კაცია-ადამიანი?! — თავი IV შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი IV

IV

დილა ასე გადიოდა, ამ ცხოვრებაში და გონების ვარჯიშში. როცა სადილის შემდეგ ცოლ-ქმარი გემრიელად გამოიძინებდა, საღამოს კი ნიავი ამოვარდებოდა და ბაღის ღობის გრძელი ჩრდილი ეზოს მოადგებოდა, მაშინ კნეინა დარეჯანი ჩრდილში ერთ ძველ, გაცვეთილ ხალიჩას გააშლევინებდა. შემდეგ თვითონ დაჯდებოდა ხოლმე, თავდახურული, წარბებშეჭმული და გამოპრანჭული, როგორც თავმომწონე პატარძალი.

ლუარსაბიც, თავისი განუყრელი ჩიბუხით ხელში, ჩამოვიდოდა. ის შიშველ ფეხებზე ქოშებით, ხშირად წითელი პერანგის ამარა და უფრო ხშირად ლურჯი, საზეიმოდ ჩატეხილი ქუდით, გრილ ადგილას დადიოდა წინ და უკან.

საღამო — როგორც მოგეხსენებათ — ჩვენს სოფლებში, განსაკუთრებით კი კახეთში, სტუმრების მიღების დროა. რაც ეს რაღაც წყეული განათლება შემოვიდა ჩვენს ქვეყანაში, რა თქმა უნდა, მან მეტ-ნაკლებად დაჩაგრა ეს ჩვენი ძველი, საქებარი ჩვეულება. ახლა ზოგიერთი, განათლებით გათანამედროვებული, ვიზიტებზე დადის, თორემ ადრე საღამო დიდი პატივით სარგებლობდა.

ამიტომაც საღამოობით დარეჯანი ასე იმოსებოდა და იპრანჭებოდა. ასეც იფიქრეთ — უკაცრავად კი არ ვიყო — საკურტუმესაც კი გაიკეთებდა.

მაშინ, როცა ამ ამბავს ვწერ, კრინოლინი ჯერ არ იყო. თუნდაც ყოფილიყო, იმ სოფლამდე ვინ მიაღწევინებდა მაგ კაბების მეფეს?

ყველამ კარგად იცის, რომ განათლება ნელა ვრცელდება, განსაკუთრებით ჩვენში, ძლივს მიიწევს წინ. აბა, იმ სოფელში ასე სწრაფად როგორ მიიტანდა სახელოვან „ხაბარდასა“? სიმართლე გითხრათ, ზოგიერთი სოფლის ვიწრო ქუჩებშიც კი ვერ გაეტეოდა ეგ განათლებული კრინოლინი, თუნდაც მისულიყო.

— ქალბატონი ადღეგრძელა ღმერთმა, — უთხრა ერთხელ ერთმა ლამაზად მოყვანილმა გლეხის პატარძალმა, გრძელი კავების ქნევით და ტუჩების ოდნავ პრანჭვით.

— აი, ღმერთმა გაცოცხლოს, ჩემო ბაბალე!.. რას შვრები, ხომ კარგად ხარ? — მოიკითხა თავის მხრივ დარეჯანმა, მაგრამ ისე, რომ კნეინობის პატივი სრულიად არ დაუკარგავს.

— რაღა რას ვიზამ, შენი ჭირიმე! ჩვენების ვენახში ჩვენი კამეჩი შეპარულა და მეველეებს დაუჭერიათ. ახლა ორი დღეა ბაკში ჰყავთ დაჭერილი. ახლა, შენი სახელის ჭირიმე, ამას გემუდარები, გვაპატივებინოთ, აგრემც ჩვენი ნათელ-მირონობა დღეგრძელობას მოგიმატებთ, შენი ჭირიმე!

— რა? ანუ გამოვაშვებინოთ?

— ჰო, შენმა მზემ, ახლა ჩვენი ვედრება ეგ არის, ქალბატონო.

— როგორ იქნება, ჩემო ბაბალე? ახლა, მართალია, შენ ჩემი ნათლული ხარ, მაგრამ სოფელი აყაყანდება, ყველა მაგას მოჰყვება.

— აგრემც ღმერთი ბატონის თავს გიდღეგრძელებთ, და მაშინ, როგორც გნებავთ, დამსაქმეთ. აი, ახლაც, შენი ჭირიმე, ერთი გაბმა აბრეშუმი მოგართვი. ღმერთი და თქვენი წყალობა თუ კიდევ შეგვაძლებინებს — კიდევაც თქვენი ყურმოჭრილი ყმები ვართ.

ბაბალემ ჯიბიდან ამოიღო ერთი გაბმა აბრეშუმი და მიართვა კნეინას. კნეინამ გამოართვა და ქვეშ ამოიდო, ზედაც დაამატა:

— ეგ რომ არ ყოფილიყო, განა ისე კი, რაც შემიძლია, არ გაგირიგებდი! — ლუარსაბ! ლუარსაბ! — დაუძახა ქმარს, რომელიც შორიახლოს დადიოდა წინ და უკან და ერთი-ორჯერ მსუნაგსავით მაცდური თვალით გადმოხედა კიდეც მოხდენილ პატარძალს.

ლუარსაბი მოვიდა.

— ქა! ბაბალეს კამეჩი მეველეებს დაუმწყვდევიათ და გემუდარება — გამოაშვებინო.

ლუარსაბმა შეხედა პატარძალს, რომელმაც ჩვეულებისამებრ თავი იქით მიაბრუნა. ლუარსაბმა სიამოვნების ნიშნად თავისებურად დააკრაჭუნა კიდეც კბილები, თითქოს მაცდურად გაიღიმა.

— კამეჩიო!..

— ჰო, კამეჩი, — დაამატა დარეჯანმა, — აი, ერთი გაბმა აბრეშუმიც მოგართვა.

— მაშ კარგი! დათო ბიჭო! დათო! — დაიყვირა ლუარსაბმა, — ჩადი და უზბაშს უთხარი, ჩემი ნათლიდედის კამეჩი ახლავე გამოუშვას, თორემ იქაურობას სულ მტვერს ავადენ.

თქვა, კიდევ ერთხელ მაცდურად დააკრაჭუნა კბილები და გამარჯვებულსავით ამაყად წავიდა ისევ წინ და უკან სასიარულოდ.

