თორნიკე ერისთავი შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

კარი პირველი — თავი I

შესავალი

ვინ დაითვლის ზღვის ქვიშას ან ცის ვარსკვლავებს? ასევე, ვინ შეაქებს და ღირსეულად შეამკობს ქართველი გმირების ძლიერ მხრებსა და მკლავებს? ვინ მოგვიყვება მათ უამრავ, გმირულ საქმეზე? ვინ მოგვიყვება იმ ღვთიურ მადლსა და კურთხევაზე, რომელიც მათზე გადმოდიოდა? ძველი დიდების ნაშთი ჯერ კიდევ არ გამქრალა სრულად. დღესაც მისი ბრწყინვალებით ცისარტყელა გვაძლევს იმედის ნიშანს. მისი მოელვარე შვიდი ფერი შვიდ სამთავროს გვახსენებს. ის გვამღერებს: „ერი არ მომკვდარა, ისევ გაიღვიძებს!“ ამ იმედით ჩვენი გული ფრთაშესხმული სიხარულით ძგერს. ოცნებაც საქართველოს ერს ლაჟვარდისფერად წარმოგვიდგენს. ჩვენ ველოდებით, რომ წარსულის ფესვზე ახალი ნამყენი შეხორცდება. ამით ვიქარვებთ, ანუ მოვიშორებთ, აწმყო დროის დარდს და აღტაცებას ვეძლევით.

კარი პირველი

I

მეფე დავით კურაპალატს ერთხელ წვეულება ჰქონდა. მშვიდობის დროს ჩვენს მეფეებს ასეთი ჩვეულება ჰქონიათ. საქართველოს ყოველი კუთხიდან ხალხი შეიკრიბა. ისინი ლხინობდნენ და ერთხმად გაჰკიოდნენ „მრავალჟამიერს“. და მართლაც, მაშინ მათ ძალიან უხდებოდათ ეს ლხინი. რადგან იმ დროს ქართლზე ზეციური მადლი გადმოსულიყო. გარე მტერი დამარცხებული იყო და ვეღარ ბედავდა მათთან შუღლს. შინაგან მშვიდობას კი ყველა ხედავდა. ამით გული უხაროდათ ბატონსაც და ყმასაც, ყველას ერთად. ადამიანს ადამიანად აფასებდნენ, ღმერთს კი ღმერთად ადიდებდნენ. საქმის დროს მუშაობდნენ, უქმე დღეებში კი ლხინობდნენ. მეფე ხალხს და ხალხი მეფეს სიხარულს ანიჭებდნენ. მთვრალობა და „სადღეგრძელო“ მათთვის ცალკეული, ინდივიდუალური არ იყო. ჩვენი დღევანდელი ლხინი რომ ენახათ, სირცხვილით დაიწვებოდნენ. პირველ სმაზე საქართველოს და უფალს ახსენებდნენ. სადღეგრძელოებით თაყვანს სცემდნენ მეფესა და დედოფალს. ბოლოს გმირებს იგონებდნენ, რომლებიც მამულისთვის ომებში დაიღუპნენ. მღვდელმთავრის კურთხევით კი მათ შესანდობარს სვამდნენ. მაშინდელი სადღეგრძელო სულ ამით მთავრდებოდა, თუმცა მათში უფრო მეტი იყო საქები და სასახელო. იმ დღესაც ასეთივე ზომიერი იყო ჭამა-სმა. მოილხინეს, გაშაირდნენ და ერთმანეთს გამოცანები უთხრეს. ორაზროვანი სიტყვების გამოცანა გაიმართა. ყველას მეფის ხუმარა სჯობს, არავინ არის მისნაირი. მაგრამ ბოლოს ორბელიძე მოხერხებულად, ლექსად, ცალფეხა გამოცანების საპასუხოდ ორაზროვნად ეუბნება: „მაღლიდან წვიმა მოდიოდა, ნაბადმა ვერ დამფარა. მან თავიდან ფეხებამდე დამასველა, მასხარა!“ ხუმარამ თქვა: „გიჯობნია, თითს მოვკაკვავ მორჩილად, მაგრამ ერთს კი მოგახსენებ მოწიწებით და ფრთხილად: ხუმარადაც ვარგებულხარ, ვაჟკაცობით პირველი ხარ, მაგრამ თორნიკობას ვერ იზამ, თუმცა მის ადგილზე სულელი ხარ!“ აქ თორნიკეს ხსენებაზე მეფე შეკრთა და თქვა: „მითხარი, ხუმარავ, რას ნიშნავს ეგ შენი გამოცანა? რა არის, რომ დღეს ჩემ გვერდით დიდ თორნიკეს ვერ ვხედავ? მომიკვდა თუ დასნეულდა? თქვი! ტყუილს ნუ მიბედავ!“ ხუმარამ მოახსენა: „არ მომკვდარა, არც რაიმე სენი აწუხებს, მაგრამ ქვეყნის სამსახურზე დღეიდან ხელს იღებს. თვითონ ვერ ბედავს ამის მოხსენებას, ვერც სხვა ბედავს მოციქულობას, რადგანაც უნდათ აიცილონ თქვენი წყრომა და რისხვა. ახლა მე გავბედე მოხსენება გამოცანებითა და მინიშნებებით. ნუ მრისხავ, რომ გავბედე, გევედრები ცრემლის ღვრით!“ მეფემ თქვა: „არ გიწყრები, გმადლობ, ვფიცავ ჩემს მზეს, მაგრამ ვნახავ ერისთავს, გამოვკითხავ მას მიზეზს!“ სახლთუხუცესს დაუძახა: „ხვალ თორნიკე მომგვარეთ, მომინახეთ, სადაც იქნება, შინ დაგიხვდებათ თუ გარეთ!“ ეს თქვა და წამოდგა, ნადიმიც ამით დასრულდა. ხვალისთვის კი სადარბაზოდ დაიბარა ყველა, ვინც იქ იმყოფებოდა.

კარი პირველი — თავი II

II

დარბაზი გამართულია, ხალხიც სამსჯავროდ შეკრებილი. წინ თორნიკე დგას პირნათლად, წარბიც კი არ აქვს შეხრილი. თავი ჩაიგდო სამსჯავროდ, დაემორჩილა საერო ნებას. ჯერ ელის მისგან ბრალდებას და მერე განჩინებას. მეფე ავიდა ბრალმდებლად, ამას კანონი მოითხოვდა. მან თაყვანი სცა კრებულსაც, სანამ სიტყვას იტყოდა. თვალებამღვრეულად შეხედა თორნიკეს, რომელიც მრავალი წლის იყო. სიტყვები ყელში ეჩხირება, თუმცა ის უმისოდ სიტყვაწყლიანია. მეფე ბრძანებს და მის სიტყვას მთელი კრებული უსმენს. კრძალვით მოისმენს თორნიკეც, რომელიც სხვაგვარად არის ჩაფიქრებული. მეფე ამბობს: „მბრუნავი ქვეყანა, ვიცით, რომ ცვალებადია. ვისაც ენდობა, იმას გასწირავს, მისთვის მახე და ბადეა. მოყვარეს მტრად გადააქცევს, მტერს კი მოყვრად გაუხდის. დღევანდელ ლხინსა და სიცილს ხვალ ოხვრად გადააქცევს. კაცობრიობის დიდებას ის ჩალად მიიჩნევს და ჩვენ მხოლოდ ამ სოფლის მაჩანჩალებად შეუქმნივართ! შემცდარია ის, ვინც მედიდური უეჭველობით ფიქრობს! ან ერთი რა ვართ ამ სოფლად უსუსური ჭიანჭველები? თუმცა ამას გონება ჭრის, რომელიც უტყუარია, მაგრამ ადამის სისხლმა კი ჩვენი გონება აურია. გული, რომელიც თავის ურჩია, ცხოვრების წინამძღვარია. ამის გამო ჩვენს საქმესა და სიტყვას შორის ზღვარია! ხშირად მონურად ვასრულებთ დღეს იმას, რაც რიგი და წესია, და იმას ვიმკით კანონად, რაც ძველ დროს დაუთესია! მეც ადამის შვილი ვარ, თქვენსავით ქართლის შვილი, ქვეყნისთვის თავდადებული, სიმართლის მაძიებელი. მაგრამ მეფე ვარ დღეს თქვენი: ხელთ მაქვს მეთაურობა! საქმის დროს საქმე შემშვენის და ხუმრობის დროს – ხუმრობა. გუშინ რომ გული მილხენდა, თქვენც ლხინად მყავდით წვეული. დღეს კი გიწვევთ სამსჯავროდ, გულზე სისხლმოთხეული. ერთი კაცის ნდობა ძნელია, გინდაც გონებად იქცეს. შეუმცდარი ამ ქვეყნად მეფეც ნუ გეგონებათ! ჩვენი წინაპრის გონებას ადრევე გადაუწყვეტია, რომ სამსჯავროში ის სჯობს, რაც მეტია მსაჯული! და, აჰა, მეც შეგკრიბეთ სამსჯავროდ, როგორც წესია. თქვენ განსაჯეთ და მე ავირჩევ, რომელი უკეთესია: თორნიკე მხედართმთავარი, თითქოს ხახვს გვაჭრის ყურზე, მოულოდნელად ხელს იღებს საერო სამსახურზე. გმირი სარდლობას გვიწუნებს, აპირებს მოსვენებას. არც მეფის სურვილს დასდევს, არც ხალხის ნებას ითხოვს. დიდ მამულიშვილს ურჩობა ქვეყნის არ შეეფერება! ვერ მივხვდი... მეტად მაკვირვებს ასეთი კადნიერება! მას სწორედ აქვს რამე მიზეზი, შესაწყნარებელი და პატივსაცემი, თქვენგან არდასაფარავი, საჯაროდ გასაცხადებელი. და უნდა გვითხრას სახალხოდ, ამისთვის მყავს მოწოდებული, რომ არავინ დარჩეს ჩვენგანი ხალხისგან ბრალდადებული. თორემ, ხომ იცით, ქვეყანა უბრალოდ დამძრახველია: გაგონილის მიხედვით გადაწყვეტს, რისიც არმნახველია!“ ეს თქვა და ტახტზე დაბრძანდა მეფურად, დიდებულად. გვერდით მიუსხდნენ მსაჯულად მოხუცი, ჭაღარათმიანები. მერე სხვებიც ჩამოჰყვნენ, დასხდნენ რიგ-რიგად ყველანი. მდივანს მზად აქვს ქაღალდი, საწერი კალამი და მელანი. აქ სიჩუმე ჩამოვარდა, სარდლის პასუხს ელოდებიან, სუფთა სინდისის მქონისა და მასთან ერთად მართალი სიტყვის.

კარი პირველი — თავი III

III

ახოვანი, მშვენიერი, თეთრწვერა და თეთრთმიანი, წინ წამოდგა სასაუბროდ მოწიწებით, ტკბილი ხმით. მან თაყვანი სცა ჯერ მეფეს, მერე კრებულს ორივე მხრიდან. გულზე ჯვარედინად ხელებს იჭდობს, თავდახრილი, ცრემლების ღვრით. წვერ-ულვაშზე მარგალიტებივით ცრემლი ცრემლზე ეკიდება. მწარე ოხვრით ვერ იქარვებს, გულს რომ ცეცხლი ეკიდება. უკვირს, რომ ამ სამსჯავროში უმიზეზოდ მოხვდა. უკვირს, რომ მასზე გულს იყრიან ისინი, ვინც მას უყვარდა. გულნატკენად რომ უყურებს სხვებს, თვითონაც გული სწყდება, მაგრამ თავის პირადობა აღარ ახსოვს, ავიწყდება. და საერო ნება-სურვილს მორჩილებით აძლევს პასუხს. თანდათან მისი სიტყვა შეუპოვრად ქუხს და სჭექავს: „ვფიცავ იმ პირველ მიზეზს, ყოველი მიზეზის მიზეზს, ვიფიცავ საქართველოს და მერე, მეფევ, თქვენს მზეს, რომ მართალი ვარ იმაში, რაზედაც ბრალს მდებთ თქვენ! დაბლა ეს გული მიმოწმებს და მაღლა – ზეციური ღმერთი! მართალია, რომ დღეიდან ვტოვებ სამსახურს, თუმცა ჩემი ერთგული გული ძველებურადვე ხურს. თქვენ რომ გშორდებით, ამით ვკარგავ ხორციელ ნეტარებას. ვერ ხედავთ მოხუცის გულდაწყვეტილ მდუღარებას? მაგრამ მივყვები საქმეს, რომელიც ახლა უფრო დიდია. ის მაიძულებს გაბედულად დავარღვიო ჩვენი ჩვეულებრივი წესი. დრომ მოითხოვა ახლა ჩემგან სხვაგვარი სამსახური. და, რომ უარვყო, დავრჩები ძველზედაც უმადური. ეჰ, მეფევ! რატომ მადებდი ბრალს შენს ერთგულს, ფეხთა მტვერს, რომ სამსჯავროში მაგდებდი, როგორც ორგულს... ქვეყნის მტერს? იძულებით ვარ ახლა მთქმელი ყოველიფრის უნაკლულოდ, რაც გულმა გადამიწყვიტა მხოლოდ მე საიდუმლოდ! თქვენი ნებაა! მონა ვარ მე თქვენი სურვილის! სიტყვაა მხოლოდ წამალი გულისთქმის, დარდის!“ მოხუცმა ამ სიტყვების დროს ბევრი ცრემლი ღვარა და უნებურად დაიწყო თავისი თავგადასავალი:

IV

კარი პირველი — თავი IV

„მწარე წარსულის მოგონებით თქვენ წინაშე ვყვები ამას, რომ მე ვარ მომსწრე საქართველოს შავი დღისა და ვარამისა. ბევრ თქვენგანს ის არც კი ახსოვს, იქნებოდით მაშინ ბავშვები, მაგრამ მე კი დღესაც გულზე მაქვს მაშინდელი დაღი! ცამ რისხვით მოგვიქუხა, საქართველოს ბუნდი დაადგა. მონებივით გვესეოდა მტრის გუნდი ყოველი მხრიდან. მოგვაწვნენ და მოგვაზვრითეს ერთიანად ჩასანთქმელად. რაც მაშინ ჭირი ვნახეთ, ახლა ძნელია სათქმელად. ეს პატარა საქართველო ჯარასავით დატრიალდა. პირჯვარი გადაიწერა, გამაგრდა და გასალდა. მოხუცი თუ ახალგაზრდა, ერისკაცი თუ სამღვდელო, ყველა ერთ მხარეს მიიწევდა, ყველას ერთი მიზანი ჰქონდა! სადღა იყო განსხვავება? ვინ იყო ბატონი? ან ვისი ყმა? ყველა ერთად შეკავშირდა, ერთი გულისთქმა ჰქონდათ: რომ გულწრფელად მოეხადათ ქართლის შვილებს მათი ვალი და სიკვდილით გამოესყიდათ ჩვენი ქვეყნის მომავალი! მამა-პაპის განთქმულ ფარ-ხმალს შვილი ფასს უმატებდა იმით, რომ ლომკაცივით ებრძოდა ერთ ასს. „ჰკა მაგის“ ხმა ყოველი მხრიდან ისმოდა, მტრისთვის საზარელი. ამ გვირგვინს ბანს აძლევდა, ანუ ამტკიცებდა, ორმაგად მთა და ბარი. სისხლით მორწყეს ტყე და ველი, მდელო წითლად შეიღება. ჭირნახული საქართველო აღდგომის კვერცხს დაემსგავსა! ქართველობა განახევრდა... მაგრამ მტერს კი ღვთის შეწევნით სძლიეს მათ და თამამად დაიძახეს: „საქართველო აღსდგა მკვდრეთით!“ და მართლაც, გამოიხსნეს განწირული, სიკვდილის პირას მყოფი ქვეყანა და შვილიშვილებს გადასცეს, როგორც ობოლი მარგალიტი! მხედართმთავარ-უხუცესად მაშინ იოანე იყო, რომელიც შემდეგ ბერად შედგა და დღეს ულუმბოს აქვს სავანე. სანამ მტერი გარს გვახვევია, ის მძვინვარებდა, როგორც ლომი. გოლიათის ბრძოლას ჰგავდა მისი ბრძოლა, მისი ომი. მტრის ისრით გამხვრეტელი ხმალს ულეწდა, ფარს უხევდა. ხშირად მამა-პაპის სისხლზე თავისასაც ზემოდან ანთხევდა. ჯოჯოხეთის რისხვა იყო მისი რისხვა, მისი ვნება. სანამ მტერს ხედავდა, არ იცოდა მოსვენება. მაგრამ, როცა გმირმა საქართველო დამშვიდებული ნახა, სხვა მაღალ მთას მიაშურა გალობითა და ღვთის დიდებით. მან ფარ-ხმალი აიყარა, თავისი ნებით, ყოველგვარი მორიდების გარეშე. თავსაც ვერ იმართლებდა ის ჩემსავით სიბერით. მხოლოდ უთხრა დარაზმულ ჯარს: „ფარ-ხმალი ახლა უქმია! ახლა სხვა სამსახური მმართებს და სხვა ვალი მიმიწევს!“ დაგვლოცა და მისი ხმალი გადამკიდა მე, მისგან რჩეულს. მე თაყვანი ვეცი მორჩილებით, როგორც მამას, მეც კურთხეულმა. მითხრა: „თორნიკე! აჰა, შენ გქონდეს სარდლობა და ჩემი ხმალი. იქნებ ღირსეულად აასრულო მომავალში შენი ვალი!“ ამ სიტყვებმა მომიმატეს მე სიმხნევე და ერთგულება. გულმა იგრძნო ფოლადობა და სულმაც ამაღლება! თუმცა ასეთი დიდების უღირსად ვთვლიდი თავს, მაინც უნებურად დღემდე ჩემს ვალს ვასრულებდი. ცუდად იყო ის, თუ კარგად, თქვენს ხელთ არის დაფასება. მე არ მფერობს ჩემი თავის არც გინება და არც ქება! ვიტყვი მხოლოდ: თქვენგან ისმოდა ჩემი პირველობის ხმა და მე მხოლოდ ვთავკაცობდი, დიდი მადლობის შემწირველი. მეფისა და სამშობლოს წინაშე, მართალია, ღვაწლი მიძღვის, მაგრამ, მეფევ, სხვას დავუთმობ ახლა სამსახურს... სხვას დავუთმობ! იმიტომ, რომ აღარ ვარ ის, რაც ვიყავი ადრე... ძველად: ჩემს სისუსტეს გული გრძნობს და გონება წყვეტს უეჭველად! მართალია, ეს ჭაღარა სიყვარულს და სურვილს ვერ კლავს, მაგრამ ძალის დახმარება აღარ შეუძლია მუხლსა და მკლავს! ადრინდულად მუხლი არ მემორჩილება, აღარც თვალი მიჭრის. და როგორ შევძლო, მაშ, სარდლობა, როცა ბრძოლის ალი ატყდება? ვისაც აქ ხედავთ, სულ ყველა ჩემგან არის გამოზრდილი, ათასჯერ და ათასგვარად ბრძოლის ველზე გამოცდილი. რაც მე ვიცი რაზმთა წყობა და სამხედრო წესი სრული, მათაც აქვთ ჩემგანვე ახსნილი და ნასწავლი. ჩემზე მეტიც შეუძლიათ, უკეთ გაჰკვეთს მათი ხმალი, და ჩემსავით სიბერით ომში თვალი არ უმტყუნებს. ბევრია, რომ ჩემზე უფრო დღეს მათ შეშვენით სარდლობა, და რატომ უნდა დახვდეს ღობე-ყორედ მათ ჩემი პირველობა? რომ ამხადო პირველობა, მეფევ, ეს არ შეგშვენის! უმადურად ჩაითვლები... გქონდეს რიდი ქვეყნის ენის! და, რომ ჩემი წარსულით დღესაც კიდევ ვისარგებლო, მოღალატე შევიქნები... მეძულება მე სამშობლო! აი, მეფევ, თუ რატომ ვბედავ თქვენს წინაშე დღეს ურჩობას, და სულ სხვა გზით მიმავალი გილოცავთ თქვენ გამარჯობას! იოანეს მივაშურებ... მეც მის კვალს შევუდგები და, თქვენისვე ნებადართვით, სხვას გადავცემ ამ ჩემს ხმალს!“ ეს თქვა და მისი ხმალი ორბელიძეს გაუშვირა. ამგვარმა მისმა სიტყვამ გულში ბევრი აატირა.

V

კარი პირველი — თავი V

ხმალზე უფრო ძლიერად ჭრის პატარა და რბილი ენა. ის ჭრის უგუნურების სიმრავლეს. მისი ტყვეა ხშირად სმენა. ხან გამოცდილი გონება აამოძრავებს მას მრავალგვარად, ხან კი გული, რომელიც საიდუმლოს მფარველია, გრძნობების ფარად აგებს მას. დროზე უნდა მოხმარება, მომხმარებელიც გონიერი უნდა იყოს, რომ ხან დარდით გაილესოს, ხან ძირტკბილით ენის წვერი. თორნიკემაც დარდ-თაფლად გრძნობა გულში ჩაიყენა და სიმართლის ხელით მისგან ამოუწო თავისი ენა. ამით მოხიბლა, როგორც მეფე,

ყველა მსაჯულმაც დაადასტურა მისი სურვილი თავისი თანხმობით.

მეფე ტახტიდან ჩამოვიდა, ვეღარაფერს ამბობდა (ემოციისგან), მივიდა მოხუცებულთან და ძმურად გადახვია ხელი.

უთხრა: „თორნიკე! როგორც მეფემ, მოგისმინე შენი საუბარი. თანახმა ვარ შენს სურვილზე და ახლა გეტყვი, როგორც შენი ძმა და მეგობარი, რომ შენ ჯერ კიდევ ძალიან სჭირდები ქვეყანას... დიდი სარგებელი მოაქვს შენს არსებობას, – და ნაადრევად აგიღია ამქვეყნიდან წასასვლელი საგზალი და ბარგი.

უცხო მხარეში გადაკარგვა, ვფიცავ, ძალიან გამიჭირდება! ნუთუ ჩვენი ქვეყნის ეკლესიებს არ აქვს იგივე ძალა და დიდება (როგორც ათონის მონასტერს)?“

თორნიკემ მიუგო: „ვიცი, მაგრამ, თუ ქართლშივე მეყოლებიან ჩემი გაზრდილი და ერთგული ადამიანები, რომლებსაც თუ ვერ მნახავენ, ვერ გაუძლებენ, მეც გული არ გამიძლებს, ვერც მე დავთმობ მათ ნახვას, და ჩემს ცოდვილ სულს ბევრს დავაკლებ: მივყვები ამქვეყნიურ ფიქრებსა და სურვილებს...

იქ კი (ათონის მთაზე) არავინ მეყოლება, ვინც შემაცდენს, უცხო მხარეში, ყოველ დღე და ყოველ წამს ცრემლებს დავღვრი მე მდუღარეს.

და ვითხოვ, რომ ღმერთმა, მეფევ, გაგადიდოს და დიდხანს გაცოცხლოს და წყალობა არ მოაკლოს ჩვენს პატარა საქართველოს!..“

კარი პირველი — თავი VI

VI

ათონის მაღალ მთაზე, რომელსაც მთაწმინდა ჰქვია, სადაც უამრავი უდაბნო და წმინდა ტაძარია აშენებული, იქ არის ათანასეს დიდი ლავრა, რომელსაც ფასი არ ადევს და ის ყველაზე გამორჩეულია.

იქნება სასიამოვნო ამინდი თუ საშინელი ქარიშხალი, მაღლობზე მდგომი ტაძარი სამოთხის ადგილს გვახსენებს.

ხან ღრუბლებითაა დაფარული, ირგვლივ ელვა ტრიალებს და შორიდან ზღვის ტალღების ღელვას გადმოჰყურებს. ხან დილის მზის სხივები ისრებივით ეცემა ტაძარს, თითქოს იმ ღვთაებრივ ნათელს ნათლით ერწყმიან.

ხან ღამით სავსე მთვარე, თითქოს იქ ბინადრობსო, წმინდა ტაძარს თავზე დიდებულ გვირგვინად ადგება. ამავე დროს ვარსკვლავებიც ციმციმებენ და ამ გალობით ღმერთს განადიდებენ.

ტაძრის წინ ხელოვნურად გაკეთებული ხეხილის ბაღია, იქვე წმინდა წყარო ჩუხჩუხებს. მწვანე ზეთისხილის მთა და ველის ყვავილები, რომლებიც ბუნებრივ საკმეველს აფრქვევენ, ჰაერს სამკურნალოდ და სასარგებლოდ აქცევენ, და ცოცხალ არსებებს სულის მოსათქმელად ემსახურებიან.

ქრისტიანული სამყაროს ყოველი მხრიდან მეუდაბნოეები მიდიან იქ და იმედითა და ცრემლით პოულობენ თავშესაფარს. უდაბნო ყველას, ვინც მივა, თავშესაფარს აძლევს და მორწმუნეებს იზიდავს, როგორც მაგნიტი რკინას.

აქ მოვიდა ქართველი იოანეც, რომელიც ულუმბოდან იყო. მორჩილების დროსაც კი დიდი სახელი გაითქვა. დღეს ის ნეტარი ბერის, მრავალასის, მოძღვარია და ამავე დროს წინამძღვარ ათანასეს მეგობარი.

დიდი ხანია, რაც სამშობლო ნებით დატოვა, მაგრამ გული მაინც ვნებით უღელავს, როდესაც თავისი სამშობლო ახსენდება. ოცნებით გატაცებულს, გული არევით უცემს. ამ დროს ცდილობს, სადმე შორს, მარტოობას მიეცეს, ბუნების ჭვრეტით გაერთოს და გულს სიამოვნება მოჰფინოს.

VII

კარი პირველი — თავი VII

ერთხელ დილას იოანე მაღალ ბორცვზე იდგა და ნეტარების ცრემლები მის თეთრ წვერზე ეცემოდა. ზღვა და ხმელეთი მის თვალწინ ედემის ბაღივით იშლებოდა და უნებურად სამოთხის სიამემ მოიცვა.

