თავი XIX
XIX
ჩატეხილი ხიდი
არჩილმა გიორგი დიდი პატივითა და ცერემონიით დაასაფლავებინა. მან მოიწვია მთელი ახლომახლო სამღვდელოება და ახლომახლო სოფლების მცხოვრებლები, რათა მიცვალებულისთვის პატივი მიეგოთ, და ამისთვის არანაირი ხარჯი არ დაზოგა. ისე დაასაფლავა, თითქოს გიორგი მისი ოჯახის წევრი ყოფილიყო.
არჩილს კუბო სახლიდან ეკლესიამდე, შემდეგ კი ეკლესიიდან სასაფლაომდე ეჭირა და გლეხებთან ერთად მიჰქონდა. არავის მისცა საშუალება, რომ შეცვლოდნენ.
კესო მძიმე შავებში იყო გამოწყობილი, როგორც ჭირისუფალი. ხელები გულზე ჰქონდა დაკრეფილი, თავი დახრილი და მგლოვიარედ, ხმაამოუღებლად მიჰყვა მიცვალებულს სასაფლაომდე. როცა კუბო სამარეში ჩაუშვეს, მუხლი მოიყარა, პირჯვარი გადაიწერა და ჩუმად ლოცულობდა. ბოლოს, ერთი მუჭა მიწა მიაყარა და უცებ წამოდგა. შემობრუნდა, თითქოს რაღაცამ შეაშინა.
„ნახე, ტირის!“ – თქვა ერთმა იქ მდგომმა ქალმა.
„სიყვარული რთულია!“ – უპასუხა მეორემ. – „გაიგებდი, ერთმანეთი ჰყვარებიათ.“
„საწყალი ცრემლს მალავს, თითქოს რცხვენია.“
„რა სირცხვილია,“ – გაჩაღდა საუბარი ქალებში, – „ის ხომ ადამიანი არ იყო?! ლამაზი გოგო და ლამაზი ბიჭი – სხვა რა უნდა სიყვარულს?“
ზოგმა გლეხმა მოუწონა და-ძმას ასეთი თავმდაბლობა და მიცვალებულის „გაპატიოსნება“, ზოგი კი ამბობდა:
„კაცი მოკლეს და ამით ხალხს თვალს უბმენ.“
იქნებ ასეც იყო. ეს კი ფაქტია: სხვის გულში სიმართლის პოვნა ადვილი არ არის.
არჩილს სადღაც მოესმა ეს სიტყვები. როცა კესომაც გაიგო და გაბრაზდა – „ეს რა დაგვწამესო“, არჩილმა უთხრა:
„ნუ გიკვირს.“
„რატომ არ უნდა მიკვირდეს! ჩვენ წმინდა გულით ჩვენი ვალი მოვიხადეთ და მათ ჩირქი მოგვცხეს.“
„საკვირველი ის იქნებოდა, რომ ეგ არ ეთქვათ. ისინი თავის მხრივ მართლები არიან. ჩვენ შორის ხიდია ჩატეხილი: ისინი იქით ნაპირზე დარჩნენ, ჩვენ – აქეთ. შორს ვართ ერთმანეთისგან და თვალი ვეღარ მიგვიწვდენია, თვალი – მართალი და უტყუარი. რატომ უნდა გვიკვირდეს, რომ იმ სიშორეზე კაცს კაცი მარგილად ჰგონია და ღვთის მსგავსებით შექმნილი ადამიანის სახე ელანდება, როგორც ერთი უბრალო ტყლაპი.
ამ დიდ მანძილზე განა ცოტა რამ არის, რომ სუსტ თვალს თეთრი შავად აჩვენოს? ჩვენ კიდევ ხედვა გაძლიერებული გვაქვს, დურბინდით შეგვიძლია ყურება და ეგ დურბინდი სწავლაა და ცოდნა. ისინი მაგასაც მოკლებულნი არიან.“
„მაშ მადლი მადლად, სიკეთე სიკეთედ აღარ უნდა გადიოდეს მათში?!“
„ჩვენი მადლი, ჩვენი სიკეთე არ სწამთ, არ სჯერათ. ერთიც და მეორეც ჩვენგან უკვირთ, უცხოა მათთვის. „რატომ და რისთვისაო?“ – იკითხავენ ხოლმე. „სიკეთისთვის? რად მიზამს სიკეთესო, ჩემო რაოვო?“ და აი, სწორედ აქ არიან მართლები. მართლადა, „ჩემო რაოვო?“
ჩვენ ვინ ვართ და ისინი ვინ! ორი სხვადასხვა ქვეყანაა. შორს ვართ ერთმანეთისგან-მეთქი... მათ ჭირსა და ლხინს ცალკე ღობე აქვს შემოვლებული, ჩვენსას – ცალკე. გული გულს ვეღარ მივუკარებია, ვეღარ მოგვიხვედრებია. და რატომ უნდა გვიკვირდეს, რომ ერთმანეთის აღარაფერი გვესმის.