— აი, აგრემც ღმერთი მაგაზე უფრო მეტ დიდებას და პატივს მოგცემთ, აგრემც გაგაპატიოსნოთ ღმერთმა და ერთი კარგი ვაჟიშვილი მოგცეთ და მე ძუძუ მაწოვებინოთ, შენი ჭირიმე, შენი, ბატონო და ქალბატონო!

— ხედავ, — უთხრა დარეჯანმა, როცა ლუარსაბი წავიდა, — ხედავ, რა რისხვა შეუთვალა, იქაურობას სულ ააწიოკებს.

— დიდება აქვს, შენ გენაცვალე, და იმიტომ.

— ეგეც ხომ, მაგრამ ხმაც დიდი აქვს სოფელში გავარდნილი. აი, დავით, ჩემი მაზლი: იმას კაცად არავინ აგდებს.

— აბა, შენი ჭირიმე, იმათ ფეხი სად მოუწვდებათ თქვენამდე? ელისაბედიც თითქოს თავადის-შვილის ცოლია და თქვენც?

— ახლა იმას ჰკითხე ზოგი, იმისთანა დიდი-კაცი აქ არავინ არის.

— უი, უწინამც დღე გაუქრება! გუშინ მეზობლებთან ვიყავი, იმათი გოგოც იქ მოვიდა. რაც იმან იმათზე ილაპარაკა, ადამიანისგან არ გაგონილა.

— რა, გეთაყვანე, რა! — ჰკითხა აჩქარებით და მოუთმენლად დარეჯანმა.

— რაღა რა? ისა, რომ საწყალ გოგოს თავისი თითებით მოგროვებული ფულით ერთი ჩითის თავსაფარი უყიდია. იმას უნახავს და წაურთმევია. ახლა თურმე თავზე იკრავს. გოგოს ცოდვით აღარ ვართ, ქალბატონის მზემ, ისე გულანატირად ლაპარაკობდა ბედშავი. მე ხომ თქვენი ფეხის ნატერფალიც არა ვარ, მაგრამ მაგას მეც ვითაკილებდი, მამა მიცხონდა!

— უი! უი! დახე იმას, იმ წყეულს! ამის შემდეგ როგორღა ამბობს, რომ თავადის-შვილის ცოლი ვარო. წართმევა არაფერი, ეგ, რა თქმა უნდა, ქალბატონის ნებაა: გოგოც ჩემია და ჩითის თავსაფარიც; მაგრამ გოგოს ჩითის თავსაფრის თავზე შემოკვრა კი სწორედ თავლაფის დასხმაა. კუმ ფეხი გამოჰყო, მეც ნახირ-ნახირო. აი, მეხი კი დაეცა. ისიც, ამის შემდეგ, ჩვენში ერევა, თავადის-შვილის ცოლი ვარო! სხვა არაფერი უთქვამს გოგოს?

— სხვა არაფერი უხსენებია.

— ნუ დამიმალავ, ჩემო ბაბალე! ხომ იცი, მე შენი მწყალობელი ვარ, თუ უთქვამს კიდევ რამე — მითხარი.

— არაფერი არ უთქვამს, მამაჩემის ცხონებამ, თორემ, რომ ეთქვა, რად დაგიმალავთ.

— რა ვიცი? იქნება გეშინოდეს-მეთქი.

— თქვენისთანა მწყალობელი რომ კაცს სადმე ეგულებოდეს, იქ ვიღასი უნდა ეშინოდეს.

— მეც ეგ უნდა მეთქვა, ჩემო ბაბალე!

— მართალია, გლეხები გახლავართ, მაგრამ ჩვენც გვესმის ეგენი. ვისი უნდა მეშინოდეს, თქვენ აქა მყავხართ!

— მაშ სხვა არაფერი უთქვამს?

— არაფერი უთქვამს, აგრემც ჩემზე მიწა ნუ გენახოთ.

— იტყოდა.

— ის ერთი დედისერთა შვილი არ დამიმიწდეს, არაფერი უთქვამს.

— მართლა, შენი შვილი რას შვრება? — ჰკითხა მერე დარეჯანმა, რომ ვერაფერი გაიგო.

— რაღა როგორ არის, შენი ჭირიმე, ქალბატონო! ავად შენი მტერი გვყავდეს, ავად მე ის მყავს. რა არ ვუყავი: ბალახებში არ ვაბანე, არ შევალოცვინე, შანები არ შევაბი, მაგრამ ვერაფერმა ვერ უშველა, აგრემც არ ეშველოს-რა შენს მტერს! თქვენთანაც კი მომასწავლეს, თითქოს თქვენ უებარი ლოცვა იცოდეთ, — მიშველეთ რამე, აგრემც მაგიერს ღმერთი გადაგიხდით.

— მე მარტო შაკიკის ლოცვა ვიცი და დასუნთქვილის. განა შენი შვილის სენი — შაკიკია?

— ჰო, თქვენმა მზემ, შაკიკი გახლავთ. ლამის თავი გაუხეთქოს.

— გოგო, ლამაზისეულო! — დაიყვირა კნეინამ, — წადი, საწერკალამი და ქაღალდი, ქეჩის ქვეშ რომ ნაბარათევია, ჩამომიტანე. მე დაგიწერ ლოცვას, ჩემო ბაბალე, დაწერილი ქაღალდი იმ მხარეს დააკარ, რომელიც სტკივა, ეგრე იყოს ორი-სამი დღე, თუ შაკიკია — გააქარწყლებს მაშინვე.

ვერ უყურებთ, მკითხველო! კნეინა დარეჯანი მე უსწავლელი მეგონა და ნახეთ, რაები სცოდნია? ახლა გამახსენდა, რომ მისი რძალი ელისაბედი, რომელიც ორჯერაც მოვიხსენიეთ, თურმე ჩუმად ქვეყანაში ლაპარაკობდა, რომ თითქოს დარეჯანმა ჯადოობაც იცისო, თითქოს სოლომონ ბრძენის წიგნიც წაუკითხავს და ამიტომაც ღმერთი უწყრება და შვილს არ აძლევსო.

ამისთანა ცილისწამებას როგორ დავიჯერებ? მაგრამ ელისაბედი კი ფიცით იჭაჭებოდა, რომ ეგ ასეაო. მაინც არ დავიჯერებ; რძალი — როგორც მოგეხსენებათ ჩვენი კურთხეული ცხოვრების ამბავი — რძლის მტერია. განა ამისთანა ჭორები მოუგონია ელისაბედს დარეჯანზე?

