კარი მესამე — თავი VI
VI
ომი დამთავრდა. კიდეც დაღამდა, სიბნელემ მოიცვა ის არემარე. შეწყდა კიჟინა და მის ნაცვლად აქა-იქ მწარე კვნესა ისმის.
ზოგი წყალს ნატრობს სიკვდილის წინ, ზოგი შველასა და შემწეობას, ზოგი ბედს უჩივის და ტანჯვით ამბობს, რომ სიკვდილი სჯობს მის ყოფას.
ისინი, ვინც ერთი წუთის წინ მხეცივით სისხლით ვერ ძღებოდნენ, ახლა, იმ კვნესას რომ უსმენენ, იმათი ცოდვით იტანჯებოდნენ.
უნდოდათ შველა, მაგრამ სიბნელის გამო აქ ვეღარაფერს ხედავენ. ერთად არეულ-დარეულებში ვეღარ არჩევენ მოყვარესა და მტერს!
თორნიკემ ბრძანა: "განურჩევლად, ქართველი იყოს, სპარსელი, ბერძენი თუ სომეხი, სულ ერთიანად მოჰკიდეთ ხელი!
სიკვდილი ყველას ათანასწორებს: თავისიანს, უცხოს, მტერსა და მოყვარეს! ვეცადოთ ყველამ და არ დავაკლოთ დაჭრილებს მოვლა და მკვდრებს სამარე.
ნურავინ გაბედავს, დატყვევებულებს შეურაცხყოფა მიაყენოს! ვაჟკაცს, რომელსაც ბედი სხვას დაამონებს, დასატანჯავად ისიც ეყოფა!"
ასე ისურვა და იმ სურვილზე მხედრობა განა იტყოდა უარს? მხოლოდ მთვარის ამოსვლას უცდიდნენ და, აჰა, მთვარემაც ამოატანა!
ამოჰყო თავი მაღალი მთის წვერით და ნაზად გადმოხედა ბრძოლის ველს. კაცის მიწიერ ბნელ საქმეს მაღლიდან ციური ნათელი აფენდა.
გაანათა და გულშემზარავი სანახაობა გამოაჩინა, თითქოს უნდოდა ეჩვენებინა კაცისთვის ბოროტად ჩადენილი საქმე.
მთელი ხეობა, ღელე, ტყე და მინდორი დაჭრილ-მკვდრებით არის მოფენილი. ვისი სიცოცხლეც დილას ყვაოდა, ახლა ლეში და მძორი გახდა.
აგერ დაჭრილი! აგერ მკვდარი წევს! საწყალი ორად არის გაკვეთილი! აგერაც ერთგან ათასზე მეტი ერთმანეთს ხორცად დაჰჩეხიან!
ამ ერთ ადგილს რა მიუზიდავს ამდენი სული? რა მაგნიტით? მხოლოდ იმით, რომ ორბელიძე აქ წევს მკვდარი, ცუდად, ღალატით.
მისი სიკვდილით ცეცხლმოდებულები, ქართველები მტერს ეჯახებოდნენ, ბევრს მიიძღვანდნენ საიქიოსკენ და თვითონაც ზედ აკვდებოდნენ.
არავინ ელოდა აქ გადარჩენას: ერთი ათს და ოცს უჩხუბებოდა და თუ ჯოჯიკი არ მოასწრებდა, მაინც ვერავინ გადარჩებოდა.
მაგრამ ჯოჯიკმა იმათი სისხლი აიღო და ჯავრი იყარა და სკლიაროსს ის დაამწარა, რითაც ერთხანს ღალატით გაიხარა!
აფრანიკს თავზე ლახტი გადაჰკრა, სიმწარით გაოგნებული დასცა, ფეხებით შედგა, შუბი უგმირა და სასიკვდილოდ გული გაუპო.
როგორც დაჭრილი ვეფხვი, ბაგრატიც ისე მივარდა მას, ბარდაველი, მაგრამ ჯოჯიკმა მოასწრო თვალი და ყელში ხელი წაუჭირა.
ამ დროს გულდაგულ წამოეპარა მას უკნიდან ვიღაც სპარსელი, მაგრამ ხელიდან ხმალი გაუვარდა, როცა იქ გამრეკელი დაინახა.
ამის მოსვლამ სრულად გამოაცალა სკლიაროსის ჯარს ძალა და ღონე, რადგან თან მოჰყვა სამი ათასი
ის მეომარი სულ თავს იწონებდა. მაშინ ჯოჯიკამ და გამრეკელმა ერთმანეთს მხარი დაუჭირეს, რათა გაემაგრებინათ თავიანთი პოზიციები. მაგრამ ამით ორბელიძეს ვეღარ უშველეს, რადგან ის უკვე მოტყუებით მოკლული იყო. და აი, ახლა, ამდენ მკვდარს შორის, ყველაზე ძირს ის გდია მკვდარი! ზურგში მტრის მახვილი აქვს ჩარჭობილი და გულზე თავისივე ფარი ადევს. ცოტა მოშორებით, შავი კლდის ძირში, ეს უწვერულვაშო ვინღა არის? მერანი თავს დაჰხვიხვინებს და ტორს სცემს, რომ თავისი მხედარი გააღვიძოს. მაგრამ ამ ნეტარ, საუკუნო ძილს ახლა ვეღარაფერი დაუფრთხობს ამქვეყნად! დედის ცრემლების საპასუხოდ მან აქ, ბრძოლის ველზე, სისხლი დაღვარა. ამით ღირსეულად შეასრულა მამულიშვილის უკვდავი ვალი: თავისი სამშობლო ქვეყნის ხსოვნაში სამუდამოდ დახუჭა თვალი. იქნებ სხვა რამე გულდასაწვავი ახსენდებოდა სიკვდილის წინ? იქნებ სასიკვდილო შხამი გულის წყლულს უფრო მეტად აწვავდა? ვინ იცის, რა საიდუმლო წაიღო მან იმქვეყნად? შორს სადმე ქართლში დედამ ან გულის სატრფომ გამოიცნოს ეს გამოცანა. აგერ, ისრისგან მთლად დაცხრილული, მოხუცი წევს ღირსეულად მკვდარი. თითქოს სძინავსო და შორეული, ტკბილი სიზმარი ესიზმრება. აი, დაჭრილი ბევრი წვალებით დიდ ხის ძირში მიფორთხდა. ყვირილი უნდა, მაგრამ მომაკვდავს ენა აღარ ამოძრავებს პირში. აგერ, საიდანღაც უცნაური ხმით, დაჭრილი კვნესით იძახის: მკვდრები საბრალოს თავზე ეცემიან და ამით მისი ტკივილი ემატება. ამდენი დაჭრილის კვნესითა და ოხვრით აქ ყურისმგდები აღარსად არის: სომხური, ქართული, ბერძნული, სპარსული – სხვადასხვა ენა ერთმანეთშია არეული. გამწარებული გამოთქმის კილო და მთავარი აზრი ყველას ერთი აქვს; თავიანთ ბედსა და გაჩენას წყევლიან და გასაჭირში შველას ითხოვენ. მაგრამ ბევრ მათგანს სიკვდილის მეტი ვეღარაფერი უშველის, თუმცა ერთმანეთს მეგობრულად ეხმარებიან და აღარავის აღარ ჰყავს მტერი. ასე დასრულდა ეს დიდი ბრძოლა... აჯანყებულთა ჯარი განადგურდა, მაგრამ მათ რიცხვში ხუთი ათასი ქართველიც იყო მკვდარი.