აბა მითხარი: რა დადის ახლა ჩვენ შორის? მარტო ერთი უსარგებლო ენა მწიგნობრისა – მე ჩვენისთანა კაცს მწიგნობარს ვეძახი – მარტო უსარგებლო ენა-მეთქი მწიგნობრისა და ხარბი ხელი გაუმაძღარისა. ასეთი მოციქულები აბა კარგს რას დაგვაყრიდნენ.“
„მაშ გული ქვეყანაზე აღარ არის!.. მოკვდა, გამოეცალა ადამიანს...“
„გული... გული, ესე იგი, ის მადლი, რაც ენას და ხელს უნდა აკეთებინებდეს საქმეს, მართლა რომ აღარ არის. ან არის და დამუნჯებულია, დაყრუებულია, თითქოს მათაც და ჩვენც მოგვკვდომოდეს, თუ მთლად არა, ერთი ნახევარი მაინც.
ამ ცალთვალა და ცალყურა ნახევრითღა ვცხოვრობთ, ვეკითხებით ერთმანეთს. აქ შეცდომა უეჭველია, იმიტომ რომ სწორედ ის თვალია დახუჭული, ის ყურია დახშული, რომელიც სხვისი ხედვისა და სხვისი სმენისთვის არის საჭირო.
გული რა არის? მარტო ერთი კაცი რომ ყოფილიყო ქვეყანაზე, გულიც არ იქნებოდა. გული მადლია, და მადლი მარტო ორს შორის მოქმედებს.
ორნი მაინც უნდა იყვნენ, რომ მადლი მოხდეს, იმიტომ, რომ მადლი ერთისგან გაწირვაა და მეორისგან შეწირვა ერთსა და იმავე დროს. თუ არც გამწირველია, არც შემწირველი, მადლიც არ არის, მაშასადამე, გულიც.
თუ ორნი არ არიან, გულმა რისთვის უნდა გამოაგზავნოს ან ენა, ან თვალი, ან ყური? თავის თავთან მოციქული საჭირო არ არის, მოციქული სხვასთან უნდა. უსხვისოდ ერთის გული მარტო პარკია, სისხლის მიმღებ-გამცემი ორგანო სხეულისთვის.
სად არის ის სხვა? წყალგაღმაა, შორს... შორს... მაშ რატომ გვიკვირს, რომ იქიდან ვეღარ გვხვდებიან, ჩვენი აღარაფერი სჯერათ... კეთილიც კი. მაგ რწმენამ თვალი რას მოაბას, ფეხი სად მოიკიდოს? მკვდარ გულში? შეუძლებელია.“
„ეგ, ჩემო საყვარელო, ძველი მოთხრობაა ახლად მოყოლილი: აქაო-და გლეხია, ყოველთვის მართალი უნდა იყოს.“
„მაგ სისულელეს რატომ მწამებ, ჩემო კარგო? მე გლეხს გუშინდელ ბავშვსავით კი არ შევხარი – „ანგელოზია-მეთქი“. მე ვსინჯავ, მე ვეძებ და, როგორც ჭკუადამჯდარი მგლოვიარე, დავტირი ჩემს დაკარგულ ნახევარს. ის ჩემგან მოკვეთილი ნახევარია, მე – მისგან.
მე დაკარგული მენანება, მებრალება და არ მემართლება კი. გლეხი უწმინდურია თავისი ტყაპუჭით კი არა, ზოგჯერ თავისი გულითაც. ესეც ვიცი, მაგრამ ჩვენ კი უკეთესები ვართ? ამ წმინდა და უმტვერო, თოვლივით სპეტაკი პერანგის ქვეშ განა ჩვენ მათზე მეტნი ვართ? ისინი მენანებიან, მებრალებიან-მეთქი, მე კი ჩემი თავი მძაგს და მეზიზღება. არა, ნახევარ კაცად, ნახევარი გულით ცხოვრება სიკვდილია, გახრწნაა...“
„გახრწნა ლპობაა და ლპობას მარტო ჩირქი სდის. ეს თუ უნდა გეთქვა.“
„შენ დამასწარი. მაგრამ ორ ტოტად კი. ერთი ტოტი – ჩვენი მკვდარი ნახევრისაა და ნუ გიკვირს, რომ ერთმანეთს უჩირქოდ ვერ გადავურჩებით, როცა ერთმანეთს შევხვდებით ხოლმე. კარგს ვიზამთ რამეს და ერთმანეთს მკვდარი ნახევრით გულს ვუჩხრეკთ. ამიტომაც კარგის მქნელი – მათი იქნება თუ ჩვენი – ან სულელი გვგონია, ან მატყუარა. მკვდარი ცოცხალს ვერ დაინახავს, ვერ გაიგებს ცოცხლურად...“
„მაშ წასულია ჩვენი საქმე, თუ მართლა ასეა!“
„ვინ გითხრა? ჩვენისთანების – იქნება ჰო, მაგრამ მათი კი არა.“
„არ მესმის. განა ორივენი – ჩვენც და ისინიც – ერთნაირად მკვდრები ვართ, შენი სიტყვით?“
„ასეა, მაგრამ შენ ის ცოცხალი ნახევარი გავიწყდება, რომელიც შერჩენილი გვაქვს. განსხვავება აქ არის. ჩვენ რაცა ვართ, გაკეთებულნი ვართ, ისინი კი – შექმნილნი. ჩვენ დაბლანდულნი ვართ, ისინი კი გვირისტით შეკერილნი, იმ გვირისტით, რომელიც მარტო ბუნებამ იცის და ბუნება – ხომ იცი, რა ოსტატია.
