თავი V
V
ერთ საღამოს, როცა საღამო დადგა, ლუარსაბმა თავის ცოლს ჰკითხა: „აბა, ამაღამ ვახშმად რა გვაქვს? დარეჯან! არ გესმის, ქალო? ამაღამ რა უნდა ვჭამოთ?“
„რატომ რა უნდა ვჭამოთ, დარეჯანი გენაცვალოს! ღვთის წყალობა ბევრი გვაქვს,“ — დაამშვიდა დარეჯანმა.
„მაინც?“
„სადილიდან დარჩენილი კარგი ცივი ძროხის ხორცი გვაქვს, კარგი ღორის სუკებია, კარგი…“
კიდევ რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ ღორის სუკების ხსენებაზე აღფრთოვანებულმა ლუარსაბმა სიტყვა გააწყვეტინა:
„უჰ, უჰ, უჰ! ეგ ღორის სუკები, შენმა მზემ, რაც უნდა ღირდეს. სხვა? მე ამაღამ რაღაცნაირად მადაზე ვარ.“
„ზურგიელიც გვაქვს, ღვინოები რომ იყიდა, იმის საჩუქარია. ისეთია, რომ ქონი გასდის.“
„უჰ, ეგეც კარგია. სხვა?“
„ყველი, პური და კარგი გული.“
„არც ეგ არის ცუდი, შენმა მზემ: ჩვენისთანა ვახშამი მეფესაც არ ექნება.“
მადაზე მოსულმა მებატონემ ჩიბუხი გაიკეთა და სანამ ნანატრ ვახშამს მოიტანდნენ, მოუთმენლად წინ და უკან დადიოდა პატარა ოთახში. ხანდახან, რაღაც ფიქრში გართული, უეცრად წამოიძახებდა: „ღორის სუკები? შენმა მზემ, რა კარგია!“
ვახშამსაც, როგორც ყველაფერს ამ წუთისოფელში, ბოლო მოეღებოდა. ნაჭამი და ტახტზე გადაწოლილი ლუარსაბი ახლა ხვალინდელ დღეზე დაიწყებდა ზრუნვას. აბა, ოჯახის კაცი იყო.
„ეს ვახშამიც, ღვთის მადლით, გადავაგორეთ, ახლა ხვალინდელი დღისთვისაც ვიფიქროთ. ხვალაც ჭამა გვინდა, დალოცვილმა ღმერთმა ასე შექმნა ადამიანი. ხვალ რაღა ვჭამოთ?“
„ხვალ?..“ — ჩაფიქრდა დარეჯანი, თითქოს რთული საქმე მიანდეს: „ხვალ? მოიცადე, ერთი გავიხსენო… ხვალ? არტალაზე როგორ ხარ?“
„უჰ, უჰ! შენმა მზემ, კარგი რამ გაიხსენე. არტალაზე? ვაცივით ვარ, ვაცივით,“ — უპასუხა გაუმაძღარივით სულწასულმა თავადმა, — „ბარაქალა, დარეჯან! ერთი კარგი მსუქანი არტალა, ჩვენი თედოს მოხარშული, ნივრით, — მთელ სახელმწიფოდ ღირს, მე და ჩემმა ღმერთმა. ეგ ძალიან კარგია. სხვა? მარტო ეგ რას გვეყოფა?“
„ერთი კარგი ჩიხირთმა?“ — ჰკითხა მაცდური ღიმილით ქალბატონმა.
„ჩიხირთმა?.. ჰა, ჩიხირთმა?.. არა, გეთაყვა, ბოზბაში სჯობია,“ — მიუგო მცირე დაფიქრების შემდეგ ლუარსაბმა.
„ახლა მაგას დაიჟინებ. რითი სჯობია?“
„ვა!.. ტყემლის მჟავით გაკეთებული ბოზბაში?..“ — ისეთი ხმით წამოიძახა ლუარსაბმა, თითქოს უკვირსო: ეს ასეთი უბრალო სიმართლე როგორ არ ესმის ასეთ ჭკვიან ქალსო.
