კარი მესამე — თავი IV
IV
მთავარსარდალი მაღლიდან ბრძოლის ველს ისე აკვირდება, როგორც ხელის გულს. მისი თვალი ყველა მხარეს აკვირდება: წინ, უკან, მარჯვნივ და მარცხნივ.
ის უყურებს ოთხი ათას ახალგაზრდა მეომარს, რომლებიც ლამაზად არიან განლაგებულნი წინა ხაზზე. ისინი ელოდებიან იმ მომენტს, როცა დაუკრავენ დოლსა და საყვირს.
მეომრებს ხელში ფარ-ხმალი უჭირავთ და აღელვებულები არიან. ცხენებსაც კი ძლივს აკავებენ. ცხენები ჭიხვინებენ, მიწას თათებით აბრახუნებენ, ფაფრებს იშლიან და ყურებს ცქვეტენ.
თითქოს ცხენებსაც სული უდგას, რომ იერიშში მიიღონ მონაწილეობა. მათ გულშიც არ არის შიში, ისევე როგორც მათი მხედრების გულში.
რაზმის სათავეში ორბელიძე დგას, ახალგაზრდა, გმირი სარდალი. მან იცის, როდის უნდა ატყდეს ბრძოლის ცეცხლი და ომის ალი.
მათგან შორს, მარჯვნივ, მთელი ტყე და ველი ქვეითი ჯარით არის მოფენილი. გამრეკელი მათ შორ-შორ აფანტავს და საფარში აყენებს, რათა მტრის სამიზნო გახდნენ.
მარცხნივ, სადაც მდინარე ჰალი შფოთვითა და ღრიალით მიედინება, სავარსამიძის ჯარი დგას. მათ ფარ-ხმალი, ჯაჭვის პერანგი, აბჯარი და მოელვარე შუბები აქვთ.
ჯავშანიძე კი არსად ჩანს, აქ არ არის. წინა ღამით მან ფარულად, ჩუმად აიღო მტრის საფარი.
სკლიაროსიც ამხედრებულა და მტრის დასახვედრად დიდ ჯარს აყენებს. ის ცხენს ხან აქეთ აჭენებს, ხან იქით და ჯარასავით ტრიალებს გარშემო.
მარჯვნივ ბაგრატ თარონელს აყენებს, მარცხნივ კი მის ძმას, გრიგოლს. მათ არ ჰგონიათ, რომ თავიანთ თანასწორს შეხვდებიან.
ორბელიძის პირისპირ კი თვით აფრანიკე გამოსულა. ის წვერ-ულვაშს იგლეჯს, მეტისმეტი სიფიცხისგან სახეზე ალმური ასდის. ის განრისხებულია:
"როგორ თუ ასეთი მცირე მხედრობით, ასე თავხედურად მოდის ჩემზე? სიკვდილისგან შეშინებული, სწორედ ლოდს ეძებს!"
წინა ომებში გათამამებულ, მარჯვე სპარსელ ცხენოსანთა ჯარს მოქის თავადი სიტყვით ამხნევებს და თან მდიდრულ საჩუქრებს ჰპირდება.
მათაც შეუპოვრობის ნიშნად განთიადისას დაჰკრეს საყვირს. მაგრამ ქართველებმა ამის საპასუხოდ მაღლიდან ისარი გადუშხუილეს.
ეს ისარი მარჯვნიდან გამრეკელის მიერ იყო ნასროლი, როგორც მაცნე. მას თან მოჰყვა სხვების ისრებიც, გულის გამპობი და გასაოცი.
სომხებმაც ფარი ააგეს, მშვილდი მოამზადეს და ისრებით უპასუხეს. ამის შემდეგ ძლიერი ბრძოლა გაიმართა ყველა კუთხიდან და ორივე მხრიდან.
უანგარიშო და უთვალავი ისარი მოდის, როგორც სეტყვა ციდან. ჯერ სიჩუმეა, მხოლოდ ხანდახან ისმის დაჭრილი კაცის კვნესა.
