თავი III
***
ლუარსაბმაც კი იცოდა ბიჭების „დაწიოკება“, როგორც თვითონ იტყოდა ხოლმე. მართალია, ცოტა ზარმაცი იყო, მაგრამ იმხელა მამულ-დედულს მოვლა არ უნდოდა?
მამულზე ზრუნვა ძალას ატანდა ხოლმე და ტახტიდან ახტუნებდა. მაშინ უნდა გენახათ, რა ლამაზი იყო ჩვენი ლუარსაბი: ფეხშიშველა, თავზე ლურჯი კალმუხის ქუდით, წითელი პერანგითა და მისი განუყრელი ამხანაგის ამარა, გულგადაღეღილი, ფაშვიანი, ჩიბუხით ხელში მიგორდებოდა მოაჯირის გადასაყუდებელთან და ძილისაგან გაბოხებული ხმით გადასძახებდა თავის მოურავს, დათოს:
– დათო! ხორცი ხომ ჩამოიტანე ბაზრიდან? (იმ სოფელში ბაზარიც იყო).
– დიახ, შენი ჭირიმე.
– რა ნაჭერია?
– ჩალაღაჯი.
– სამწვადედ?
– სუკი ვიშოვე, შენი ჭირიმე.
„ძვირფასი კაცია“, – გაიფიქრებდა ხოლმე მადლიერი მებატონე, მერე დათოს ეტყოდა: – ბარაქალა, ჩემო დათო! თუ კაცმა დაივიწყა, ღმერთი არ დაივიწყებს ბატონის ერთგულებას. ბარაქალა! შენ ჩემი მარჯვენა მკლავი ხარ, მაგარი მკლავი.
დათო თავს მოიფხანდა ხოლმე და უხერხულად გაიღიმებდა ასეთ ქებაზე.
– მეზვრემ მწვანილი მოიტანა? – ჰკითხავდა კიდევ ბატონი.
– მოიტანა.
– ტარხუნა ხომ არის?
– გახლავთ.
– კიტრი?
– კიტრიც გახლავთ.
ლუარსაბს ესიამოვნა. ტახტი რომ ყოფილიყო, ერთი-ორჯერ მაინც გადატრიალდებოდა.
– მაშ, სახლი სავსე ყოფილა, – თქვა ბატონმა სიამოვნებით.
– როდის გხლებიათ ნაკლული, შენი ჭირიმე, რომ ახლა იყოს?..
– ეგრე, ჩემო დათო! ბატონის ოჯახის პატივი და სახელი ერთგულმა ყმამ ქვეყანას უნდა მოჰფინოს. ბარაქალა! თუნდაც ნაკლული იყოს, უნდა თქვა, რომ სავსეაო. შენ გამოცდილი კაცი ხარ – ეს ყველაფერი იცი.
– ამხელა კაცი შენს ხელში ვარ და როგორ არ მეცოდინება, შენი ჭირიმე!
– ახლა ერთი ეს ვიკითხოთ, – თქვა ცოტა ხნის შემდეგ მზრუნველმა მებატონემ, – ურმები გაისტუმრე?
– გავისტუმრე, შენი ჭირიმე! ახლა თუნდაც ორღობეებს იქნებიან გაცილებულნი.
– სად გაისტუმრე?
– ყანაში, შენი ჭირიმე!
– რამდენი?
– ოთხი საბატონო და ათი ბეგრისა.
– რატომ ბეგრისა თხუთმეტი არ არის?
– თხუთმეტი ჩვენს კაცებში თავის გაჩენაში არ შებმულან, შენი ჭირიმე, და დღეს საიდან იქნებოდა!
– თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო, ვეჟო! რატომ არ არის? მე არ ვიცი, თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო. როგორ იქნება? ბატონს სამსახური უნდა, მაშ მე ბატონი აღარ ვყოფილვარ!.. გაგონილა!.. ფუი! თხუთმეტი უნდა ყოფილიყო. მე ვუჩვენებ იმათ, რომ მე ბატონი ვარ და ისინი ყმები არიან.
მართლადა, ლუარსაბს თავის დღეში ათზე მეტი ურემი არ შებმია და რაზე გაბრაზდა ასე უწყალოდ? დათოსაც არ ესმოდა, ეს გაბრაზება რის ნიშანი იყო. გაუკვირდა და ბატონს ყურება დაუწყო, ხომ არ გაგიჟდაო. დიახ, ლუარსაბი კი იქნება, რომ გაგიჟდეს!.. და თუ უმიზეზოდ გაბრაზდა, ამის მიზეზები სულ თავში ჰქონდა. როგორც მისი ძვირფასი ქალბატონი, ისე თვითონაც ძალიან აფასებდა მოსამსახურეებისა და ყმის მოხმარებას.