დიდხანს, გრძნობამორეული, ვერაფერს ამბობდა. მხოლოდ ნეტარების ნიშნად ხელები მაღლა ასწია. თითქოს მაშინ უნდოდა ცა და დედამიწა შეეჩერებინა, რათა ეს წუთიერი ნეტარება გაგრძელებულიყო.

ამ დროს მის წინ, როგორც ხილვა, გამოჩნდა მგზავრი-მწირი. ის დაემხო და თაყვანი სცა, განზრახ მოარიდა პირი.

იოანე უცებ შეკრთა და ბერძნულად უთხრა: „ვინ ხარ, შვილო? ან რას მთხოვ? მიპასუხე ნათლად!“

„შენს ლოცვა-კურთხევას, მამაშვილურად და მეგობრულად!“ – უპასუხა მწირმა იოანეს ტკბილი ქართულით.

ქართული ლექსის გაგონებამ იოანე ააჩქარა, ტანში რაღაც უნებურმა ჟრუანტელმა დაუარა. მივარდა და ხელი სტაცა, დაჩქარებით წამოაყენა. როცა შეხედა, უფრო შეკრთა, გაშტერებით მიაჩერდა.

აკვირვებდა მოულოდნელი ხილვა და სანახავი: იმ გლახაკის სამოსელში თორნიკე ერისთავი იცნო.

კარი მეორე

I

კარი მეორე — თავი I

ვინ დალია ბოლომდე ამქვეყნიური სიტკბოების ფიალა? ვის არ უნახავს ბედის ცვალებადობა? ბერძნებსაც ჰქონდათ დრო, როცა მთელ მსოფლიოში განთქმულნი იყვნენ, სწავლითა და მეცნიერებით ბევრნაირად აყვავებულნი.

ისინი სხვადასხვა ქვეყნის ხალხებს ცხოვრების კანონებს უდგენდნენ, მათზე ცუდის მსურველ მტრებს კი პატივს ართმევდნენ. ვინ იფიქრებდა იმ დროს ამ ხალხის დამცირებას ისე, რომ ამით მათი ბედნიერება დასრულებულიყო?

ერთ გასაჭირს, რომელიც კარს მოადგა, ბევრი სხვაც მოჰყვა. სხვადასხვა უბედურებამ ბერძნების ძველი დიდება გაანადგურა. და არა მხოლოდ გარეშე მტრები, არამედ შინაურებიც სულელობენ: მას ნაწილ-ნაწილ გლეჯენ და ერთმანეთში ინაწილებენ!

ბოლოს კი ერთმა მათგანმა სულ ერთად მოჰხვია ხელი: ეს იყო სპარსთა მმართველი, სახელად სკლიაროსი. ის თითქმის ბრუსამდე მივიდა, ხმელეთით გზები ჩაკეტა და კონსტანტინოპოლის აღება სურს.

მოჯანყის ძლიერებას წინ ვეღარავინ უდგება და დედაქალაქიც მისგან განადგურებას ელის. იჩაგრებიან მცირეწლოვანი კონსტანტინე და ბასილი, დედა მათს, თეოფანიას, გული დარდით აქვს ავსილი.

დაღონდა პარაკიმომენიც, რომელიც კარისკაცებში პირველი იყო და დედოფალთან ერთად ბიზანტიას მართავდა. დარბაისლებიც შეკრებილან, ყველას გადაუწყვეტია, რომ თავად თავს ვერ იხსნიან და შველასაც არ ელიან.

ისინი ისევ სკლიაროსს შეევედრებიან, რომ ამ ქვეყნის უმოწყალოდ განადგურება არ მოინდომოს. მაგრამ ამ დროს წამოდგა მოხუცი სევისტოფორი, რომელსაც დარბაისლებში ჭკუით ტოლი არ ჰყავდა.

მან მოულოდნელად მიიპყრო კრების ყურადღება და ჩვეული მჭევრმეტყველებით მოჰყვა, რასაც ფიქრობდა:

II

კარი მეორე — თავი II

„ცა დედამიწას მოწყალე თვალით დაჰყურებს; ის მრავალგვარი გასაჭირით გამოსცდის და აკაჟებს. ამიტომ არ უნდა დავკარგოთ იმედი; კუბოს კარამდე შვებას უნდა ვეძებდეთ.

გულგატეხილი ყველა მოღალატეა საკუთარი თავის, უარმყოფელი მისივე რწმენის. მაკვირვებს, დარბაისლებო, ჩვენი სულის დაცემა! აბა, რა ნიშანი ვნახეთ სამეფოს დასასრულისა?

როგორ დაანგრევს ახლა ღმერთი ქრისტიანობის ბუდეს ისე, რომ საბოლოოდ აღარ მისცეს მას დაცვა? თუ ბიზანტია აქამდე სხვა ქვეყნებს სინათლეს სცემდა, არ დავიჯერებ, რომ ახლა თვითონ ჩავარდეს სიბნელში!

მან ბევრი მსხვერპლი შესწირა ქრისტიანობის სახელს და ღმერთი მას არ გასწირავს: გამოუგზავნის დამხმარეს! მეტყვით: „სად არის? ვინ არის? რომელი კუთხე ქვეყნისა, რომ გვქონდეს მისგან დახმარებისა და ხსნის იმედი?“

თქვენც იცით, არის ქვეყანა, ქრისტეს რწმენის მფლობელი, მთელ მსოფლიოში ცნობილი ამქვეყნიური სასწაულებით, მოყვრულად მოყვრის მიმღები, მტრის შემშინებელი, დღეს ქრისტეს წმინდა ჯვრის პირველ მეომრად ცნობილი.

ეს მხარე საქართველოა, ღვთისმშობლის წილხვედრი! გასაჭირში ძლიერს არ უყვარს სუსტად ქედის მოხრა! ამ ქვეყნის მეფეს მივმართოთ, დიდ დავით კურაპალატს, და ის გადაუხდის სკლიაროსს ამ აჯანყება-ღალატს!“

როგორც ბნელ ღამეს მთვარე უეცრად გამოჩნდება და არემარეს ვერცხლისფერი სხივებით გაანათებს, ისე ქართლის ხსენებამ გამოაფხიზლა კრება და იმედით აღბეჭდა მათი შეწუხებული სახეები.

დედოფალს მოახსენეს: „ერთხმად თანახმა ვართ: მიმართეთ ქართველ მეფეს და ნუღარ შესწუხდებით! ისეთი წიგნი მისწერეთ, რომ გული მოულბოთ, და შესაფერისი მოციქულიც გაგზავნეთ მასთან, რომ ჩვენი ქვეყნის შესახებ უკეთესი ცოდნა ჰქონდეს და თანაც კარგად ესმოდეს საქართველოს წესები!“

ასე გადაწყვიტეს. და ერთხმად მიმართეს სევისტოფორს, მაგრამ ის ამგვარ არჩევანს გულწრფელად შორს იჭერდა, რადგან მას სხვა ვინმე ეგულებოდა საუკეთესოდ, და შეევედრა კრებას: „გთხოვთ მომისმინოთ ახლა ეს.

ათონის მთაზე იოანე ნათლისმცემლის ტაძარი ააგეს; იქ ორი წმინდა ბერია, წმინდა ცრემლის მღვრელი. ულუმბოშივე გაითქვა მათი სიწმინდის სახელი; არ ასვენებდნენ: დღითი დღე ემატებოდა მნახველი.

მაშინ მთაწმინდას მიმართეს, ძველი სავანე დატოვეს; ერთია თორნიკე-ქართველი, მეორე – დიდი იოანე. ერისკაცობის დროსაც კი სახელგანთქმულნი ყოფილან და ჯერაც არ იქნებიან მათ მხარეში დავიწყებულნი.

მოვიხმოთ ერთი მათგანი, დავაკისროთ მოციქულობა, რომ მეფეს სრულად გადასცეს ეს ჩვენი გასაჭირი; რომ თქვენს ბრძნულ წერილს სიტყვითაც ბევრი დაურთოს და ქრისტეს ერის გამოხსნის სურვილი გულში აუნთოს!

მალე გავგზავნოთ, სიჩქარით, რომ დღე და ღამე იაროს, და მანამ, როგორც იქნება, ჩვენ გავუმკლავდეთ სკლიაროსს!“ ეს რჩევა ერთხმად მიიღეს. მთქმელს აქებდნენ და მაშინვე შეუდგნენ ამ საქმის შესრულებას.

III

კარი მეორე — თავი III

მთელ ქართლში გავრცელდა ხმა: მეფე ჯარებს აგროვებს ბერძნების დასახმარებლად, სიკეთე მოიფინაო. ათონიდან დაბრუნებული თორნიკე მოციქულობსო და „ორივე ხელით იჭმება ქადა, თუ გული გულობსო“ (ანუ, თუ სურვილი გაქვს, ყველაფერი გამოვა).

დღეს გამოჩნდება, ვინ არის ჩვენთაგანი ვაჟკაცი! ამაზე კარგი რაღა გინდა ბურთისა და მოედნისთვის (ანუ, საბრძოლველად)? ისრებსა და კაპარჭებს ამზადებენ, ხმალს ლესავენ, ფარს ღებავენ; ქალები მათთვის სამგზავრო ტანსაცმელს კერავენ.

ჯოჯიკ-მთავრის თანხმობით გამრეკელმა თქვა: „თორნიკე თუ არ გვიწინამძღვრებს, ხმალს ხელს არ მოვკიდებთ! ძველი არწივი გაგვიძღვეს, ჩვენ კი შევარდნილებივით მივყვეთ, სასტიკი ომი ავტეხოთ, ძველებურად საქებარი!“

ხალხიც ამ აზრზე დადგა, მასვე სთხოვს კურაპალატს და, ვინც არ დაემორჩილება, იცოდეს, ღალატს დასწამებენ. მაგრამ თვითონ თორნიკე გაჯიუტდა... რადგან ბერია, ეს არჩევანი როგორღაც მეტად შორს დაიჭირა.

თვითონ სარდლებიც მივიდნენ მასთან მეფის თანხლებით და სარდლობა სთხოვეს ამხანაგობითა და ძმობით. მოხუციც ამის მნახველი, თუმცა აღელვდა, მაგრამ გრძნობები შეიკავა და ისევ გაჯიუტდა.

ორბელიძე და ჯოჯიკი, ორივე გააწბილა და გამრეკელსაც უთხრა: „ძმაო, ტყუილად ნუ მირჩევ: ვერ ავასრულებ თქვენს თხოვნას, გულდაწყვეტილი ვამბობ უარს! ახლა ვეღარ გავცვლი ფარსა და ხმალზე ქრისტეს ხატსა და ჯვარს!

აღთქმას ნუ გამატეხინებთ, ნუ მაკეთებინებთ ცუდს! ეკლესიისგან შეკრული, თვითონ ვერ ავიხსნი თავს; და თუ მღვდელმთავარი ამხსნის, ეს მისი ნება იქნება, მაშინ ეგ თქვენი სურვილი ჩემს გულშიც აინთება!“

იმ დროს არსენი იყო ქართველთა კათალიკოსი, ყველასგან პატივცემული, ბრძენი და პოეტი. ღვთაებრივი მადლით გაბრძნობილი, საეროდ განათლებული, მწიგნობართუხუცესობა მას ჰქონდა მინიჭებული.

ის ძლიერი მქადაგებელი იყო, ოქროპირივით მჭევრმეტყველი და მრავალი მწვალებლის მზა-პასუხისმგებელი. ამას მიმართეს საერთოდ, ამისი ჰქონდათ იმედი, რადგან თორნიკეს ვერავინ შეაგონებდა მის მეტი.

კარი მეორე — თავი IV

IV

— „შედი, კათალიკოსი მარტოა. ნუ გგონია, რომ ის დიდ კრებაზეა. ის ჩვეულებრივად ლოცულობს ცრემლებით და ღვთიურ ნეტარებას ეძლევა. ნაბრძანები მაქვს, რომ სხვა არავინ მივიღო... დღეს მხოლოდ შენთან სურს საუბარი!“

ეს უთხრა ერთ ბერს სახლთუხუცესმა და შესასვლელი კარი უჩვენა.

ბერი ფეხაკრეფით შევიდა, მორჩილებითა და დიდი მოწიწებით. იქ დახვდა არსენ კათალიკოსი ტახტზე მჯდომარე, ფიქრებითა და ხილვებით გატაცებული.

პირველ შესვლაზე ვერ დაინახა მასთან მოწიწებით მისული სტუმარი. ბოლოს შენიშნა... ზემოდან აკურთხა და ხელგაშლით ჯვარი გადასახა.

ბერი წინ წავიდა. ჯერ აკოცა ფერდაკარგულ კათალიკოსს, რომლის გულიც ძგერდა. მერე უკან დაიხია და შორიახლოს, თავდახრილი, მოწიწებით გაჩერდა.

კათალიკოსმა მაშინ ლმობიერებით შეხედა და გაიღიმა.

— „დიდია მხოლოდ ღმერთი უფალი აქ, დედამიწაზე და ცაშიც!

