ, - და იმ შენი სახის ჩემს უბედურ ქმარს პირშავად არ შევეყრები საიქიოში, რომ შენი ოჯახის სამსახურისთვის მე თავს არ დავზოგავდი, მაგრამ სამსახურიც არის და სამსახურიც.

- რა ვუყოთ, რომ არის? - მიუგო ახლა კი ცოტა იმედმოცემულმა მოსემ, რადგან შეატყო, რომ სუტ-კნეინა დათანხმებას აპირებს, - რა ვუყოთ, რომ არის? განა ჩვენ არ ვიცით სამსახურის გადახდა? რა უმადური მე მიპოვე? ოცი თუმანი არ დაგპირდი? ოცდახუთი იყოს, შე დალოცვილო!

- არა, გეთაყვა, ფულზე ხომ არ არის საქმე: თმით მათრევენ სიბერის დროს, სულს წავიწყმენდ.

- ოცდაშვიდი იყოს.

- არა, გეთაყვა, ფული რა სახსენებელია: საქმე დიდი გასაბედავია.

- ხომ მოხერხება შეიძლება? ოცდარვა იყოს.

- არა, შეძლება კი შეიძლება, მაგრამ თავს ვინ გამოიმეტებს?

- ოცდაცხრა იყოს, - უმატებს ნელ-ნელა მოსე და ყოველ მომატებაზე ხედავს, რომ სუტ-კნეინა რბილდება.

- ძალიან თავის გაწირვა კი უნდა, თორემ შეძლება კი შეიძლება.

სუტ-კნეინამ, ხელოვანმა სუტ-კნეინამ, ძალიან ცბიერებით თქვა ეს უკანასკნელი სიტყვა, თითქოს მოსე რომ ფულს უმატებს, იმას ყურსაც არ უთხოვებსო, და მარტო იმას ფიქრობს: შეიძლება თუ არაო.

დიდი ხანია იცის სუტ-კნეინამ, რომ შეიძლება, მაგრამ კარგა მსუქანი ლუკმის ამოვლება უყვარდა, რაკი ქვაბში ხელს ჩაჰყოფდა ხოლმე.

მოსეს რომ არ დაესწრო, თვით სუტ-კნეინა ეტყოდა მაგას, ასე მოვიქცეთო. კალმით ნახატიაო - უთხრა და ასეთ მახინჯს ხომ არ დაანახვებდა? სწორედ მაგისთვისაც მოვიდა, რომ მოსესთან არჩიოს, ისე კი, რომ ფულიც მეტი გამორჩეს.

რაკი მოსემ დაასწრო, გამორჩენის საქმე ნახევრად მოგვარდა. სუტ-კნეინას კიდეც გაუხარდა, - ახლა მე უარზე უნდა დავდგეო, თქვა გულში, და თუ გამორჩენაა, აქ გამოვრჩებიო.

- ოცდაათი იყოს, - დაუმატა კიდევ სწორ გზაზე დამდგარმა მოსემ. - მეტი კი აღარ შემიძლია.

- რატომ? - დაიწყო ისევ თავისებურად კნეინამ, რაკი ოცდაათამდე აიყვანა, - რატომ? შეძლება კი შეიძლება, მაგრამ ნიშნობაში მეც უნდა ვიყო, რომ, თუ მოხერხდება, კარგად მოხერხდეს. ეს არის უბედურება, რომ ამ კაბით ხომ ვერ მოვალ?

- კაბაც შენი უბედურების სანაცვლო იყოს, - დაასწრო გახარებულმა მოსემ, რაკი ნახა, რომ სრულიად დაიყოლია, - კაბა ჩემს კისერზე იყოს.

- მაშ ყური მომაპყარი, რას გეტყვი: მე იმას ნიშნის მოსატანად ძმას გამოვაგზავნინებ. შენ გოგო ლამაზად მორთე - ეცადე არავინ გაგცეს - სამ დღეში კი უთუოდ ქორწილი უნდა მოაწყო. მოიგონე რამე, რომ ყმაწვილმა ქალის ნახვა არ მოასწროს. მერე ხომ შენ იცი, ჩემი საქმე მაშინ დასრულებული იქნება.

- ნიშნობის ღამეს ფულს სრულად ჩაგაბარებ, ახლა თუ გინდა, ეს ხუთი თუმანი ბე ისევ წაიღე.

- არა, ათი თუმანი მიბოძე, რა ვიცი, შეიძლება როგორ დამჭირდეს, აქ ხომ ვერ გამოვიქცევი.

- შვიდნახევარი თუმანი იყოს ჯერ.

- ათი მიბოძე. ისევ შენი საქმისთვის მინდა, შენს საქმეს მოვახმარებ, თუ გამიჭირდა. ჩემთვის ხომ არ გთხოვ.

- რა? ეს ათი თუმანი იმ ოცდაათი თუმნის ანგარიშში არ გინდა წაიღო თუ?

სუტ-კნეინამ გაიცინა.

- მაშ, ჰო?

- ჰო, ეგრე თქვი, მე მეგონა, მართლა, ეს ცალკე გინდა, რომ ჩემს საქმეს მოახმარო.

- არა, გეთაყვა, იმის ანგარიშში მიმაქვს. საკაბე კი მალე მიბოძე, რომ შეკერვა მოვასწრო.

- აი, ათს თუმანს მოგართმევ, იქიდან შეიკერე და მერე გავანგარიშდებით.

სუტ-კნეინა დათანხმდა, მაგრამ მოტყუვდა კი.

რაღა გავაგრძელო, მოსემ და კნეინამ ასე მოაწყვეს საქმე და ზუსტად ასეც დაასრულეს. კარგი ბადე დაუგეს ლუარსაბს და კარგადაც გააბეს.

ორი კვირა რომ გავიდა, აღტაცებულმა ლუარსაბმა, აქაოდა საქმე მოგვარდაო, კარგი ნიშნით თავისი უფროსი ძმა დავითი გაგზავნა.

დიდი პატივით მიიღეს დავითი. ხალხი მოსემ არ მოიწვია, სრულიად არავინ, რომ ეშმაკობა არ შეეტყოთ, ლუარსაბსაც მისწერა - ნურავის შეატყობინებო. აი, ის წერილი თავისი ნამდვილი ღირსებით და შეცდომებით:

„ჩემო აღმატებულო ბედნიერო გვაროვანო სიძეო:

თუმცა დიდად ბედნიერი ვარ, რადგან დღეს თქვენგან ვარ მოხუცი ბედნიერი და ჩემი გული სიხარულით აავსეთ თქვენი ნეტარი სიძეობით და ჩემი თვალი აახილეთ, რომელმაც ისევ დაინახა ამ მუხთალი სოფლის გაზაფხული. ფრიად სიხარულში ვარ, ახლა რომ ვარ, ჩემო აღმატებულო გვაროვანო სიძეო, რომელიც გთხოვთ, გამოაგზავნოთ ნიშანი, რომ საქმემ არ დაიგვიანოს. დიდი ხალხი არ გამოაგზავნოთ, რადგან მე, მოხუცი კაცი, ავად ვარ, სნეული და პატივი და საუბარი და ქეიფი, რომელიც ახლა მე აღარ შემიძლია, ფრიად შეაწუხებს ქორწილში, რომელიც თქვენ იქნებით ჩემს სახლში მასპინძელი. დიახ, დიდი ხალხი მოვიწვიოთ. თქვენც დიდი და პატიოსანი ნათესაობა გყავთ, არც მე ვარ უნათესაო და ბლომად შევყაროთ ისე, როგორც შეჰფერის თქვენს დიდებულ გვაროვნობას და ჩემს ოჯახს, ჩემს სახლკარიანობას.

სხვებრ ბრძანდებოდეთ ბედნიერებით. იესო, ძე ღვთის მიერ, ვითხოვ თქვენს ბედნიერებას, რომელიც მსურს ნახვა თქვენი. თქვენი სიმამრი, ბრწყინვალე თავადი მოსე ნოშრევანისძე გძელაძე:“

რასაკვირველია, თავაზიანი ლუარსაბი ამ წერილის შემდეგ ბევრ ხალხს აღარ გაგზავნიდა. მარტო ერთი დავითი და კიდევ ვიღაცა გაგზავნა, რომ ახალი სიმამრი, რადგან ავად არის, არ შეეწუხებინათ, დავითს კი დააბარა, რომ ფულზე კარგად მოელაპარაკა, როდის ჩააბარებდნენ, და მერე ქალი კარგად გაესინჯა.

დიდი პატივით მიიღო მოსემ დავითი. ქალის მაგივრად ის მშვენიერი გოგო მორთეს და დავითს ისე აჩვენეს. დავითი გაგიჟდა - რომ დაინახა და გულში არ იყო, რომ შურმაც არ გაუარა, მით უმეტეს, თავისი გამხდარი ცოლი რომ მოაგონდა ამასთან. ვახშამზე რომ ისხდნენ, მარტო ოთხნი იყვნენ - დავითი და მასთან მოყოლილი ის ვიღაცა, თვით მოსე და მისი მოზრდილი შვილი. კნეინაც თუმცა მოსესთან იყო, მაგრამ ქალთან ივახშმა. მოსემ ბოდიში მოიხადა, რომ ხალხი არ დაუპატიჟა ასეთ ბრწყინვალე გვარიშვილებს.

- რა ვქნა, შენი ჭირიმე, - უთხრა დავითს მოსემ, - ჩემო ახალო ნათესავო! ავად ვარ, სტუმართმოყვარეობას ვერ გავუწევდი. სიძუნწეში არ ჩამომართვა, შენი ჭირიმე! აბა, ჯერ ისე ავადმყოფი რა არის, მერე მასპინძელი რა უნდა იყოს. თორემ იმდენი სიკეთე ღმერთმა შენ მოგცეს, რამდენი ნათესაობა და ახლობლობა მე მყავდეს. მაგრამ ჩემი მაყურებლები რა ქეიფს გასწევდნენ. ისევ ის ვამჯობინე - ნუ დავპატიჟებ-მეთქი. ამ ნიშნობამ ისე შინაურულად ჩაიაროს, ქორწილი კი ჩემს კისერზე იყოს. ქორწილზე რა ბრძანა ჩემმა სიძემ?

- რაც ჩქარა იქნება, ისა სჯობიაო, - უპასუხა დავითმა, - პირფერობაში კი ნუ ჩამომართმევთ და ეს ქალი რომ ნახოს იმან, იმ წამშივე ჯვარს დაიწერს, თავი არ მომიკვდება!

- მზეთუნახავი ყოფილა, - დაუმატა სტუმარმაც.

- რა ვქნა? მადლობა ღმერთს, ღმერთმა ეგ მომცა და ყველაფერი ღვთის ნებაზეა დამოკიდებული, - თქვა მოსემ, - მიხარია, თქვენმა მზემ, რომ ქალი მოგეწონათ.

- ღმერთმა აცოცხლოს პატარძალი! - წამოავლო ჯამს ხელი დავითმა, - ღმერთმა ტკბილად შეაბეროსთ ერთმანეთს!

- მადლობელი ვარ, თქვენი ჭირიმეთ! - დაუკრა ყველას თავი მოსემ. - მაშ რაც მალე იქნება, ისა სჯობია.

— მან ასე გითხრათ, — უპასუხა დავითმა, — მეც, სიმართლე გითხრათ, ამას ვურჩევ ჩემს ძმას. საქმის გაგრძელებას აზრი არ აქვს.

— ჩემი აზრითაც ასე სჯობს, — თქვა მოსემ, — ქალი აქ იტანჯება. მამამ ასე არ უნდა თქვას, მაგრამ თქვენ ხომ უცხო არ ხართ, თქვენთან რა დავმალო — ქალი აქ იტანჯება…

— ის კიდევ იქ, თქვენმა სიცოცხლემ! — წაართვა სიტყვა დავითმა.

— მაშ, როცა მეტყვით, მაშინ იყოს ქორწილი, — სთხოვა მოსემ.

ერთი სიტყვით, გადაწყვიტეს, რომ სამშაბათს საღამოს სიძე უნდა მოვიდეს და იმავე ღამეს ჯვარი დაიწეროს.

მეორე დღეს დავითმა ფულზე დაიწყო ლაპარაკი. მოსემ დაარწმუნა, რომ ქორწილის მეორე დღეს ორას თუმანს, სულ სუფთა ოქროს, თავისი ხელით მიართმევდა. ხელი-ხელს დაჰკრეს. დავითი — მეორე დღეს პატარძალი აღარ უჩვენებიათ — შინ წამოვიდა, მოსე კი თავის სახლში დარჩა.

როცა მოსემ ცხენზე შეაჯინა და გაისტუმრა დავითი, როცა მარტო დარჩა, ხელები დაიფშვნიტა დიდი სიხარულისგან და ღიმილით თქვა: „კარგად წარვმართე საქმე. ახლა ჩემი სადარდებელი მხოლოდ ის არის, რომ სუტ-კნეინას ხრიკი მოვუგონო, რამე მიზეზი მოვიფიქრო, რომ ფული აღარ მივცე იმაზე მეტი, რაც უკვე მივეცი. თორემ, თუ მან მომატყუა, სირცხვილია.“

ამ ფიქრებში იყო, რომ სუტ-კნეინა — მოსეს ცოლი არ ჰყავდა და ოჯახის დიასახლისის როლს კნეინა ასრულებდა — სუტ-კნეინა წინ შეეგება გახარებული.

— ჰა, როგორ მოვიდა საქმე! — უთხრა სუტ-კნეინამ, — გილოცავ შვილის ბედნიერებას. დიდი ჯაფა კი გავწიე. სულ ვნერვიულობდი — შენზე მიწა არ მენახოს — სულ ვნერვიულობდი, რომ ან ახლა გაიგებენ-მეთქი, ან ახლა — და დავიღუპები, მაგრამ ღმერთმა მიშველა და ვერ გაიგეს.

— ეჰ, შე დალოცვილო, — უპასუხა მოსემ, — ნერვიულობდი? ასე გგონია, პირველად ჩაგედინა ასეთი საქმე? ნერვიულობდა!.. თქვენი ხელობა მეტი რა არის? ნერვიულობდა!..

სუტ-კნეინა შეკრთა.

— არა, ხუმრობ, თუ მართლა მეუბნები? — ჰკითხა შეკრთალმა სუტ-კნეინამ.

— მაშ არა და გეხუმრები!

— ახლა განა?

— ახლაც და მაშინაც.

— ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს, თუ ეგრეა, მე კი გამისტუმრე და მერე შენ იცი.

— სადაც გინდა წაბრძანდი, ხელს ვინ გიშლის.

— რასაკვირველია. ხელს არავინ დამიშლის, მაგრამ დაპირებული მომეცი და ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს, რაც გინდა ილაპარაკე ჩემზე: გული არ მეტკინება.

— დაპირებულიო!.. რაც მოგეცი, იმასაც ვნანობ და გგონია — კიდევ მოგცე რამე!

— ახლა ეგ სამართლიანია? მოხუცი ქალი ფოშტის ცხენსავით მათრიე, ქვეყანაში თავი შევირცხვენი, საქმე ბოლომდე მივიყვანე და ახლა მაგას მეუბნები?! სამართლიანია?

— გაჩუმდი, თორემ…

— არა, სამართლიანია?.. შენ გეკითხები, სამართლიანია?

