თავი IV
– IV –
განძი და ანდერძი
ოთარაანთ ქვრივს ქმრისგან კიდევ ერთი, ყველაზე ძვირფასი განძი დარჩა. ქვრივი მას მართლაც ასეთად თვლიდა, სხვები რას ფიქრობდნენ, არ ვიცით. ეს განძი იარაღი იყო. მისი ქმარი დიდი მშრომელი, საქმის გამკეთებელი და ცნობილი მონადირე ყოფილა. სახლში რომ შესულიყავით და კერიის მარჯვენა მხარეს, ტახტის ზემოთ კედელზე შეგეხედათ, ნახავდით ბუდით ჩამოკიდებულ დიდ თოფს, ხმალს თავისი ქარქაშით, ხანჯალს, დამბაჩას, სასწრაფოს (დენთის საზომს) და საპირისწამლეს (დენთის შესანახს).
კვირა არ გავიდოდა ისე, რომ ოთარაანთ ქვრივს ეს იარაღი არ ჩამოეღო და გულმოდგინედ არ გაეწმინდა. როცა ამ საქმეს შეუდგებოდა, იფიქრებდით, ლოცულობსო, ისე გულდასმით, მოწიწებით და იმედით იწყებდა წმენდას. რაც ქმარი გარდაეცვალა, მას შემდეგ სულ ასე ექცეოდა ამ იარაღს. სიკვდილის პირას რომ ყოფილიყო, მაინც არ გაატარებდა ერთ კვირას ისე, რომ არ გაეწმინდა, არ გაეკრიალებინა, ცხვრის დუმით არ გაეპოხა და ისე არ დაეკიდა თავის ადგილას. არც ერთხელ არ გაუწმენდია ისე, რომ თვალზე ცრემლი არ მოსვლოდა, გული არ ამოსჯდომოდა და არ ატირებულიყო.
„ვაი, ვაი მე უბედურსა!“ – ჩაიკრავდა ხოლმე გულში ხელს. – „სადედაბეროდღა (სიბერისთვის) გახდა ეს ვაჟკაცის იარაღი. მოგიკვდათ, თქვე საწყლებო, კარგი პატრონი! უიმე! განა მარტო თქვენ მოგიკვდათ! ხომ მეც მომიკვდა, მეც! წაიღო შავმა მიწამ ჩემი თევდორე... წამოგექცა, ოჯახო, დედაბოძი (მთავარი საყრდენი), დაგიმიწდათ, თოფო და ხმალო, თქვენი ფანდი (მარჯვე) ვაჟკაცი... გატყდა შუაზე ჩვენი წუთისოფლის (ამქვეყნიური ცხოვრების) უღელიც, მოგიკვდა, ოთარაანთ ქვრივო, ტოლდასადები (თანასწორი) მეუღლე, დარჩი მარტო... ვაიმე უშენოსა! ყვირილობის (ირმის ყვირილის) თვეში რომ ირემს მომაყენებდა ურმით! იმისი ზარიანი (ხმამაღალი) ხმა რომ ყურს მომხვდებოდა, გული გადამიტრიალდებოდა სიხარულით. ჭირიც (უბედურებაც) და ლხინიც (სიხარულიც) სულ სიმღერითა და გალობით იცოდა. კაცი იყო, კაცი! ვენაცვალე იმის ჩრდილს! იმისი მუშაობა რომ ენახა კაცს, – თუნდაც მარტო ყოფილიყო – ქორწილი ეგონებოდა. ქვასაც კი გააღვიძებდა და ხელს გაანძრევინებდა. ვენაცვალე იმის სახელს! როცა კვდებოდა, მაშინაც კი არ შეუკრავს წარბი, დამიძახა და მითხრა:
„რა გატირებს, ადამიანო! განა შენ კი შერჩები ამ წუთისოფელსაო. ყველას ბოლო ეს არის, ტირილით ნაშობი სიცილით უნდა კვდებოდესო. სააქაოს (ამქვეყნიური) სტუმარი ვიყავი და ახლა შინ მივდივარო. რა გატირებსო.“
„რა ვქნა მე უშენომა?“ – შევჩივლე მე.