რისთვის მეკრძალვი? მომიახლოვდი, დამიჯექი გვერდით, როგორც მეგობარი. დღეს ისევ მინდა გავაგრძელო შენთან ის საუბარი, რომელიც ადრე გვქონდა.

შენზე არ ჭრის სხვისი სურვილი, არც ვედრება და არც მუქარა, მაშ, შენ თვითონ რა გადაწყვიტე? ასრულებ ქვეყნის სურვილს თუ არა?“

— „არ შემიძლია, ყოვლად-სამღვდელოვ! ვერ ვუღალატებ მაღალ მცნებას და ვერ უარვყოფ მსოფლიო კრების მიერ დაკანონებულ სურვილს, ნებას!

რაკი ერთხელ ეს სოფელი დავივიწყე და უარი ვთქვი მასზე, ვერ გავტეხ აღთქმას! ცოდვილი სული და ჩემი თავი ცას ეკუთვნის.

მღვდელ-მონაზონს საიქიოსკენ უნდა ეჭიროს ყოველთვის თვალი! აღარ შემშვენის, რომ ხელმეორედ სისხლით შევღებო ჩემი ფარ-ხმალი!

ღმერთმა ხომ იცის, რომ მთაწმინდიდან ფეხის გადმოდგმა არ მნდომებია! შვიდ დღეს მირჩევდნენ წმინდა მამები და ვერ შესცვალეს ჩემი აზრი.

თვით წინამძღვარიც და იოანეც ამაოდ იშრომეს: უარზე ვიდექი, სანამ ბრძანებით, როგორც მორჩილი, სასახლის კარზე არ გამაგზავნეს.

იქ დედოფალი დარბაისლებთან ერთად ვნახე სულ შეწუხებული: ქრისტიანული სამყარო სკლიაროსისგან წაბილწული და აოხრებული იყო.

მხოლოდ ქართლზე დარჩენიათ მათ ერთი ნუგეში... ერთი იმედი! დღეს ჩვენს ხელშია მათი შველა, რომ დავუბრუნოთ მათ ძველი ბედი!

მიბრძანეს მეფის მოციქულობა, მათთან უარი არ გამივიდა! ტახტს ასველებდა დედოფლისგან ჩამონათხევი ცრემლის ღვარი.

სამაგიეროდ ქართლს ჰპირდებიან ზემო ქვეყნების დამონებას; მხოლოდ ამისთვის დავეთანხმე მათ სურვილს და მათ ნებას.

ახლა კი ისევ უნდა გავბრუნდე, ამას მოითხოვს ჩემი ღირსება, თუმცა ვერ დავმალავ, რომ ამქვეყნიური ფიქრებით ეს ჩემი გული ისევ ივსება.

და, რასაც ერთხმად ჩემგან მოითხოვს დღეს ქართველი ერი სამსახურს, იმას ხომ სხვებიც შეასრულებენ? რა საჭიროა ამისთვის ბერი?

განა ცოტა სარდალი ჰყავს მეფეს? ერთ იმათთაგანს მიანდოს ჯარი და მეც, თუ სურს, თან ვეახლები, მაგრამ ხელში მექნება ჯვარი და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატი, როგორც მოძღვარს და არა სარდალს; სხვებმა იბრძოლონ და გამარჯვებას მე შევთხოვ ცრემლებით მხოლოდ ყოვლისშემძლე ღმერთს.“

— „კეთილი! – თქვა კათალიკოსმა: რაც ადრევე თქვი, იმ აზრზევე ხარ! მაშ, როგორც უმცროსი, უფროსის ნების შესასრულებლად ამაზეც მზად ხარ?

როგორც კათალიკოსს, შენი ბრძანების უფლება, შენც კარგად იცი, ხელთ მაქვს; მაგრამ მე მაინც მინდა შეგაგონო, რომ შენი აზრი მცდარია:

ნუთუ შენ, მართლა, რამედ გგონია ღვთის დიდება ცარიელი სიტყვით? განა ღვაწლია ხორციელი ადამიანისგან ამ სოფლისგან თავის არიდება?

და ეს ქვეყანა, მშვენებით სავსე, შემოქმედების გამომხატველი, ნუთუ იმიტომ გვაქვს მონიჭებული, რომ ჩვენი ნებით ავიღოთ ხელი მასზე?

ვინც თავმოყვარეობით იწუნებს ამ მიუწვდომელ დიდ ქმნილებას და უარყოფს ბუნების კანონიერ ყოველგვარ მოთხოვნილებას,

ის უარყოფს თვით შემოქმედს! საბრალოა ის და შემცდარი, რადგან არ იცის, თუ რატომ მოგვევლინა ჩვენ მაცხოვარი დედამიწაზე!“

— „როგორც რეგვენი, ღირსი არა ვარ, ბატონო, თქვენთან კამათის, მაგრამ რა ვქნა, რომ მეც საპასუხოდ ცოდვილი გული ურჩად მევსება?

და კიდევ გეტყვით: ლოცვა ცოდვილისთვის სინანულის კარია და მარტოობა სადმე უდაბნოში – სულის მადლით გასპეტაკებაა!

ამ სიმართლეს უარს ვერ იტყვის, ვინც ქრისტიანად მონათლულა; ამის მაგალითს ქრისტე იმიტომ გვაძლევს, რომ ორმოცი დღე მან იმარხულა.“

— „არა, მამაო! ასეთი ახსნა ცალმხრივია და შეცდომაში შემყვანი; მაგითი დაიჩრდილება შუქი, ჭეშმარიტების ნათელი.

ვიცით, რომ ქრისტემ უდაბნოში გაატარა ის ორმოცი დღე ლოცვა-მარხვით, მაგრამ ის იმ დროს იმ ლოცვით ამქვეყნიურ საქმეებს გეგმავდა.

და როდის დარჩა ის მეუდაბნოედ? განა ამ სოფელს ის უარყოფდა? თუ დადიოდა ქალაქებსა და სოფლებში, ხალხის ჭირსა და ლხინს შუა იყოფდა?

თვითონ არ დაგმო ფარისევლების გზაჯვარედინზე საჯარო ლოცვა და ნაცვლად მოგვცა მოკლედ სათქმელი ყოველდღიური „მამაო ჩვენო“?

ასე არ თქვა: „საქმის გარეშე, სიტყვიერი ლოცვა, იცით, მკვდარია? და მრავალი ლაპარაკით ვერავინ გაიღებს სამოთხის კარსო“?

საქმეა, მხოლოდ საქმეა საჭირო, გულიც წმინდად დაბადებული და ამქვეყნიური კეთილი ფიქრებით სული სიწრფელით განახლებული!

ეს არის მხოლოდ ქრისტეს მოძღვრება, ქრისტიანული ვალი ეს არის! და ვინც ამას სხვებსაც ამატებს, დაბნეული აქვს მას გზა და კვალი!“

— „ეგ ყველაფერი კარგი, მაგრამ ამ სოფლად ვისაც შესრულებული აქვს ვალი და, რომ კიდევ რამე გააგრძელოს, მისთვის არ დარჩენია ღონე და ძალა!

ნუთუ არ სჯობს უქმად ყოფნას, გადგეს უდაბნოში მმარხველ-მლოცველად და არ გაუხდეს სხვებს ამ სოფლად უსარგებლო ტვირთად და ხელის შემშლელად?

განა ეს ჩემი უარისყოფა კერპობაა და უმეცრება? მეც კარგად მესმის, რომ ამქვეყნიური შრომით ეძლევა სულს ნეტარება!

ადრევაც მითქვამს და ახლაც ვამბობ, რომ მე თვითონ ვგრძნობ ჩემს უძლურებას! დღეს, შედარებით, ბევრი მჯობია! საჯაროდ ვამბობ ამ აღსარებას.“

— „არა!“ „ხმა ღვთისა – ხმა ერისაო“, ხომ კარგად იცი ეს შენც, მამაო? დღეს ერი გიხმობს ერთხმად წინამძღვრად და უარის თქმა ამაოა!

როდესაც ასე დარწმუნებულია რამეზე ერთპირად ერი, მაშინ ის არის გულით და სულით ამაღლებული გმირი-ძლიერი.

დღეს ქართველები შენი სარდლობით ფიქრობენ მტერზე გამარჯვებას და ჩვენც უნდა მივყვეთ მათ სურვილს და მათ მოხიბლულ ნებას!

ჩემი სიტყვები რომ გაიგულო, ხალხის შეძახილსაც დაუგდე ყური! ნუთუ ქრისტიანობის გამოხსნა არ იყოს ისევ ღვთის სამსახური?

ქრისტიანობის გასავრცელებლად საკმარისია, დიახაც, ჯვარი, მაგრამ მის მტრების მოსაგერიებლად ხშირად გვჭირდება ხმალი და ფარი!

როგორც გვირგვინს მისი ქმნილების, ღმერთი იმიტომ გვნიშნავდა ქვეყნად, რომ მივემსხვერპლოთ, თავი შევწიროთ მის დიდებას საკურთხად და ძღვნად.

და ეს ძღვენია კეთილი საქმე, ქრისტიანობის სვეტიცხოველი, და შენც, თორნიკე, ამის სახელით ისევ ფარ-ხმალს მოჰკიდე ხელი!

შეიბი მახვილი და გარეგნობით, დროს შესაფერისად, იცვალე ფერი და გამოიხსენი განსაცდელისგან ქრისტეს მმოსავი ბერძენთა ერი!“

თქვა მღვდელმთავარმა და მადლის მინიჭებით მოხუცს ჯვარი გადასახა... და მეორე დღეს თორნიკე-სარდალმა კიდეც შეჰყარა საომრად ჯარი.

კარი მესამე

I

კარი მესამე — თავი I

„თავხედია სკლიაროსი, ბარდაველთა მთავარი: ურჯულომ ბერძნების სისხლით შეღება მთა და ველი!

ორად გაყო სამეფო, აოხრებს ნახევარს; სპარსელები და სომხები შემოხვევიან გარს!

გრიგოლ და ბაგრატ თარონელი, ორი ძმა, თან ჰყავს; მათ მიუციათ ხელი მოჯანყისთვის, როგორც მომხრეებს.

მოქის თავადიც აქ არის, აფრანიკი, სომეხთა გმირი, და საღალატოდ შეუკრავთ ყველას ერთად პირი.

გაულეწიათ ბერძნები, იჩაგრება ძველი ლომი, მაგრამ ჩვენ უნდა ვუჩვენოთ ახლა სხვაგვარი ომი!

შორი ქვეყნიდან ვართ მოსული სჯულისთვის მებრძოლები; ხელში გვიჭირავს ფარ-ხმალი, წინ მიგვიძღვის ქრისტეს ჯვარი.

ჩვენ თორმეტი ათასი ვართ, თითოს ათი შეგვხვდება, მაგრამ რა გვიჭირს? ადრევაც გვინახავს მათი შებმა!

ა ბურთი, ა მოედანი! მობრძანდეს ბარდაველი და ამოიგოს მან ჩვენგან თავისი ძველი სისხლი!

სიკვდილი ან გამარჯვება! ვინც თავი დაიშუროს, დედა შეირთოს მან ცოლად, ლეჩაქი დაიხუროს!“

II

მცირე აზიაში, მდინარე ჰალისის პირას, ერთი ხანია დაბანაკებული, ასე მღერის გუნდ-გუნდად შეუპოვარი ქართველთა ჯარი.

კარი მესამე — თავი II

მათი გუგუნი, მათი კიჟინი ზემოთ ეფინება ირგვლივ მთასა და ბარს, და ეს ყველაფერი ეკლად და ისრად ესობა სკლიაროსის ჯარის გულში.

კბილებს ილესავს ბრაზმორეული, არც დღე, არც ღამე აღარ აქვს ძილი; მაგრამ რას იზამს? მარჯვე დროს ეძებს მათთან შესაბმელად ფრთხილი სკლიაროსი.

ქართველი ჯარის უბედურად შებმას გამოცდილება სარდალს აფიქრებს და ვეღარ ბედავს თვითონ იერიშს, დახვედრა უნდა... ამაგრებს საფრებს.

უნდა, რომ ჯარი მან მიიტყუოს იმ სიმაგრეში და იქ ებრძოლოს: თუ არა ამ ხერხით, ისე სხვაგვარად, ის არ მოელის კარგ დასასრულს;

და საცდუნებლად გუნდ-გუნდად აგზავნის ჯარებს, და განზრახულად თვითონვე აღებს მტრის შესასვლელად ბანაკის კარებს.

მაგრამ თორნიკე გამოცდილია: არ მოტყუვდება ასეთი მახით, მათვე უპირებს გამოტყუებას სხვაგვარი ხერხით და სულ სხვა სახით.

იქ ქართველთა ლაშქარში იყო დასავლეთელი ბერძნების ჯარი და, რადგან თორნიკეს ემორჩილებოდნენ, ამაზე ჯავრი მოსდიოდათ მათ.

ასე ამბობდნენ მათი სარდლები: „მართლაც რომ ღმერთი ჩვენ გვიწყრება: მთავარსარდლობა ქართველს უჭირავს, ეს არის ბერძნის დამცირება!“

ეს გაიგო თორნიკემ, ჯერ გაიღიმა, რაღაც სხვა ფიქრმა გაუელვა, მერე რისხვით შეჭმუხნა წარბები, აინთო სახე, მთლად აიღელვა.