— ის კი სამართლიანია, რომ აგიღია ფეხი, სოფლიდან სოფელში დადიხარ და მაჭანკლობ, სამართლიანია? შარშან რომ ათ თუმნად შენი დისშვილი, გასათხოვარი ქალი, დიანბეგს მიჰგვარე, სამართლიანია? როცა დაორსულდა, შენ რომ წამალი მიეცი და მუცელი მოაშლევინე, სამართლიანია?..

სუტ-კნეინას გული ყელში მოებჯინა, თავისი სიფრთხილე, ასეთ საქმეებში გამოცდილება და სიმშვიდე დაკარგა.

— მაშ თუ ასეა, — დაიყვირა გაკაპასებულმა სუტ-კნეინამ, — შენი ფეხი დამკარ თავში, შენი ფეხი, თუ ეგ საქმე არ დაგიხლართო!

— შენი ლეჩაქი დამხურე თავზე, — ამ მუქარაზე მშვიდად უპასუხა მოსემ, — შენი ლეჩაქი, თუ ახლავე ბოსელში არ დაგამწყვდიო, სანამ ქორწილი არ დამთავრდება.

„რას მიზამ? მიჩივლებ? არ მგონია, რომ შენი თავი სასამართლოში გასაჩივრებლად გაიმეტო. ძალიან ბევრი ცოდვა გაქვს ჩადენილი, ყველაფერი ერთმანეთს დაემატება და მაშინ ციმბირშიც კი ადგილი არ გექნება, შე მატყუარა ქალო!“

ეს ის დიანბეგი კი არ არის, რომელსაც გოგოს გაურიგებდი ხოლმე და ბურთსავით ხელში ათამაშებდი! ის დრო წავიდა.

ამ სიტყვებმაც ვერ მოიყვანა გონს გამწარებული სუტ-კნეინა. ის ისევ ისე, სიმწრისგან გონებადაბინდული იყო. თორემ გაბრაზებისა და მუქარის ნაცვლად, ისე მოიქცეოდა, ისე მოკვდებოდა ხელში, რომ ყველაფერს გააქარწყლებდა, ანუ არაფრად აქცევდა.

ახლა კი, როგორც ვთქვი, გაბრაზებისგან გონება დაბნეული ჰქონდა, ამიტომაც მაინც კიდევ შესძახა:

„დამამწყვდევ?! უი, მეხი კი დაგეცა მაგ უვარგის თავზე! დამამწყვდევ რა, შენი მოახლე გოგო ვარ, ან შენი გომბიო ქალი (ანუ უვარგისი, უმნიშვნელო ქალი)?!“

„რაო? აი, თუ გოგოზე უარესი არა ხარ. მე ახლავე გაჩვენებ, როგორ გაგისტუმრებ გომურში (საქონლის სადგომში),“ – უთხრა მოსემ ხუმრობით, – „შენ რომ ჩამოგარჩო კიდეც, ხმას არავინ გამცემს. მაგრამ სიფრთხილეს თავი არ ასტკივაო, მერე რომ არაფერი დამაბრალო, ახლავე მაჩვენე, ჯიბეში რა გაქვს.“

ჩვენი მართალი თავადი მივარდა სუტ-კნეინას. სუტ-კნეინა ჯერ გაუძალიანდა, ბოლოს კი – ღვთის წყალობა გქონდეთ – იკადრა, ანუ მოახერხა, ერთი ლურჯი ხელსახოცის ამოღება, რომელშიც რაღაცები იყო გახვეული.

სუტ-კნეინა გაფითრდა და პირი გაუშრა. ვეღარაფერი უთხრა. მოსემ გაშალა ხელსახოცი და თავისი ათი თუმანი იქ გამოკრული, ანუ შეკრული, ისევ ხელუხლებლად ნახა. მაშინვე ჯიბეში ჩაიდო.

ერთი რაღაც ქაღალდიც მოხვდა ხელში. გაშალა, თამასუქი იყო, ის თამასუქი, რომელიც სუტ-კნეინამ ლუარსაბს დასტყუვა, ანუ მოტყუებით გამოართვა. სანამ ამ საქმეში იყო გართული, სუტ-კნეინას თავისი ხერხი, ეშმაკობა, გამოცდილება დაუბრუნდა.

იფიქრა სუტ-კნეინამ: „ამ ყვირილს და მუქარას თავი უნდა დავანებო, თორემ დამწყვდევას გამიმართლებსო (ანუ მართლა დამამწყვდევს). თუნდაც დამამწყვდიოს, არაფერია, ხუთი-ექვსი დღე სიზმარსავით გაირბენს. შინ მივწერ, რომ მზითევს ვუმზადებ-მეთქი და ქორწილამდე ვეღარ გადმოვალ.

ვინ რას შეიტყობს, ოღონდ ეგ ათი თუმანი მაინც დავიბრუნო! ეგ მაინც არ დამეკარგოს!“ ამ ფიქრებმა თვალის დახამხამების უმალ, ანუ ძალიან სწრაფად, გაურბინეს გონებაში სუტს, მაგრამ კი მოხერხებულ კნეინას.

„ეს ვინ მოგცა შენ?“ – ჰკითხა მოსემ და აჩვენა თამასუქი. სუტ-კნეინას მზად ჰქონდა პასუხი.

„ახლა, შენ არ დაიჯერებ, რასაკვირველია, რომ ეგ თამასუქი თუ ჩამოვართვი, ისევ შენი საქმისთვის ჩამოვართვი. თუ ვინიცობაა (ანუ თუ მოხდა ისე), რომ მოვატყუეთ, ქალი ის არ ვაჩვენეთ – ეს შეეტყო და უარზე დამდგარიყო, ამ თამასუქს ვაჩვენებდით და ვეტყოდით: დაიწერე, თორემ დიანბეგს (მოსამართლეს) წარვუდგენთ და სულ ნაღდს დაგათვლევინებთ (ანუ მთელ თანხას გადაგახდევინებთ). აი, რისთვის გამოვართვი. შენ ხომ არ დაიჯერებ, გაბრაზებული ხარ, მაგრამ მე კი გული ძალიან შემტკივა შენთვის.“

„თუ ეგრეა, რატომ აქამდე არ მაჩვენე?“

„რომ ვაჩვენო-მეთქი, ვიფიქრე, ვაი თუ ამის იმედით საქმეზე მუყაითობა (ანუ მონდომება) ისეთი აღარ გასწიოს-მეთქი. რა ვიცი? ხორციელები ვართ (ანუ სუსტები ვართ, ცდუნებას ვემორჩილებით).“

„ახლა მაგითი გინდა მომატყუო განა?“

„აკი გითხარი: არ დაიჯერებ-მეთქი. კაცს რაკი ერთხელ და ერთხელ ესტიბარი (ანუ ნდობა) წაუხდება, აღარ დაუჯერებენ. მეც ისე მომდის. შენ გგონია, გატყუებ? თუნდაც ეგ ბარათი შენ მიირთვი (ანუ შენ აიღე), ორას თუმანში გაუბარე (ანუ ორას თუმნად გაყიდე) და მე ეგ ათი თუმანიც მეყოფა, ჩემო კარგო!“

„შენ მაგითი მე ვერ მომატყუებ. ეს ბარათიც მე დამრჩება, ეს ათი თუმანიც, და შენ კი გომურის მაგივრად ხულაში (პატარა, ბნელ ოთახში) დაგამწყვდევ, რომ ჯვრისწერამდე არ გამცე (ანუ არ გაგამჟღავნო). მერე რაც გინდა ქენი – ბიჭო!“ – დაიყვირა მოსემ.

ბიჭი მოვიდა.

„ეს მატყუარა ქალი წააბრძანე ხულაში, ხალიჩაც მიართვი, მუთაქაც (ბალიშიც), ქვეშსაგებიც. პური და ღვინო არ მოაკლოთ. ეს კი უნდა ქნა, რომ გარედან კლიტით (საკეტით) უნდა გადაკეტო და გასაღები აქ მომართო. თუ ეს ამბავი შეუტყვია ვისმე, ვაი თქვენი ბრალი!“

ბიჭი არ გაინძრა, ჯერ ტყუილი ეგონა.

„არ გეყურება, შე… შვილო!“ – დაუყვირა მოსემ.

ახლა კი იკადრა ბრძანების დაჯერება, მივიდა, ხელი წაავლო და გამოსწია საწყალი სუტ-კნეინა, რომელიც ახლა კი ისე მაიკუნტა (ანუ ისე შეიკუმშა), ისე მაიკუნტა, რომ მუშტის ოდენა გახდა, მაგრამ მაინც კი იმედი არ დაკარგა, რომ გააქარწყლებს ამ ამბავს და მშვიდობით გადარჩება.

კიდევ მოახერხა ეშმაკურად სიტყვა და უთხრა მოსეს ისე, ვითომ აქ არაფერი ამბავია:

„უი, შენ კი გენაცვალოს ჩემი თავი! ტყუილი გაბრაზება რა კარგად გიხდება! ამ სულელმა ბიჭმაც დაიჯერა, ასე ჰგონია – მართლა უბრძანე. გლეხ-კაცია, ვერ მიხვდა, ნუ გაუწყრები (ნუ გაუბრაზდები), შენ გენაცვალოს ჩემი თავი!“

ასეთმა ოსტატობამ კინაღამ მოსე არ გააცინა. ბიჭიც გაშტერებული შედგა. ბევრი კიდევ სხვა რამ მოიფიქრა სუტ-კნეინამ, მაგრამ ვერაფერმა ვეღარ უშველა: ხულაში დაამწყვდიეს, შინ კი წერილი მისწერა – ჯერ კი მოსემ წაიკითხა – რომ აქ მზითევს და საკერავებს ვუმზადებო და ოთხშაბათამდე ნუ მომელოდებითო.

ეს მისწერა, შევიდა ხულაში, დაჯდა ხალიჩაზე და დაიწყო ტარის რთვა (ძაფის დახვევა), რომელსაც, სადაც წავიდოდა, თან წაიღებდა ხოლმე. ასე იყო, ვითომდა აქ არაფერია.

VIII

თავი VIII

როცა დავითი შინ მივიდა, საღამო ხანი იყო. მისი ცოლი, ელისაბედი და ლუარსაბი ეზოში, ღობის ჩრდილში ისხდნენ. თვალი შეასწრო თუ არა, ლუარსაბი წამოხტა, მიეგება ძმას, ვერაფერი კი ვერ ჰკითხა, იმიტომ რომ რცხვენოდა.

დავითი ცხენიდან გადმოხტა, გაისწორა მოშვებული ჩაღსაკრავი (შარვლის შესაკრავი), მოვიდა, ცოლს არც კი მიესალმა და წამოწვა ხალიჩაზე.

„როგორ მოგეწონა სასძლო?“ – ჰკითხა ცოლმა. ლუარსაბმა ყურები აიცქვიტა.

„მზეთუნახავს რომ იტყვიან, ის არის,“ – მიუგო დავითმა, – „მე ისეთი ლამაზი ქალი არ მინახავს.“

ლუარსაბს გაუხარდა, ელისაბედს ეწყინა: ჩემზე უკეთესი იქნებაო.

„მართლა, გეთაყვანე (ანუ გეხვეწები, მართალია)?“ – ჰკითხა ლუარსაბმა.

„შენ ნუ მომიკვდები (ანუ მართლა გეუბნები), ისეთი ქალის მნახველი არა ვარ.“ – ამის მერე ცოლს შეხედა და შურით დაუმატა: – „მე რომ პატარა კიდევ მომეცადნა (ანუ ცოტა კიდევ მომეცადა), სხვაგვარად წავიდოდა ჩემი საქმე.“

„რა? შენ შეირთავდი თუ?“ – წააყვედრა გულღვარძლიანმა (ანუ შურიანმა, ბოროტმა) ცოლმა, – „უი, შენს თვალებს! შენთვის მეც არ ვემეტებოდი ჩემს ბედსა. მამაჩემი განა რომ უარზე იდგა, შენისთანები მთხოვდნენ!“

„უარზე იდგა, მე ვიცი, რუსეთის ხელმწიფის შვილს მიგცემდა. იმისიც მადლობელი იყავი, რომ მე გავბრიყვდი.“

ასე სიტყვა-სიტყვაზე შეჰყვნენ და ერთი კარგი, ლაზათიანი (ანუ სასიამოვნო) ჩხუბი მოუვიდათ, ისეთი რომ მოგეწონებოდათ. ელისაბედს იმ დღითვე შურით აევსო გული და შეიძულა ჯერ თვალით არნახული რძალი.

„მალე ჩემი მტერი დაჭკნეს (ანუ მოკვდეს), მალე მე ის დავაჭკნო,“ – ამბობდა გულში ელისაბედი, – „ამ სახლში ჩემზე უკეთესი და ჩემზე უფროსი არავინ არ უნდა იყოს. ჩემი ქმარი უნდა მაყვედრიდეს იმის სილამაზეს?! უი, უწინამც დღე გაჰქრობია (ანუ ნეტავ საერთოდ არ დაბადებულიყო). ასეთ ეკალს გავუყრი თვალში, რომ დღენი ვაწყევლინო (ანუ ისე ვაწვალო, რომ თავისი დაბადების დღეები აწყევლინოს)!“

ელისაბედი ქორწილში არ წავიდა.

ქორწილის ღამეს დიდი ამბები მოხდა. მოვიდა სიძე დიდი მაყრიონით (საქორწილო ამალით), ძმაც თან ჰყავდა, სწორედ სამშაბათს დღეს. იმ დღეს საცოლო არ აჩვენეს, რასაკვირველია. მოსესაც შეეყარა დიდი ხალხი. ეს ხალხის შეყრა მოსეს მხრიდან უგანზრახვოდ (ანუ უმიზნოდ) არ იყო. ახლა კი მართალი ქალი გაისტუმრეს საყდარში (ეკლესიაში).

როცა ყველაფერი მოამზადეს, მერე მიიპატიჟეს საქმროც. როცა შევიდა ლუარსაბი საყდარში და თვალი მოჰკრა თავის საცოლოს, ელდა ეცა (ანუ ძალიან გაოცდა, შეშინდა). მოუბრუნდა თავის ძმას, დავითს, თავაზასაც და ზრდილობასაც თავი დაანება და უთხრა:

„დავით, აკი მზეთუნახავიაო (ანუ ხომ მითხარი, რომ მზეთუნახავია)?“

ხალხს სიცილი წასკდა, საწყალი პატარძალი სირცხვილით აინთო და ტირილი დაიწყო. დავითი წინ წადგა; რომ დაინახა ერთი უმსგავსო პატარძალი, მღვდელს მიუბრუნდა:

„მამაო! ჯერ სხვა იწერს ჯვარს, თუ ეს რა ამბავია?“

„თავადი ლუარსაბ თათქარიძე და დარეჯან მოსე გძელაძის ასული იწერს ჯვარს,“ – მიუგო მღვდელმა.

„პატარძალი სად არის?“

„აი, ეს ბრძანდება.“

„ლუარსაბ!“ – დაუძახა ძმას დავითმა, – „მოგვატყუეს, ეგ ის არ არის, ჯვარი არ დაიწერო.“

მთელი ხალხი გაოცდა. ლუარსაბი დაღონებული და უფრო გაფითრებული გამოვიდა ეკლესიიდან, მთელი მაყრიონი გამოჰყვა. ცხენები მოიკითხეს, უნდა წამოსულიყვნენ. ცხენები დაემალათ. შეატყობინეს მოსეს, რომ საქმრო ჯვარს არ იწერსო. მოვიდა მოსე და თან მოიყვანა მრავალი ხალხი.