„შენც არ მომიკვდე, ლუარსაბ, კარგად გაკეთებულ ჩიხირთმას ბოზბაში არ სჯობდეს.“
„ვა!..“ — უფრო გაკვირვებით შესძახა ლუარსაბმა, — „ტყემლით გაკეთებულ ბოზბაშს ჩიხირთმა უნდა ამჯობინო?.. შენს ჭკუაზე არ ხარ, ქალო! ჯერ ისე ბოზბაში რა არის, რომ ტყემლით რა იყოს!.. რას ამბობ, რასა? ერთი მსუქან ბოზბაშში ამოვლებული პურის ლუკმა მთელ ქვაბ ჩიხირთმას მირჩევნია. ამის შემდეგ შენ უნდა დამაჯერო, რომ ჩიხირთმა სჯობია? მაშ კაცი აღარ ვყოფილვარ, ქუდი არ მხურებია.“
„შენ ერთი ახირებული კაცი ხარ: რასაც იტყვი, ხომ კაცი ვეღარ გადაგათქმევინებს?“ — არ იყო, რომ ცოტა წყენით არ უთხრა დარეჯანმა ჯიუტ ლუარსაბს.
„მაშ? კაციც მაგისთანა უნდა. ის ხომ კარგია, დღეს ერთი თქვას, ხვალ სხვა?“ — თქვა ლუარსაბმა, ხელები წელზე შემოიწყო და გამარჯვებულის ამაყი გამომეტყველება მიიღო.
დარეჯანმა იგრძნო, რომ ლუარსაბმა დამაჯერებლად დაიჭირა თავი და შერცხვენილმა საუბარი სხვა თემაზე გადაიტანა:
„მაშ შენ ბოზბაშს ამჯობინებ?“
„ვამჯობინებ.“
„მაშ შენ პირში გემო არ გქონია,“ — ახლა კი გულზე მოსულმა თქვა დარეჯანმა.
ლუარსაბი გაბრაზდა, მაგრამ თავი შეიკავა და არ იყო, რომ მაინც ცოტა წყენით არ უპასუხა:
„შენ არ გქონია, რომ ჩიხირთმას ამჯობინებ, თორემ მე ხომ ბოზბაში მირჩევნია.“
„აბა რას ლაპარაკობ უაზროდ?“ — ახლა კი გაბრაზდა დარეჯანი, — „ბოზბაში როგორ სჯობია ჩიხირთმას, რომ როცა ჩიხირთმა მახსენდება — პირში წყალი მომდის, თუ მშიერიც ვარ — მაშინ უფრო, ბოზბაშზე კი არა. მაშ ჩიხირთმა სჯობია. ახლაც დაიჟინებ?“
ისეთი გულდაჯერებით და გაბრაზებით თქვა ეს ქალბატონმა, რომ, ასე გგონია, უნდა ეთქვაო: „შე სულელო, ასეთი საბუთი მაქვს და შენ კი მაინც შენსას ამბობო?“
მაგრამ არც ამის მოწინააღმდეგე იყო სუსტი ჭკუის, რომ ის საბუთი უფრო ძლიერი საბუთით არ დაერღვია. მართალია, თავიდანვე ძალიან ჩაფიქრდა, მაშინვე ვერ მოახერხა — რა ეთქვა, მერე კი — ღვთის წყალობა გქონდეთ — ყოჩაღად უპასუხა ლუარსაბმა.
„მაგ სიტყვებზე დგახარ?“ — ჰკითხა ჯერ ლუარსაბმა და ფეხზე წამოდგა.