და თქვა: „შორი ქვეყნიდან მოვსულვართ კეთილად, ძმურად მოსახმარებლად და ესენი კი პასუხს გვაძლევენ ბატონობითა და მედიდურად?!

დიდი ხანია, რაც ჩემს ბრძანებას აღარ უგდებენ ბერძნები ყურს და არაფრად აგდებენ, თქვენც ხედავთ, ძმებო, ჩვენს ერთგულებასა და სამსახურს!

მაშ, თუ ასეა, აღარ გვაქვს ბრალი, გულთამხილავო, შენ ხედავ, ღმერთო, რომ უმიზეზოდ შემომწყრალ ხალხთან აღარაფერი გვაქვს საერთო!“

თქვა და ჯარს ამხედრება უბრძანა, საქართველოსკენ უკან გაბრუნდა; ამით ბერძნები მარტო დატოვა და მიაყარა მათ ქვა და გუნდა.

ეს ამბავი რომ შეიტყვეს მტრებმა, მაშინვე დააგდეს თავისი სიმაგრე, გამოვიდნენ და ყოველი მხრიდან ბერძნების ჯარი შემოკრეს გარს;

მისვლისთანავე ატეხეს ბრძოლა, რადგან გულში ჰქონდათ ის, რომ ბერძნები ქართველებისგან მიტოვებულები დარჩენილიყვნენ.

რა გზა ჰქონდათ? მაშინ ბერძნებმაც ფარ-ხმალს მოჰკიდეს საომრად ხელი, თუმცა კი გრძნობდნენ, რომ გამარჯვება მათთვის მეტად ძნელი იყო;

აღარ უნდოდათ შერცხვენილიყვნენ: თავი შესწირეს, იბრძოდნენ გმირულად, სანამ ურიცხვმა და უთვალავმა მტერმა არ სძლია ისინი სრულად.

დამარცხდნენ, თუმცა კი ხელცარიელი არ დარჩენილან არც ისინი მტრებს: რიცხვი არა აქვს სპარსელებისა და სომხების დაჭრილებსა და მკვდრებს!

მაგრამ სკლიაროსი ამ გამარჯვებას, რადგანაც უკანასკნელად თვლის და ვერავის ხედავს ახლა მისი სურვილის მოწინააღმდეგედ-ხელისშემშლელად,

დღესასწაულობს; გრძნობა მორეულს უდროოდ ათრობს ზედმეტი სიამოვნება და ლხინს ეძლევა გულდამშვიდებით ის მთელი ღამე, გაუჩერებლად.

ის კი არ იცის, რომ იქვე, სერზე, დგას თორნიკე, მისგან დავიწყებული; დასცქერის მტრის ბანაკს და სარდლებიც იქვე ჰყავს გარშემო შემოხვეული.

სხვადასხვა რჩევას აძლევს სარდლებს, მათ-მათ შესაფერისად თითოეულს, და ხვალიოდენ ჯარებს ამზადებს მტრის შესაბმელად, ჯერ კი ფარულად.

— „ახლა ხომ ხედავთ, რას ნიშნავდა ბერძნებთან შეუღლება და მოშორება? თუ არა ამ ხერხით, სხვაგვარად არ შეგვეძლო სომეხი სარდლების ჩვენთვის მოქცევა.

და დააგდებდნენ საფრებს და ბრძოლას არ დაგვიწყებდნენ ღია ველზე; და, თუ პირიქით მივადგებოდით, დაგვამარცხებდნენ მაშინ ადვილად.

მაგრამ, მადლობა ყოვლის შემძლებელს! ასრულდა ჩემი განზრახული: ვგონებ, რომ ვეღარ გაგვიმაგრდებიან ხვალ ამ გაშლილ ველზე დაღლილები!

თუმცა შეგვიძლია თავს დავესხათ ახლაც; ეს ჩვენთვის სულ ადვილია, მაგრამ რადგანაც არ მოელიან, ეს ღალატსა ჰგავს და სირცხვილია.

გვიჯობს მივადგეთ გამოცხადებით ისე, როგორც ეს ვაჟკაცთა წესია! და უკუღმართად ნუ მოვიმკით იმას, რაც ძველებმა სწორად დათესეს!“

ასე ამბობდა მოხუცებული, აწყობდა რაზმებს, ჯარს აფრთხილებდა; სარდლებს სხვადასხვა მხრით აგზავნიდა და ჯარსაც თვითონ უნაწილებდა.

— „შენგან დავიწყებ ჯერ, ჯავშანიძე: ომის ველზე ხარ დაბერებული, გამოცდილი ხარ და, რა თქმა უნდა, ზომას დაიჭერს ეგ შენი გული.

შენებრ ჭაღარა ათასი კაცი ამოირჩიე, შეკრიბე ჯარი, მათ წინ წაუძეხი და საიდუმლოდ მიდი, აიღე მტრების საფარი!

და, როდესაც აქ ომი ატყდება, თქვენ არ გექნებათ მონაწილეობა: უჩინრად უნდა იმალებოდეთ... არავინ გაბედოს მასზე ცილობა!

რაც უნდა მოხდეს აქ, თქვენ მაინც იქ ჩუმად იყავით... არავინ აჩქარდეს, რომ სურვილისგან გატაცებულის ერთი ისარიც არ გადმოვარდეს.

მხოლოდ, როდესაც უკანდახეული ისევ მოძებნის საფარს მტრის ჯარი, მოულოდნელად მაშინ იქ დახვდით და გრგვინვით მეხად დაეცით ზარი!

შენვე გაგზავნე ჩუმად კაცები ჰალისის პირას... თუ მოახერხებენ, რაც ხიდებია, სულ ყველა ერთად ისე დახერხონ, რომ ზედ შემდგარი ლაშქრის სიმძიმე

მომეტებული ვერ აიტანონ, ჩასტყდნენ მდინარე ჰალისის წყალში და მტრის ჯარიც თან ჩაიტანონ!

— ახლა, ორბელიძევ, შენ უნდა გითხრა, რადგან მოწინავე სარდალი ხარ და ყოველთვის შენგან ატყდება ომის ცეცხლი და ბრძოლის ალი...

ოთხი ათას კაცს, სულ ახალგაზრდებს, თავგანწირულებს წინ წაუძეხი; გრიგალივით ჩამოუქროლე და შენებურად დაეცი მეხი!

მემარჯვენე სარდლად გამრეკელია,

კარი მესამე — თავი III

თორნიკემ განაგრძო მითითებების მიცემა: „მარცხენა ფლანგზე ლომკაც სავარსამიძე იქნება. მას დაახლოებით სამი ათასი კაცი ეყოლება, რომლებიც ომში ძლიერები და მტკიცეები არიან. დარჩენილი ათასი კაცი ჩემთან ერთად დარჩება. მათი უფროსი ჯოჯიკი იქნება. ისინი დაგვჭირდებიან გასაჭირის დროს დასახმარებლად. როდესაც ომი დაიწყება და ისრებით ბრძოლა გაიმართება, გაიფანტეთ, რადგან შეჯგუფებულად მტერზე შეტევა რთულია. შემდეგ, როცა ხელჩართული ბრძოლა დაიწყება, ერთად უნდა იბრძოლოთ, მაგრამ ჯარი გუნდ-გუნდად დაყავით, რომ ერთმანეთი შეცვალოთ და დაეხმაროთ. ძველი სანგრისა და მდინარისკენ ნუ დაუდგებით, ის გზები ღია დაუტოვეთ მტერს. სხვაგან კი მათ ყოველი მხრიდან უნდა დაუხვდეთ და გამაგრდეთ!“ თორნიკემ დაამატა: „მეტს არაფერს გეტყვით! რად გვინდა ზედმეტი სიტყვები და რჩევები? აქ წმინდა გიორგი შეგეწიოთ და ზეციდან ღმერთმა დაგლოცოთ!“ ეს თქვა თორნიკემ და სარდლები ჯარის მოსამზადებლად გაუშვა. თვითონ კი მარტო დარჩა ღვთის სალოცავად და სადიდებლად. III როგორც ულამაზესი ქალი, ეთერი, რომელიც საყვარელს ელოდება, კანკალებს, სახეზე ვარდისფერი ფერი გადასდის გრძნობებისგან და თვალები სურვილით უელვარებს, ისე ცისკრის ვარსკვლავი ლაჟვარდისფერ ცაზე კაშკაშებდა და კანკალებდა. ის, თითქოს ფერმიხდილი, მაგრამ ძლიერ ნათელი, სიყვარულით შესცქეროდა მზის ამოსვლას. თითქოს მთელი სამყაროც, ამ სილამაზით მოხიბლული, თანაგრძნობით იყო სავსე და საიდუმლო, უცნაური აღფრთოვანებით უმღეროდა „ციურ ნანინას“. სურნელოვანი დილის ნიავი, ბალახების შრიალი და ფოთლების ჩურჩული ამ ღვთაებრივ ნანინას ბანს აძლევდნენ. მათ ძალთაძალი, ანუ უზენაესი ძალა, ათანხმებდა. ციური ნიჭის მისაღებად ვარდის კოკორმა თავი ასწია; მანანა ცრემლად დაეცა მის გულზე, გააფერადა და გაახარა! თურმე ბულბულიც ამას ელოდა: თავისებურად დაიწყო სტვენა, თითქოს ამით უნდოდა ცოდვილი სამყაროსთვის ზეციური კურთხევა მოეტანა. მაგრამ ამ დროს საშინელი ხმით უცებ რაღაცამ დაიგრიალა. ამით ჯოჯოხეთის სიხარბემ თავისი ბოროტი ძალა გამოაჩინა: გაისმა ბუკისა და საყვირის ხმა, ატყდა ზურნის საზარელი ჭიჭყინი... აჰა, თენდება და ორივე ჯარი სისხლის დასაღვრელად ემზადება!

კარი მესამე — თავი IV

IV

მთავარსარდალი მაღლიდან ბრძოლის ველს ისე აკვირდება, როგორც ხელის გულს. მისი თვალი ყველა მხარეს აკვირდება: წინ, უკან, მარჯვნივ და მარცხნივ.

ის უყურებს ოთხი ათას ახალგაზრდა მეომარს, რომლებიც ლამაზად არიან განლაგებულნი წინა ხაზზე. ისინი ელოდებიან იმ მომენტს, როცა დაუკრავენ დოლსა და საყვირს.

მეომრებს ხელში ფარ-ხმალი უჭირავთ და აღელვებულები არიან. ცხენებსაც კი ძლივს აკავებენ. ცხენები ჭიხვინებენ, მიწას თათებით აბრახუნებენ, ფაფრებს იშლიან და ყურებს ცქვეტენ.

თითქოს ცხენებსაც სული უდგას, რომ იერიშში მიიღონ მონაწილეობა. მათ გულშიც არ არის შიში, ისევე როგორც მათი მხედრების გულში.

რაზმის სათავეში ორბელიძე დგას, ახალგაზრდა, გმირი სარდალი. მან იცის, როდის უნდა ატყდეს ბრძოლის ცეცხლი და ომის ალი.

მათგან შორს, მარჯვნივ, მთელი ტყე და ველი ქვეითი ჯარით არის მოფენილი. გამრეკელი მათ შორ-შორ აფანტავს და საფარში აყენებს, რათა მტრის სამიზნო გახდნენ.

მარცხნივ, სადაც მდინარე ჰალი შფოთვითა და ღრიალით მიედინება, სავარსამიძის ჯარი დგას. მათ ფარ-ხმალი, ჯაჭვის პერანგი, აბჯარი და მოელვარე შუბები აქვთ.

ჯავშანიძე კი არსად ჩანს, აქ არ არის. წინა ღამით მან ფარულად, ჩუმად აიღო მტრის საფარი.

სკლიაროსიც ამხედრებულა და მტრის დასახვედრად დიდ ჯარს აყენებს. ის ცხენს ხან აქეთ აჭენებს, ხან იქით და ჯარასავით ტრიალებს გარშემო.

მარჯვნივ ბაგრატ თარონელს აყენებს, მარცხნივ კი მის ძმას, გრიგოლს. მათ არ ჰგონიათ, რომ თავიანთ თანასწორს შეხვდებიან.

ორბელიძის პირისპირ კი თვით აფრანიკე გამოსულა. ის წვერ-ულვაშს იგლეჯს, მეტისმეტი სიფიცხისგან სახეზე ალმური ასდის. ის განრისხებულია:

"როგორ თუ ასეთი მცირე მხედრობით, ასე თავხედურად მოდის ჩემზე? სიკვდილისგან შეშინებული, სწორედ ლოდს ეძებს!"

წინა ომებში გათამამებულ, მარჯვე სპარსელ ცხენოსანთა ჯარს მოქის თავადი სიტყვით ამხნევებს და თან მდიდრულ საჩუქრებს ჰპირდება.

მათაც შეუპოვრობის ნიშნად განთიადისას დაჰკრეს საყვირს. მაგრამ ქართველებმა ამის საპასუხოდ მაღლიდან ისარი გადუშხუილეს.