„თავადო დავით! ეს რა ამბავია?“ – უთხრა გაბრაზებულსავით მოსემ, – „ქალი ეკლესიაშია და საქმრო ახლა დადგა უარზე? აქამდე სად იყავით, თუ არ გინდოდათ ჩემი ქალი? ვინ გეხვეწებოდათ? თქვენისთანა ოჯახის შვილები მეხვეწებოდნენ, რომ არ მივეცი!“

„აი, ბატონო, ქალი მანდ არის და, ვისაც გნებავთ, იმას მიეცით. ჩემი ძმა კი მაგის შემრთველი (ანუ ცოლად მომყვანი) არ არის,“ – მიუგო თავგამოდებით (ანუ თავდადებით, შეუპოვრად) დავითმა.

„ახლა განა? როცა მთელმა ქვეყანამ შეიტყო, რომ ჩემს ქალს ირთავს შენი ძმა, როცა შენმა ძმამ ეკლესიაშიც შეიყვანა ჩემი ქალი? არა, თავზე ლაფს არავის არ დავასხმევინებ (ანუ თავს არავის შევარცხვენინებ)! ან უნდა ჯვარი დაიწეროს, ან არა და აქედან ცოცხლები ვეღარ წახვალთ! გაგონილა? სიძე სახლში ჩამიდგეს, ქალი ეკლესიაში შეიყვანოს და ჯვარი აღარ დაიწეროს!..“

„ის კი გაგონილა, რომ პატარძალი შეცვალონ! ეს შენი ქალი არ არის.“

„ხალხო და ჯამაათო (ანუ საზოგადოებავ)! დახე, რომ ვეღარაფერი მოუგონიათ რა, იმას ამბობენ, შენი ქალი არ არისო,“ – დაუძახა ხალხს მოსემ.

„მაშ ვისია, თუ მაგისი არ არის!“ – გაიხმაურა მოსეს ხალხმა, – „ჩვენ ფიცს მოგცემთ.“

„არა, ბატონებო, ჩემი ძმა ჯვარს არ იწერს. თუ ძალაზე დადგებით, არც ჩვენ ვართ ლაჩრები,“ – წამოსთქვა დავითმა და ხანჯალი მოიმართა.

ქალები, ვინც კი იყვნენ ეკლესიაში, სულ აქეთ-იქით მიიფანტნენ, ნახეს რომ ამათი ადგილი არ არის. პატარძალი კი და ორი ვიღაც ბებერი მოსემ ეკლესიიდან არ გამოაყვანინა, იმედი ჰქონდა, რომ როგორმე მოახდენდა ჯვრისწერას.

„მაშ მოსე თავადიშვილი აღარ ყოფილა,“ – წამოიძახა მოსემ, – „თუ თქვენ ჩემი ოჯახი შეგარცხვენინოთ; ჩემი ცოცხალი თავით არ ვაკადრებ ჩემს გვარს, რომ თათქარიძეებმა ეკლესიაში ქალი გამიუპატიურონ (ანუ შეურაცხყოფა მიაყენონ), ჯვარი უნდა დაიწეროს.“

„არ დაიწერს.“

„უკანასკნელი სიტყვაა?“

„უკანასკნელია.“

„დავით!“ – უეცრად გადაასხვაფერა სიტყვა მოსემ და ხმაც მოურბილა, – „აქეთ მობრძანდი.“

დავითი გაჰყვა. იქით ორივე განცალკევებით გადგნენ. მოსემ ამოიღო ხუთი თუმანი და უთხრა ხმადაბლა დავითს:

„ეს ხუთი თუმანი, დაჩუმდი, შენ რა გინდა? შენ ხომ არ ირთავ?“

დავითი დარბილდა.

„ხუთ თუმანზე ძმა როგორ გავყიდო?“ – უპასუხა.

„შვიდი იყოს.“

„ან შვიდად.“

„რვა იყოს.“

„ვერც რვა თუმნად.“

„აბა რამდენი გინდა?“

„ათი მაინც იყოს.“

„ცხრაზე რას იტყვი?“

„არა, ათი.“

„ეჰ, ჯანი გავარდეს (ანუ იყოს რაც იქნება): ათი იყოს.“

ამოიღო ათი თუმანი და მისცა. დავითმა ჯიბეში ჩაიდო.

„მე კი დავჩუმდები და ჩემი ძმისა შენ იცი,“ – უთხრა ღიმილით დავითმა.

„ოღონდ შენ დაჩუმდი და ერთი-ორი კაცი თქვენი მაყრიონიდანაც დაიყოლიე და ლუარსაბს მე მოვუხერხებ.“

„ბატონი ხარ. მაგის პირობას გაძლევ.“

„მაშ ხელი დაჰკარ.“

ხელი ჩამოართვეს ერთმანეთს და საწყალ ლუარსაბს ძალად გადააწერეს ჯვარი იმ ღამეს. მოსემ არც დაპირებული ორასი თუმანი მისცა, იმის მაგივრად ის თამასუქი დაუბრუნა, სუტ-კნეინას რომ წაართვა.

ლუარსაბს არ მიჰყავდა ცოლი, სანამ არ გამისწორდებაო (ანუ არ გამომისწორებენო), ბოლოს ესეც რომ ვერაფერი გახდა – გარემოებას დაემორჩილა და წამოიყვანა შინ თავისი დარეჯანი.

ელისაბედი სიხარულით აღარ იყო, რომ ლუარსაბმა მზეთუნახავის მაგივრად გონჯი (ანუ მახინჯი) ცოლი მოიყვანა. „ჰი, ვენაცვალე ღმერთსა!“ – ეტყოდა ხოლმე ქმარს ელისაბედი, – „ჰი, ვენაცვალე! – ჯერ ჩემზე უკეთესი უნდა შეერთო და მერე ჩემთვის ნიშნი მოეგო (ანუ ჩემთვის გაკვეთილი მიეცა)!“

„ჰი, ვენაცვალე ღმერთსა!“ ბოლოს ხომ – როგორც მოგეხსენებათ – ცოლების მოწყალებით (ანუ ცოლების გამო) ძმებს ჩხუბი მოუვიდათ და გაიყარნენ.

თავი IX

ლუარსაბი დაქორწინდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს იძულებით მოხდა, მზითევზეც მოატყუეს და ლამაზი ქალის ნაცვლად მახინჯი დარეჯანი შეარჩიეს, მან მაინც იფიქრა: „ეს ჩემი ბედი იყო“ და შეეგუა ბედისწერას.

ბოლოს ხომ, როგორც თქვენც იცით, მკითხველო, ამათ ერთმანეთი შეუყვარდათ. უფრო სწორად, მათ ეგონათ, რომ უყვართ ერთმანეთი, სხვების აზრი კი არ ვიცი. როგორც ნათქვამია: „ფერი ფერსა, მადლი ღმერთსაო“ – ისინი ერთმანეთს შეეფერნენ და შეეგუვნენ.

ჩვენში ცოტას მიაჩნია ასეთი შეგუება სიყვარულად? ქართველი კაცი კარგია: ბედსაც და უბედობასაც თანაბრად ემორჩილება ხოლმე. არც ერთისთვის იკლავს თავს და არც მეორისთვის იწყებს ბრძოლას – ის ყველგან ერთნაირად გულგრილი და მშვიდია.

ამ გულგრილობასა და სიმშვიდეს კმაყოფილებად აქებენ; კმაყოფილება კი – ვიღაცამ თქვა – ბედნიერებააო.

ბევრჯერ უთქვამთ ჩემთვის დარბაისელ მოხუცებს, რომ ახალ თაობას იმით მაინც ვჯობივართ, რომ ჩვენ ცოტათი კმაყოფილები ვართო. მე კი დავჩუმდებოდი და გავიფიქრებდი: „კმაყოფილება ადამიანის მომაკვდინებელი სენია“.

ბედნიერია ახალი თაობა, თუ მართლა არ აქვს ის კმაყოფილება. თუ სადმე არის იმედი, სწორედ ამაში უნდა იყოს: უმადურები კმაყოფილდებიან იმით, რაც აქვთ, ამიტომაც მათში უფრო მეტია ბედნიერი. მადლიანები კი ძნელად კმაყოფილდებიან: მათ ყოველთვის უკეთესი უნდათ, რადგან კარგს უფრო კარგი მოსდევს თან, როგორც ნათქვამია: „მჯობს მჯობი არ დაელევაო“.

ჩვენი ცოლ-ქმარი კი ასეთები არ იყვნენ: მათ თავიანთ ცხოვრებაზე უკეთესი ცხოვრება არ ეგონათ ქვეყანაზე. ისინი კმაყოფილები იყვნენ: ვალი არ ედოთ და პროცენტი, არავისთან ჰქონდათ დავა და ჩხუბი. მხოლოდ ერთი დარდი ჰქონდათ გულში: შვილი არ ჰყავდათ.

აი, ლუარსაბი ორმოცი წლისა, დარეჯანი კი ორმოცდაერთი წლისა გახდა, მაგრამ ღმერთმა მემკვიდრე არ უბოძა. ბევრჯერ გადაფურცლა ქალბატონმა დარეჯანმა სამკურნალო წიგნი, ბევრი სხვადასხვა ბალახი მიირთვა და ლუარსაბსაც დაალევინა. მაგრამ ვერაფერი უშველეს.

„ტყუილად რად იკლავენ თავს, – ამბობდა ხოლმე მათზე ბოროტი ელისაბედი, – ტყუილად რად იკლავენ? სოლომონ ბრძნის წიგნს რომ კითხულობდა ხოლმე და ჯადოქრობდა – ეგ იმან დაარტყა თავში. ღმერთმა მათზე გული აიყარა, ახლა ვეღარაფერი უშველის“.

ჩვენი ცოლ-ქმარი კი იმედს არ კარგავდნენ. გაიგეს, რომ ქალაქში ერთი მკითხავია, რომელიც უშვილობის მიზეზს გაიგებსო.

თუმცა შვილის ყოლის დრო გადასვლოდათ, მაინც ქალაქისკენ კაცი გაგზავნეს. თან გაატანეს ერთი კარგი ბაღდადი, რომელზეც – როგორც იცით – მკითხავი უკითხავს იმას, ვინც თვითონ ვერ მივა, და რომელიც, რა თქმა უნდა, მკითხავს რჩება ხოლმე.

სამი დღის შემდეგ ბიჭმა პასუხი მოუტანა, რომ „თქვენზე ხატია გამწყრალიო. მერე რომელი ხატი? თელეთისაო, ასე თქვა მკითხავმაო“. ეს რომ გაიგეს ცოლ-ქმარმა, ერთდროულად და ერთხმად პირჯვრისწერით წამოიძახეს:

– საიდან სად მოგვიკითხა! დიდება უფლის სახელსა! – თქვეს და ისევ პირჯვარი გადაიწერეს.

– ღმერთმა დალახვროს! საიდან სად მოგვიკითხა! – ისევ გაიმეორა ლუარსაბმა.

– ხატზე „დალახვრას“ როგორ ამბობ?

– ღმერთო, ნუ მიწყენ, ღმერთო, ნუ მიწყენ! – რამდენჯერმე სწრაფად გადაიწერა პირჯვარი, – აი, ღმერთმა დალახვროს, დაჩვეული რომ ვარ, ისე თავისთავად ითქმის ხოლმე, ღმერთო, ნუ მიწყენ!

– ახლა რას იტყვი, ლუარსაბ, წავიდეთ?

– შორს რომ არის?

– რა ვუყოთ? ალბათ ღვთის ნება ეგ არის.

– მოდი, აქვე ნეკრესის ღვთისმშობელი ვილოცოთ.

– თელეთის ხატს ეწყინება: „მე დავიბარეო, აქ კი არ მოვიდნენო და იქ კი წავიდნენო“, იტყვის.

– მართალია, ეწყინება. გული მოუვა. აი, მე ხომ კაცი ვარ, მეც გული მომივიდოდა და ის ხომ ხატი ბრძანდება – ვენაცვალე მის მადლს! – უფრო გული არ უნდა მოუვიდეს?

– ეგ არის და.

– აბა, რა ვქნათ?

– უნდა წავიდეთ.

– შორს კი არის, თუ შენც იტყვი.

– ახლა, თუ მივდივართ, ნუღარ ამადლებ – გვიწყენს.

– მართლა, მართლა! ნუ მიწყენ, აგრემც დიდება შენს სახელსა, თელეთის ხატო! გეახლები, გეახლები და თაყვანს ვცემ შენს სახელს.

დაიჯერეს მკითხავის სიტყვა: თედოს შეაბმევინეს ურემი, გადააფარეს ფარდაგი, ერთი კარგი ცხვარი დააკრეს ურმის ბოლოს, ახსენეს ღმერთი და ერთ მშვენიერ ზაფხულის დილას ქალაქის გზას დაადგნენ.

ურემში ისხდნენ ქალბატონი დარეჯანი და მისი მოახლე ლამაზისეული. ერთი ბიჭი და ლუარსაბი თავის წითელ ულაყ ცხენზე მჯდომი ნელ-ნელა უკან მიჰყვებოდნენ მძიმე ურემს.

ამ დროს ჩვენს ისედაც საყვარელ ლუარსაბს მეომრის შესახედაობა ჰქონდა, თუმცა კი, როგორც ბამბის ტომარა, ისე იჯდა ცხენზე.

წელზე ერტყა ქართული ხმალი და გრძელი ლეკური ხანჯალი, უკან წელში გაყრილი ჰქონდა სევადიანი დამბაჩა. შავი შალის ჩოხა ეცვა, მისი კალთები ვაჟკაცურად ამოკეცილი ჰქონდა ჩოხის ჯიბეებში. შარვალში იჯდა, შარვლის ტოტები ჩაეკეცნა მაღალყელიან ყარაბაღულ თეთრ ჩექმებში, წვივებზე კი გრძელფოჩებიანი, სირაჯსავით შემოეკრა ბრტყელი ჩაღსაკრავი. თავზე ეხურა ლურჯი ყალმუხის ქუდი – კახურად ჩატეხილი და შუბლთან შიგ შეკეცილი – რადგან ცხელოდა. ერთი სიტყვით, ხმლის პირი, ზედ წამოცმული ვაშლით, რომ ამოღებული ეჭირა, თავიდან ფეხებამდე ორშაბათის ყეინი იქნებოდა.

ამ ყოფით ავიდნენ თელეთში მეხუთე დღეს, ილოცეს და მეორე დღესვე დაბრუნდნენ. ქალაქს რომ ჩამოუარეს და კახეთის გზას დაადგნენ, ქალბატონმა დარეჯანმა ზურგი შეაქცია კოფას, წამოიჩოქა და ქალაქს გახედა. ლუარსაბს ურემში ეძინა. ისიც გააღვიძა.

– ლუარსაბ, ერთი შეხედე, რა ამბავია. ამხელა ქვეყანა გაგონილა, რომ აქ არის! დიდება შენდა, ღმერთო! სულ ქვითკირის შენობა უნდა იყოს.

ქალბატონს ქალაქი ჯერ არ ენახა.

– მაშ არა და წნული იქნება.

– ერთი შეხედე და, რამდენი ეკლესიაა!..

