თავი I
I
კარგი რამ იყო თავად თათქარიძის სახლ-კარი. წარმოიდგინეთ შუა კახეთის პატარა სოფელში ერთი ვაკე, დანგრეული ადგილი და იმ ადგილის შუაგულში – ორსართულიანი ქვითკირის სახლი.
აი, ის სართულები რა ფერის იყო: ქვემოთ იყო მარანი, წალმით დახურული, და იმ მარნის უკანა კედელზე ამოყვანილი იყო ერთი პატარა ოთახი მოაჯირით. მოაჯირს ეკრა ზედ მერცხლის ბუდესავით ერთი პატარა ფიცრული, რომელიც საძინებლის ფუნქციას ასრულებდა.
კარგა მანძილზე კიდევ ფიცრულის სათორნეც იდგა, იმას აქედან ხულა, რომელსაც ზედ ჰქონდა მიდგმული ცალთვალა სასიმინდე, ერთი უბადრუკი და მგლოვიარე ნაგებობა.
ბაღჩაც იყო, ღობით შემოსაზღვრული. ღობესთან, ერთი ფურცლის ხის სიახლოვეს, მოჩანდა ძველი ჩალის სახურავი, დროის მსვლელობისგან ისე გვერდზე წამოღებული და წამოხრილი, თითქოს გრილ ადგილას წამოწოლას აპირებსო, მაგრამ ბებერსავით ნეკრესის ქარის ტკივილებს უეცრად ისე წამოხრილი და დაღრეჯილი შეუკავებიათო.
ამ ციხე-დარბაზის ეზო, სიგრძეზე თუ სიგანეზე, კარგა ფართოდ იყო გაშლილი. მას გარშემო ერტყა ძველი ტყრუშული ღობე, რომელიც ზოგან დანგრეული იყო და ახლანდელ პატრონს არც კი მოსვლია აზრად, რომ გაეკეთებინა. ეტყობა, რომ ქართველია!..
ღობე ერთგან თავდებოდა უშველებელი ჭიშკრით, რომლის ერთი ნახევარი – თუნდაც ორი წელია – ისე საცოდავად დაღრეჯით ეკიდა ერთ ყუნწს, ასე გგონია – ბოძს დაუჭერია საცემლადო და ის კი იწევსო, რომ როგორმე ხელიდან დაუსხლტესო.
ჭიშკრიდან იწყება კალო, საკმაოდ დიდი. მისი ბუჩო (კალოს ნარჩენების გროვა) ერთ მხრივ მთელ კალოს სამხრეთის ნაპირზე გორასავით გაწოლილი იყო, ასე რომ მისი ბოლო საბძელთან (თივის შესანახი ადგილი) მთავრდებოდა. საბძელი სასაცილო იყო, ისე სულელურად ჩაფიქრებული და გვერდ-აწეული, მარტო ფრთამოტეხილი ბატი თუ მინახავს ასეთი.
ჩემს პატარა ბიჭობაში ბევრი კარგი ნახულა ამ ბუჩოზე: აქ ხშირად უქეიფიათ გრძნობის აღმტაცის ხრუტუნით ნებიერ ღორებს; თავისი ფაფუკი დინგით ბევრჯერ უთხრიათ ეს სურნელოვანი ბუჩო, ისე გულმოდგინებით, ისეთი სინაზით, ასე გგონია – მართლა და ღორები იყვნენ.
მერე მათი ოხუნჯობა! მათი ალერსი! ოჰ, ეს კი აუწერელია. რაღაც კმაყოფილებით გატაცებულებს, იმ ღორებს ერთმანეთისთვის ბევრჯერ წაუთავაზებიათ დინგი. რა ყვირილი და ჭყივილი ასტყდებოდა ხოლმე! ასე ჩვენი გლეხკაცი საალერსოდ წაუთავაზებს ხოლმე ქისტს (ხელით დარტყმა) ახალ მოყვანილ პატარძალს.
ვიღაცამ თქვა: „ქართული სიყვარული ლანძღვააო“, მეც ვიტყვი: ქისტი კიდევ საოხუნჯო ალერსია. ადმინისტრაციაში მაგას კიდევ სხვა მნიშვნელობა აქვს: იქ ქისტი შემამცნებელი საბუთია (დამადასტურებელი საბუთი). ეგ ჩვენი საქმე არ არის.
თვითონ ეზო ისე უწმინდური იყო, როგორც ძველი ჩინოვნიკის გული. დიდი საქმე იყო, პატრონამდე ისე მიგეღწიათ, რომ ან არ გასვრილიყავით, ან კიდევ ერთი ამბრის (სასიამოვნო სურნელების) სურნელება თან არ აგყოლიათ. ეს გარეგანი – ახლა, ბატონებო, შიგ სახლში ვეწვიოთ თავად თათქარიძეს.