ეს ისარი მარჯვნიდან გამრეკელის მიერ იყო ნასროლი, როგორც მაცნე. მას თან მოჰყვა სხვების ისრებიც, გულის გამპობი და გასაოცი.

სომხებმაც ფარი ააგეს, მშვილდი მოამზადეს და ისრებით უპასუხეს. ამის შემდეგ ძლიერი ბრძოლა გაიმართა ყველა კუთხიდან და ორივე მხრიდან.

უანგარიშო და უთვალავი ისარი მოდის, როგორც სეტყვა ციდან. ჯერ სიჩუმეა, მხოლოდ ხანდახან ისმის დაჭრილი კაცის კვნესა.

ბრძოლა გახურდა, ომი გრძელდება. ხან აქეთ და ხან იქით სისხლი იღვრება. აჰა, მზეც მხიარულად ამოდის! მომაკვდავთა კვნესა მას არ ესმის.

თითქოს ეს იყო დანიშნული დრო: აქ ორბელიძემ ხმალი იშიშვლა, ჯარს მიუბრუნდა და მხიარულად ნუგეშის თვალი გადაავლო.

მხედრები მიუხვდნენ სარდალს გულისნადებს, სიტყვა აღარ აცალეს. მათაც იშიშვლეს ბასრი მახვილები და მზის სხივებზე ააპრიალეს.

ყველამ ერთხმად დასძახა: "ჰკა მაგას!" დეზი ჰკრეს ცხენებს და პირდაპირ, ჯიქურ გააქანეს სპარსელებისკენ და იერიში მიიტანეს.

აფრანიკე მაგრად დახვდა მათ, ლომივით იყო, სასიკვდილოდ გააფთრებული. მან ცხენოსანთა ჯარი შეაგება, ფარმომართული და მომზადებული.

კიჟინა დასცეს და სასწრაფოდ გაიშალნენ ტრიალ მინდორზე. ზოგან ერთად, ჯგუფ-ჯგუფად იბრძვიან და ზოგან ერთი მიდის თავის სწორზე.

კიჟინა, კვნესა, წყევლა, მუქარა და გულშემზარავი ჩხუბის ხმა არეულია. ცხენებს ფეხქვეშ გააქვთ დაჭრილები და ცოცხალ-მკვდრები.

აგერ შავით მოსილმა მხედარმა მერანი მინდვრად გამოახტუნა. ჰაერში ხმალი შეათამაშა და თან მედიდურად დაიძახა:

"სად ხარ? გამოდი, ნუ იმალები, თუ გული გერჩის, ორბელიძე! აფრანიკ მქვია! იცოდე, შენისთანები ბევრი დავამიწე!

გამიგონია მეც შენი ქება, განთქმულია შენი ხმალი, მაგრამ ახლა ჩემიც უნდა გასინჯო, როგორი ბასრია და რა ძალა აქვს ჩემს მკლავს!

ჩვენ ორში ერთმა უნდა მოკვდეს, ამით დამთავრდება ეს ომი! ნუღარ აგვიანებ! გელი, გამოდი, თუ შენც გინდა ეს პირობა!"

ხმალსისხლიანი, თავზე ჩაფხუტით, თეთრ ცხენზე იჯდა ერთი მხედარი. რომელ გუნდშიც შევარდებოდა, იქ მეხი და ზარი მიჰქონდა.

ეს გმირი თვით ორბელიძე იყო. ახალ გუნდს მკაცრად რომ შეუძახა, მაშინ მოესმა აფრანიკის ხმა და სიხარულმა ააცახცახა.

მისი სურვილიც თურმე ის იყო, რომ აფრანიკეს სადმე შეხვედროდა. მას ეძებდა და აქეთ-იქით სხვადასხვა რაზმში მიჰქროდა.

გაქანებულ ცხენს თავი მოსწია, ყალყზე შემდგარი მოატრიალა, ასკუპა, ჯიქურ გამოაქანა, მივარდა, ბევრი აღარ აცალა და უპასუხა:

"გმირს არ შეშვენის თავის ქება და დაჩემება! აჰა ბურთი და აჰა მოედანი, მზად ვარ, თქვენი ნება იყოს!"

მშვილდი მოღუნეს, საცერე დაადეს და ერთმანეთს ისარი სტყორცნეს. მაგრამ ორივემ სწრაფი მოძრაობით თავიანთი ფარი მიუგებეს და ამით აიცილეს გულის გამპობი, ხორცის მომწყვლელი დარტყმა.

მერე მშვილდები მხარზე გადაიდეს და ხმლებს მოავლეს ხელი საბრძოლველად.

მათი ფარ-გება და კენწლაობა, ელვისებური სისწრაფე, გასაკვირი იყო. ეს მოჩხუბრებს მხოლოდ ბრაზს უმატებდა და თანდათან ალი ედებოდათ.

მოსწყინდათ ფარი და უკუაგდეს. ორივე მარტო შიშველ ხმალზე დადგა. თავი სასიკვდილოდ გადადეს, აღარ ზოგავდნენ ძალასა და ღონეს.

ჯერ ორბელიძემ მიაგდო ცხენი, ხმალი პირდაპირ შუბლში უსწორა. მაგრამ შავ ცხენზე მჯდარმა მხედარმა დეზი ჰკრა, განზე გაუხტა და აიშორა.

ხმალმა ჰაერში გაიშხუილა: მოქნევა და მკლავის ძალა უშედეგო აღმოჩნდა. მოპირდაპირემ ხელმეორედ ხმლის მომარჯვება აღარ აცალა:

თვითონ აფრანიკმა მიაგდო ზედ თავისი მკვირცხლი, ფეხმალი მერანი. მაგრამ მოქნეულ ხმალს ორბელიძემ ქვემოდან აჰკრა თავისი ხმალი და მარილივით გადაუმტვრია.

აფრანიკე შეკრთა! შეშინდა და არ იცოდა, რა ექნა. უძრავად იდგა, როგორც ცოცხალ-მკვდარი.

გმირთა წესია ლმობიერება: ქართველს გულის წყრომა დაუცხრა. ხმალი ისევ ქარქაშში ჩააგდო, ჩამოეცალა და ასე უთხრა:

"ნუ გეშინია! ხმლიან კაცს უხმლოსთან შეჭიდება არ მეკადრება. მხოლოდ თანასწორი იარაღით მენატრება შენი დაჩაგვრა!

აბა, ახლა ნუღარ ვუდგებით ერთმანეთს ასე შორი-შორს! ახლა სასიკვდილოდ უნდა შევებათ, ორივემ ორ-ორ ხმალს მოვკიდოთ ხელი!"

მაგრამ აფრანიკე ყურს აღარ უგდებს, მარდად, უეცრად ზურგი უჩვენა. დეზი ჰკრა მერანს, მიატრიალა, ერთი შეჰკივლა და გააჭენა.

რომ ნახა ჯარმა მათი სარდალი გაქცეული და შეშინებული, თვალი წაუვიდათ და შეშინებულებს უნებლიეთ გული გაუტყდათ.

შეწყვიტეს ომი და გაიქცნენ, გონს ვერ მოსულები, უცბად დამფრთხალები, იქითკენ, საითაც მათი სარდალი შავ ბედაურს მიაქანებდა.

"ჰკა მაგას, აბა, არ გაუშვათ!" შეჰკივლა გმირმა მაშინ ქართველებს. ცხენოსანთა ჯარმა დაიგრიალა და სომეხ-სპარსელებს გამოუდგა.

აფრანიკე თავისი ჯარით გარბის, გარბის და უკან არ იხედება. მას ორბელიძე მისდევს ჯარითვე, მისდევს, თანდათან ცეცხლი ედება.

უკანა ჯარი დაუახლოვდა, თავზე ზვავივით უნდა დაეცეს, მაგრამ აქ წინამ გადაუხვია და ხეობაში ამოჰყო თავი.

მდევრები მაინც არ ეშვებიან, ქვესკნელშიაც კი ჩაჰყვებიან თან. ერთად შეჰყვნენ იმ ხეობაში და მიიმალნენ, აღარსად ჩანან.

თურმე იქ ვერაგ სკლიაროს-სარდალს სხვა ჯარი ჰყავდა ჩასაფრებული და ქართველები შეტყუებულები დაამწყვდია, გარშემო მოაქცია.

რაღა გზა ჰქონდათ? ჩამოქვეითდნენ. თავ-თავის ცხენებს ამოეფარნენ. იბრძვიან, მაგრამ იციან, რომ მტერი კარგ დღეს არ გაუთენებს.

კარი მესამე — თავი V

V

როგორც ისარი, იმ ხეობიდან ამ დროს უეცრად ცხენი გამოხტა. ხტის და ჭიხვინებს, ფაფარს იშლის, გარბის, გამორბის მარტოკა მინდვრად.

ხან ყურებს ცქვეტს, ხან მიწას სუნავს, თითქოს მის პატრონ მხედარს ეძებს და ამის გამო ასე ხვიხვინებს, რომ ვერსად ხედავს ვერც ცოცხალს, ვერც მკვდარს.

ამ უპატრონო ცხენის დანახვა თორნიკეს მეტად ეწყინა, რადგან მაშინვე იცნო ის ორბელიძის ბედაურ ცხენად.

"ვეჰ!" დაიყვირა მან, "ცუდ ნიშანს ვხედავ, ამას ბევრი ფიცი არ უნდა: ცხენოსანთა ჯარი საფრთხეშია და განსაცდელში, სწორედ ვიცი!"

და უთხრა ჯოჯიკს: "ახლა შენ იცი, შავი დღეების გმირი ხარ: "ძმა ძმისთვისაო, ამ დღისთვისაო", გაგვიადვილე გასაჭირი!"

ჯოჯიკი მაშინვე მოახტა ბედაურს, მასთან ერთად მთელი მისი ჯარიც, და დაექანნენ დაღმა მინდვრისკენ გრიალით, როგორც ქარიშხალი.

საოცარი ხმით დასცეს კიჟინა, ცხენები მიწას გააკრეს და ხეობისაკენ მიეშურნენ, მტრის სისხლის მნდომნი, გაუმაძღრები.

შორიდან მოესმათ ქართველებს კიჟინა, იცნეს ჯოჯიკის ხმა და გაუხარდათ. იმედმა სიმხნე გაუორკეცათ და უფრო თამამად დაიწყეს ბრძოლა.

ომი განახლდა. სკლიაროსი შეკრთა, მაშინვე შიკრიკს უგზავნის თარონლებს, რომ ქვეითი ჯარი მიახმარონ ჯოჯიკისაგან შეშინებულებს.

ორივემ დააგდო ბრძოლის ადგილი და მოულოდნელად მოაშურეს, ქართველი ჯარი ალყაში მოაქციეს, რადგან ვიწრო ადგილას სრულად ჩაიმწყვდიეს.

და ახლა გამარჯვებას არ ეშვებოდნენ! ხერხისა და რიცხვის იმედი ჰქონდათ, მაგრამ მოულოდნელად მათაც უკუღმა დაუტრიალდათ ბედი:

გაბრუნებულ ჯარს კვალში მისდევდა და თან მიჰყვა გამრეკელი, ტყუილად არ ერქვა მას მეტსახელად "შავი კლდის მელა და მიწის მგელი".

მან სავარსამიძეს შეატყობინა, სადაც მტერი იბრძოდა, უჩვენა და ის დღე, რაც მაშინ ქართველებს დაადგათ, მტრის ჯარს იგივე დღე დააყენა:

ირგვლივ შემოარტყეს ალყა და მტრის ჯარი ორ ცეცხლ შუა გამომწყვდეული დარჩა. გზაარეულებს ყველა კუთხიდან თავზე ატყდებათ მეხი და ზარი.

ხევი მკვდრებით აივსო. აქეთ-იქით ბლომად დაგუბდა სისხლის ღვარი და, ვისაც თავის შველა სურს, გასაქცევი გზა არსად არის!

მაშინ თორნიკემ შორიდან გახედა და თქვა: "ვხედავ, ბრძოლა გაერთდა. სწორედ ახლაა მათთვის საჭირო გამოცდილი სარდლის თან მიჰყოლა!"

მოაყვანინა ბერ-კვიცი, შეჯდა, მიეშურება იქ, სადაც ომია. სიბერე ახლავს, მაგრამ ჯერ კიდევ გულით ახალგაზრდაა, სიმხნით ლომივითაა.

ომი რომ ნახა, გულს გადეყარა, ბედის უმადური არ დარჩა და მისი მახვილი ძველებურად გაიელვა მტრებზე ზედიზედ.

გმირმა ირგვლივ შემოურბინა ჯარს, სარდლებს მისი ბრძანება გადასცა: "გზას ნუ შეუკრავთ გაჭირვებულებს, დაე, გაიქცნენ, მიეცით ნება!"

და დასავლეთისკენ გზა გაუხსნეს, განზრახვით კარი გაუკეთეს. მხოლოდ სამი კუთხიდან აწვებოდა ქართველი ჯარი მტერს მკაცრად.

მტრებმა დასავლეთისკენ იბრუნეს პირი, გაქცევა ერთად იკადრეს და ისევ ძველ საფარს, ძველ სიმტკიცესა და ძველ სიმაგრეს მიაშურეს.