– ვიცი. განა არ ვყოფილვარ?

– პირველად რომ ჩაგიყვანეს, კენჭები არ ჩაგაყლაპეს?

– როგორ არა? სამი ასეთი კენჭი ჩავყლაპე, რომ ძლივს მოვინელე.

– აღარ დაგცადა ქალაქმა?

– არა, რაღას დამცდიდა, როცა კენჭებ-ჩაყლაპული ვიყავი? რომ არ ჩამეყლაპა, მაშინ სხვა იქნებოდა.

– ეგ ხომ ასეა. კარგი სანახავი კი უნდა იყოს!

– კარგი როგორ არ არის, მთელი ხალხი სულ მანდ დაწანწალებს: თათარი, ყიზილბაში, ებრაელი, ოსი, სომეხი, რუსები ხომ რაღა, ბუზსავით ირევიან.

– მართალია, რომ აქ კაცს თავს მოაჭრიანო და მერე ისევ გააცოცხლებენო?

– მართალია, მაშ? ეგ კიდევ რა! რაღაც მოუგონიათო, ფიცრებს თავისთავად ხერხავსო.

– ახლა ეგა თქვი.

– თავი არ მომიკვდება.

– როგორ? ისე თავისთავად?

– თავისთავად.

– არც კაცია, არც ადამიანი?

– არა.

– მაშ ხერხი ვის უჭირავს?

– ეშმაკს და ქაჯს, ღმერთმა ნუ იცის რუსების თავი!

– რუსების მოგონილია განა ეგა?

– მაშ არა და შენი მაზლის დავითისაა!

– დიდება შენდა, ღმერთო! თვალთმაქცობას რომ თამაშობენ, ისიც გინახავს?

– აბა რომელი?

– აი, გაჭენებულ ცხენზე რომ კაცი დადგება, იმ კაცზე კიდევ კაცი, იმაზე კიდევ კაცი და კიდევ და კიდევ.

– ეგ რა არის? მე კი არ დავდგებოდი ხოლმე გაჭენებულ ცხენზე ჩემს პატარა ბიჭობაში! – დაიტრაბახა ლუარსაბმა.

– აი, შენმა მზემ! შენ კი იქნებოდი, რომ დამდგარიყავი.

– ღმერთმა იცის! ახლა ძალა აღარ მაქვს და სისწრაფე, თორემ ახლავე გაჩვენებდი.

– ნუ ტრაბახობ. ხომ ვიცი, ჩემო კარგო, რაცა ხარ.

– განა ტრაბახისთვის ვამბობ? მე იმისთვის ვთქვი, რომ ეგ რა თვალთმაქცობაა-მეთქი. მაგაზე უფრო ბევრი ასეთია, რომ…

– მაინც?

– რა ვიცი, რამდენი რამ არის.

– თქვი რაღა, მეც ვიცოდე.

– ბევრია.

– მაინც?

– რა ვიცი, რამდენი რაღაცებია…

– მაინც?

– ეჰ, ვინ მოსთვლის? ბევრია, ნეტავი შენ! რა ცხელა! უჰ!

რადგან არ იცოდა, რა ეთქვა ჩვენს უბოროტო ლუარსაბს, სიტყვა გადაიტანა. მოიხადა ყალმუხის ქუდი, შუბლიდან და სახიდან იმით ოფლი ჩამოიწმინდა. მერე გააკეთებინა ჩიბუხი და ჩიბუხის წევაში ისევ ხვრინვა ამოუშვა, მერე ისეთი, რომ რამდენიმე დღის უძილო ეგონებოდა კაცს.

თავი X

მეხუთე დღეს ჩვენი ბედნიერი ცოლ-ქმარი მშვიდობით დაბრუნდა სახლში. მათ, რა თქმა უნდა, იმედი ჰქონდათ, რომ შვილი ეყოლებოდათ.

მაგრამ გავიდა სამი თვე და ბავშვის ნიშანი მუცელში არ გამოჩნდა. გავიდა ექვსი თვე და დარეჯანს კაბა არ დაუვიწროვდა. ცხრა თვეც გავიდა, მაგრამ დარეჯანს მუცელი არ ასტკივდა.

დარეჯანი მაინც არ კარგავდა იმედს: იმდენი სხვადასხვა ფერის და სხვადასხვანაირად შელოცვილი ქვა შეიბა და კაბის უბეზე მიიკერა, რომ მართლა უნდა ჰქონოდა იმედი, და ჰქონდა კიდეც.

თუ აქამდე შვილი არ ეყოლა, ეს იმიტომ, რომ ლუარსაბმა ხატს გაუბრაზდა და საყვედური უთხრა – „შორს არისო“. თორემ ეს გაბრაზება და საყვედური რომ არ ყოფილიყო, ახლა შვილი ეჯდებოდა დარეჯანს კალთაში.

ლუარსაბი ცუდ გუნებაზე იყო. ის არაფერია, რომ შვილი არ უჩნდებოდა და ხატმა მოატყუა: დაიბარა და არ მისცა შვილი; ამის ჯავრი ის იყო, რომ დავითს, მის ძმას, უთქვამს: „ის ოხერი, როდის იქნება მოკვდეს, რომ მის მამულებზე თავისუფლად ვიცხოვროო“. ეს კლავდა ლუარსაბს, თორემ შვილის არყოლა მისთვის კიდევ დიდი უბედურება არ იყო.

ერთხელ ასე დაღონებული ლუარსაბი ერთ ტახტზე პირქვე იწვა, მეორე ტახტზე კი კნეინა დარეჯანი წინდას ქსოვდა.

ძალიან ცუდ გუნებაზე იყო, ხმაგაკმენდილმა ჭერს გაუშტერა თვალი და ფიქრობდა, იმაზე ფიქრობდა, როგორ მოახერხოს, რომ შვილი გაუჩნდეს. – „განა შვილი იმიტომ მინდა, რომ მართლა შვილი მყავდეს? – ამბობდა თავისთვის, – შენც არ მომიკვდე! დავითის გასაბრაზებლად მინდა, არ მინდა ის ჩემს მამულებზე გავახარო. მისი ჯავრი არ მინდა შევირჩინო, თორემ ეს ჯავრი რომ არ იყოს, ძალიანაც არ ვინაღვლებდი, რომ შვილი არ მყავს.

ცოტანი არიან უშვილონი განა? მეც იმათში ვიქნებოდი. დავითი არ მინდა გავახარო, დავითი!”

ეს რომ თქვა თავისთვის, გადმობრუნდა დარეჯანისკენ დაღონებული და მწუხარე ხმით უთხრა:

– ახლა დავითს უნდა შერჩეს ის სიტყვები!.. უნდა ჩვენს მამულ-დედულზე გავახაროთ!.. დარეჯან, შენი ჭირიმე, თუ გიყვარვარ, თუ გიყვარვარ, აი! ერთი ვაჟიშვილი შობე, დავითის გასაბრაზებლად მაინც შობე, რომ სხვა არაფერი იყოს. ოღონდ მისი ჯავრი კი ამომაყრევინე და მერე თუნდაც მომკლა. შენი ჭირიმე, შენი ქალობის ჭირიმე! თუ გიყვარვარ, აი!

– ვშობავ, შენ ნუ მოუკვდები ჩემს თავს, ვშობავ, თუ ასეა! – უპასუხა კნეინამ ისე, თითქოს მართლა მის ხელში იყოს შვილის გაჩენა. – წუხელ სიზმარში ერთმა მოხუცებულმა კაცმა – ფეხებამდე უმტვერო, ქაღალდივით თეთრი წვერი ჰქონდა – ერთი წამალი დამალევინა და მითხრა: გამრავლდი, როგორც იაკობიო! მე მაშინვე მუხლზე ვემთხვიე, შენ მაგივრადაც ვემთხვიე.

– მართლა? – წამოიძახა იმედმოცემულმა ლუარსაბმა, – ისე თვალით ნახე?

– აი, როგორც შენ გხედავ.

– შენი ჭირიმე!.. მაშ იმედია, დარეჯან-ჯან!

– მაშ რა!

– ო, შენ გეთაყვანე, შენა! – დაიჯერა და გაიღიმა ლუარსაბმა, – როგორ გითხრა?

– გამრავლდიო, როგორც იაკობი.

– იაკობი ვინ იყო?

დარეჯანმა არ იცოდა, ვინ იყო. ისე კი გაეგო, მგონი – წირვა-ლოცვაზე, იაკობის სახელი, და ვინ იყო, რა იყო, როდის იყო – ამის არაფერი იცოდა. მაგრამ არ-ცოდნა ითაკილა, ისევ რაღაცის მოგონება არჩია „არ ვიცი“ თქმას, როგორც ამგვარ შემთხვევაში ყველა ქართველმა იცის ხოლმე.

– ვინ იყო? – იკითხა დარეჯანმა, – წირვა-ლოცვაზე მაინც არ გაგიგია? აბრაამის სიძის შვილი იყო.

– ახლა, გამრავლდიო, როგორც იაკობი, ეს რას ნიშნავს?

– ეს იმას ნიშნავს, რომ გამრავლდიო, – აუხსნა დარეჯანმა.

– აი, ვენაცვალე იმის ენას! მაშ იმედია?

– კიდევ! ნუ იცი შენ ეგ, ნუ! ნუ ხარ უჯერო, ცოდვაა.

– აღარ ვიქნები, აღარ, ოღონდ შენ შვილი შობე, თუნდაც ენასაც მოვიკვნეტ, ოღონდ კი დავითს ნუ გაახარებ.

– ღმერთია მოწყალე, გეუბნები, არ გავახარებ-მეთქი.

– ახ, ნეტავ კი მართლა შობო და.

– კიდევ! ნუ ხარ ჯიუტი, წმინდა კაცის სიტყვაზე როგორ ხარ უჯერო, რა დაგემართა?!

– აი, დალახვრა ღმერთმა! ჩემს თავად გულში უნდა მეთქვა – ღმერთმა იცის – და აკი კიდევ წამომცდა. ახ, ნეტ…

– კიდევ!

– ფუი, დალახვრა ღმერთმა! კინაღამ კიდევ არ წამცდა!.. ახლა, მეტად რომ მინდა, იმიტომ, თორემ… ეჰ, გადავბრუნდები, დავიძინებ, თორემ, მე რომ ვიცი ჩემი ენის ამბავი, ერთს კიდევ წამომაროშვინებს რამეს და ღმერთი მიწყენს.

– თელეთისა არ იყოს! იმდენი გაუბრაზდი, იმდენი იძახე – შორს არისო, რომ გაგვიწყრა და აი, დღესაც შვილი არა გვყავს.

– მერე აკი მაშინვე შევეხვეწე, ნუ გაჯავრდები-მეთქი. რატომ არ მაპატია! რა ვუყოთ, რომ „შორს არის“-მეთქი ერთხელ წამომცდა? ერთი ალილო მღვდელსაც შეცდებაო.

– კარგი, კარგი! რაც იყო, იყო; ახლა მაინც არ აწყენინო.

– მაშ დავიძინებ.

– შენი ნებაა.

ლუარსაბი გადატრიალდა და ცოტა ხნის შემდეგ ერთი სასიამოვნო, თავისებური ხვრინვა ამოუშვა.

ნეტავ არ დაეძინა. ძილში საშინელი სიზმარი ნახა. ნახა, რომ დავითი სიხარულით აღარ არის, რომ ამას შვილი არ უჩნდება; დადის ყველგან და სულ იმას იძახის: ის ოხერი როდის იქნება მოკვდეს, რომ მის მამულებზე თავისუფლად ვიცხოვროო.

ლუარსაბს გული სტკივა, ჯავრი მოსდის, გული ყელში მოებჯინა. რა ქნას? – „ღმერთო! – ამბობს სიზმარში გულნატკენად ლუარსაბი, – რა დაგიშავე, შე დალოცვილო, რომ შვილს არ მაძლევ? მიბრძანე და აკი გეახელი თელეთს სალოცავად, თორმეტაბაზიანი ცხვარი დაგიკალ, ორი აბაზის წმინდა სანთელი აგინთე. სხვა რა ვქნა? წირვა-ლოცვას უამისოდაც არ ვაკლდებოდი, მარხვა მე არ გამიტეხია, ყოველ წელიწადს წმინდა ზიარება მიმიღია და აღსარება მითქვამს. აბა ჩვენს მღვდელს ჰკითხე, თუ მე ცოდვა მიქნია რამე.

დავითის ლუკმად უნდა გამხადო?! რაც იმას ქვეყანაზე ცოდვა ჩაუდენია, ვინ მოსთვლის? შარშან იოანე ნათლისმცემლის თავის მოკვეთის დღეს ხორცი უჭამია. პურის ნატეხს რომ მიწაზე ხედავს, არ აიღებს და არ ემთხვევა, იქნება ფეხიც დაადგას და გასრისოს კიდეც.

უკურთხეველ ყურძენს ჭამს, ფერისცვალობამდე არ მოიცდის ხოლმე, აღდგომა-დღეს მღვდელს არ მოუცდის – რომ სუფრა აკურთხოს, ისე მივარდება ხორცეულს – როგორც დათვი, ასეთი მსუნაგია.

ზიარებით კი ეზიარება ხოლმე, მაგრამ რა გამოვიდა? სამი დღე ემზადება, მარტო სამი დღე. აბა, ეს რა ზიარებაა!

ეს ყველაფერი იცი – შე დალოცვილო ღმერთო – და მაინც კიდევ მისკენა ხარ! დაილოცა შენი სამართალი!

ჰო, მართლა, ერთი კიდევ დამავიწყდა: ერთი მწევარი ჰყავს, თავის თეფშში აჭმევს ხოლმე. ქრისტიანი კაცი კია! მე ხომ ასეთს არაფერს ვცოდავ, რად მიწყრები?

მერცხალი გინდა, იმას დასძლევს ხოლმე, ოფოფი გინდა, იმას დასძლევს, გუგული, კვიცი – რაც გინდა, ყველაფერი ბოროტი იმაშია.

მე კი – ღმერთო, ხომ შენ იცი – არაფერს არ დავუძლევივარ, რად მიწყრები? იმისთვის, რომ თელეთში წასვლაზე ყოყმანი დავიწყე? აკი მაშინვე მოვინანიე!..“

ასე უჩიოდა ღმერთს ლუარსაბი. მერე ნახა, რომ თითქოს ღმერთმა მიიღო ეს ჩივილი საბუთად და გული მოუბრუნდა ლუარსაბისკენ, აი, თითქოს რვა თვეც არის, რაც დარეჯანი ორსულია. ერთი თვეც, ერთადერთი, და ლუარსაბს შვილი ეყოლება და დავითს თვალი დაუდგება.

უხარია სიზმარში ლუარსაბს, რომ მისმა ჩივილმა გაჭრა, სიხარულით ფეხზე ვეღარ დგება. დავითი და მისი ცოლი ჯავრით აღარ არიან.

ლუარსაბს ისე შვილი არ უხარია, როგორც ის, რომ დავითი და ელისაბედი ჯავრით აღარ არიან. ორი კვირაც თითქოს გავიდა, აი, ორი კვირა კიდევ და დარეჯანი დაწვება.

უხარია, უხარია ლუარსაბს, მაგრამ! – აი, უბედურება – ლუარსაბი უეცრად ავად ხდება და ძალიანაც ცუდად ხდება, ისე რომ თითქოს მოკვდა კიდეც. მაგრამ ისე კი მოკვდა, რომ ყველაფერს გრძნობს.