ამ დროს ძაღლმა, რომელიც შორიახლოს იწვა და ცხვირი მიწაში ჰქონდა ჩამალული, დაიყეფა. მაგრამ, რაკი თვალი გაახილა და დაინახა ორი მომავალი ქალი, ისევ ხმა გაიკმინდა და ღრენით გაჯავრებულსავით ისევ ცხვირი ფეხებით ამოთხრილ მიწაში ჩაჰყო. დარეჯანმაც მოიხედა ამ ხმაურზე და დაინახა კნეინა ელისაბედი და მისი ჩითის თავსაფრით გაძარცვული, გულდაჩაგრული გოგო.

დარეჯანი ფეხზე წამოდგა.

— მობრძანდით, ჩემო რძალო! — მიაგება სიტყვა ელისაბედს, — ძლივს არ მოგვიგონეთ!

— შენმა სიცოცხლემ, მოცლა არა მაქვს. ეს ისაო, ეს ესაო, სახლია, კარია, ხომ მოგეხსენებათ.

— აქეთ მობრძანდით, აქეთ უფრო ნიავია, — მოიპატიჟა დარეჯანმა.

— სულ ერთია, — თქვა ელისაბედმა და წაიძრო ფეხიდან კროული ჩუსტები, გადმოვიდა ხალიჩაზე და ჩაჯდა დარეჯანის გვერდით.

— სხვა, როგორ ბრძანდებით, ჩემო რძალო? ჩემი მაზლი დავითი ხომ კარგად არის, — დაიწყო ისევ დარეჯანმა.

— კარგად გახლავთ, — მიუგო ელისაბედმა.

— შინა ბრძანდება?

— აბა, ამისთანა დროს კაცი შინ დადგება, მამულის და მოსავლის პატრონი? — ყანაშია, ეს ორი დღეც იქნება, — თქვა რაღაც ნიშნის მოგებით ელისაბედმა და უნებლიეთ შეხედა ლუარსაბს, რომელსაც ფეხებზე ეკიდა მოსავალიც და მამულიც.

დარეჯანს ეწყინა. ამას ეგონა, რომ ელისაბედმა სახრე ლუარსაბისკენ გადმოიქნია.

— რა თქმა უნდა, ვისაც კაცი არა ჰყავს და არ აბადია, — რომ ჩააბაროს სახლის პატრონობა, და ვინც ასე გაზრდილა პატარაობიდანვე — რომ არც მზე დასიცხავს და არც ავნებს, ის შინ არ დადგება, ჩემი ლუარსაბი მაგას ვერ იზამს.

— განა მაგაზე მოგახსენე! — დაასწრო ელისაბედმა.

— მეც განა მაგაზე მოგახსენე! — დაამატა დარეჯანმა, — მე მარტო ეს უნდა მეთქვა, რომ ჩემს ლუარსაბს ჯერ ისე არ გასჭირვებია, რომ გლეხობა ჩაიდინოს.

— გლეხობა ჩაიდინოსო!.. რას ბრძანებთ, ჩემო რძალო? არა, თქვენმა მზემ! ვინც მოსავლის დროს შინ არ დგება, განა იმისაგან, რომ გაჭირებულია, ან გლეხობა ჩაიდინოს და მესვეურსავით მკაში ბეგრის ხალხთან ოფლი იწუროს? თქვენც არ მამიკვდეთ.

აი, თუნდაც თქვენი მაზლი, — განა გლეხია, ან გლეხობას სჩადის, რომ ყანაშია? სულაც არა, თქვენმა მზემ! მუშები იქ მკიან და იმას კი, როგორც შეჰფერის თავადიშვილის პატიოსნებას, ხელზე ლამაზი გაწვრთნილი მიმინო უზის და ნადირობს.

გუშინ საღამოზედაც, ჯერისთვის რომ ბიჭი ამოვიდა, ერთი აბგა მწყერი გამოეგზავნა. რა სათაკილოა, თქვენი ჭირიმე, მეფეები ნადირობენ და იმისთვის რა სათაკილოა!..

— არა, თქვენმა მზემ, ჩემო რძალო, მე ჩემს მაზლზე არ მომიხსენებია. ისიც ლუარსაბის ძმა არ არის, ერთი სისხლისა და ხორცისა? განა არ ვიცი, რომ სხვებსავით ხელებს არ დაიბინძურებს ნამგლის ჭერითა და არც ამ პაპანაქებაში დაისიცხება?

განა არ ვიცი, ნამდვილი სისხლის თავადიშვილი ამას ვერ აიტანს, — და, სწორედაც მოგახსენოთ, არც შესაფერისია: თავადს — თავადობა უნდა ეტყობოდეს და გლეხს — გლეხობა.

— მართალი ბრძანებაა, თქვენმა მზემ!

— არა და, რომ არ იქნება: მთა და ბარი ვის გაუსწორებია?

— არავის, თქვენმა მზემ, ღვთის ბრძანებას ვინ წაუვა?

ამ დროს ფეხის ხმაურიც მოესმა დარეჯანს, მოიხედა და დაინახა თავისი გოგო, ლამაზისეული, რომელსაც ხელში ეჭირა რაღაც ნაწერები და თავმოტეხილი წამლის ბოთლი, რომელიც საწერლად გამოიყენებოდა.

— რა დაგემართა აქამდე? ის კიდეც წავიდა, — უბრძანა დარეჯანმა.

— ჯერ კიდევ აქ გახლავთ, ჩალისფერშია თაფლიასთან, — მიუგო გოგომ.

— აშ კარგი, — თქვა დარეჯანმა, დაიდო მუხლებზე ქაღალდი და დაიწყო შაკიკის ლოცვის წერა. ამ დროს ლუარსაბიც მოვიდა ახალუხ და შარვალ-ჩაცმული, მოიკითხა ზრდილობიანად თავისი რძალი და გაგორდა იქვე ხალიჩის ახლო მწვანე ბალახზე. და, დაასვენა რა ჩიბუხის ტარი თავის ღირსეულ მუცელზე, — დაუწყო პირაღმა ყურება გუმბათიან ცას.

მშვენიერ სურათს წარმოადგენდა ეს შეკრება. აღვწერ, თუ კი შევძლებ. ჯერ გოგოდან დავიწყოთ.