„გლეხკაცს ასე უნდა მოეპყრას ბატონიო, – იტყოდა ხოლმე ბრძენი თავადი, – ასე უნდაო, რომ ყოველ დილით ეშინოდეს, თორემ, ღორის მკბენარსავით, თუ გლეხკაცი ფეხზე დაისვი, თავზე აგაცოცდებაო. მაშ! შიში შექმნის სიყვარულსო.“
ოღონდაც, ჩემო ლუარსაბ, ოღონდაც!
ის კი არ იცოდა ამ ბედნიერმა ადამიანმა, რომ უმიზეზო და ასეთ ტყუილ-უბრალო გაბრაზებაზე გლეხებს სულ სხვა მოსაზრება და დასკვნა აქვთ ხოლმე.
ეჰ, შენ რაც გინდა თქვა, მკითხველო, ამ ცოლ-ქმარს კი ეგონა, რომ თუ მუცელი მაძღარი აქვთ, ეს ასეთი ყმების მოხმარების ცოდნისგან აქვთ.
ასეთ სისულელეს ჩვენი გულწრფელი თავადი ეძახდა ბიჭების „დაწიოკებას“. დარწმუნებული იყო, რომ ეს „დაწიოკება“ ისე აუცილებლად საჭიროა ოჯახისთვის, როგორც სმა-ჭამა კაცისთვის.
ამიტომაც, რომ შემოვიდოდა ოთახში, თავის თავის კმაყოფილებით ეტყოდა ხოლმე ცოლს:
– ძლივს არ გავისტუმრე ურმები (ტყუილიც უყვარდა ჩვენს ლუარსაბს), ძლივს! დალახვროს ღმერთმა გლეხკაცი! ვეჟო, სანამ თავს არ დაადგები და კარგად არ დასჭყივლებ, ხელს კი არ გაანძრევს. გაგონილა! მე რომ არ ვყოფილიყავი, ყანა მინდორში დაგვილპებოდა.
– ეგრე, შენი ჭირიმე, – გაუკეთებდა გულს და თავს უფრო მოაწონებდა დარეჯანი, – ეგრე უნდა. მას შემდეგ, რაც ევამ ადამი შეაცდინა, მას შემდეგ ნაბრძანებია ღვთისაგან, რომ ჩვენი ოფლით პური უნდა ვჭამოთ.
– ეგ თავადებზე ხომ არ არის ნათქვამი, გლეხებზეა ნათქვამი, გლეხებზე, – მიუგო ლუარსაბმა.
– მაშინ თავადები სად იქნებოდნენ?
– როგორ არა, იყვნენ: ჩვენი გვარი მაშინდელია.
– რას ამბობ? ისე ლაპარაკობ, გეგონება, არაფერი იცოდეო. მაშინ ადამისა და ევას მეტი არავინ ყოფილა და ადამი თავის თავზე თავადი ხომ არ იქნებოდა?
– მართლა, ეგ კი ვეღარ მოვიფიქრე. არა, გეთაყვანე, ის რა ხე იყო, იმათ რომ ხილი მოიპარეს?
– ხე სიკეთისა და ბოროტებისა.
– ახლა აღარ არის ასეთი ხე?
– როგორ არა: ამბობენ, რუსეთის ხელმწიფის ბაღში ერთი ოქროს ოთახიაო, იმაში არის, სულ იაგუნდის ფოთლები ასხიაო.
– ზურმუხტისა იქნება, – გაუსწორა ლუარსაბმა.
– ჰო, მართლა, ზურმუხტისაა, ზურმუხტიც ხომ ფოთოლსავით მწვანეა: დიახ, ზურმუხტისაა, სულ ალმასები და იაგუნდები ასხია ხილის მაგიერად.
– ნეტავი მაჭამა, აბა გემო იმაში იქნება.
– ძალიან კი მიგიშვებენ: ქვიშაზე უამრავი ჯარი ახვევია თურმე.
– მაშ, ხონთქარს როგორ მოუპარვინებია?
– აი როგორ: ერთი ფერია ყოფილა, ფერია არწივად გადაქცეულა, შეპარულა, მოუგლეჯია ერთი დიდი ალმასი, ჩაუყლაპავს და ისე გამოპარულა.
– წაუღია, წაუღია! რა ეშმაკი ყოფილა!
– მაშ, წაუღია. მერე დედოფალი შესულა, უნახავს, რომ ერთი დიდი ალმასი აკლია, მაშინვე რუსეთის ხელმწიფისთვის შეუტყობინებია. რუსეთის ხელმწიფე მაშინვე მიმხვდარა, რომ ეს ხონთქრის საქმეა და ომი დაუწყია. ის ომი ხომ დღესაც არ გადაწყვეტილა.
– მაშ, შერჩა, შერჩა?
– ვინ იცის? ჯერ ომი არ დამთავრებულა.