ეს კი უნდა მოგახსენოთ, რომ, თუ ვეწვევით, ფრთხილად უნდა ვიყოთ. იატაკი აგურისაა. ეგ არაფერი. ეს არის ძნელი, რომ აგურები შიგადაშიგ ამოცვენილა; მათი ადგილი ამოთხრილ ორმოებად დარჩენილა. თვალების ძალიან გაფაციცება (დაძაბვა) უნდა, თორემ, თუ ფეხი შიგ ჩავარდა, ვაი შენს მტერს! ან კისერი მოსტყდება ადამიანს, ან თვითონვე ფეხი.
თუმცა, მართალია, სახლის პატრონი ბევრ ბოდიშს მოიხდის, მაგრამ ხომ მოგეხსენებათ, რომ ბოდიში ძნელად თუ მოარჩენს მოგრეხილ კისერს – და არც მოტეხილი ფეხისთვის არის უებარი (განუკურნებელი) წამალი.
ამ ხიფათს შეიძლება ადამიანი გადაურჩეს, თუ ოთახი ნათელი იქნება. ვაი, რომ არც ეს არის. თუმცა ორი, სათოფეზე კარგა მოზრდილი, ფანჯარა აქვს, მაგრამ ოთახი მაინც ბნელია, იმიტომ რომ ფიჭვის ჩარჩოებზე მინის მაგივრად მეტად გამჭრიახ (ჭკვიან) გონებას გაქონილი (გაცვეთილი) ქაღალდი გაუკრავს.
აი, ამაზეა ნათქვამი: „ხერხი სჯობია ღონესა, თუ კაცი მოიგონებსა“ (გამოსავალი სჯობია ძალას, თუ ადამიანი მოიფიქრებს). მოგონებაში ქართველ კაცს პირველი ევროპელი მეჭორეც (ჭკვიანი) არ სჯობია.
ბევრჯერ მინახავს სხვაგანაც ასეთი ფანჯრის სასაცილო სამკაული. ბევრჯერ მინახავს ის გაცვეთილი ფანჯრის ქაღალდი ნემსით დაჩხვლეტილიც: ხან გულია გამოყვანილი, ხან ჯვარია, ხან კიდევ დაწერილია რამე, თუნდაც ასეთი რამ: „დათვი ხეზე როგორ გავა, იავ-ნანინაო!..“ ეს კი ქალის საქმე უნდა იყოს.
თუნდაც მართლაც ასე იყოს, რა დასაძრახისია (საცენზუროა)? მოსწყენია დავითნის (ფსალმუნების) კითხვა, გულზე რაღაც სევდა მოსწოლია – და გონების გასართობად და უგემური (მოსაწყენი) დღის გასატარებლად მიმჯდარა ფანჯარასთან, ამოუძვრია გულის ქინძისთავი და მიუყვია ხელი ამ მართლა და გონება-გასართობი საქმისთვის.
უსაქმო ყოფილა და საქმე გაუჩენია ამ ანდაზის ძალით: „ცუდად ჯდომას ცუდად შრომა სჯობიაო“.
იმ თათქარიძის ოთახში იდგა ორი გრძელი ტახტი, ერთმანეთის პირდაპირ. ისეთი ნაზი ქეჩა და ხალიჩა ეფინა ზედ, რომ, როცა ქალბატონი ადგებოდა, ყოველი მისი ბრწყინვალე ფეხის ბრწყინვალე გადადგმაზე ისე ლამაზად აბოლდებოდა ხოლმე (მტვერი ადიოდა), რომ ადამიანი ყურებით ვერ გაძღებოდა (ვერ დაინახავდა საკმარისად).
ამ ორ ტახტს შუა, აღმოსავლეთის კედელზე მოჩანდა, კბილებჩაცვენილი ბებერი ქალის დაღებული პირსავით, ერთი ამოჭვარტლული გარედან და შიგნიდან, ერთი მწუხარე და დაღრეჯილი ბუხარი.
აქა-იქ ოთახის მოსართავად ეყარა სხვადასხვა ნივთები, მაგალითად: ტალახიანი ყარაბაღული თეთრი წაღები (ფეხსაცმელი), პირმოტეხილი სპილენძის თუნგი (ჭურჭელი), ქონიანი შანდალი (სანთლის დასადგამი), სპილენძის საჩაიეში მოხარშული მყრალა-ბალახი (უსიამოვნო სუნის მქონე ბალახი), ზურგიელის (ზურგის ქონის) ნაჭერი და სხვა და სხვა.