სასაცილო რამ იყო ეს ლამაზისეული: ერთი რაღაც უშნოდ ჩასუქებული, ჯმუხი, ჭუჭყიანი. ტანზე ეცვა უხეში ჩითის კაბა, ჭუჭყისგან ვერ გაარჩევდი — რა ფერის იყო. კალთები აქა-იქ გამომწვარი ჰქონდა ზამთარში ცეცხლთან ახლოს ჯდომისგან, ბოლოები სულ დამპალი და შემოფხრეწილი ჰქონდა. დახეულებიდან გამოჩნდა ერთი რაღაც დამპალი საბნის ნაგლეჯი, კაბის ქვეშ გარშემო ჩამოკიდებული, თითქოს და ქვედაბოლოა.

აი, მეხი კი დაგეცა! ამასაც კი მოსდომებია ქვედაბოლო! თავზე ეკრა შიგადაშიგ ამოფლეთილი ჩითის თავსაფარი, ქალბატონის გამონაცვალი. იმ ამოფლეთილებში ბალიშის მატყლსავით დასორსვლილი შავი — უკაცრავად არ ვიყო — ტილიანი და დაუვარცხნელი თმა მუჭა-მუჭად ამოშვეროდა.

ქუსლებდახეთქილი, მუგუზალივით შავი ფეხები, წენგოსგან შეღებილი ხელები, ცხვირ-პირი ქვაბების მურით მოთხუპნული — აი, ამგვარი იყო ის არსება, რომელსაც დარეჯანი „ლამაზისეულს“ ეძახდა და რომელიც გულხელდაკრეფილი დაჰყურებდა გაცვეთილ ხალიჩას.

ხალიჩაზე ორი პატიოსანი და დარბაისელი კნეინა იჯდა, როგორც გითხარით წინათვე, — ორი კნეინა, მაგრამ კი სხვადასხვანაირი: ერთი მსუქანი, წითური, მეორე გამხდარი და უფერული.

მსუქანი თავჩაღუნული წერს, გამხდარი კი თვალგაფაციცებით თვალს ადევნებს მწერლის ხელს, იქნება როგორმე შევატყო, რას წერსო. ხანდახან გოგოსაც თვალს უშვრება და თავს უქნევს იმის ნიშნად, რომ „წეღან რომ თქვა — „წავიდაო“, ვიზე თქვაო“.

გოგოც იქიდან ანიშნებს და ელისაბედი ვერ მიმხვდარა. მაშინ გოგო პირზე ხელს იფარებს, თავს იქით იბრუნებს, თითქოს ეცინება კიდეც — რომ ელისაბედი ცდილობს და ვერ მიმხვდარა კი, და ემორცხვება კიდეც — რომ ბატონის რძალთან სიცილს ბედავს.

აქეთ ბალახებზე ხალისიანად ქშენს ჩვენი ლუარსაბი, პირაღმა წევს, აბოლებს ჩიბუხს და, სანამ თვალში ცრემლი არ მოუვა, თვალს გულმოდგინებით ჩიბუხის ბოლს ადევნებს, — ვნახო, ღრუბლებამდე ავა, თუ არაო.

იქით, ხალიჩის გასწვრივ, ღობის იქით, ჩვენი ნაცნობი დიდი ძაღლი წევს. ის ისევ ისეა: ცხვირჩარგული მიწაში და თვალებდახუჭული, თითქოს ძალიან დაღლილი იყოს. ყოველ ხმაურზე ნელა ახელს თვალს და უკმაყოფილოდ ღრინავს, თითქოს ბრაზობსო, რომ ძილს უფრთხობენ.

ცოტა მოშორებით ძველი, ჭუჭყიანი სამოვარი დგას. გვერდით დაჩოქილია პატარა ბიჭი, რომელიც გოგოზე უარესად ჭუჭყიანი და დაგლეჯილია. ის მთელი ძალით უბერავს სამოვარს. ხანდახან ისეთი სახით გადახედავს იქითკენ, სადაც ძაღლი კომფორტულად წევს და ისვენებს, თითქოს მისი ცხოვრების შურსო და გულში ამბობსო: ნეტავ შენ, რომ ძაღლი ხარ! ნეტავ მეც ძაღლი ვყოფილიყავი!

ეს საშინელი სურათი, ამ საშინელ მიწაზე, სასაცილოდ ეწინააღმდეგებოდა სამხრეთის დიდებულ ცას, მის ერთნაირად ღრმა და მოციმციმე კამარას, რომელზედაც სარტყელივით იკლაკნებოდა მთების ლაჟვარდისფერი, გაუწყვეტელი ზოლი.

დრო გავიდა. დარეჯანმა დაამთავრა ლოცვის წერა და ბარათი გოგოს მისცა, ამ სიტყვების დამატებით: „როგორც გითხარი, ისე მოიქეცი-მეთქი“.

მერე ელისაბედს მიუბრუნდა და სასაუბროდ საუბარი წამოიწყო. ლუარსაბი ისევ ოცნებებში იყო და ჩიბუხს აბოლებდა.

– პურის მოსავალი როგორი გაქვთ წელს? – ჰკითხა დარეჯანმა.

– თქვენმა მზემ, შარშანდელზე ცოტა. თქვენს მაზლს ოცდაათი ურმის იმედი აქვს, – დაიტრაბახა ელისაბედმა.

– ეგ, ბატონო, კარგი მოსავალია. ოცდაათი ურემი ხუმრობა არ არის; ჩვენც მოგვივა მაგდენი, მაგრამ ჩვენ ერთი ორად მეტი მიწა გვქონდა მოხვნილი თქვენზე, – იცრუა თავის მხრივ დარეჯანმაც.

– რას ბრძანებთ, ჩემო რძალო, ჩვენზე მეტი თქვენ რატომ გექნებოდათ. ჩვენ დიდი ნაკვეთები გვქონდა მოხვნილი წელს.

– რატომ გექნებოდათო? ჩვენ ივლისის შუა რიცხვებში გუთანი გატანილი გვქონდა, თქვენ კი სექტემბერშიც არ გაგეტანათ.

– არა, თქვენმა მზემ, ჩვენ თქვენზე ადრე გავიტანეთ. ჩვენ დიდი ნაკვეთები გვქონდა მოხვნილი.

– აი, ბატონო, თუნდაც ლუარსაბს ვკითხოთ. ეგ კაცია, მაგას უფრო ეცოდინება. ლუარსაბ! – დაუძახა ქმარს ქალბატონმა.

– რაო? – ჰკითხა ლუარსაბმა და ცოლისკენ მოიღრიჯა კისერი.

– შენი რძალი ამბობს, რომ ჩვენ ამათზე ნაკლები მიწა გვქონდა მოხვნილი წელს.