ბრძოლა გახურდა, ომი გრძელდება. ხან აქეთ და ხან იქით სისხლი იღვრება. აჰა, მზეც მხიარულად ამოდის! მომაკვდავთა კვნესა მას არ ესმის.
თითქოს ეს იყო დანიშნული დრო: აქ ორბელიძემ ხმალი იშიშვლა, ჯარს მიუბრუნდა და მხიარულად ნუგეშის თვალი გადაავლო.
მხედრები მიუხვდნენ სარდალს გულისნადებს, სიტყვა აღარ აცალეს. მათაც იშიშვლეს ბასრი მახვილები და მზის სხივებზე ააპრიალეს.
ყველამ ერთხმად დასძახა: "ჰკა მაგას!" დეზი ჰკრეს ცხენებს და პირდაპირ, ჯიქურ გააქანეს სპარსელებისკენ და იერიში მიიტანეს.
აფრანიკე მაგრად დახვდა მათ, ლომივით იყო, სასიკვდილოდ გააფთრებული. მან ცხენოსანთა ჯარი შეაგება, ფარმომართული და მომზადებული.
კიჟინა დასცეს და სასწრაფოდ გაიშალნენ ტრიალ მინდორზე. ზოგან ერთად, ჯგუფ-ჯგუფად იბრძვიან და ზოგან ერთი მიდის თავის სწორზე.
კიჟინა, კვნესა, წყევლა, მუქარა და გულშემზარავი ჩხუბის ხმა არეულია. ცხენებს ფეხქვეშ გააქვთ დაჭრილები და ცოცხალ-მკვდრები.
აგერ შავით მოსილმა მხედარმა მერანი მინდვრად გამოახტუნა. ჰაერში ხმალი შეათამაშა და თან მედიდურად დაიძახა:
"სად ხარ? გამოდი, ნუ იმალები, თუ გული გერჩის, ორბელიძე! აფრანიკ მქვია! იცოდე, შენისთანები ბევრი დავამიწე!
გამიგონია მეც შენი ქება, განთქმულია შენი ხმალი, მაგრამ ახლა ჩემიც უნდა გასინჯო, როგორი ბასრია და რა ძალა აქვს ჩემს მკლავს!
ჩვენ ორში ერთმა უნდა მოკვდეს, ამით დამთავრდება ეს ომი! ნუღარ აგვიანებ! გელი, გამოდი, თუ შენც გინდა ეს პირობა!"
ხმალსისხლიანი, თავზე ჩაფხუტით, თეთრ ცხენზე იჯდა ერთი მხედარი. რომელ გუნდშიც შევარდებოდა, იქ მეხი და ზარი მიჰქონდა.
ეს გმირი თვით ორბელიძე იყო. ახალ გუნდს მკაცრად რომ შეუძახა, მაშინ მოესმა აფრანიკის ხმა და სიხარულმა ააცახცახა.
მისი სურვილიც თურმე ის იყო, რომ აფრანიკეს სადმე შეხვედროდა. მას ეძებდა და აქეთ-იქით სხვადასხვა რაზმში მიჰქროდა.
გაქანებულ ცხენს თავი მოსწია, ყალყზე შემდგარი მოატრიალა, ასკუპა, ჯიქურ გამოაქანა, მივარდა, ბევრი აღარ აცალა და უპასუხა:
"გმირს არ შეშვენის თავის ქება და დაჩემება! აჰა ბურთი და აჰა მოედანი, მზად ვარ, თქვენი ნება იყოს!"
მშვილდი მოღუნეს, საცერე დაადეს და ერთმანეთს ისარი სტყორცნეს. მაგრამ ორივემ სწრაფი მოძრაობით თავიანთი ფარი მიუგებეს და ამით აიცილეს გულის გამპობი, ხორცის მომწყვლელი დარტყმა.
მერე მშვილდები მხარზე გადაიდეს და ხმლებს მოავლეს ხელი საბრძოლველად.