მაგრამ, როდესაც მიუახლოვდნენ, "ვაი"-ზე "უი" მეტი დაერთოთ: აქ ჯავშანიძე დაუხვდათ ჯარით და ეს ნუგეშიც სრულად წაერთვათ.

მათ იქვე დაჰყარეს ფარი-ხმალი, ვეღარ გაუძლეს ამდენ სიმწარეს, ერთიც დასძახეს: "თავს ვუშველოთ!" და მდინარე ჰალისკენ მიაშურეს.

ხიდზე შეცვივდნენ, ხიდი ჩაუტყდათ: წყალში ჩაცვივდნენ თავდაყირა. ზოგი დაიხრჩო და ზოგს ნაპირზე უწყალოდ ხოცავენ ხმლითა და ისრით.

ჯარი განადგურდა. გადარჩა მხოლოდ თვით სკლიაროსი მცირე მხედრობით და ბაღდადისაკენ გაეშურა, უბედურობით სასოწარკვეთილი.

კარი მესამე — თავი VI

VI

ომი დამთავრდა. კიდეც დაღამდა, სიბნელემ მოიცვა ის არემარე. შეწყდა კიჟინა და მის ნაცვლად აქა-იქ მწარე კვნესა ისმის.

ზოგი წყალს ნატრობს სიკვდილის წინ, ზოგი შველასა და შემწეობას, ზოგი ბედს უჩივის და ტანჯვით ამბობს, რომ სიკვდილი სჯობს მის ყოფას.

ისინი, ვინც ერთი წუთის წინ მხეცივით სისხლით ვერ ძღებოდნენ, ახლა, იმ კვნესას რომ უსმენენ, იმათი ცოდვით იტანჯებოდნენ.

უნდოდათ შველა, მაგრამ სიბნელის გამო აქ ვეღარაფერს ხედავენ. ერთად არეულ-დარეულებში ვეღარ არჩევენ მოყვარესა და მტერს!

თორნიკემ ბრძანა: "განურჩევლად, ქართველი იყოს, სპარსელი, ბერძენი თუ სომეხი, სულ ერთიანად მოჰკიდეთ ხელი!

სიკვდილი ყველას ათანასწორებს: თავისიანს, უცხოს, მტერსა და მოყვარეს! ვეცადოთ ყველამ და არ დავაკლოთ დაჭრილებს მოვლა და მკვდრებს სამარე.

ნურავინ გაბედავს, დატყვევებულებს შეურაცხყოფა მიაყენოს! ვაჟკაცს, რომელსაც ბედი სხვას დაამონებს, დასატანჯავად ისიც ეყოფა!"

ასე ისურვა და იმ სურვილზე მხედრობა განა იტყოდა უარს? მხოლოდ მთვარის ამოსვლას უცდიდნენ და, აჰა, მთვარემაც ამოატანა!

ამოჰყო თავი მაღალი მთის წვერით და ნაზად გადმოხედა ბრძოლის ველს. კაცის მიწიერ ბნელ საქმეს მაღლიდან ციური ნათელი აფენდა.

გაანათა და გულშემზარავი სანახაობა გამოაჩინა, თითქოს უნდოდა ეჩვენებინა კაცისთვის ბოროტად ჩადენილი საქმე.

მთელი ხეობა, ღელე, ტყე და მინდორი დაჭრილ-მკვდრებით არის მოფენილი. ვისი სიცოცხლეც დილას ყვაოდა, ახლა ლეში და მძორი გახდა.

აგერ დაჭრილი! აგერ მკვდარი წევს! საწყალი ორად არის გაკვეთილი! აგერაც ერთგან ათასზე მეტი ერთმანეთს ხორცად დაჰჩეხიან!

ამ ერთ ადგილს რა მიუზიდავს ამდენი სული? რა მაგნიტით? მხოლოდ იმით, რომ ორბელიძე აქ წევს მკვდარი, ცუდად, ღალატით.

მისი სიკვდილით ცეცხლმოდებულები, ქართველები მტერს ეჯახებოდნენ, ბევრს მიიძღვანდნენ საიქიოსკენ და თვითონაც ზედ აკვდებოდნენ.

არავინ ელოდა აქ გადარჩენას: ერთი ათს და ოცს უჩხუბებოდა და თუ ჯოჯიკი არ მოასწრებდა, მაინც ვერავინ გადარჩებოდა.

მაგრამ ჯოჯიკმა იმათი სისხლი აიღო და ჯავრი იყარა და სკლიაროსს ის დაამწარა, რითაც ერთხანს ღალატით გაიხარა!

აფრანიკს თავზე ლახტი გადაჰკრა, სიმწარით გაოგნებული დასცა, ფეხებით შედგა, შუბი უგმირა და სასიკვდილოდ გული გაუპო.

როგორც დაჭრილი ვეფხვი, ბაგრატიც ისე მივარდა მას, ბარდაველი, მაგრამ ჯოჯიკმა მოასწრო თვალი და ყელში ხელი წაუჭირა.

ამ დროს გულდაგულ წამოეპარა მას უკნიდან ვიღაც სპარსელი, მაგრამ ხელიდან ხმალი გაუვარდა, როცა იქ გამრეკელი დაინახა.

ამის მოსვლამ სრულად გამოაცალა სკლიაროსის ჯარს ძალა და ღონე, რადგან თან მოჰყვა სამი ათასი

ის მეომარი სულ თავს იწონებდა. მაშინ ჯოჯიკამ და გამრეკელმა ერთმანეთს მხარი დაუჭირეს, რათა გაემაგრებინათ თავიანთი პოზიციები. მაგრამ ამით ორბელიძეს ვეღარ უშველეს, რადგან ის უკვე მოტყუებით მოკლული იყო. და აი, ახლა, ამდენ მკვდარს შორის, ყველაზე ძირს ის გდია მკვდარი! ზურგში მტრის მახვილი აქვს ჩარჭობილი და გულზე თავისივე ფარი ადევს. ცოტა მოშორებით, შავი კლდის ძირში, ეს უწვერულვაშო ვინღა არის? მერანი თავს დაჰხვიხვინებს და ტორს სცემს, რომ თავისი მხედარი გააღვიძოს. მაგრამ ამ ნეტარ, საუკუნო ძილს ახლა ვეღარაფერი დაუფრთხობს ამქვეყნად! დედის ცრემლების საპასუხოდ მან აქ, ბრძოლის ველზე, სისხლი დაღვარა. ამით ღირსეულად შეასრულა მამულიშვილის უკვდავი ვალი: თავისი სამშობლო ქვეყნის ხსოვნაში სამუდამოდ დახუჭა თვალი. იქნებ სხვა რამე გულდასაწვავი ახსენდებოდა სიკვდილის წინ? იქნებ სასიკვდილო შხამი გულის წყლულს უფრო მეტად აწვავდა? ვინ იცის, რა საიდუმლო წაიღო მან იმქვეყნად? შორს სადმე ქართლში დედამ ან გულის სატრფომ გამოიცნოს ეს გამოცანა. აგერ, ისრისგან მთლად დაცხრილული, მოხუცი წევს ღირსეულად მკვდარი. თითქოს სძინავსო და შორეული, ტკბილი სიზმარი ესიზმრება. აი, დაჭრილი ბევრი წვალებით დიდ ხის ძირში მიფორთხდა. ყვირილი უნდა, მაგრამ მომაკვდავს ენა აღარ ამოძრავებს პირში. აგერ, საიდანღაც უცნაური ხმით, დაჭრილი კვნესით იძახის: მკვდრები საბრალოს თავზე ეცემიან და ამით მისი ტკივილი ემატება. ამდენი დაჭრილის კვნესითა და ოხვრით აქ ყურისმგდები აღარსად არის: სომხური, ქართული, ბერძნული, სპარსული – სხვადასხვა ენა ერთმანეთშია არეული. გამწარებული გამოთქმის კილო და მთავარი აზრი ყველას ერთი აქვს; თავიანთ ბედსა და გაჩენას წყევლიან და გასაჭირში შველას ითხოვენ. მაგრამ ბევრ მათგანს სიკვდილის მეტი ვეღარაფერი უშველის, თუმცა ერთმანეთს მეგობრულად ეხმარებიან და აღარავის აღარ ჰყავს მტერი. ასე დასრულდა ეს დიდი ბრძოლა... აჯანყებულთა ჯარი განადგურდა, მაგრამ მათ რიცხვში ხუთი ათასი ქართველიც იყო მკვდარი.

კარი მეოთხე — თავი I

I

ბედნიერი მეფე დავითი ქალაქგარეთ გამოვიდა. მასთან ერთად იყო საქართველოს ხალხი, რომელიც ყველა მხრიდან მოვიდა. შეკრებილ ქვეით და ცხენოსან ჯარს უთვალავი რაოდენობა ჰქონდა. ისინი სიხარულით უყურებდნენ მეფეს და მორჩილად გარს ეხვივნენ. ირგვლივ მთები და ბარები ხალხით იყო სავსე. თითქოს ეს დილა მათ დიდ სიკეთეს ჰპირდებოდა. ცალკე გორაკზე უამრავი ქალი და ბავშვი იდგა. მათ სხვებზე მეტად ეტყობოდათ საერთო სიხარული. მეფე წინ იდგა და გვერდით მისი აღზრდილი შვილი, ბაგრატი, ჰყავდა. კათალიკოსი და სხვა მღვდელმთავრებიც იქვე კმაყოფილები იდგნენ. ერის და ღვთის რჩეული მეფე თვალის მოსაჭრელად არ ბრწყინავდა. მას არ ეკეთა გვირგვინი და სამეფო სამკაულები. მაგრამ მაინც, ვინ არ იცნობს მას, როგორც დიდებულ ცხებულს, რომელსაც ერი წმინდა გულით აკურთხებს და აქებს? ყველა იცნობს მას, როგორც მამას, და ხალხს არც რიდი აქვს მის მიმართ და არც შიში. მიდიან და რჩევას ეკითხებიან, როგორც სიხარულში, ისე გასაჭირში. აი, ახლაც ეს უამრავი ხალხი მას უყურებს. გულის ძგერით ელოდება, რომ ნახოს, რას აპირებს მეფე.

შორს მინდვრისკენ გაიხედეს და რაღაცას მოჰკრეს თვალი. მიწაზე შავად და მაღლა ღრუბლად რაღაც მათკენ მოდიოდა. ეს იყო საბერძნეთიდან დაბრუნებული ქართული ჯარი. ცხენების ფეხის მტვერს ქარი ღრუბლად აჰყრიდა მაღლა. თავისი ქვეყნის ხელახლა დანახვამ მეომრებს გული აუძგერა. მათ ჩვეულებრივ, გმირულ სიმღერას შემოჰკრეს: „კავკასიის ქედზე ამირანი იყო მიჯაჭვული. ყვავები და ყორნები ეხვეოდნენ, გული დაფლეთილი ჰქონდა. ქვეყანაზე ცეცხლის მოტანისთვის გულში ცეცხლი არ უნელდებოდა. რაღაც ხერხებით გული ისევ მთელდებოდა. გასაჭირში მოთმინება ჰქონდა, არც კვნესოდა და არც ოხვრავდა. უსამართლო ძლიერებას მონურად ქედს არ უხრიდა. ბოლოს მაინც გამარჯვება დარჩა! ყველას გააოცა! და ეს ღვაწლი მაგალითად გადასცა მიწის შვილებს... კავკასიის მაღალ ქედზე მიჯაჭვული ამირანი არის მთელი საქართველო, ხოლო მტრები კი – ყვავები და ყორნები. მოვა დრო და თავს გაითავისუფლებს, იმ ჯაჭვს გაწყვეტს გმირთა-გმირი! იმდენი ხნის გასაჭირი სიხარულად შეიცვლება!“

ამ სიმღერით მოახლოვდნენ და ცოტა მოშორებით დადგნენ. ჩამოქვეითდნენ, წინ წამოვიდნენ და სწრაფად დალაგდნენ. ერთად თაყვანი სცეს მეფეს, ცალი მუხლი მოიყარეს. თავი მოიხარეს, რაც თავმდაბლობისა და მორჩილების ნიშანი იყო. მეფე წამოდგა და შესძახა: „გამარჯვება გამარჯვებულ ჯარს! ვაშა! ვაშა! მათ ღვაწლსა და საუკუნო ხსოვნას! გამარჯვება ქართველ დედებს, ჩვენს გამზრდელებსა და მშობლებს! მათი რძე გვავაჟკაცებს და აღზრდა სულიერად გვამაღლებს!“ ამ სიტყვებმა მთელი ჯარი აიტაცა და ააღელვა. შესძახეს და მათი გრგვინვით მთები და ბარები ირყეოდა: „გაუმარჯოს ქართველ დედებს! ვაშა! ვაშა! გამარჯვებულ ჯარს! დღეგრძელობა ბატონ-მეფეს, ქვეყნის თვალსა და მფარველს!“