ესმის, რომ დარეჯანი საშინელი ხმით ტირის და სოფლის მოტირალი ქალები მწუხარე ბანს აძლევენ.

ესმის, რომ იქით, სადღაც კუთხეში, დავითი და ელისაბედი იცინიან, ხტუნაობენ და ლუარსაბის ავეჯს თავის სახლში გადააქვთ.

ლუარსაბს სისხლი ყელში მოსდის, უნდა წამოდგეს, მაგრამ იცის, რომ მკვდარია და ამიტომ არ დგება.

– „ხვალ მამულებს ჩავიბარებო,” – იძახის ხმამაღლა დავითი. ლუარსაბი იტანჯება ამ სიტყვებზე, წვალობს, უნდა თქვას – რომ „ნუ მისცემთო, დარეჯანი ორსულადაა, შვილი ეყოლებაო”, მაგრამ იცის, რომ მკვდარია და არაფერს ამბობს.

საშინელ მდგომარეობაშია საწყალი, ცოცხალ-მკვდარი ლუარსაბი. რა ქნას აბა მკვდარმა? – „ვაი, რა დროს მოვკვდი!.. როცა ღმერთმა შვილის მოცემა ინება, მაშინ! – ამბობს სიზმარში თავისთვის ლუარსაბი, – ახ, ნეტავ ახლა კი გავცოცხლდე და!..“

მაგრამ სად არის გაცოცხლება? აი, კუბოც მოიტანეს, აი, ჩაასვენეს კიდეც და კუბოში ჩადებული და მორთული დაასვენეს ტახტზე.

მესამე დღეს მღვდლებიც მოვიდნენ, ასწიეს კუბო და წაიღეს გალობითა და ტირილით. ამ გალობაში და ტირილში დავითისა და მისი ცოლის მხიარული სიმღერა ესმის ლუარსაბს.

ესმის ეს ყველაფერი, გრძნობს, რომ ანდერძიც აუგეს და სასაფლაოზეც წაიღეს, უნდა თქვას: „ნუ დამმარხავთო“, მაგრამ იცის, მკვდარია და არაფერს ამბობს.

აი, მიწაში ჩაუშვეს საწყალი ლუარსაბი, ესმის, რომ საფლავის პირზე დავითი დგას და ეუბნება დიანბეგს: ხვალ მამულები უნდა ჩამაბაროო. ელისაბედი კი ეუბნება გაბრაზებული: რას ბოდავ? ხვალისთვის რად იხდი საქმეს, განა დღეს კი ვერ ჩაიბარებ?

ლუარსაბს ეს ყველაფერი ესმის, ხვნეშის, წვალობს, იტანჯება, ცივი ოფლი ასხამს, კანკალებს, თრთის ცალკე შიშისგან, ცალკე ჯავრისგან, რომ დავითს რჩება ბურთი და მოედანი. – „ახ! ნეტავ კი ახლა გავცოცხლდე და!“ – იძახის გულში ლუარსაბი.

მაგრამ სად არის გაცოცხლება? აი, მიწაც მოაყარეს, ჯერ მუჭა-მუჭად მიწა ცვივა და კუბოს ფიცრებზე რახა-რუხი გააქვს, მერე შეატყო, რომ ნიჩბებითაც დაუწყეს მიწის ყრა.

ლუარსაბს გული უღონდება, სული ეხუთება, ჰაერი დაეხშო და, აი, ერთი წუთიც და გათავდება კიდეც. მაგრამ ვინ არის მეშველი? ესმის, რომ ხალხის ხმაურობა თანდათან მიწყდა, ყველანი წავიდნენ და მარტო ლუარსაბი საფლავში დააგდეს დაფლული.

გულმა ტეხა დაუწყო, რომ დარეჯანმაც კი – მისმა საყვარელმა დარეჯანმაც კი – სხვებივით თავი დაანება და მასთან არ დაიმარხა.

ლუარსაბს გული ამოუჯდა, დაიწყო ტირილი: „ეგ იმედი მქონდა მისგან!“ ამბობს თავის გულში: „დამაცადე, შენც საიქიოში არ მოხვალ, იქ მოგაგონებ“. ამ ლაპარაკში რომ არის, საფლავზე ფერხულის ხმა შემოესმა, ხმა გაიკმინდა, ყური დაუგდო.

მოესმა, რომ დავითი და ელისაბედი ფერხულში ჩაბმულან და ჯერ კიდევ სველ საფლავზე ფერხულსაც უვლიან. „მოკვდი, განა?“ – უყვირიან ზემოდან.

ახლა კი გული აენთო; საშინლად გაინძრა, უნდოდა ისე წამოწეულიყო, რომ კუბოს თავი და მიწა აეგლიჯა, საფლავიდან ამოსულიყო, მათთვის ერთი ყოფა დაეწია და თავზე ლაფი დაესხა.

ამ ტრიალში და ვაი-ვაგლახში რომ არის, ერთი იხტუნა, თითქოს საფლავიდან ამოხტომა უნდა, და ტახტიდან ძირს აგურებზე კი ბრაგვანი მოიღო. მაშინ კი თვალები დააჭყიტა, ჯერ კიდევ სიზმრის შიშის-ზარი ისევ უბზუოდა თავში, ისე რომ სულელივით გაშტერებული და ფილაქანზე გაშოტილი პირღია დარჩა.

სასაცილო რამ იყო. ისე დაიკარგა, ისე გაფითრებული და ცივ ოფლში იყო, რომ დიდხანს გონზე ვეღარ მოვიდა და არათუ წამოდგომა მოაგონდა, არც კი გაინძრა.

ისეთი შეშინებული იყო, რომ სიკვდილის ფერი ედო ოფლიან სახეზე. მისი დაცემისას ოთახი, რა თქმა უნდა, შეინძრა. დარეჯანს თურმე – იქით, მეორე ტახტზე – ჩასძინებოდა და ოთახის ზანზარზე მასაც გამოეღვიძა. მან, – რადგანაც ჯერ არ იცოდა ლუარსაბი რა მდგომარეობაშია, – ჯერ წამოიძახა, – ლუარსაბ! გაიგე? მიწისძვრა იყო.

ლუარსაბი ჯერ კიდევ სიზმრის ამბავში იყო და ხმა არ გასცა, დარეჯანი წამოჯდა და მხოლოდ მაშინ დაინახა, რომ ლუარსაბი გაფითრებული აგურებზე უძრავად ეგდო და სულელივით დაუჭყეტია უაზრო თვალები. დარეჯანს ფერი ეცვალა.

– უი შენს დარეჯანს! ეს რა დაგმართვია, შენ გეთაყვანოს ჩემი ცოცხალი თავი!

ლუარსაბმა ვერც ეს დარეჯანის ნათქვამი გაიგო. სიზმარმა ისეთი თავბრუ დაასხა, რომ შიში ჯერ არ გამონელებოდა და ეს ამბავი სიზმრის გაგრძელება ეგონა, ამიტომ ჯერ არაფერი ესმოდა და ვერც ვერაფერს ხედავდა, თუმცა თვალები კი ეჭყიტა.

დიახ, ჯერ ისევ სიზმარი ეგონა, მხოლოდ ის აოცებდა, რომ „აკი დამმარხესო და მგონი მე ჩემს ოთახში ვარ ახლაო. ეს როგორ მოხდაო?”

ამ ფიქრში დაიფანტა მისი გონება. ამიტომაც პასუხის მაგივრად თავისი შიშნაჭამი თვალები გიჟივით შეაჭყიტა დარეჯანს, თითქოს ხედავს კიდეცო და არც იჯერებსო, რომ მის წინ დარეჯანია. დარეჯანს ელდა ეცა, ხომ არ გაგიჟდაო. მაშინვე ტახტიდან ჩამოფრინდა და მივარდა გაშოტილ ლუარსაბს.

– რა დაგემართა, შენი ჭირიმე, შენი! ხმა ამოიღე, გეთაყვანე, თორემ ლამის მე ჩემი დამემართოს!

– დამაცადე!.. – გაუქნია თანაც ხელი ლუარსაბმა, თითქოს მომშორდიო, – მინდა მოვიგონო.

ეს თქვა, ხმა გაიკმინდა, მაინც არ წამოდგა და თვალებდაჭყეტილმა და პირდაღებულმა დაიწყო ფიქრი, რომ მოეგონებინა ის, რაც დაემართა. ისე უეცრად და ამ მდგომარეობით გამოღვიძებულს სიზმრის ამბავი ცოტაღა ახსოვდა და ის უნდა მოეგონებინა.

– შენ გენაცვალე! – მიემუდარა დარეჯანი, – ჩქარა მითხარი, თორემ შიშისგან ლამის გავთავდე.

ლუარსაბმა ყური არ ათხოვა და სიზმრის ფიქრში წასულმა თავისთვის ხმამაღლა ლაპარაკი დაიწყო:

– მე მოვკვდი. დარეჯანი ჯერ კი ტიროდა და მერე, როცა დამმარხეს და ყველამ თავი დამანება, დარეჯანმაც მიღალატა. ეგ იმედი მქონდა მისგან? თავი დამანება და ჩემთან არ დაიმარხა!..

აკი გიყვარდი! დამაცადოს!.. ის სულ-ძაღლი დავითი!.. ის ქოფაკი ჩემი რძალი!.. ფერხული დააბეს განა, დამაცადონ!.. აი, მკვდარი რომ არ ვყოფილიყავი, მე ვუჩვენებდი მათ!.. მაგრამ რა მექნა, რომ მკვდარი ვიყავი!..

ბევრ რაღაცებს ბოდავდა ჩვენი ლუარსაბი. დარეჯანი კი გაფითრებული ყურს უგდებდა, არ ესმოდა რას ლაპარაკობდა.

– შენი ჭირიმე, ლუარსაბ! – უთხრა კანკალით დარეჯანმა, – სიზმარში ხარ, თუ ცხადში? მითხარი, თორემ შენს მაყურებელს სული დამელია.

„ახლა რატომ? მაშინ რატომ არ მომყევი, როცა მიწა მომაყარე და მარტო ჩამაგდე შავ მიწაში?“ – თქვა ლუარსაბმა. „რას ამბობ, შენი ჭირიმე, რასა? ერთი მითხარი,“ – ჰკითხა დარეჯანმა. „რა უნდა გითხრა? ცარიელი ტირილით რა გამოვიდა, უნდა თან მომყოლოდი. არ გრცხვენია, პირში როგორ მიყურებ?“ – უპასუხა ლუარსაბმა. „უი, თვალები ახლა დამდგომია, თვალები!“ – შეჰყვირა დარეჯანმა და მაშინვე მოაჯირზე გავიდა, რომ ბიჭებს დაუძახოს, რადგან დარწმუნდა, რომ ეშმაკმა ლუარსაბს ძილში თავში ჩაარტყა და ჭკუიდან შეშალა. ის კი არა, ლუარსაბი ჯერ კიდევ სიზმარში ეგონა. „მიშველეთ, მიშველეთ!“ – ყვიროდა დარეჯანი მოაჯირიდან, თავში იცემდა, თმაგაწეწილი და თავმოხდილი. „მიშველეთ! უი, ამ დღის მნახველსა, შე ქოფაკო დარეჯანო!“ – ყვიროდა კნეინა და რაც ძალი და ღონე ჰქონდა, თავში იცემდა. ამ ყვირილზე ლუარსაბი სრულიად გამოფხიზლდა. წამოხტა აგურებიდან და ისე სწრაფად გავარდა, რომ გაეგო, რა დაემართა დარეჯანს. დარეჯანმა როგორც კი დაინახა ლუარსაბი, იფიქრა – მე გამომეკიდაო, ფეხი მოიქნია და კიბეს მივარდა. კიბეზე ფეხი გაუსხლტა და ისე ხმაურით ჩაგორდა ძირს. ამ ყვირილზე და ვაი-ვაგლახზე ბიჭები მოგროვდნენ. „დაიჭირეთ, დააბით!“ – წიოდა გვერდებდალეწილი დარეჯანი, – „დაიჭირეთ, თორემ დაგვჭამს, ვაი, შე ქოფაკო თავო! ამ დღესაც შეესწარი, რომ ქმარი გაგიჟდა!“ – ყვიროდა საწყალი კნეინა და ძალზედ იცემდა თავში, თითქოს ლუარსაბის გაგიჟება მისი ბრალი იყოს. ლუარსაბი გაოცდა, ეს ამბავი რომ ნახა, სრულიად გაშრა. ახლა მას ეგონა, რომ ცოლი გაუჟდა და საწყალმა ტირილი დაიწყო: გულჩვილი იყო. „რა გაყვირებს, ადამიანო,“ – გადასძახა ხმაჩახლეჩილად და ნაღვლიანად დარეჯანს, სრულიად გონებაზე მოსულმა და დამშვიდებულმა, – „ვინ გაგიჟდა, შენი სულისა, შენი! მე ჩემს გონებაზე ვარ.“ დარეჯანმა შეხედა, დაინახა, რომ ლუარსაბი ისევ ის ლუარსაბია, არც გიჟი, არც ჭკვიანი, არც ფლავი, არც ჩლავი; მაგრამ მაინც ეჭვი ეპარებოდა. გიჟმა იცის ხანდახან დაჭკვიანებაო, გაიფიქრა გულში. „აბა სწორედ შემომხედე,“ – დაუძახა ქვევიდან დარეჯანმა და თვალები შემოაჭყიტა. „აჰა, შენი სულისა!“ – თქვა და შეხედა ლუარსაბმა. „წეღან რას ლაპარაკობდი?“ – ჰკითხა დარეჯანმა. „აბა როდის, შენი ჭირიმე!“ – უპასუხა ლუარსაბმა. „აი, აგურებზე რომ იწექი.“

- სიზმარი ვნახე და იმას ვიხსენებდი.

- მაშ, აგურებზე რატომ იყავი გაშოტილი/გაწოლილი?

- ცუდი სიზმარი ვნახე: თითქოს მმარხავდნენ და საფლავიდან ამოხტომა მინდოდა, მაგრამ ძირს დავეცი.

- მართლა, შენ გენაცვალე! – წამოიძახა დარეჯანმა, – უი, შერცხვენილო თავო! მე კი მთელი ქვეყანა შევყარე, მეგონა, ქმარი გამიჟდა-მეთქი.

დარეჯანი ამოვიდა ლუარსაბთან და მაშინვე გაუღიმა. ლუარსაბმაც კბილები დაუკრიჭა.

- მართლა გიჟი გეგონე, ჩემო ძვირფასო? – ჰკითხა ლუარსაბმა.

- მართლა მეგონე, ჩემი თავი შენ გენაცვალოს.

- აი, ღმერთმა დალახვროს, მე კიდევ შენ მეგონე გიჟი. მადლობა ღმერთს, ორივე კარგად ვართ. კიბეზე რომ ჩაგორდი?

- რა მიშავს? მე, რაკი შენ შენს გონებაზე გხედავ, ყველაფერი დამავიწყდა.

- მეც ისე ვარ.

- უი, შენი ჭირიმე, შენი! რომ მართლა გაგიჟებულიყავი, რა მომივიდოდა? – უთხრა ეს დარეჯანმა და სიხარულით ატაცებულმა, რომ ლუარსაბი თავის ჭკუაზეა, ლოყაზე უჩქმიტა.

ლუარსაბს ესიამოვნა და, რომ ალერსში უკან არ ჩამორჩეს, თვითონაც უჩქმიტა და ზედ ტკბილი ხმით და ღიმილით „ჰი!” დაამატა. ასე მოხდა ეს ამბავი.

თავი XI

XI

ლუარსაბმა ეს სიზმარი თავიდან ბოლომდე, როგორც იყო, ისე უამბო. დარეჯანმა ისე ახსნა ეს სიზმარი, რომ ზუსტად ცხრა თვის შემდეგ შვილი უნდა ეყოლოს.

- აბა, როგორ? – ჰკითხა ლუარსაბმა.

- ხომ ტიროდი სიზმარში? – ახლა დარეჯანმა ჰკითხა.

- ვტიროდი.

- მეც ხომ ვტიროდი?

- შენც ტიროდი.

- ტირილი კიდევ სიხარულის ნიშანია. მე და შენ სიხარული სხვა რა გვექნება, თუ არა შვილის ყოლა? მაშ, შვილი გვეყოლება და ჩვენი სიხარულიც ასე აგვიხდება.

- მართლა, ტირილი ხომ სიხარულის ნიშანია. უთუოდ ეგრე აგვიხდება. აი, ვენაცვალე სულში იმ სიზმარს! თვალი არ დაუდგება დავითს! აბა, ფერხულს მაშინ ჩამოუვლის, აი! ღმერთო, შენ იცი ახლა.

ამ დროს ლამაზისეულმა კარი შემოაღო და გახარებული შემოვარდა ოთახში.

- ქალბატონო, ქალბატონო! – წამოიძახა გოგომ, – ჩამჩიაშვილს რომ ძაღლმა შვილი დაუცოფა, იმისთვის ერთი მკურნალი დედაკაცი მოუყვანიათ, იმ დედაკაცმა თურმე მკითხაობაც იცისო. ხომ არ გნებავთ, აკითხვინოთ? რაც კაცს გულში აქვს და შუბლზე აწერია, ყველაფერს თურმე მაშინვე შეიტყობს.

- შენს პირს შაქარი, ჩემო ლამაზისეულო, შენს პირს შაქარი, – წამოიძახა გახარებულმა დარეჯანმა, – წადი და ახლავე აქ მომიყვანე, ფულს გაჩუქებენ-თქო.

გოგო შემობრუნდა და გაიქცა.

- დარეჯან, შენი ჭირიმე, დარეჯან! სიზმარი ცხადდება! – შეჰყვირა ღიმილით გახარებულმა ლუარსაბმა, – ვა! მეტი რაღა გინდა! ღმერთმა თავისთავად მკითხავი კართან მოგაყენა. ეს რის ნიშანია?

- მაშ, ქალო, რომ გეუბნებოდი და არ მიჯერებდი, მაშ რის იმედით გეუბნებოდი, რომ შვილი მეყოლება-მეთქი? მე რატომღაც დიდი ხანია გული მითქვამს.

- მეც დიდი ხანია გული მითქვამს, თურმე ეს ამბავი იყო. აბა, ახლა დაუდგება თვალი დავითს, აი!

* * *

- რა ნაღველი აქვთ ისეთი, რომ ავადმყოფს თავი დამანებებინეს და ასე საჩქაროდ მიბარებენ? – ეკითხებოდა ლამაზისეულს გზადაგზა ერთი ტანში მოხრილი, პატარა, მოკუნტული, დანაოჭებული ბებერი ქალი.

- რა ვიცი? ხომ იცი, რომ უშვილონი არიან…

- ეგ ხომ მე უშენოდაც ვიცი, რომ შვილი არა ჰყავთ, – გააწყვეტინა სიტყვა ოსტატურად მოხერხებულმა და ცბიერმა მკითხავმა.

სულელ ლამაზისეულს გაუკვირდა: საიდან იცისო!

- მაშ, ქალაქში რომ მკითხავს აკითხვინეს და უთხრა, თელეთი ილოცეთო, ისიც გეცოდინება? – უთხრა გოგომ და დააცქერდა გაოცებული, ვნახოთ, რას იტყვისო.

- მაშ, ჩემო კარგო, ჩვენი ხელობა რა არის? პურს მაგითი ვჭამ და ეგ როგორ არ მეცოდინება? – მიუგო ოსტატმა დედაბერმა ისე მშვიდად, ისე გგონია – მართლა იცოდაო.

- თელეთში რომ ვიყავით, ისიც იცი?

- გეუბნები, შვილო, ჩვენი ხელობა ეგ არის-მეთქი. მაგითი ვცხოვრობთ, მაშ არ გვეცოდინება?

ძალიან უხაროდა გულში მკითხავს, რომ ასეთი სულელი გოგო შეხვდა, რომ ზოგიერთი საჭირო ამბავი გზადაგზა გამოათქმევინა. გოგოს კი საშინლად უკვირდა ამ დედაკაცის ასეთი გულთამხილაობა, სულელს ფიქრადაც არ მოსვლია, რომ თვითონ გააგებინა ყველაფერი, – უმაგისოდ არაფერი ეცოდინებოდა.

გოგომ თავლაზე აატარა მკითხავი. მკითხავმა თავლას გარშემო თვალი გადაავლო და ერთი ამოღრანტული რაღაც შენიშნა. „ეს კარგია”, თქვა გულში.

ცოლ-ქმარი მოუთმენლად ელოდნენ მკითხავს, ბოლოს მკითხავიც მოვიდა. რა წამსაც ფეხი ოთახში შემოდგა და თავი დაუკრა, მაშინვე ოსტატურად მოფიქრებული სიტყვები მიაყარა:

- ძერას ჰკითხეს: შვილები გირჩევნია, თუ ორი თვის წყლის უსმელობაო? – წყლის უსმელობაო. ჯორს ჰკითხეს: – შენ რაღაო? – უშვილობაო. თქვენთვის არავის უკითხავს და რატომ შვილი არა გყავთ? ვინ დაგწყევლათ ასე?

ცოლ-ქმარმა გაოცებით ერთმანეთს შეხედეს: საიდან გაიგო ასე მალეო! ლუარსაბმა პირი დააღო ჯერ, სანამ სიტყვების აზრს მიხვდებოდა; როცა მიხვდა – თითქოს შეშინდაო, პირჯვარი გადაიწერა და თქვა იმ სახით, როგორც ჭექა-ქუხილის დროს ვიცით ხოლმე:

- კურთხეულ არს სახელი უფლისა. ეს რა მესმის, თქვენი ჭირიმეთ!.. დედაკაცო! ჩვენს გულში იჯექი?

მკითხავმა ხმა არ გასცა, თითქოს ასეთ ქებას ყურსაც არ ათხოვებსო. მიუბრუნდა რაღაც მზრუნველობით გოგოს და უთხრა:

- ჯამით წმინდა წყალი მომიტანე, ერთი შავტარიანი დანა, ნახშირი და ახალი ხორბალი.

სანამ გოგო ამას მოუტანდა, ლუარსაბი და დარეჯანი ენაჩავარდნილებსავით იყვნენ. ეგონათ, რომ თუ არა ეშმაკის მანქანებით, ასეთი გულთმისნობა არ იქნება. მოდი და ეშმაკის ხსენებაზე შიშისგან ენა ნუ ჩაუვარდებოდათ!

გოგომ მოიტანა ყველაფერი. ბებერი ძირს ჩაჯდა. ჩააგდო ჯერ ერთი ხორბლის მარცვალი, აიღო ხელში დანა და ნახშირი და დაიწყო ტუჩების ცმაცუნი, თითქოს ულოცავს. მერე გაუშტერა თვალი წყალს. ჩვენი ცოლ-ქმარი შიშით და მოკრძალებით ელოდებოდნენ, ჩვენი ბედისწერა რას იტყვისო.

- ქალაქში მკითხავთან გიკითხავებიათ, – დაიწყო კუდიანმა, – მკითხავიც კარგი შეგხვედრიათ. სწორედ უთქვამს, რომ თელეთი ილოცეთო.

ახლა კი მართლა შეშინდნენ ცოლიც და ქმარიც. ერთმანეთს ყურება დაუწყეს. ასეთი გულთამხილაობა რომ არ გაეგონათ თავის დღეში!

დედაბერი ვითომ არაფერს არ ამჩნევს, რაც ძალი და ღონე აქვს, აცმაცურებს ტუჩებს და თითო ხორბლის მარცვალს ყრის წყალში.

- კარგი გიქნიათ, – დაიწყო ისევ მკითხავმა, – კარგი გიქნიათ, რომ მკითხავისთვის დაგიჯერებიათ და თელეთის სალოცავად წასულხართ. შეგეწიოთ თელეთის მადლი; მაგრამ…

აქ სიტყვა გაწყვიტა ბებერმა: თითქოს წყალში უნდა ამოიკითხოსო, თვალი უფრო დააკვირვა.

- მაგრამ ისა, რომ იმ მკითხავს გულთმისნობა სრულად არ ჰქონია, – ცოტა აკლდა, თორემ თელეთი როგორ არ გიშველიდათ, რომ გამოეცნო.

- აკი შენი ბრალიაო, დარეჯან! ადრე რომ მითხარი. გამოდის, ჩემი ბრალი არ ყოფილა, – უთხრა ლუარსაბმა თავის ცოლს, მაგრამ ისე კი, რომ გაშტერებული თვალი მკითხავისთვის არ მოუშორებია.

- დამაცადე, რა დროს ეგ არის. მე აქ შიშისგან სული მძვრება. რა ყოფილა, შენ გენაცვალე, ეს დედაკაცი!.. – ამბობდა მართლა შეშინებული დარეჯანი.

- დიახ, მკითხავის ბრალია, – მოჰყვა ისევ კუდიანი, – იმის ბრალია. იმას რომ მიგნება ჰქონოდა, ახლა შვილი კალთაში გეჯდებოდათ. დიახ, გეჯდებოდათ, რომ…

აქ ისევ სიტყვა გაწყვიტა ხერხიანმა დედაკაცმა და უფრო გაუშტერა თვალი წყალს. ლუარსაბი და დარეჯანი სმენად გადაიქცნენ.

- დიახ, თელეთი გიშველიდათ – კიდევ შეგეწიოთ იმისი მადლი – თელეთი გიშველიდათ, – გააგრძელა სიტყვა მკითხავმა ისევ თვალაუღებლად, – რომ თქვენს სახლში ჯადო არ ყოფილიყო.

ლუარსაბმა და დარეჯანმა, შიშისგან სულწასულებმა, ერთდროულად და ერთხმად კანკალით წამოიძახეს:

- ვაი, ადრე და მალე დაღუპულო ოჯახო!..

- ნუ გეშინიათ: ახლა ის ჯადო საშიში აღარ არის, მე ხელში მიჭირავს.

- აბა, მაჩვენე, თუ ხელში გიჭირავს, – უთხრა ლუარსაბმა, მაგრამ, რადგანაც თვითონ ეშინოდა იმის ნახვა, დარეჯანს უთხრა: – მე კი ვერ შევხედავ, მე თვალებს დავხუჭავ და შენ გასინჯე.

- უი, არა გეთაყვანე, შენ თვითონ ნახე, მე დავხუჭავ თვალებს, – მიუგო შიშისგან ფერმკრთალმა ცოლმა.

- ნუ გეშინიათ, – დაამშვიდა მკითხავმა, – განა მართლა ხელში მიჭირავს, ჯადო თქვენს ეზოშია.

- სად, გეთაყვანე, სად? არიქა, ბიჭებო, მიშველეთ! – დაიყვირა ბატონმა.

- თავლას უკან რომ ორმოა, ჯადო იქ დევს… – მშვიდად დაამატა მკითხავმა.

- ბიჭებო, არიქა, ბიჭებო! აბა, თქვენი ჭირიმე, ბიჭებო! თუ ბატონის წყალობა გინდათ, ბიჭებო! თუ ჩოხები გინდათ, თავლას უკან ორმოაო! არიქა, ბიჭებო! თქვენი ჭირიმე, ბიჭებო!

ყვიროდა ოთახში შეშინებული ლუარსაბი. აქეთ კიდევ დარეჯანი კანკალმა აიტანა და ტუჩები გაულურჯდა, მაგრამ მაინც კიდევ ქმარს უთხრა:

- აქ რომ ყვირი, ვინ რას გაიგებს? გარეთ გადი და გაგზავნე ბიჭები.

- არა, გეთაყვანე, ახლა კი შენ გადი და მერე თუნდაც ორმოცჯერ მე გავალ.

- გადი, რისი გეშინია, ჯადო ხომ არ დაგახრჩობს, – ეუბნებოდა ქალბატონი და თვითონაც კი ეშინოდა.

- არა, გეთაყვა, შენ გადი. რა არის? ახლა, თუ ღმერთი გწამს, შენ გადი, თუ გიყვარვარ, შენ გადი.

- არ გრცხვენია, მე დედაკაცს მგზავნი და შენ კი ქუდი გეხუროს და კაცი გერქვას?

- რა დროს კაცობაა, რას ამბობ? სახლში ჯადო არისო.

- მე დავუძახებ ბიჭებს, – უთხრა მკითხავმა, – მაგაზე როგორ დაღონდით!

- ო, გეთაყვა, შენ დაუძახე, ჩვენ – ხომ ხედავ – დავღონდით, – შეეხვეწა ლუარსაბი, – ახლა, ოთახში რომ ჩვენ მარტონი დავრჩებით, ხომ არაფერი?

- არაფერი.

მკითხავი გავიდა, ბიჭები გაისტუმრა ჯადოს ამოსაღებად. ბიჭებმა ბევრი უტრიალეს თავლას და ორმო ვერ ნახეს. მოვიდნენ და ბატონს უთხრეს: იქ ორმოს რა უნდაო.

- ვაი, შენ ჩემო თავო! – დაიძახა ლუარსაბმა, – ნახე, ჯადოს ამათთვისაც თვალი აუბამს, რა გვეშველება?

მკითხავმა ჩაიცინა.

- მე წავალ თვითონ. მე ჯადო თვალებს ვერ ამიბამს, – თქვა მკითხავმა, – თქვენც წამოდით, რომ თქვენი თვალით ნახოთ.

- არა, გეთაყვანე, ჩვენ ისეც დაგიჯერებთ, – უთხრა ლუარსაბმა, რადგან ეშინოდა იქ წასვლა. – უჩვენოდ წადი, შენ ნახე, თითქოს ჩვენ გვინახავს.

დედაბერი წავიდა, თან ბიჭები წაიყვანა და პატარა ხნის შემდეგ რაღაც ძონძები ამოიტანა.

- აქ ნუ შემოიტან, – ყვიროდა ლუარსაბი და თან კუთხეში იმალებოდა, – აქ ნუ შემოიტან, მანდვე დააწვევინე, მანდვე!

თავი XII

ჯადო დაწვეს.

XII

მეორე დღეს გუშინდელი ბიჭები დაიბარა ლუარსაბმა და ასეთი საუბარი დაუწყო:

- მართლა ორმო იყო?

- თქვენი რისხვა არ გვქონდეს, მართლა ვნახეთ, – მიუგეს ბიჭებმა. იმათ ხომ მალე იციან ასეთების გატანა.

- არა, თქვენ ის ორი თვალით ნახეთ?