– ნეტავი მე მამეპარა.
– ხომ დაგარჩობდნენ.
– რომ არ შევატყობინებდი: ჩავყლაპავდი და მუცელს ხომ ვერ გამიჭრიდნენ.
– გაგიჭრიდნენ კი არა, მეტსაც გიზამდნენ.
– რა ეცოდინებოდათ, რომ მე მაქვს?
– შენი ჭირიმე, მკითხავს ვერ იშოვიდნენ, რომ ეკითხათ.
– მართლა, ეგ აღარ მომაგონდა. დაიცა, რა გითხრა: ადამმა რომ შეჭამა, ის რაღა იქნა?
– კუნძულელ ხელმწიფეს ზღვაში უპოვია თურმე და იმას აქვს.
– აბა, ნახე ღვთის სამართალს! მე მეპოვნა, უფრო მადლი არ იქნებოდა?
– მერე ვინ შეგარჩენდა? ორასი წელია თურმე აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ხელმწიფე სულ იმისთვის ებრძვის კუნძულელს.
– აქამდე ვერ წაართვა?
– ვერა.
– ვაი, ვაი, ვაი! ღონიერი არ ყოფილა ისიც!..
– მე კი არ ვიცი, რომ ღონიერი ყოფილა!.. ხელმწიფე და უღონო გაგონილა!
– ერეკლე მეფე რომ ყოფილიყო ახლა, ის კი უთუოდ წაართმევდა, დიდ ვაჟკაცს ამბობენ.
– ის, რა თქმა უნდა, წაართმევდა, მაგრამ სად არის?
– ცოდო არ არის, ის ახლა მიწაში ლპებოდეს და შენი მაზლი დავითი კი ცოცხალი იყოს!
– აბა, უყურე წუთისოფლის მუხანათობას! ეგ რა კიდევ, თამარ დედოფალი შავ მიწაში უნდა იყოს და შენი რძალი ელისაბედი კი მზეს უყურებდეს!
– აბა, წუთისოფლის ანგარიში ეგ არის და, – დაამატებდა ლუარსაბი და ამოიოხრებდა, მერე ისე, რომ სანთელი წინ ედგა, გააქრობდა.
დილით ლუარსაბი და მისი მეუღლე, ქალბატონი დარეჯანი, როგორც კი მოიცლიდნენ იმ საუცხოო ოჯახის მოვალეობისგან – რომლის ნიმუშიც ზევით მოვიხსენიე, მიუჯდებოდნენ ჩაის და ერთი გემრიელად გაიბერებოდნენ თბილი წყლით, როგორც ამბობს ჩვენი გლეხკაცი.
ცოტა ხნის შემდეგ, ორიოდე გონიერი საუბრის შემდეგ, თუნდაც იმის მსგავსისა – როგორც ზემოთ აღინიშნა, სადილიც მოვიდოდა, მაშინ მიირთმევდნენ „ძველებურად, ჩვენებურად“, – და ლუარსაბი რაღაც დაღლილი სიამოვნებით წამოიძახებდა ხოლმე გულწრფელად: „გმადლობ შენ, უფალო, რათა განმაძღე მე“.
ამას იტყოდა თუ არა და, პირჯვარს გამოისახავდა, სწრაფად სუფრიდან იქვე ტახტზე გადაგორდებოდა და, სრულიად კმაყოფილი თავისი ცხოვრებით, დაიკრავდა მუცელზე ხელს და იტყოდა რაღაც ტრაბახობით: „მე თუ უსწავლელი ვარ, მე ვიცი… რა ჰქვია… მე ვიცი, შიმშილით კუჭი მიდნება, დიახ, მიდნება! ზედაც ემჩნევა ჩემს კუჭს“.
გამოსაცდელად ერთხელ კიდევ დაიკრავდა მუცელზე ხელს, თითქოს სინჯავსო, კარგად არის გატენილი თუ არა, და რა ნახავდა, რომ კარგად არის, როგორც ცხენი, დააკრაჭუნებდა კბილებს მეტის სიამოვნებისგან: „დიახ, – კიდევ იტყოდა, – ლუარსაბი უსწავლელი გახლავთ, იმიტომაც მშიერია“.
სადილის შემდეგ ძილი, მერე ისევ გაღვიძება, მერე ისევ ჩაი, მერე ვახშამი, და ბოლოს ისევ ის საყვარელი ძილი, – და ასე ტკბილად და მშვიდად მიდიოდა ამ ორი უმანკო სულის უბოროტო ცხოვრება ამ წუთისოფელში, რომელმაც ისე არაფერი არ იცოდა ამათი ვინაობისა, როგორც ამათ არაფერი იცოდნენ, ჭამა-სმის გარდა, ღვთისაგან განჩინებული ამ მუხანათი წუთისოფლისა.