კარი მეოთხე — თავი II

II

მაშინ ბატონის წინ წარსდგა დიდი თორნიკე ერისთავი. მის ფეხებთან დროშა დადო და რაღაც ტყავი მიართვა. მოახსენა: „აჰა, მეფევ! ეს დედოფლის „გრამატაა“ (ოქროს საბუთი). ეს არის ჩვენი სისხლისა და ოფლის სანაცვლო ჯილდო. ბასილი და კონსტანტინეც ადასტურებენ ამ წერილს. ისინი ზემო ქვეყნებს თქვენს შვილსა და შვილიშვილს უთმობენ. მეც მაჩუქეს მათ საკუთრად დიდძალი საჩუქარი: სამკაული, ოქრო, ვერცხლი, მარგალიტი და ძვირფასი ქვები. მაგრამ, მეფევ, მე, საწყალ ბერს, რად მინდა ეს სიმდიდრე? თქვენს დიდებულ ბატონობას შემოგწირავ ყველაფერს: ნახევარი თქვენი იყოს, ნახევარი კი ქვრივ-ობლების! ამდენი ჯორ-კიდებული (ჯორებით გადასატანი ქონება) ორივესთვის იკმარებს!“

მეფემ უთხრა: „გმადლობ! ვიცი, რომ ქვრივ-ობლები გიყვარს. მათ ჰქონდეთ და მე კი ჩემთვის არც ნახევარს ავიღებ! შენია და შენვე გქონდეს, მოიხმარე, როგორც გსურს. რა ძღვენი სჭირდება შენს ღვაწლსა და სამსახურს?“ მაგრამ თორნიკე უპასუხებს: „ნუ მარგუნებ, მეფევ, ძღვენს. ვერ მივიღებ მე სიმდიდრეს, ვერ ჩავიდენ ღვთის საწყენ საქმეს! ჯვარი და სახარებაა მხოლოდ ბერის სიმდიდრე. ეს სიმდიდრე ქვეყნის არის და თქვენც მისი მემკვიდრე ხართ!“ ვერ შეთანხმდნენ, თუმცა სარდალი ცრემლით სთხოვდა მუხლმოყრილი. ლაშქარიც სარდლის თანხმად მის წინ თავდახრილი იდგა.

კარი მეოთხე — თავი III

III

ღრუბელზე მაღლა, ორბების ბუდეებთან, არჩვებისა და ჯიხვების მაღალ სამთავროში, წმინდა მამებს ოდესღაც, ერთ დროს, კლდეში გამოუქვაბავთ სახლები. დღეს ის მამები აღარ ჩანან. ახლა აიაზმას (ნაკურთხ წყალს) ვეღარ გვასხურებენ. ის მაღლობზე არსებული სადგომებიც ჩვენს შავ ბედს შავად გადმოჰყურებენ.

ვერც ოთხფეხა ცხოველი, ვერც ფრინველი ვერ შედის იქ, თუმცა კარი ღიაა. ვერც უწმინდური ქვემძრომი. იქ მხოლოდ წმინდა ფუტკარი ბუდობს. ისიც იმიტომ, რომ ზეცის მუშა (ფუტკარი) აქ წმინდა სანთლებს უმზადებს ხატებს. თორემ სხვა... გინდაც შევიდეს, რაღაც შიში ააკანკალებს. ასე ფიქრობს უბრალო ხალხი, ცრუ-მორწმუნეობით არის შეცდომაში შესული. მაგრამ ამ გულწრფელ შეცდომაში მაინც სიწმინდე და მადლი არის.

თორნიკეს დროსაც ასეთ მღვიმეში ცხოვრობდა ერთი მოხუცი ბერი. ის ძაძით იყო მოსილი და ფეხშიშველი და წელზედ ეყარა თმები და წვერი. ხშირად ჩამოდიოდა სოფელში. კაცთმოყვარეობა (ადამიანების სიყვარული) არ ასვენებდა. ჩუმად დადიოდა, ხმას არავის სცემდა, რადგან მდუმარების აღთქმა ჰქონდა დადებული. მაგრამ შრომასა და დახმარებას გაჭირვებულს არ ამადლიდა. უყვარდა გლეხი, ქვრივი, ობოლი. ყველას მამასავით უვლიდა. თოხნაში, მკაში, სხვლაში (ვენახის გასხვლაში) და ხვნაში ის სრულყოფილი მუშა იყო ყველაფერში. მის მარჯვენა ხელის მადლს იფიცებდა ყოველი გლეხი, გაჭირვებული.

როცა სოფელში სადმე გადამდები დაავადება, მაგალითად, სახადი, მოედებოდა, მათ მომვლელად და პატრონად წმინდა მოხუციც იქ გაჩნდებოდა. მისი ჯილდო იყო ხმელი პური და ზედ წმინდა წყალი. არავის უნახავს ის მოწყენილი, არც მხიარული და არც გაბრაზებული. ერთ გუნებაზე იდგა და იდგა... ყველას უყვარდა, ყველა იცნობდა, მაგრამ არავინ იცოდა, რას ფიქრობდა ან რას გრძნობდა. იცოდნენ მხოლოდ, რომ ბერი იყო, ცხოვრობდა კლდეში, სოფელთან ახლოს, და დიდი ხანიდან მათი მამებიც მას „გაბრიელ-სალოსს“ ეძახოდნენ.

როდესაც მეფემ არ მიიღო თორნიკეს ძღვენი, თხოვნა და ვედრება და გაკვირვებულ ამდენ ჯარში სიჩუმე იყო, ეს გაბრიელი წარსდგა მათ წინ. პირველად ამოიდგა ენა და გააკვირვა ყოველი სული, როდესაც ბატონს ეს მოახსენა: „მეფევ! სიმდიდრე და ეს საუნჯე არც შენ გეკუთვნის და არც თორნიკეს! ეს ნახევარი სხვებისა არის... სისხლის სანაცვლოდ მათ მოიმკეს! რისთვის ივიწყებთ მათ, ვინც სამშობლოს სახელს თავი შესწირეს და სამარე ისე გაითხარეს, რომ შორს მშობლებმაც ვერ დაიტირეს? რატომ არ იგონებთ იმ წმინდა ადგილს, სადაც თორნიკე იმყოფებოდა? თუ არა იმის სასწაულსა და მადლს, ქრისტიანობა იღუპებოდა! მთაწმინდის იყოს ეს თქვენი ძღვენი. იქ ააშენეთ ამით მონასტრები, რომ ყოველდღე, წირვა-ლოცვის დროს, იხსენებოდნენ ქართველი მკვდრები. აუგეთ ერთიც ახალი ლავრა ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის სახელზე, რომ მის წილხვედრმა პატარა საქართველომ მსხვერპლი შესწიროს მის მფარველსა და მხსნელს. მეცნიერებისა და მწიგნობრობის ლამპარი იქ აინთება ერთ დროს და შვილიშვილთა სხივებს მიაფენს მათი მამა და წინაპარი!“

თქვა და ისევ დადუმდა ბერი. გაოცებულები უყურებდნენ მაშინ... მეფე დასთანხმდა და ერმაც მასთან ერთად ხმამაღლა შესძახა: „ამინ!“ იმ დღიდან არავინ უნახავს ის ბერი საქართველოში. მხოლოდ ერთხელ, როცა ქვეყანას უკუნი სიბნელე ჩამოსწოლოდა, ორი მოხუცი უნახავთ გზაზე ხელყავარჯნებით შორს მიმავალი. ათონისკენ მიემართათ მათ პირდაპირი გზა და სწორი კვალი. ისე მიდიოდნენ, როგორც ბნელ ღამეში, თითქოს რაღაც ნათელი უძღვებოდათ. ერთი მათგანი იყო თორნიკე და მეორე კი ის გაბრიელი.

კარი მეოთხე — თავი IV

IV

ერთხელ ათონში ზარების რეკვა ასტეხეს და უჩვეულო ღაღადი (ხმამაღალი ძახილი) დაიწყეს. ასე ამბობდნენ, რომ სასწაული ყველამ ერთად ცხადად ვნახეთ: „ღვთისმშობლის ხატმა ახლოს მოცურა და თავს ნათელი დაადგა. მისი გამოსვენება გვინდოდა, მაგრამ ჩვენი ხელი არ მოეკიდა. ყველა ვერ ხედავს: ღამით ნათელი და დღისით რაღაც ნისლი ფარავს მას. ჩვენ როცა ნავით ვუახლოვდებით, ის არ გვიკარებს, შორს მისცურავს. მისი სიწმინდის შეხების ღირსი არც ერთი არ აღმოჩნდა. ჩანს, ჩვენი ცოდვა დიდი ყოფილა და მაღლიდან ღმერთი გვირისხდება!“

ასე ტირიან წმინდა მამები, მარხვასა და ლოცვას აორმაგებენ. აღთქმებსაც დებენ კანონად და ღირსეულს მათსავე გუნდში ეძებენ. მაგრამ არაფერი გამოვიდა, სანამ ძილში ერთმა ბერმა ჩვენება არ ნახა. მას დედაღვთისა გამოეცხადა და მაღალი ნება განუცხადა: „ამაოდ შფოთავთ, წმინდა მამებო, არაფერი გაქვთ ღმერთთან ბრალი. არც ჩემთან ხართ თქვენ დამნაშავე, არ ვარ თქვენზე მე გაბრაზებული. მაგრამ მე თქვენთვის აქ არ მოვსულვარ, სხვა არის ჩემი წმინდა ნება. თქვენგანს არავის არ შეუძლია ჩემი აქედან წასვენება. ჩემს სადიდებლად რომ აუგიათ ივერიელებს აქ ტაძარი და ყველასთვის შესასვლელად მათ გაუღიათ მისი კარი, იქ ცხოვრობს ერთი მოხუცი ბერი, ივერიელი გაბრიელი. და ნათლით მოსილს იმ ჩემს ძლიერ ხატს იმან შეახოს მხოლოდ ხელი, რომ მიიტანოს და დაასვენოს შესავალ კართან საკვირველი (სასწაულმოქმედი ხატი). და იმ დღიდანვე სასწაულმოქმედს დაერქვას „კარის ღვთისმშობელი!“

გამხიარულდნენ წმინდა მამები, დაიწყეს შესხმითი გალობა გუნდად. ტაძრებს კელაპტრებით (სანთლებით) უვლიდნენ, გახშირდა საღმრთო ლიტანიობა (მსვლელობა). წინ მიუძღოდა მათ თორნიკე და იოანე მცირე კრებით. მათი გული ივსებოდა მომეტებული ნეტარებით. მიიღეს ხატი და დანიშნულ ადგილას სიხარულით დაასვენეს. წმინდა ტაძარი იმავე დღიდან სასწაულებით ივსებოდა.

მაგრამ ყველაზე შესანიშნავი მაშინ ერთი ჩვენება იხილეს, რომლის მსგავსი ჯერ არ ენახათ და არც ყოფილა სადმე ნახსენები: ცაზე გვირგვინი გამოისახა, ვარსკვლავებისგან გამოჭედილი. დაადგა თავზე ივერთა მონასტერს და გაანათა წმინდა ადგილი. ნათლის სხივებს აელვარებდა დიდხანს, სანამ დილა არ დადგა! შემდეგაც თურმე არაერთხელ იმავე ადგილას გამოისახა. დღეს ის ნიშანი კი აღარ ჩანს: დიდი ხანია, რაც გაქრა... უეჭველია, ჩვენს გულგრილობას გაბრაზებია! ჩვენზე განაწყენებულა!

მაგრამ სულმნათს საქართველოსას, ღვთისმშობლობის დღეს, ერთი სიზმარი ენახა: ქვეყნად ჩამოსულიყვნენ ნინო, ქეთევანი და თვით თამარი. თამარს თავზე ედგა გამარჯვების გვირგვინი, ქეთევანს კი – წმინდა მოწამეობის. ნინოს ხელთ ეჭირა ვაზის ჯვარი, ქრისტიანობის დიდი ნიშანი. სამივეს თვალები ზეცისკენ ჰქონდათ აპყრობილი, საქართველოსკენ აშვერდნენ ხელებს და შეერთებულად, ხმაშეწყობილად, ტკბილ საგალობელს გალობდნენ: „დედაო ღვთისავ! შენი ხვედრია ეს საქართველო, რომელმაც დიდი ტანჯვა ნახა. შეუნდე ცოდვა! ნუ აიღებ ხელს მისგან, ლმობიერებით დაიბრუნე გული! მოგვეც კურთხევა ზეციდან, მაღალო, და ძლიერად გადმოსახე ჯვარი, რომ აღადგინო ქართველთა ერი, დღეს დაცემული და ცოცხალ-მკვდარი! მის სიმხნევეს, მის ზნეობას განუმტკიცებდე აღმაფრენას და შენს საქებრად, სადიდებლად ნუ დაავიწყებ იმ ტკბილ ენას, რომლითაც თამარი ბრძანებას სცემდა, ქეთევანი მარად შენ გადიდებდა და ნინო შენი ძის მცნებას შენგან რჩეულ ერს უქადაგებდა!“ როცა ეს ლოცვა დაამთავრეს, სამივემ ნელა ზეცას შეხედა და დაინახეს, რომ ძველ ადგილას მათ ცისარტყელა გამოესახათ.

1884 წელი