თავი XIV
XIV
„აღარ დაამთავრებ?“ – მკითხავს მოწყენილი, და შესაძლოა გაბრაზებულიც, მკითხველი. – „როგორ არა? დავამთავრებ, მაგრამ იცით რითი? იმითი, რომ ლუარსაბის ბედნიერება დაირღვევა. თუ ასეთი მტკიცე ბედნიერებაც დაირღვევა, მაშ რა ყოფილა დაურღვეველი ქვეყანაზე?“ – დაიძახებს ჩემთან ერთად დაღონებული მკითხველი.
მხოლოდ ქვეყანაა, მკითხველო, დაურღვეველი, და ერთი ლამაზი, გონიერი ქართული ანდაზა: „ის ურჩევნია მამულს, რომ შვილი სჯობდეს მამას“, თორემ „ნუ დააგდებ ძველ გზასო“ – ეს ჩინეთიდან შემოგვეპარა და რასაც ჩინეთის ფერი ადევს, ის, რა თქმა უნდა, დაირღვევა ღვთისა და თქვენი წყალობით, ჩემო ძველი გზის მოყვარევ, მაგრამ მაინც კიდევ საყვარელო ქართველო!..
გავიდა გარკვეული დრო და ამქვეყნიური ცხოვრების დაუცხრომელმა ცვლამ ბევრი რამ შეცვალა დედამიწის ზურგზე. ამათ შვილი არ მიეცათ.
დარეჯანმა ერთი მკურნალი ქალი იშოვა და მკურნალობა დაიწყო, მკურნალმა ქალმა ერთი რაღაც წამალი მისცა, მთელი ორი კვირა ასმევდა და მესამე კვირას კი დარეჯანს ფეხები გააჭიმინა.
დარჩა ქვრივად საწყალი ლუარსაბი. წვერი მოუშვა, შავები ჩაიცვა. თავისი ბედნიერება სულ დარეჯანთან ერთად დამარხა. ორი სიამოვნებაღა დარჩა ამ უკაცრიელ ქვეყანაზე: ერთი – მადა; მეორე ის, რომ ლამაზისეული ფეხებთან უჯდა ხოლმე, როცა ბატონი ძილს დააპირებდა, ფეხისგულებზე და კანჭებზე ხელს უსვამდა და ისე აძინებდა.
ესღა იყო მისთვის ნუგეშად, თორემ ის პატიოსანი კუჭი ჩამოებერა, ის გაწითლებული ლოყები გაუყვითლდა, ის დიდრონი ძროხის ოდენა თვალები უგემურად უელავდა, ის სამკეცი ფაფუკი ღაბაბი ლეღვის გუდასავით გაუხდა, ამასთანავე ის თავისებური, გამორჩეული, მუდმივი ღიმილი სახიდან დაეკარგა, – ერთი სიტყვით, გაფუჭდა კარგი კაცი.
მწუხარებამ ეს იცის. ბოლოს, ფერისცვალობის დღეს, რაღაც ეშმაკობით, ნათლიმამამ ნახევარი ლიტრა კალმახი მოართვა. ჯავრისგან იმ კალმახს გემრიელად მიაძღა, მოუვიდა კუჭის ანთება და გარდაიცვალა.
მოკვდა ლუარსაბიც ისე, როგორც იხოცებიან ბევრი ჩვენგანი, რომლებიც არც თავისი სიცოცხლით მატებენ რამეს ქვეყანას და არც თავისი სიკვდილით აკლებენ.
წაიშალა ამ ორი გვამის ცხოვრების კვალი დედამიწის ზურგზე. რისთვის მოვიდნენ და რისთვის წავიდნენ? ნუთუ ნახევარი საუკუნე იმისთვის იცხოვრეს, რომ ოთხი ფიჭვის ფიცარი ეშოვნათ და სამ-სამი ადლი მიწა?
ან კიდევ ქვაზე დაიწეროს, რომ „ჩყ… წლამდე თავადი ლუარსაბი თათქარიძე და მისი ქალბატონი დარეჯანი ცოცხლები ყოფილან და მერე დახოცილან?“
სხვა ხომ არაფერი გვეტყვის, რომ ესენი ამ ქვეყანაში ყოფილან და უცხოვრიათ. „წამკითხველო, შენდობა გვიბრძანეთო“, ამბობს იმათი ქვის წარწერა.
ნახევარი საუკუნე ამისთვის იცხოვრეს ამ ქვეყანაზე, რომ ბოლოს მაინც კიდევ „შენდობა“ ითხოვონ და საბოდიშოდ გაიხადონ საქმე?
უფროსთაგანს ქართული საფლავის ქვაზე რომ აწერია „შენდობა გვიბრძანეთო“, ახლა მესმის, რისთვისაც აწერია. მაგ შესანდობარს და შესაბრალის ჩვეულებას თავისი აზრი და საფუძველი ჰქონია, მაგრამ არ გითარგმნი კი, მკითხველო!
თუ კარგი გული გაქვს და გამჭრიახი გონება, შენც თვითონ ჩემზე უკეთესად მიხვდები, თუ არა და, თქმა საჭირო არ არის. ტყუილად გულს გატკენ, გაგაბრაზებ და ის რისხვა ისე აგიბამს თვალს, რომ სხვას შენზე მეტადაც რომ გული სტკიოდეს, ამას ვეღარ დაინახავ და იმის გულის სატკენ სიტყვას ღალატში ჩამოართმევ.
***
მე დავამთავრე და შენ, რაც გინდა, ის ქენი, მკითხველო! გინდა იცინე, გინდა იტირე, როცა ამ ამბავს წაიკითხავ. ორივეს საბუთი ისევ ამავე მოთხრობაში გაქვს.