- ეჰ, რას ამბობ, ჩემო რძალო! წელს ოთხი თქვენოდენა მოსავალი მქონდა, – უპასუხა ლუარსაბმა. ასეთ საკითხებში ლუარსაბს საშინელი ტრაბახი სჩვეოდა. – რას ამბობთ!.. ჩემოდენა მოსავალი კახეთში ორ ადამიანსაც არ მოუვა, ქართლშიც ბევრს არ მოუვა. აი, ნახავთ, რამდენ დიდ მოსავალს დავაყენებ კალოზე. ისეთს დავაყენებ, რომ… რომ… აბა რა გითხრათ? თუნდაც თორმეტი ამ სახლის ოდენა იყოს, ლუარსაბისთვის პრობლემა არ არის! ფუჰ! ნამდვილი მოსავალი იყო, რადგან ჩემი იყო. შარშან ვენახის ამბავი არ იყოს, ჩემოდენა ღვინო კახეთში ორ ადამიანსაც არ მოუვა. ქართლში ხომ ნახევრის ნახევარიც არ მოუვათ. მაშ! თუ ეს მართალი არ არის, საიდან ვცხოვრობ ასე მეფურად? საიდან? ლევანივით ურმებს ხომ ქირაზე არ ვაგზავნი, თავადიშვილის ღირსებას ხომ არ შევირცხვენ! სომეხი ხომ არა ვარ, რომ ქირაობით ვიცხოვრო. თავადიშვილი ვარ, კარგი ოჯახის და გვარის შვილი. კიდევ რაღაცის თქმა უნდოდა, მაგრამ ელისაბედმა აღარ დააცადა: – მართლა, ჩემო მაზლო, ლევანი ქირაზე ურმებს ატარებს? – მართლა, აბა! ის შერცხვენილი, გვარის დამამცირებელი ისა! – ნიკოლოზიც ატარებს თურმე, – დაამატა დარეჯანმა. – მაშ?! – უპასუხა ლუარსაბმა. – უი, ლაფი დაესხათ თავზე. კარგი გვარის მასახელებელი ისინი ყოფილან, – თქვა ელისაბედმა. – ნეტავ თავადიშვილი მაინც არ იყოს! – დაამატა გულისტკივილით დარეჯანმა. – ეგ არის და, რომ თავადიშვილია! – თქვა გაბრაზებით ლუარსაბმა. – თავადიშვილი რომ არ იყოს, ჯანდაბას. ან გლეხი იყოს, ან სომეხი, კიდევ ჰო, – ეგა მკლავს, რომ თავადიშვილია. ძალიან არ გაფუჭდა ხალხი, თქვენი ჭირიმეთ! ამასაც შევესწარი, რომ თავადიშვილი ქირაზე ურმებს ატარებს! – მერე რა დედ-მამის შვილი – წამოიძახა დარეჯანმა. – ეგა თქვი და, – უპასუხა ლუარსაბმა. – კაცმა ასე როგორ უნდა დაკარგოს პატივი, – თქვა თავის მხრივ ელისაბედმა. – ამის შემდეგ გლეხი და თავადი რით უნდა გაარჩიო. გლეხიც აგზავნის ურმებს ქირაზე და თავადიშვილიც, ისიც ქირით ცხოვრობს და ესეც. რით უნდა გაარჩიო? – იკითხა ლუარსაბმა. – არაფრით, თქვენმა მზემ, – დაარწმუნა რძალმა. – ოღონდაც, რომ არაფრით, – დაუდასტურა ცოლმაც. – მშიერი რომ ვკვდებოდე, მშიერი, და ასი ურემი მებმებოდეს, მე მაგას არ ვიკადრებდი, თავი არ მომიკვდება. შენა, ჩემო რძალო? – უი, უწინამც დღე გამქრობია. ვიკადრებდი კი არა, მე ჩემი ხელით თავს მოვიკლავდი. ოხრად დამრჩეს ქირით შემოტანილი ქონება. რა თავადიშვილის საქმეა. – შენა, დარეჯან? – ჰკითხა ახლა თავის ცოლს ცნობისმოყვარე თავადმა. – არც მე, – თქვა დარეჯანმა. – მაშ არც მე, – თქვა ლუარსაბმა ისეთი სახით, თითქოს ამ სამის აზრით სამი ქვეყნის ბედი გადაწყდაო. – არა, დრო ძალიან შეიცვალა, ჩემო რძალო! – გააგრძელა ლუარსაბმა, – ხალხი გაფუჭდა, სისხლი გაუარესდა. აბა ჩვენ დროს ვინ მოიფიქრებდა, რომ თავადიშვილს თავი შეერცხვინა და ურემი ქირაზე ეტარებინა. ქვით არ ჩავაქვავებდით? თავზე ლაფს არ დავასხამდით? მაგრამ ახლა? – დაწყევლოს ღმერთმა – მეღვინეობასაც მისდევენ!.. გაგონილა? თავადიშვილების მეღვინეობა! ოჰ, ღმერთო, რატომ წარღვნა არ მოვა? სომხები გახდნენ, სწორედ სომხები: ახლა ისღა აკლიათ, ადლი ამოიჩარონ იღლიაში, სოფელ-სოფელ იარონ და „სავაჭრო, სავაჭრო“ იძახონ. – მაგასაც იზამენ, თქვენმა მზემ, – თქვა ელისაბედმა, – მე კი ღმერთმა ნუ შემასწროს იმ დროსა და! – იზამენ, თავი არ მომიკვდება, იზამენ, – თქვა მწუხარებით ლუარსაბმა, – ბატონო! სისხლი რომ აღარ არის? გაფუჭდა სისხლი, გაუარესდა. – მართლა რომ გაფუჭდა, – დაამატა დარეჯანმა. – ი, მაგალითად, გუშინ ზაქარიას ცოლს რა უქნია? – წამოიძახა ენაჭარტალა ელისაბედმა, – იცით რა უქნია? – ბიჭს გაუჯავრებია… ზაქარიას ცოლი ხომ ანჩხლია? – მერე რა-რიგი! საშინელი! – დაუდასტურა დარეჯანმა. – ბიჭს გაუჯავრებია, – დაიწყო ისევ ელისაბედმა, – გამოსდგომია, წაუძვრია ფეხიდან – ჩუსტი ყოფილა თუ ქოში – ქოში იქნებოდა – ამდენი უცემია, რომ დაუჟეჟია თურმე. – არა, თუ ღმერთი გწამს? – ჰკითხა გაკვირვებულმა ლუარსაბმა. – თქვენმა სიცოცხლემ! – ეს რა მესმის, თქვენი ჭირიმეთ! იქნება პატარა ბიჭსა სცემა? – კიდეც ეგ არის, რომ არა. პატარა ბიჭს რომ სცემოს, ეგ არაფერი: აი, მეც ვცემ ხოლმე, – თქვა ელისაბედმა. – მეც, თქვენმა მზემ, – უპასუხა დარეჯანმა, – პატარა ბიჭი და გოგო სულ ერთია. როგორც ქალბატონმა რომ გოგოსა სცემოს, არ დაიძრახება, ისე პატარა ბიჭს რომ სცემოს, არაფერია. – რასაკვირველია, – ჩამოართვა სიტყვა ელისაბედმა, – პატარა ბიჭის ცემაზე ვინ დაიძრახება. ის კი