„ვდგავარ.“
„მაშ კარგი: შენ ხომ ჩიხირთმა მშიერს მოგგვრის პირში ნერწყვს, მე კი ბოზბაში — მაძღარსაც. აი, თუნდაც ახლა: მე ხომ ამაღამ შენზე მეტი მიჭამია, მაგრამ რომ მახსენდება პირამდე პურჩაყრილი, ჩაჟუჟუნებული ბოზბაშით სავსე მათლაბა, თუ ზემოდანაც ერთი კარგი კანჭი აძევს!..“
„რას ამბობ, ქალო? მე მოგიკვდე, თუ შენ გესმოდეს რამე: ბოზბაში — წვნიანების მეფეა, როგორც თართი — თევზებისა. შენ რა იცი, ქალი ხარ.“
„აბა შენ კაცმა როგორ უნდა დაგიჯეროს, რომ ეგეც არ იცი: ორაგული თქმულა თევზების მეფედ და არა თართი… აბა, სულ ეგრე იტყუები ხოლმე,“ — უსაყვედურა დამცინავი სიხარულით ქალბატონმა, რომ ტყუილში გამოიჭირა.
ცოტა შერცხვა ლუარსაბს, მაგრამ არ შეიმჩნია და გადაწყვიტა, რომ პატივისთვის — რაც უნდა დაემართოს — უნდა დაამტკიცოს, რომ თართი არის მეფე.
„ახლა მაგას დაიჟინებ. თართია-მეთქი.“
„ორაგულია.“
„ეჰ, თართია, თავი არ მომიკვდება, არც ახლა დაიჯერებ?“
„ორაგულია, ორაგული!“ — დასძახა ქალბატონმა.
„აბა საიდან იცი, რომ ორაგულია?“
„შენ საიდანღა იცი, რომ თართია?!“
ამ კითხვამ ლუარსაბი მახეში გააბა. მერე როგორ! ხსნა არ იყო! ძალიან კი უნდოდა მოეგონა რამ, უნდოდა ეთქვა კიდეც, რომ „კარაბადინში“ წერიაო, მაგრამ გაახსენდა, რომ დარეჯანი უფრო ნაკითხია და ვეღარ გაბედა.
დარეჯანი ჭკვიანი ქალი იყო — როგორც თვითონ მკითხველმა ნახა, რომ ლუარსაბმა პასუხი ვერ მოახერხა, უფრო და უფრო დააყარა თავმოწონებით:
„მითხარი, საიდან იცი? მაშა! რაც არ იცი, ნუ იტყვი. აბა ახლა თქვი: ჩიხირთმა არ სჯობია?“
დარეჯანმა იფიქრა, რომ ასე დაჭერილი ლუარსაბი თუ გატყდება, ახლა უნდა გატყდეს. ასეთ გაჭირვებაში თუ დაითანხმებს ჩიხირთმის უკეთესობაზე, თორემ სხვა დროს ვეღარ. ამიტომაც ასე უეცრად გადავიდა ისევ ჩიხირთმაზე.
ლუარსაბი დაღონდა, მკითხველო! ისე თავჩაღუნული იდგა, როგორც პატარა ბავშვი, როცა შაქრის ქურდობაში გამოიჭერენ. არ იცოდა რა ექნა. გრძნობდა, რომ ცოლმა დაიჭირა, აჯობა, მაგრამ ამის აღიარება ეთაკილებოდა.
სხვა დროს შეიძლება დაეთმო, მაგრამ ახლა, რაკი საქმე სახუმარო აღარ იყო, რაკი ჯიბრზე დადგა, ახლა დათმობა სათაკილო ეგონა.
მართალია, იყო წუთი, როცა ისე დამარცხებული ნახა თავისი თავი, რომ თითქმის დააპირა კიდეც ჩიხირთმის უკეთესობის აღიარება, მაგრამ ამ დროს თვალწინ წამოუდგა ორთქლმოკვამლი მათლაბა ლავაშჩაყრილი ბოზბაშისა, გაახსენდა ზემოდანაც გადახირული ბატკნის კანჭი, ამან გაიტაცა ისევ ლუარსაბი: მის სულს ძალა მოემატა, გული გაუმაგრდა, დაავიწყდა სირცხვილიც, დამარცხებაც, გამარჯვებაც და ათქმევინა ეს ძლიერი სიტყვები:
„მე არ ვიცი, თუნდაც რომ მართლა ორაგული იყოს თევზების მეფედ თქმული, მაინც კიდევ ბოზბაში სჯობია ჩიხირთმას.“
„ჩიხირთმა, ადამიანო!“
„ბოზბაში, ქალო!“
„ეჰ, წეღანდელი არ იყოს, მტყუანი ხარ და არ ტყდები,“ — უთხრა საყვედურით დარეჯანმა.