„როგორ თუ რა ჰქნა! გაისარჯე (იბრძოლე) და ირჩინე თავიო. მე კი თითებიდან ზეთი და ერბო მწვეთდა თუ! ვირჯებოდი (ვშრომობდი) და უტკივარს ლუკმას ვჭამდიო. ქვეყანა ღონიერია (მდიდარია), ნუ გეშინიაო. ოღონდ ჭირს ნუ დაუტყდები (არ დანებდე უბედურებას), ნუ გაელახვინებიო... ამ ჩემს პატარა გიორგის უპატრონეო, არ გამიღარიბო, არავის დამიჩაგვრინო, არავის არ შემინატვრინო (არავინ არ ინატროს ჩემს ადგილას ყოფნა)! გაიზარდოს და მერე თვითონ იცის. თუ იქნება თავისით იყოს, თავის მარჯვენით (შრომით) კაცობდესო. მამისეული თოფ-იარაღი შეუნახე, გამოადგება... თოფი ხაზინიანია (ძვირფასი) – გაუფრთხილდეს, მხარში ცემა იცის. შორს მანძილზე კარგად მიდის, ნიშანი კი ცოტა მაღლა დაუჭიროს... ეი... მაგის ტყვიის ზუზუნი ერთ რამედა ღირს! ეჰ, რა ვუთხრა ამ წუთისოფელს! არ დამცალდაო... შენც მენანები, მაგრამ ეგ უფრო მენანება, ბავშვია უსუსური, უმწეო. ეჰ, ნეტავ კი ეგ დავაჟკაცებული მენახა და! მერე თუნდაც ურმის თვალზედ გავცმოდიო (ურმის თვალზე გავმჯდარიყავი, ანუ არაფრად მიღირდა სიკვდილი)! ეჰ, რაც არის, არის... ეშმაკის კერძად (ეშმაკის საცდურად) არ გამხადო, მკვდარს დამიურვე (მკვდარს მომიარე), მიპატრონეო.“
ამის შემდეგ ბევრი აღარაფერი უთქვამს. ეს თქვა თუ არა, გადაბრუნდა კედლისკენ, ერთი ამოიკვნესა, სული ამოაყოლა, „მივდივარო“ მითხრა და ღმერთს მიაბარა თავისი წმინდა სული. ვაი შენს დამკარგავს, ჩემო კარგო თევდორე.
ყოველ ამას იგონებდა ხოლმე ოთარაანთ ქვრივი, კალთით იწმენდდა თვალებიდან ცრემლს და სანამ თოფ-იარაღს კრიალს არ დააწყებინებდა, არ მოეშვებოდა არც წმენდას და არც ტირილს. რა თქმა უნდა, ამ ცრემლს არავის დაანახვებდა, შვილსაც კი, შვილსაც არ შეამჩნევინებდა ხოლმე.
ქმრის ანდერძს არ უღალატა. ოჯახიც შეინახა, სარჩო-საბადებელსაც (სარჩო-საბადებელს, ქონებას) თუ არ მოუმატა, არ დააკლო. იარაღსაც კარგად უვლიდა და მკვდარსაც უვლიდა იმით, რომ ყოველ კვირას კორკოტსა (მოხარშული ხორბალი) და წანდილს (მოხარშული სიმინდი) ხარშავდა მისი სულის საცხონებლად და ყოველწლიურად წირვას აწევინებდა.
შვილის მოვლას ხომ მთელი თავისი ახალგაზრდობა შეალია. ოცდაოთხი წლისა ძლივს იქნებოდა, როცა დაქვრივდა და ერთი წლის შვილი დარჩა. იმ დღიდან დღემდე, ჩაიცვა ლურჯი შილის პერანგი, შავი კაბა, თავზე შავი მანდილი მოიხვია და აი, უკვე ოცი წელიწადია მხიარული ფერი არ მიუკარებია ტანზე. თუმცა ბევრი მთხოვნელი ჰყავდა, ბევრი ეხარბებოდა ოთარაანთ ქვრივის ოჯახში შესვლას, მაგრამ – თქვენც არ მომიკვდეთ – არ გათხოვდა და მორჩა.
„მერე რა პირითღა შევეყარო საიქიოს (იმქვეყნად) ჩემს ქმარსაო,“ – ამბობდა ხოლმე. – „აი, უწინამც (ნეტავ) დღე დაუბნელდეს ოთარაანთ ქვრივს, სანამ მამინაცვალს სახლში დაუსვამდეს თავის პატარა გიორგისა. ვენაცვალე იმის სიყრმეს! მამაშენს ვუღალატო! შენ გაგცე! აი, უწინამც დედამიწა გაირღვევა და შიგ ჩამიტანს. გაიზარდე, ჩემო თვალის სინათლევ, და გაახარე აქ დედაშენი და იქ მამაშენი. აი, შენ დაგედოს მტლად (მსხვერპლად) შენი უბედური დედა!“
იტყოდა ამას და გულში ჩაიკრავდა ხოლმე თავის პატარა ბუთხუზა (ფუმფულა) ბიჭს.