მათი ფარ-გება და კენწლაობა, ელვისებური სისწრაფე, გასაკვირი იყო. ეს მოჩხუბრებს მხოლოდ ბრაზს უმატებდა და თანდათან ალი ედებოდათ.
მოსწყინდათ ფარი და უკუაგდეს. ორივე მარტო შიშველ ხმალზე დადგა. თავი სასიკვდილოდ გადადეს, აღარ ზოგავდნენ ძალასა და ღონეს.
ჯერ ორბელიძემ მიაგდო ცხენი, ხმალი პირდაპირ შუბლში უსწორა. მაგრამ შავ ცხენზე მჯდარმა მხედარმა დეზი ჰკრა, განზე გაუხტა და აიშორა.
ხმალმა ჰაერში გაიშხუილა: მოქნევა და მკლავის ძალა უშედეგო აღმოჩნდა. მოპირდაპირემ ხელმეორედ ხმლის მომარჯვება აღარ აცალა:
თვითონ აფრანიკმა მიაგდო ზედ თავისი მკვირცხლი, ფეხმალი მერანი. მაგრამ მოქნეულ ხმალს ორბელიძემ ქვემოდან აჰკრა თავისი ხმალი და მარილივით გადაუმტვრია.
აფრანიკე შეკრთა! შეშინდა და არ იცოდა, რა ექნა. უძრავად იდგა, როგორც ცოცხალ-მკვდარი.
გმირთა წესია ლმობიერება: ქართველს გულის წყრომა დაუცხრა. ხმალი ისევ ქარქაშში ჩააგდო, ჩამოეცალა და ასე უთხრა:
"ნუ გეშინია! ხმლიან კაცს უხმლოსთან შეჭიდება არ მეკადრება. მხოლოდ თანასწორი იარაღით მენატრება შენი დაჩაგვრა!
აბა, ახლა ნუღარ ვუდგებით ერთმანეთს ასე შორი-შორს! ახლა სასიკვდილოდ უნდა შევებათ, ორივემ ორ-ორ ხმალს მოვკიდოთ ხელი!"
მაგრამ აფრანიკე ყურს აღარ უგდებს, მარდად, უეცრად ზურგი უჩვენა. დეზი ჰკრა მერანს, მიატრიალა, ერთი შეჰკივლა და გააჭენა.
რომ ნახა ჯარმა მათი სარდალი გაქცეული და შეშინებული, თვალი წაუვიდათ და შეშინებულებს უნებლიეთ გული გაუტყდათ.
შეწყვიტეს ომი და გაიქცნენ, გონს ვერ მოსულები, უცბად დამფრთხალები, იქითკენ, საითაც მათი სარდალი შავ ბედაურს მიაქანებდა.
"ჰკა მაგას, აბა, არ გაუშვათ!" შეჰკივლა გმირმა მაშინ ქართველებს. ცხენოსანთა ჯარმა დაიგრიალა და სომეხ-სპარსელებს გამოუდგა.
აფრანიკე თავისი ჯარით გარბის, გარბის და უკან არ იხედება. მას ორბელიძე მისდევს ჯარითვე, მისდევს, თანდათან ცეცხლი ედება.
უკანა ჯარი დაუახლოვდა, თავზე ზვავივით უნდა დაეცეს, მაგრამ აქ წინამ გადაუხვია და ხეობაში ამოჰყო თავი.
მდევრები მაინც არ ეშვებიან, ქვესკნელშიაც კი ჩაჰყვებიან თან. ერთად შეჰყვნენ იმ ხეობაში და მიიმალნენ, აღარსად ჩანან.
თურმე იქ ვერაგ სკლიაროს-სარდალს სხვა ჯარი ჰყავდა ჩასაფრებული და ქართველები შეტყუებულები დაამწყვდია, გარშემო მოაქცია.
რაღა გზა ჰქონდათ? ჩამოქვეითდნენ. თავ-თავის ცხენებს ამოეფარნენ. იბრძვიან, მაგრამ იციან, რომ მტერი კარგ დღეს არ გაუთენებს.