თუ ოდესმე თვალი აგიხელია და შენს გარშემო რაც გინახავს, იმაზე გონება გივარჯიშებია, – ნახავდი, რომ ხშირად ერთი და იგივე საგანი ზოგს აცინებს, ზოგს ატირებს.
მე მინახავს ერთი მოხუცი, ღარიბი, შიშველ-ტიტველი, ფეხებდახეთქილი ქალი. ვინ იცის, რა უბედურებისგან ჩავარდნილიყო ლოთობაში და ლოთობაში სამუდამოდ დაეკარგა თავისი ქალობა და ადამიანობა.
მე მინახავს ის საცოდავი ქალი, ქალაქის ბიჭებს დაეჭირათ და ხუთ გროშად მთელი საათი ახტუნებდნენ თოჯინასავით. მე მინახავს, რომ იმათში ბევრი იცინოდა და ზოგიერთს კი ამ საცოდავი ქალის ამ მდგომარეობაზე გული უტიროდა.
ვინ იყო ამათში მართალი? მოცინარენი, თუ მოტირალენი? ორივენი, იმიტომ, რომ ერთნი თვალით ხედავდნენ მარტო და თვალისთვის მართლა სასაცილო იყო, მეორენი კი თვალითაც და გონებითაც. გონებას კი – ძნელად თუ გაეცინება.
ჩანს, შეიძლება, რომ ერთი და იგივე ამბავი სატირალიც იყოს და სასაცილოც, – ეგ იმაზეა დამოკიდებული, როგორი აგებულებისა ხარ: თუ ისეთი გონების ძალა გაქვს, რომ, რაც უნდა მწუხარე ჭეშმარიტება იყოს, გულდასმით შეხვდები, და თუ ისეთი გულიც გაქვს, რომ უბედურს და გზააბნეულს შეიბრალებ, ასეთი სასაცილო ამბავი უფრო ხშირად უნდა გატირებდეს შენ, თუ არა და იცინე, რამდენიც გენებოს.
იცინე და თანაც გაბრაზდი ამ მოთხრობის დამწერზე და მომიგონე ჭორი – შენ ხომ ჭორების მოგონება გიყვარს – რომ მე თითქოს ქართველობას ვღალატობ, რადგანაც იმის სასაცილო ამბავს გიამბობ და არ ვმალავ ზოგიერთი გულმოკლე პატრიოტივით.
ვიცი, რომ, ჩვენდა საუბედუროდ, თქვენში, მკითხველო, ძნელად იპოვება ისეთი კაცი, რომ მართალ სიტყვას გონება გაუსწოროს.
ვიცი ეს და მაინც კიდევ პირში – როგორც მეგობარი – გეტყვი, რომ ლუარსაბი და დარეჯანი შენს კალთაში დაბადებულან და შენი ძუძუთი გაზრდილან.
გინდა მიწყინე, გინდა არა. თუ იმათ დასცინი, ვითომ შენს თავს დაგიცინია, თუ დასტირი – ეგ კარგი ნიშანია: ჩანს, წუხხარ, რომ ასეთები ვართ, ჩანს, შენი თავის გამოსწორების განზრახვამ ფრთა აიბა. ღმერთმა ქნას, რომ ეგ ასე იყოს.
მე თუ შენ მიყვარხარ, მკითხველო, იმისთვის მიყვარხარ, რომ იმედი მაქვს ეგ გამოსწორების განზრახვა, დღესა თუ ხვალე, შენში გაიღვიძებს.
ამ იმედს ნუ წაგვართმევ. ნუ იფიქრებ, რომ ამ მოთხრობას შენი გაბრაზება უნდა. ამას მარტო ის უნდა, რომ შენ დაგანახვოს – რამდენადაც შეუძლია – შენი ცუდი, შენი ავი, რომ იცოდე, რა გამოასწორო.
სანამ სარკეში არ ჩაიხედავ, ან სხვა არ გეტყვის, ხომ ვერ გაიგებ, რომ სახეზე რამე ურიგობა გეტყობა?
ეს მოთხრობა სარკე იყოს და მე – თუ გინდა – მთქმელი ვიქნები. დააკვირდი, იქნებ გენიშნოს რამე.
ესეც იცოდე: მარტო შენი მტერი დაგიმალავს, შენს სახეზე რომ ურიგობა ნახოს რამე, მეგობარი კი მაშინვე სარკეს მოგიტანს, რომ გამოასწორო და ხალხში არ შერცხვეს.
მეც მეგობარსავით გექცევი, – სარკე მოგიტანე, ამაზე როგორ უნდა გამიწყრე?! რა ვუყოთ, თუ ეს სარკე გაბზარული გამოდგება და აქა-იქ ლაქებიანიც? რაც მქონდა ის მოგართვი, როგორც შემეძლო, ისე დაგეხმარე.
თუ მაინცდამაინც გაბრაზებას არ დაიშლი, შენი ნებაა. მე შენი გაბრაზებისა არ მეშინია. მაშინ მხოლოდ დავღონდები, რომ შენშიც მოვტყუვდი; რომ შენ ის არ ყოფილხარ, რაც მეგონე.
მაშინ ხელებდაკრეფილს ესღა დამრჩება სათქმელად: მე ვიყივლე და გათენდება თუ არა – ეგ ღმერთმა იცის! გაბრაზება კი რომ არ ყოფილიყო, ეგ გათენება, ჩვენც კარგად გვეცოდინებოდა, როდისაც იქნებოდა!..
სხვა მხრივ მშვიდობით ბრძანდებოდეთ და შენდობით იხსენიებდეთ თქვენს მონას…