ზრდასრული კაცი ყოფილა, აბა ქალი რომ ზრდასრულ კაცს შეებრძოლოს, – ვერაფერია, თქვენმა მზემ. – დიდება შენდა, ღმერთო ჩემო, – თქვა პირჯვრის წერით ლუარსაბმა, – ეს რა მესმის, თქვენი ჭირიმეთ: დედაკაცმა ისე თავზე ხელი უნდა აიღოს, რომ ზრდასრულ კაცსა სცემოს? ცემა არაფერია, მაგაში ბატონს ვინ დასძრახავს, – იმისი ბატონი არა ვარ, რომ მინდა ვცემ, მინდა არა, – მაგრამ კაცმა კაცს უნდა სცემოს, დედაკაცისაგან რომ არ თქმულა! რომ არ გაგონილა! აი, გოგო ჰყავს, გოგოს რამდენიც უნდა სცემოს, ეგ შესაფერისია, კაცს კი… ღმერთო დამიხსენ ქვეყნის ცოდვისაგან. – ეგ რა კიდევ… – უნდა დაეწყო კიდევ ელისაბედს ჭორიკანაობა, მაგრამ ამ დროს ჩაიც მოართვეს. – სიტყვა კი არ დაივიწყოთ, ჩემო რძალო, – უთხრა დარეჯანმა, – ჩაი მიირთვით. – მიირთვით, სულ ერთია, – უპასუხა ელისაბედმა და წამოავლო ჭიქას ხელი. ჩაი ჩამორიგდა. ელისაბედმა მოსვა ცოტა თუ არა, ისევ დაიწყო გაწყვეტილი საუბარი: – იმას მოგახსენებდით: იმ წუწკს ნიკოლოზს, იცით, რა უქნია? თავის მოახლისათვის ფლირტი დაუწყია. ერთხელ ბინდი ყოფილა, – აქ რაღაც წასჩურჩულა დარეჯანს ყურში, – ბიჭებს დაუნახავთ, ქალბატონისთვის შეუტყობინებიათ, ის საწყალი ქალიც მისულა და გულს შემოჰყრია. აი, ბატონო!.. – მართლა? – თქვენზე მიწა არ მენახოს! – მოაჭორა ელისაბედმა და, თითქოს ნიკოლოზის ცოლზე გულიც შესტკივა, დაამატა: – მე ის საწყალი ქალი მეცოდება, თორემ ნიკოლოზს თუნდაც თავშიც ქვა უხლია. – საშინელ დროებას არ შევესწარით, თქვენი ჭირიმეთ! – გულწრფელად თქვა ლუარსაბმა, – სწორედ მეორედ მოსვლა მოახლოვდა: ვაჟო, ქალს – ქალობა აღარ ეტყობა, კაცს – კაცობა. ტყუილად კი არ მოგვეჩვენებიან ეს კუდიანი ვარსკვლავები, ერთი ღვთის რისხვა რამ უნდა მოვიდეს. რომ არ გაგონილა ყურით და ენით არ თქმულა ქალისაგან ზრდასრული კაცის ცემა და ქმრისაგან ასე აშკარად ასეთი ამბები! სირცხვილი აღარ არის ახლანდელ დროში. პირში წყალი გაგვშრობია. – რა, ისე ჩუმად მოეხდინა მაინც იმ სულის მტერსა, კიდევ არაფერი იქნებოდა, – თქვა დარეჯანმა. – ჩუმად რომ მოეხდინა, ვინ რას იტყოდა? – გააწყვეტინა სიტყვა ლუარსაბმა. – განა უწინ კი არ იყო ასეთი ამბები, ადამიანები არ იყვნენ თუ? მაგრამ უწინ სულ დაფარული იყო, ისე დაიჭერდნენ საქმეს – რომ ჩვეულებრივ ადამიანს არ გააგებინებდნენ, – ბევრი ასეთი რამ მომხდარა უწინაც, მაგრამ აბა ერთი შეგიტყვიათ რამე? სულ ისე ჩუმად და გონიერად იცოდნენ უწინ ყველაფერი, ამიტომ რომ პირში წყალი ჰქონდათ. ახლა, ბატონო, არაფრისა აღარ რცხვენიათ. ნამუსი აღარ არის, არა, გაფუჭდა ქვეყანა. – სწორედ მეორედ მოსვლის ნიშნებია, – დაამატა დარეჯანმა. – სწორედ. აი, ერთი კიდევ რა შევიტყვე. გოგო და ბიჭი დაითხოვეთ, მოგახსენებთ, – თქვა ელისაბედმა. გოგო და ბიჭი გაუშვეს. ელისაბედმა მოავლო თვალი ირგვლივ და ნახა, რომ არავინ არ არის, მიუჯდა ახლო. ლუარსაბმა ყურები დააცქვიტა და ახლოს მოიწია. დარეჯანმაც ყურთან თავსაფარი გადაკეცა, რომ კარგად გაიგოს. ელისაბედმა დაბალი ხმით დაიწყო: – ამ წინაზე რომ კუდიანი ვარსკვლავი ამოვიდა, ხომ გახსოვთ? – დიახ, – უპასუხეს ერთხმად ცოლ-ქმარმა. – იმ დღეს თურმე გველეშაპი გამოსდგომოდა მზესა, – ისიც ხომ გაიგეთ? – დიახ, დიახ, გავიგეთ! – წამოიძახეს ერთად შეშინებულმა ცოლმა და ქმარმა. – იმ კუდიან ვარსკვლავზე და გველეშაპზე სომხების მღვდლებს თავიანთი წიგნი გაუშლიათ და უთქვამთ, რომ – აქ უფრო ხმა დაიდაბლა – თავადიშვილებს ყმები ჩამოერთმევათო. – ვაი შენს ლუარსაბსა! – წამოიძახა ფერდაკარგულმა ლუარსაბმა. – ეგ რა თქვი, რა? აკი მოგახსენეთ, ბატონებო, რომ წარღვნა უნდა მოვიდეს-მეთქი. აი, ღვთის რისხვა! სულ ჩვენივე ცოდვების გამო მოგვევლინა. მამა-ჩემი ზაალ ნუ წამიწყდება, რომ წავალ, ზაქარიას ცოლსაც, ლევანსაც, ნიკოლოზსაც წიხლქვეშ გავიგდებ, რომ ეს ამბავი სულ იმათი ბრალია. კიდევ ატარონ ქირაზე ურმები! – რაზე გაცხარდი, შენ გეთაყვანე! – უთხრა ლუარსაბს ცოლმა, – სომხების წიგნს როგორ უჯერებ! შარშანწინ კი არ თქვეს, რომ დედამიწა ხარის რქაზე დგას. იმ ხარს ერთი რქა მოსტეხია და ქვეყანა უნდა გადაბრუნდესო, მაგრამ ტყუილი კი გამოდგა. გარეჯელ მკითხავს ეთქო, რომ არც რქა მოსტეხია და არც არაფერიო. – მართლა, ეგ კი აღარ მომაგონდა – თქვა ახლა კი დამშვიდებულმა ლუარსაბმა, – ჭორი იქნება. აბა, გეთაყვა, მეფის ერეკლეს ნაბოძებს სომხის წიგნის სიტყვით ვინ წამართმევს? თუნდაც ეგ არ იყოს, რაღა თავადიშვილი ვიქნებით, თუ ყმაც არ გვეყოლება: წიგნი კი არა, სოლომონ ბრძნის წიგნიც რომ იყოს, არ დავიჯერებ. ან რა დასაჯერია? – რასაკვირველია, დასაჯერი არ არის, მაგრამ გლეხობაში ეგ ხმა გავრცელებულა, – ეგ ცუდია, თქვენმა მზემ, – თქვა ელისაბედმა. – ხმა გავრცელებულა, მე ვიცი, თავადობას წამართმევენ! შარშან კი არ იძახდნენ, რომ საიქიოში ბატონები ყმებად შეიცვლებიანო, ყმები ბატონებადო, – ვენაცვალე ღვთის მადლს, იქაც ისე არიანო ბატონი ბატონად, ყმა ყმადო, როგორც აქ. ინგლისის ხელმწიფეს ბარათი ჩამოუგდიაო ფრანგის ხელმწიფისათვის, რომ „ნუ გეშინიაო, მეც და ჩემს დიდკაცებსაცო აქ უფრო დიდი პატივი გვაქვსო, ვიდრე მანდაო. ნუ დაიჯერებო, რასაც მანდ ყბედობენო“. – რასაკვირველია, ეგ ასე იქნება: ბატონ-ყმობა ღმერთს დაუწესებია და თვითონვე ღმერთი რად მოშლის? ვენაცვალე ღვთის დიდებასა! – თქვა დარეჯანმაც. – უფლისა უფალსა და კეისრისა კეისარსაო, სახარებაში წერია: კეისრები ჩვენა ვართ, – დაამატა ელისაბედმა. – მართალი ბრძანებაა, ჩემო რძალო! სახარების სიტყვას ვინ წაუვა? – უთხრა დარეჯანმა. – არავინ, თქვენმა სიცოცხლემ! – დაამტკიცა ელისაბედმა და წამოდგა სახლში წასასვლელად, – მშვიდობით ბრძანდებოდეთ! – მშვიდობით, ჩემო რძალო! ბიჭებში კი ხმა გააგდეთ, რომ ტყუილია-თქო, – ურჩია ლუარსაბმა. – თქვენც რომ ასე მოიქცეთ, ცუდი არ იქნება: გლეხები არიან, მალე დაიჯერებენ ტყუილსაც და მართალსაც. მშვიდობით, – გამოემშვიდობა და წავიდა ელისაბედი. თან გაჰყვა დაჩაგრული გოგო. – ღმერთო, რა მეჭორეა!.. რა ენაჭარტალაა!.. – უთხრა ქმარს ელისაბედზე დარეჯანმა. – ის რა მოიგონა, თქვენი ჭირიმეთ, ყმები უნდა ჩამოგვერთვასო! – დაუდასტურა ლუარსაბმა. – შენ ხომ მაშინვე დაიჯერე! – წიგნმა თქვაო, მოდი და ნუ დაიჯერებ. ის კი, ღვთის წინაშე, არ მომაგონდა, რომ გარეჯელ მკითხავს ბევრჯერ გაუცრუებია სომხური წიგნი. – გონება სადა გქონდა? – ეჰ, შე დალოცვილო! აქა მქონდა, მაგრამ ვერ მომაგონდა. სულ რომ მახსოვდეს, რაც გამიგია, მეტი რაღა მინდა: სოლომონ ბრძენი ვიქნებოდი. თუნდაც ეგ არ იყოს, ქვეყანაზე რა ვიცი რამდენი ეშმაკის მანქანებაა, ეგეც იქნება ერთი იმათგანი იყოს. ვეჟო, ცოდვილ ქვეყანაზე რა არ მომხდარა ჩვენი ცოდვების გამო? ეგეც შეიძლება, რომ მოხდეს, მაგრამ სიფრთხილეს თავი არ ასტკივდებაო, ნათქვამია; ხმა გავაგდოთ, რომ ტყუილია. – რასაკვირველია, ცუდი არ იქნება, ჩვენ მაგითი რა დაგვაკლდება? – არაფერი, შენმა მზემ, – ახლავე დავუძახებ დათოსა და ვეტყვი. – დათო, დათო! – დაუყვირა ბატონმა. – ბატონო! – სადღაც შორიდან მოისმა დათოს ხმა: – ახლავე გიახლებით. ცოტა ხნის შემდეგ დათოც მოვიდა და ჰკითხა ბატონსა: – რას გვიბრძანებთ? – იმას, რომ, ყმები ჩამოგვერთმევაო რომ ამბობენ, ტყუილია. გესმის, თუ არა? ყველას უთხარი, რომ ტყუილია. ხელმწიფეს მოუწერია, რომ დავარჩობ, ვინც იტყვის, რომ ეგ მართალიაო, ვინც გუნებაში მაგას გაიტარებსო. გაიგე? – გავიგე, შენი ჭირიმე! – უპასუხა დათომა, – განა მაგას ვინა ფიქრობს? აი, რაღაც გოგო-ბიჭები სისულელეებს ლაპარაკობენ, შენი ჭირიმე, იმათ ვინ დაუჯერებს. უბრალო ხალხის სიტყვა რა დასაჯერია? იჭორავებენ და დაჩუმდებიან. – ასე თქვი ხოლმე სხვაგანაც, ჩემო დათო! ან რა კარგი იქნება თქვენთვის, რომ ჩვენ არა გყვანდეთ. – შენი მტერი ყოფილა, ჩვენ ვიქნებოდით, შენი ჭირიმე! – რაც უნდა იყოს, მამასავით გპატრონობთ. – დიახ, შენი ჭირიმე! სწორედ მამა ბრძანდებით და ჩვენ შვილები ვართ. თუ ხანდახან გაგვიწყრებით, აგვიკლებთ, წაგვართმევთ, – ეგ რა? სულ ჩვენი სიკეთისათვის არის ხოლმე, განა მამა შვილს არ გაუწყრება? – ოღონდაც, რომ გაუწყრება, მაგრამ შვილი ისევ შვილია, მამა ისევ მამაა ხოლმე. – მართალი ბრძანებაა. სხვას არა აქვს მაგის გაგება, ამბობს, რომ რაც ჩემია – ჩემი უნდა იყოს, ბატონი რად უნდა გვართმევდესო. ის კი არ იციან, რომ თუ ბატონი ართმევს რასმეს, სულ იმათივე სიკეთისათვის ართმევს. ხომ მოგეხსენებათ, გლეხკაცი სულელია. – ოღონდაც სულელია, – ჩაერივა დარეჯანი, – მაშ ბატონი რისა არის, თუ არ დასტუქსავს, არ წაართმევს? თუნდაც ეგ არ იყოს: უცხო ხომ არ ართმევს, ისევ თავისივე ბატონია. – მართალი ბრძანებაა. მამაა, უცხო რად იქნება? – დაამატა ეშმაკობით დათომა. – დიდი და პატარაობა სად არ არის? – თქვა ლუარსაბმა, – აი, თუნდაც თითებზე დაიხედე: ერთი დიდია, მეორე პატარა. რისთვის? ამისთვის, რომ ღმერთს ასე გაუჩენია, დიდი და პატარაობა ყველგან უნდა იყოს. აბა, დაიხედე! – განა არ დამიხედნია, შენი ჭირიმე! დიდიც არის, პატარაც, მაგრამ, დაილოცა ღვთის სამართალი, ისე გაუჩენია, რომ ერთმანეთს არ უშლიან, – თქვა ცბიერმა დათომ.