ისინი ჩაკირულნი არიან, ჩვენ – დონდლონი, დუნენი. აბა მათ სიმღერას უყურე: ერთი გრძელი კვნესაა და მაინც სიმღერას ეძახიან. ჩვენი სიმღერა კვნესა არ არის და მაინც ლხენა ვერ დაგვირქმევია. გახსოვს, რა გვითხრა პაატამ, როცა ჩვენთან ქალაქში ჩამოვიდა იმ საშინელ თოვლ-ჭყაპში სამი მანეთის სათხოვნელად და მე გავეხუმრე:
„ბიჭო, სამი მანეთისთვის ამ სიშორეზე როგორ წამოხვედი-მეთქი ამ გაჭირვებაში?“ – „აი, ბატონოო, თქვენ რა იცით, ხურმა რა ხილიაო,“ – მითხრა უზრდელობით და არა წყენის მიზნით: – „აქედან რომ მივალ, ნამუშევარი, გზისაგან ნაცემი, თოვლ-ჭყაპისაგან დასველებული და დასვრილი, და ჩემს დაძონძილ საბანში ცახცახით გავეხვევი და მივეგდები – რა ტკბილად დამეძინებაო, თქვენ ისე თავის დღეში ვერ დაიძინებთო.“
მათთვის ძილი ნამდვილი მოსვენებაა, ნამდვილი აღდგენაა დახარჯული ძალისა, ჩვენთვის კი ნებიერობაა, ძალის გაფლანგვაა, დამძიმებაა, წყალმანკია, იმიტომ, რომ ჩვენი გაღვიძებაც ძილია. მათი ცოცხალი ნახევარი, ავად თუ კარგად, მაინც მოქმედებს, და ჩვენი კი უსაქმურია. საქმეა სიცოცხლე. ეს არის მათი კარგი მხარე და ამით გვჯობნიან...“
„ნადირი კი არ დაძრწის დილიდან საღამომდე საჭმლის საშოვნელად. შია და, რომ ამისთვის ხელ-ფეხს ამოძრავებს, საქებ-სადიდებელია?! ადამიანს ადამიანობა უნდა ემჩნეოდეს. აქ არის ქება-დიდების თავი და ბოლო.“
„მაგით რა უნდა თქვა?“
„ის, რომ ადამიანობით ისინი ჩვენზე უარესები არიან. გლეხკაცივით ხარბს, გლეხკაცივით გაუტანელს, გლეხკაცივით შეუბრალებელს და უმადურს ძნელად თუ ნახავ სადმე, მაშინაც კი, როცა თავის მოძმე გლეხს გასაჭირში მოიყვანს: დაარჩობს, მიწასთან გაასწორებს. სხვას ვიღა ჩივის...“
„მჯერა, თითო-ოროლა ასეთი მეც ჩემი თვალით მინახავს, ჩემი ყურით გამიგონია. მაგრამ ცხოვრება მაინც მათშია: იქ დუღს ძარღვებში მოარული სისხლი, იქ სცემს თვით სიცოცხლის ძარღვიც. რაც თქვი, ეგ ჭუჭყია, ქაფია მდუღარე ცხოვრებისა, თავზედ მოგდებული. ძირში კი წმინდაა.
მაშ რა ქმნის ისეთ კაცურ-კაცს, როგორიც გიორგი იყო, ან ისეთ ქალს, როგორიც ოთარაანთ ქვრივია? ასეთი პური მარტო მათ თონეშიღა ცხვება, ჩვენი თონე კი მარტო ჩვენისთანა პატარა პურს აცხობს. დღესაც ვერ გამირკვევია – რა მოგვეჩვენა გიორგის სახით?.. ჩვენ ხედვაში და სმენაშიც სუსტები ვართ და იქ კი... იქ კი რაოდენი ძალა ყოფილა შექმნისა... გიორგი...“
„ნუღარ მომაგონებ! მე ჩემი მემართება, როცა ის უბედური მახსენდება.“
XX
დასაწყისი განთიადისა