- ორი თვალით, აი ისე, როგორც შენ გხედავთ, ბატონო!

- დიდება შენდა, ღმერთო! ამხელა კაცი აქ დავბერდი და მე იქ ორმო არსად არ მინახავს!.. გაგონილა? როგორ შეიტყო? დიდი მისნობა არ უნდა ჰქონდეს?

- მაგის ხელობა ეგ არის, შენი ჭირიმე, და იქიდან შეიტყო, – მიუგეს ბიჭებმა.

- ალბათ ეგრეა, თორემ… აი, ღმერთმა დალახვროს! აბა, თქვენ გინახავთ ვინმეს იქ ორმო, ან გაგიგონიათ?

- რაც არ არის, რას ნახავდნენ, – წაიბუტბუტა ერთმა თავმოწონებულმა ახალგაზრდა ბიჭმა, რომელიც შორიახლოს იდგა და მკლავი ხანჯალზე ებჯინა, – ერთი რაღაც გოგო-ბიჭების ნაჩიჩქნია და იმ კუდიანმა ორმოდ გახადა. რა უკვირთ?

ეს ისე თქვა, რა თქმა უნდა, რომ ლუარსაბს არ გააგებინა.

- შენ რა გენაღვლება, ძმაო, – წასჩურჩულა ერთმა ხნიერმა გამოცდილმა გლეხკაცმა, – ხომ ხედავ – ბატონს უხარია, რომ იქ ორმოა. დაე ეგონოს, რომ ორმოა, შენ რა?

- შენი რისხვა არ მქონდეს, – მიუბრუნდა მერე ბატონს ცბიერი მონა, – მე იქ ორმო არც მენახოს და არც გამეგონოს დღევანდლამდე. აი, ჭიპი აქ მომიჭრია და ამხელა კაცს ლამის სულიც აქ დამელიოს, მაგრამ ხომ მოგეხსენებათ, შენი ჭირიმე, კუდიანის საქმე ეგ არის.

- განა ის კუდიანი იყო?

- მაშ? კუდიანობის ღამეს, ჭიაკოკონობას, შენი ჭირიმე, გადააჯდებიან ხოლმე – აი, დასწყევლოს ღმერთმა – ცოცხზე და თავის ბატონთან გაფრინდებიან ხოლმე. მოგახსენებენ, ჩიტურაშვილის დედა თურმე ბუხარში აძვრება ხოლმე, ცოცხზე – როგორც ცხენზე – შეჯდება და, ჰერი ბიჭო, გაუტევს ხოლმე.

- ეგ მეც გამიგია. რამდენი სასწაულია ქვეყანაზე! დიდება შენდა ღმერთო!.. – გადაიწერა პირჯვარი ლუარსაბმა, – მაშ, ჩიტურაშვილის დედასაც ეცოდინება მკითხაობა?

- განა ყველამ იცის, შენი ჭირიმე! ის უფროსი რომ ჰყავთ და კუდიანობის ღამეს ძღვენით რომ მიდიან ხოლმე, ის უფროსი თურმე ეტყვის: შენ, მავანო, მკითხაობა მიჩუქებია შენთვის, მეორეს კიდევ ეტყვის: შენთვის – მკურნალობაო, ასე გახლავთ.

- ეგრე იქნება, თორემ აბა საიდან გამოიცნობდა, რომ იქ ორმო არის? ჭკვიანი არ უნდა იყოს ის უფროსი?

- მოგახსენებენ, სოლომონ ბრძენზე უფრო ჭკვიანიაო.

არ ეტყობა, თუ! დიდება შენდა, ღმერთო ჩემო! – გადაიწერა ისევ პირჯვარი და შევიდა ოთახში დარეჯანთან.

- გაიგე, დედაკაცო, რა ამბები მოახდინა იმ უხეირო, უკბილო ბებერმა? – უთხრა ცოლს, – ის უფროსი რომ ჰყავთ, იმისი პირველი კარისკაცი ეგ უნდა იყოს. აი, ღმერთმა დალახვროს! ეს რა ვნახე, თქვენი ჭირიმეთ!

- კარგი, ნუღარ მომაგონებ, თუ ღმერთი გწამს! აქამდე ტანში შიშისგან ჟრუანტელი მივლის.

- აი, გულთმისნობა რა არის! ამდენს ხალხს ჩემს სახლში ჭიპი მოუჭრიათ და ერთმა არ იცოდა დღევანდლამდე, რომ იქ ორმოა. რა ქნა, თქვენი ჭირიმეთ!

- ღმერთო, შეგცოდე და, იმას თუ ეშმაკი არ ეჯდა ტანში, რა ვიცი?

ცოლ-ქმარმა ეშმაკის ხსენებაზე პირჯვარი გადაიწერეს და სამჯერ შეაფურთხეს ეშმაკს.

- ახლა კი… რა ვიცი? ახლაც რომ შვილი არ გვეყოლოს, ერთი მეტისმეტი ღვთის წყრომა იქნება, – თქვა ლუარსაბმა.

- ეჰ, შენც ერთი!.. მაგას რაღა თქმა უნდა. ისე დაჯერებული ვარ, რომ თითქოს შვილი კალთაში მიზის. რაები არ გამოიცნო!.. მოდი და ნუ დაიჯერებ.

- მაშ! მეც იმიტომ ვამბობ და!.. მკითხაობა რომ არ გაეჩინა ღმერთს – ვენაცვალე იმის სიბრძნეს – რა გვეშველებოდა? ჯადოს ვიღა იპოვიდა?

ორივე გაჩუმდა და ორივე გაოცებული იმეორებდა გონებაში გუშინდელ საოცარ ამბავს. ბოლოს ლუარსაბმა ისევ დაიწყო ლაპარაკი:

- დარეჯან! წყალში ხომ არ ხედავდა? ჰა? შენ რას იტყვი?

- შეიძლება მართლა! შენ ნუ მოუკვდები ჩემს თავს, ზუსტად წყალში ხედავდა.

- რა ვქნა, მე კი ასე მგონია!

- ღმერთმა იცის, შეიძლება ზუსტად ასე იყოს.

- რა ვიცი! მე კი რაღაც ეჭვი მაქვს!

- ჩემი მზემ, ასე უნდა იყოს.

- რა ვიცი, ჩემმა გონებამ კი ასე გადაწყვიტა!

- ჩემი გულიც ასე მეუბნება, ლუარსაბის სიცოცხლემ!

- იმ ხორბლის მარცვალს რომ ჩააგდებდა ხოლმე წყალში და რაღაც რგოლები კეთდებოდა, ის ხომ არ იყო?

- შეიძლება მართლა! ზუსტად ის იქნებოდა.

- რა „ის“?

- რომ თქვი „ისა“.

- აკი გითხარი! - მიუგო ლუარსაბმა თავმოწონებით, რომ მე გამოვიცანიო, - ზუსტად ასე უნდა იყოს, თორემ ის ქალი ეშმაკი ხომ არ იყო, რომ ასეთი სასწაული მოეხდინა.

- ასე უნდა იყოს, მე კი - ღმერთო, შეგცოდე, - ეშმაკობა შევწამე.

- შენგან არ მიკვირს! ეშმაკი როგორ იქნებოდა, რქები არ ჰქონდა. ეშმაკს რქები უნდა ჰქონდეს.

- ეჰ, განა ეგ მე არ ვიცი, ისე გავიფიქრე.

- ჰო, ეგ სხვა არის.

ორივე გაჩუმდა, ორივე დარწმუნდა, რომ რაც გუშინ არ ესმოდათ, მკითხავს რომ უყურებდნენ, ის დღეს გამოიცნეს და გაიგეს.

- მე კი გამოვიცანი, აი, - დაიტრაბახა ლუარსაბმა. დარეჯანს, თუმცა ლუარსაბი უყვარდა, მაგრამ მაინც თვითონ უნდოდა, რომ გამოცნობის სახელი მისი ყოფილიყო და არა ლუარსაბის: კაცი სულელი იქნება თუ ბრძენი, ყოველთვის თავმოყვარეა.

- განა, რომ მდომებოდა, მე ვერ გამოვიცნობდი, - მიუგო დარეჯანმა, - არ მინდოდა, თორემ გუშინვე გამოცნობილი მქონდა.

- ახლა მაგას დაიჟინებ.

- ღმერთმანი, რომ ასეა.

- ეჰ, შენ ხომ კაცი ვერაფერს დაგანახვებს და თუნდაც სოლომონ ბრძენი მოვიდეს, მაშინვე ეტყვი: მე შენზე ჭკვიანი ვარო. ახლა რა არის, ერთხელ მე დამითმე. უცხო ხომ არ ვარ, შენი ქმარი ვარ.

არ ვიცი, დარეჯანმა დაუთმო თუ არა, ეს კი ვიცი, რომ ლუარსაბს ძალიან ეწყინა, დარეჯანი რომ შეეცილა.

თავი XIII

XIII

მკითხავმა ცოლ-ქმარი ძალიან დაარწმუნა, რომ შვილი ეყოლებოდათ. ამ იმედში ოდნავი ეჭვიც კი არ შეჰპარვიათ. მათი რწმენა იმდენად ძლიერი იყო, რომ ერთ მშვენიერ დღეს დარეჯანს მოეჩვენა, თითქოს მუცელში ბავშვმა გაინძრა.

რა თქმა უნდა, გახარებულმა ქალბატონმა მაშინვე ახარა ლუარსაბს.

„მართლა გაინძრა?“ – წამოიძახა სიხარულისგან გონებადაკარგულმა ლუარსაბმა.

„რას ამბობ, შენ გენაცვალოს ჩემი თავი! სერიოზული ქალი სიხარულისგან კინაღამ შევხტი, მაგრამ გამახსენდა, რომ მუცელი გამიფუჭდებოდა-მეთქი, და შენ მაინც კიდევ არ გჯერა.“

„უი, შენ კი ჩაგეკონე მაგ გემრიელ სულში! ყოჩაღ, რომ არ შეხტი, თორემ მუცელი გაგიფუჭდებოდა. იმ სიხარულში ეგ როგორღა გაგახსენდა! მე კი – მე და ჩემმა ღმერთმა – შევხტებოდი, მერე ისე შევხტებოდი, რომ დავცემულიყავი, კიტრსავით გავსკდებოდი.

დავითს თვალი დაუდგეს! ფერხული, აბა, ახლა იცეკვოს, აი! მაშ დღეს მე და შენ ერთი კარგი ქეიფი მოვაწყოთ, ერთი კარგი წითელი ღვინო გავახსნევინოთ, რომ შვილის სადღეგრძელო დავლიოთ.“

„ურაა!“ – დაიყვირა ლუარსაბმა და, რადგანაც მუცელზე იწვა ტახტზე, თავისებურად, ერთი ფეხიც აიშვირა მაღლა და სანამ „ურა“-ს არ დაამთავრებდა, ფეხი არ ჩამოუღია.

ეს ამბავი სადილობის დროს მოხდა. გაახსნევინეს წითელი ღვინო. ცოლ-ქმარი, დარწმუნებულნი, რომ მემკვიდრე ეყოლებათ და დავითიანებს თვალები დაუდგებათ, სადილზე გამხიარულდნენ.

განსაკუთრებით ლუარსაბი შექეიფიანდა და კარგად დათვრა. ელისაბედი ამბობდა, რომ თითქოს დარეჯანსაც უყვარსო ღვინის სმა. ეს კი ვიცი, რომ იმ სადილზე ამანაც დალია ორიოდე ჭიქა.

ლუარსაბმა სამი ჭიქა ერთად ჯერ არდაბადებული შვილის სადღეგრძელო გადაჰყლაპა და ალავერდი დარეჯანთანაც მივიდა.

დარეჯანი, თუმცა ესეც ნასვამი იყო, მაგრამ ქალის ღირსება შეინარჩუნა და ჭიქა თუმცა ჩამოართვა, სულ არ დალია.

„დალიე, შენ გეთაყვანე!“ – ეუბნებოდა მთვრალი ლუარსაბი, – „ახლა ქეიფს ნუ მიფუჭებ. ჩვენი შვილის სადღეგრძელოს როგორ არ სვამ? თუ მე და შენ არ დავლევთ, მაშ ვინ უნდა დალიოს?

ღმერთი გვიწყენს, იტყვის: მე შვილი მივეცი და ისინი სადღეგრძელოსაც არ სვამენო. ნუ აწყენინებ მოწყალე ღმერთს, ძლივს კეთილი თვალით გვიყურებს. მეც ქეიფს ნუ მიფუჭებ. დალიე, გეთაყვანე!“

უთხრა და ისევ მიაწოდა ჭიქა.

დარეჯანმა ჩამოართვა ჭიქა, მაგრამ ისეთი მორცხვობით, ისეთი თვალების ხამხამით და გემრიელი ღიმილით, რომ მე მაშინვე მივხვდი, რომ ქალბატონი უამისოდაც ნასვამი იყო.

ჩამოართვა და გადაჰკრა. სასაცილო რამ იყო ქალბატონი: ღვინო თანდათან ეკიდებოდა, ლოყები აუწითლდა კიდეც, ტუჩებს ღიმილი მიეკრა და აღარ შორდებოდა.

ქვედა ტუჩი ძირს ჩამოეშვა და ნერწყვმა დენა დაუწყო, თვალები აემღვრა და თავისთავად ეხუჭებოდა, – ერთი სიტყვით – დარეჯანი ქეიფზე იყო.

ლუარსაბიც დაითვრა. ღვინისგან მოდუნებულ ენას აღვირი მიუშვა და უგზო-უკვლოდ დაიწყო ლაპარაკი, დარეჯანი სულ თავს აცანცარებდა და შესცინოდა.

„ვენაცვალე კახეთს!“ – ამბობდა მთვრალი ლუარსაბი ენადაბმით, – „ვენაცვალე! ეგ რომ არა ყოფილიყო, არც კახური იქნებოდა. მაშინ მე რაღა კაცი ვიქნებოდი? ჩემს გათქმულ სახელს მაშინ ვინღა გაიხსენებდა?

დღეს თუ ლუარსაბის სახელი იხსენება სადმე, ღვინის მადლობელი უნდა ვიყო. თუ კაცი ვარ მე დღეს, აი, ამ შავი ყურძნის წვენითა ვარ კაცი! ჩემოდენას საქართველოში ორიც არ დალევს, დიდი მსმელი ვარ.

მე რომ სიმღერა ვიცოდე, მთელი კახეთის ღვინო არ მომერევა. ეს არის, რომ არ ვიცი და! სიმღერა ღვინოს ანელებინებს და! თორემ სხვა მხრივ რა მიჭირს: კარგად მსმელის კუჭი მაქვს, აქ თუნდაც ოთხი ჩაფი ღვინო ჩაეტევა.

ხომ გახსოვს ის იმერელი? აი, რომ მოვიდა, დადიანის „პოვერნია“ ვარო? „პოვერნია“ კი არა, – შენც არ მომიკვდე – ის ძალით გამოგზავნეს იმერლებმა: აბა წადიო, კახეთში ერთი ძლიერი კაცი არისო, ლუარსაბ თათქარიძე, ოღონდ ის კი დაგვითვრეო და ნახევარ იმერეთს შენ მოგცემთო.

ახლა იმან მე რომ დამინახა, მაშინვე მიხვდა, რა კაციცა ვარ, იმიტომ „პოვერნობა“ დაირქვა, სახელი არ გამიფუჭდესო.