„მაშასადამე! ყველგან არის დიდი და პატარაც. როგორ შეიძლება, რომ ჩვენთან არ იყოს? ან ეს როგორ უნდა დაიჯეროს ადამიანმა?“ - გააგრძელა ლუარსაბმა, მაგრამ ვერ გაიგო დათოს ნათქვამის ნამდვილი აზრი.

„ვისაც თავში ტვინი აქვს, ის ხომ არ იჯერებს, ჩემო კარგო. ვინც უტვინოა, ისინი გეტყვიან, რომ მართალიაო.“

„როგორ არის მართალი?“ - დაამატა დარეჯანმა. „მეფისთვის ან ჩვენ რა დაგვიშავებია, რომ ყმები ჩამოგვერთვას, ან თქვენ რა გაგიკეთებიათ, რომ გაგათავისუფლონ? ეს როგორ ვერ მოიფიქრეთ?“

„ვითომ გეტყვიან, ჩემო კარგო, ჭკვიან კაცებს დაუწერიათო, რომ ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო. ტყუილი უნდა იყოს.“

„ტყუილია, მაშ რა არის?“ - დაიყვირა ლუარსაბმა. „აბა, რომელი ჭკვიანი კაცი იტყოდა მაგას, თუ არა იუდას მსგავსი მოღალატე?“

„აი, მეხი კი დავაყარე იმისთანა ჭკვიანს!“ - მიაყარა ქოქოლა დარეჯანმა.

„თუ ეგ მართალია, გარეჯელ მკითხავს იცი რა უთქვამს?“ - ჰკითხა ლუარსაბმა.

„არა, ჩემო კარგო! რა გითხრათ?“

„ისა, რომ ტყუილიაო.“

„აბა, იმისთანა გულთმისანს მოდი და ნუ დაუჯერებ,“ - დაამატა დარეჯანმა.

„მე ეგ ადრევე ვიცოდი, ჩემო კარგო, რომ ტყუილია. აბა, უბატონოდ რა სარგებელი გვექნება? უპატრონო ეკლესიას ეშმაკები დაეპატრონებიანო, გლეხები იტყვიან ხოლმე. ჩვენც ეგრე მოგვივა. ახლა ამითი გვატყუებენ თავადებსაც და გლეხსაც, რომ ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო, თორემ რა დასაჯერია?“

„თუ მე არ ვიქნები, ქვეყანა თუნდაც ძირიანად ამოვარდნილა, თუნდაც ბოდბელის არ იყოს - „ქვა ქვაზედაც ნუ იქნება“, - თქვა ლუარსაბმა. „ქვეყნისთვის კარგი იქნებაო! თუ მე და შენ არ ვიქნებით, ქვეყანა რად გვინდა? ჯანდაბასაც წასულა. არა, დათო?“

„დიახ, ჩემო კარგო! სულ ტყუილია. მე ბევრისთვის მითქვამს, რომ ტყუილია, და არ მიჯერებენ.“

„შენ უთხარი, რომ თვითონ ბატონმა თავისი პირით მიბრძანა-მეთქი, მაშინაც არ დაიჯერებენ?“ - უბრძანა ლუარსაბმა.

„მაშინ კი რაღა ეთქმით, ჩემო კარგო!“

„ეგრე, ჩემო დათო! ყველას უთხარი.“

„ბატონი ხარ, მაშ წავიდე?“

„წადი.“

დათო წავიდა. ვინ იცის, გულში როგორ ეცინებოდა ამ პირმოთნე ყმას.

„არა, გული დააჯერა, რომ ტყუილია,“ - უთხრა დარეჯანმა, როცა დათო წავიდა.

„ჭკვიანი კაცია, დააჯერებდა,“ - უპასუხა ლუარსაბმა.