„შენა ხარ მტყუანი.“
„დახედე! შენ არ თქვი — თართიაო?“
„მე ეგ არ მითქვამს — ეგ შენ თქვი,“ — იცრუა ლუარსაბმა და თავისი სიტყვა თავის ცოლს გადააბრალა, — „მე ორაგული ვთქვი.“
„დახედე, დახედე, თქვენი ჭირიმე!.. ეს რა მოიგონა!“ — წამოიძახა ახლა კი მართლა გულზე მოსულმა დარეჯანმა.
„ამდენი იყვირე, რამდენიც გინდა!“ — დაბალი ხმით უთხრა ლუარსაბმა და წავიდა, რომ გარეთ გასულიყო. კარებთან რომ მივიდა, კიდევ ერთხელ თქვა:
„მე ორაგული ვთქვი.“ — ეს თქმა და მისი გარეთ გასვლა ერთი იყო.
„მტყუანს?..“ — მისძახა გაბრაზებულმა, ამ უსირცხვილობისგან მოთმინებიდან გამოსულმა ცოლმა, — „გაუწყრეს წმინდა გიორგის მადლი და ნეკრესის ღვთისმშობლისა!“
ლუარსაბმა ყური არ ათხოვა, თუ ვერ გაიგონა — არ ვიცი, ეს კი ვიცი, რომ ამ წყევლამ დარეჯანს მშვიდობიანად ჩაუარა.
ხშირად შუაღამემდე ცოლ-ქმარი გაცხარებულნი და გაწითლებულნი ამტკიცებდნენ ასეთ ღრმა აზრებს: „დღეს რა ვჭამოთ,“ — იტყოდნენ დილით. „ხვალ რა ვჭამოთ,“ — იტყოდნენ საღამოზე. ეს იყო მათი სულის საზრდო, ეს იყო მათი გონების ვარჯიში, ეს იყო მათი აზრების გაცვლა-გამოცვლა.
რა იცოდნენ ამათ, რომ თავისი ქცევით, თავისი ცხოვრებით არისხებდნენ ღმერთს, რომელმაც თავისი სული ამათთვის შთაუბერა.
„ვაჟო! მე ვარისხებ ღმერთსო?“ — გეტყოდათ გაოცებით ლუარსაბი: — „წირვა-ლოცვას მე არ ვაკლდები, კაცი მე არ მომიკლავს და კაცისთვის მე არ მომიპარავს, — რაზე ვარისხებ ღმერთს?“
მართალი ხარ, ჩემო ლუარსაბ, შენ კაცი არ მოგიკლავს, კაცისთვის არ მოგიპარავს, ერთი სიტყვით — რაც არ უნდა გექნა, არ გიქნია — ესეც კარგია: უარყოფითის არ გაკეთებას ეგ სჯობია. მაგრამ ახლა ეს უნდა გკითხო: რაც უნდა გექნა, ის კი გიქნია?
„დიახ,“ — მეტყვი შენ, — „მისვამს და მიჭამია, არც ერთი დღე მშიერი არ ვყოფილვარ.“
ვითომ პასუხი ეგ არის? „წირვა-ლოცვას არ ვაკლდებიო“ რა გამოვიდა? იქ ყოველთვის გსმენია ჩვენთვის ჯვარცმული ქრისტეს სიტყვა: „როგორც მამა ზეციერი, იყავი შენ სრული.“
აბა, ან ერთ წამს შენს სიცოცხლეში მაგისთვის გიცდია? არა, შენ მაგისთვის არ ცხოვრობ: შენ ცხოვრობ — რომ სვა და ჭამო, და არა იმისთვის ჭამ და სვამ — რომ იცხოვრო, ესე იგი ეცადო — რომ როგორც მამა ზეციერი, იყო შენც სრული.