ქება-დიდებაში კი ნუ ჩამომართმევ და ჩემი სახელი თათრებამდე არის გავარდნილი, იმერეთშიაც მისულა ჩემი ქება, მაგრამ აი, ამ შენმა უხეირო ლუარსაბმა ასე გაგიხადა ის ფხიკიანი იმერელი, რომ, რომ… სულ ჩემი მზე ვაფიცებინე.

თვითონვე თავისი პირით მითხრა: ბაყბაყ-დევი ხარო. თითიც მომიკაკვა და ყურში ჩუმად ჩამჩურჩულა: სანაძლეო მოიგეო, ნახევარი იმერეთი შენი უნდა იყოსო.

რომ მეჩივლა, რა თქმა უნდა, იმ ნახევარს გამოვიტანდი, მაგრამ ჩვენი მამა-პაპის მამულებიც მაშინ ისე უკაცრიელად გვრჩებოდა და იმერეთი რაღად მინდოდა?

ახლა უკაცრიელად აღარ დაგვრჩება: ვენაცვალე შენს მუცელს! ახლა შიგ პატარა თათქარიძე ზის და, მგონია, წითელ ღვინოში ჭყუპალაობს.

უჰ, შენი კი ჭირიმე! მოდი ერთი ეგ ნაზი ტუჩები ამოგწუწნო! ახლა ეგეც ხომ შვილი გვეყოლა, აბა ახლა მაგის ქორწილზე ვიფიქროთ.

იცი, რა, დარეჯან? შენ ხომ ბრძენი ქალი ხარ და არც მე ვარ – ღვთის მადლით – სულელი, თოთხმეტი წლისა შესრულდება თუ არა – აბა, იანგარიშე, როდის შესრულდება, მგონი ბევრი ხანი არ გავა, მალე შესრულდება, – შესრულდება თუ არა, ჯვარიც დავწეროთ, რაღას უნდა მოვუცადოთ?

ახლა მაგის ქორწილში ლეკურს არ იცეკვებ? მე კი – ღვთის წყალობა შენა გაქვს – ასეთ ბუქნას დავუვლი, რომ იქაურობას სულ მტვერი ავადინო…

ახლა იმ იმერელს რომ ვაჯობე, იცი, რა ვუთხარი? წადი-მეთქი, სადაც შენი თქვა, იქ ჩვენიც თქვი-მეთქი, და იმერლებსაც უთხარი, რომ, რაც თქვენ კრიკინას წვენი გამოუვა, ერთ „ყლაპად“ არ მეყოფა-თქო, და „ყლუპი“ კი კიდევ თქვენზე დარჩება-თქო.

აი, ასეთი კაცები ვართ კახეთში-მეთქი. მაშ! თუ ღმერთი გწამს – კარგად არ მითქვამს?

„კარგად და პატიოსნად.“

„მაშ, მოდი ერთი კიდევ ამოვწუწნო ეგ შენი მარწყვის ლოყები. ახლა, დარეჯან, შვილის ქორწილში ლეკურს არ ითამაშებ?“

„რატომ.“

„ჰო, გეთაყვანე! მოდი, იცი, რა ვქნათ? ვითომ ახლა ქორწილია: აბა ერთი… ერთი შენებური დიდოური… მე „განდიდურს“ დაგძახებ.

თუ გიყვარდე, აი! ვითომ ქორწილია. თუნდაც ლეკური იყოს, ჰა! მე „პაწპაწინა ნიგვზის ტოტს“ დაგძახებ.

ჰა და პაწპაწინა ნიგვზის ტოტი! პაწპაწინა ნიგვზის ტოტი! ჩუპრი-ჩუპარ, ჩუპრი-ჩუპარ, ჩუპრი დარეჯანასა!.. ურაა!.. აი, გიდი!.. ქუდი ჭერში!.. კახური კა… ცის… ჭი… რი… იი… მეე… ჩა… აა… რაკ… რაა… კებს… კუ… უუ… ლა… სა… იმ იმერელსაც… კაი… საქმე… დავმარ… დავითსაც… თვალიმც… გამოს… ძრო… მია… ურაა!..“

ყროყინებდა სიმღერის ხმაზე დათვრალი ლუარსაბი, რაღაცეებს ბოდავდა და ამ ბოდვაში ჩაეძინა კიდეც.

თავი XIV

XIV

„აღარ დაამთავრებ?“ – მკითხავს მოწყენილი, და შესაძლოა გაბრაზებულიც, მკითხველი. – „როგორ არა? დავამთავრებ, მაგრამ იცით რითი? იმითი, რომ ლუარსაბის ბედნიერება დაირღვევა. თუ ასეთი მტკიცე ბედნიერებაც დაირღვევა, მაშ რა ყოფილა დაურღვეველი ქვეყანაზე?“ – დაიძახებს ჩემთან ერთად დაღონებული მკითხველი.

მხოლოდ ქვეყანაა, მკითხველო, დაურღვეველი, და ერთი ლამაზი, გონიერი ქართული ანდაზა: „ის ურჩევნია მამულს, რომ შვილი სჯობდეს მამას“, თორემ „ნუ დააგდებ ძველ გზასო“ – ეს ჩინეთიდან შემოგვეპარა და რასაც ჩინეთის ფერი ადევს, ის, რა თქმა უნდა, დაირღვევა ღვთისა და თქვენი წყალობით, ჩემო ძველი გზის მოყვარევ, მაგრამ მაინც კიდევ საყვარელო ქართველო!..

გავიდა გარკვეული დრო და ამქვეყნიური ცხოვრების დაუცხრომელმა ცვლამ ბევრი რამ შეცვალა დედამიწის ზურგზე. ამათ შვილი არ მიეცათ.

დარეჯანმა ერთი მკურნალი ქალი იშოვა და მკურნალობა დაიწყო, მკურნალმა ქალმა ერთი რაღაც წამალი მისცა, მთელი ორი კვირა ასმევდა და მესამე კვირას კი დარეჯანს ფეხები გააჭიმინა.

დარჩა ქვრივად საწყალი ლუარსაბი. წვერი მოუშვა, შავები ჩაიცვა. თავისი ბედნიერება სულ დარეჯანთან ერთად დამარხა. ორი სიამოვნებაღა დარჩა ამ უკაცრიელ ქვეყანაზე: ერთი – მადა; მეორე ის, რომ ლამაზისეული ფეხებთან უჯდა ხოლმე, როცა ბატონი ძილს დააპირებდა, ფეხისგულებზე და კანჭებზე ხელს უსვამდა და ისე აძინებდა.

ესღა იყო მისთვის ნუგეშად, თორემ ის პატიოსანი კუჭი ჩამოებერა, ის გაწითლებული ლოყები გაუყვითლდა, ის დიდრონი ძროხის ოდენა თვალები უგემურად უელავდა, ის სამკეცი ფაფუკი ღაბაბი ლეღვის გუდასავით გაუხდა, ამასთანავე ის თავისებური, გამორჩეული, მუდმივი ღიმილი სახიდან დაეკარგა, – ერთი სიტყვით, გაფუჭდა კარგი კაცი.

მწუხარებამ ეს იცის. ბოლოს, ფერისცვალობის დღეს, რაღაც ეშმაკობით, ნათლიმამამ ნახევარი ლიტრა კალმახი მოართვა. ჯავრისგან იმ კალმახს გემრიელად მიაძღა, მოუვიდა კუჭის ანთება და გარდაიცვალა.

მოკვდა ლუარსაბიც ისე, როგორც იხოცებიან ბევრი ჩვენგანი, რომლებიც არც თავისი სიცოცხლით მატებენ რამეს ქვეყანას და არც თავისი სიკვდილით აკლებენ.

წაიშალა ამ ორი გვამის ცხოვრების კვალი დედამიწის ზურგზე. რისთვის მოვიდნენ და რისთვის წავიდნენ? ნუთუ ნახევარი საუკუნე იმისთვის იცხოვრეს, რომ ოთხი ფიჭვის ფიცარი ეშოვნათ და სამ-სამი ადლი მიწა?

ან კიდევ ქვაზე დაიწეროს, რომ „ჩყ… წლამდე თავადი ლუარსაბი თათქარიძე და მისი ქალბატონი დარეჯანი ცოცხლები ყოფილან და მერე დახოცილან?“

სხვა ხომ არაფერი გვეტყვის, რომ ესენი ამ ქვეყანაში ყოფილან და უცხოვრიათ. „წამკითხველო, შენდობა გვიბრძანეთო“, ამბობს იმათი ქვის წარწერა.

ნახევარი საუკუნე ამისთვის იცხოვრეს ამ ქვეყანაზე, რომ ბოლოს მაინც კიდევ „შენდობა“ ითხოვონ და საბოდიშოდ გაიხადონ საქმე?

უფროსთაგანს ქართული საფლავის ქვაზე რომ აწერია „შენდობა გვიბრძანეთო“, ახლა მესმის, რისთვისაც აწერია. მაგ შესანდობარს და შესაბრალის ჩვეულებას თავისი აზრი და საფუძველი ჰქონია, მაგრამ არ გითარგმნი კი, მკითხველო!

თუ კარგი გული გაქვს და გამჭრიახი გონება, შენც თვითონ ჩემზე უკეთესად მიხვდები, თუ არა და, თქმა საჭირო არ არის. ტყუილად გულს გატკენ, გაგაბრაზებ და ის რისხვა ისე აგიბამს თვალს, რომ სხვას შენზე მეტადაც რომ გული სტკიოდეს, ამას ვეღარ დაინახავ და იმის გულის სატკენ სიტყვას ღალატში ჩამოართმევ.

***

მე დავამთავრე და შენ, რაც გინდა, ის ქენი, მკითხველო! გინდა იცინე, გინდა იტირე, როცა ამ ამბავს წაიკითხავ. ორივეს საბუთი ისევ ამავე მოთხრობაში გაქვს.

თუ ოდესმე თვალი აგიხელია და შენს გარშემო რაც გინახავს, იმაზე გონება გივარჯიშებია, – ნახავდი, რომ ხშირად ერთი და იგივე საგანი ზოგს აცინებს, ზოგს ატირებს.

მე მინახავს ერთი მოხუცი, ღარიბი, შიშველ-ტიტველი, ფეხებდახეთქილი ქალი. ვინ იცის, რა უბედურებისგან ჩავარდნილიყო ლოთობაში და ლოთობაში სამუდამოდ დაეკარგა თავისი ქალობა და ადამიანობა.

მე მინახავს ის საცოდავი ქალი, ქალაქის ბიჭებს დაეჭირათ და ხუთ გროშად მთელი საათი ახტუნებდნენ თოჯინასავით. მე მინახავს, რომ იმათში ბევრი იცინოდა და ზოგიერთს კი ამ საცოდავი ქალის ამ მდგომარეობაზე გული უტიროდა.

ვინ იყო ამათში მართალი? მოცინარენი, თუ მოტირალენი? ორივენი, იმიტომ, რომ ერთნი თვალით ხედავდნენ მარტო და თვალისთვის მართლა სასაცილო იყო, მეორენი კი თვალითაც და გონებითაც. გონებას კი – ძნელად თუ გაეცინება.

ჩანს, შეიძლება, რომ ერთი და იგივე ამბავი სატირალიც იყოს და სასაცილოც, – ეგ იმაზეა დამოკიდებული, როგორი აგებულებისა ხარ: თუ ისეთი გონების ძალა გაქვს, რომ, რაც უნდა მწუხარე ჭეშმარიტება იყოს, გულდასმით შეხვდები, და თუ ისეთი გულიც გაქვს, რომ უბედურს და გზააბნეულს შეიბრალებ, ასეთი სასაცილო ამბავი უფრო ხშირად უნდა გატირებდეს შენ, თუ არა და იცინე, რამდენიც გენებოს.

იცინე და თანაც გაბრაზდი ამ მოთხრობის დამწერზე და მომიგონე ჭორი – შენ ხომ ჭორების მოგონება გიყვარს – რომ მე თითქოს ქართველობას ვღალატობ, რადგანაც იმის სასაცილო ამბავს გიამბობ და არ ვმალავ ზოგიერთი გულმოკლე პატრიოტივით.

ვიცი, რომ, ჩვენდა საუბედუროდ, თქვენში, მკითხველო, ძნელად იპოვება ისეთი კაცი, რომ მართალ სიტყვას გონება გაუსწოროს.

ვიცი ეს და მაინც კიდევ პირში – როგორც მეგობარი – გეტყვი, რომ ლუარსაბი და დარეჯანი შენს კალთაში დაბადებულან და შენი ძუძუთი გაზრდილან.

გინდა მიწყინე, გინდა არა. თუ იმათ დასცინი, ვითომ შენს თავს დაგიცინია, თუ დასტირი – ეგ კარგი ნიშანია: ჩანს, წუხხარ, რომ ასეთები ვართ, ჩანს, შენი თავის გამოსწორების განზრახვამ ფრთა აიბა. ღმერთმა ქნას, რომ ეგ ასე იყოს.

მე თუ შენ მიყვარხარ, მკითხველო, იმისთვის მიყვარხარ, რომ იმედი მაქვს ეგ გამოსწორების განზრახვა, დღესა თუ ხვალე, შენში გაიღვიძებს.

ამ იმედს ნუ წაგვართმევ. ნუ იფიქრებ, რომ ამ მოთხრობას შენი გაბრაზება უნდა. ამას მარტო ის უნდა, რომ შენ დაგანახვოს – რამდენადაც შეუძლია – შენი ცუდი, შენი ავი, რომ იცოდე, რა გამოასწორო.

სანამ სარკეში არ ჩაიხედავ, ან სხვა არ გეტყვის, ხომ ვერ გაიგებ, რომ სახეზე რამე ურიგობა გეტყობა?

ეს მოთხრობა სარკე იყოს და მე – თუ გინდა – მთქმელი ვიქნები. დააკვირდი, იქნებ გენიშნოს რამე.

ესეც იცოდე: მარტო შენი მტერი დაგიმალავს, შენს სახეზე რომ ურიგობა ნახოს რამე, მეგობარი კი მაშინვე სარკეს მოგიტანს, რომ გამოასწორო და ხალხში არ შერცხვეს.

მეც მეგობარსავით გექცევი, – სარკე მოგიტანე, ამაზე როგორ უნდა გამიწყრე?! რა ვუყოთ, თუ ეს სარკე გაბზარული გამოდგება და აქა-იქ ლაქებიანიც? რაც მქონდა ის მოგართვი, როგორც შემეძლო, ისე დაგეხმარე.

თუ მაინცდამაინც გაბრაზებას არ დაიშლი, შენი ნებაა. მე შენი გაბრაზებისა არ მეშინია. მაშინ მხოლოდ დავღონდები, რომ შენშიც მოვტყუვდი; რომ შენ ის არ ყოფილხარ, რაც მეგონე.

მაშინ ხელებდაკრეფილს ესღა დამრჩება სათქმელად: მე ვიყივლე და გათენდება თუ არა – ეგ ღმერთმა იცის! გაბრაზება კი რომ არ ყოფილიყო, ეგ გათენება, ჩვენც კარგად გვეცოდინებოდა, როდისაც იქნებოდა!..

სხვა მხრივ მშვიდობით ბრძანდებოდეთ და შენდობით იხსენიებდეთ თქვენს მონას…