კარი პირველი — თავი IV
„მწარე წარსულის მოგონებით თქვენ წინაშე ვყვები ამას, რომ მე ვარ მომსწრე საქართველოს შავი დღისა და ვარამისა. ბევრ თქვენგანს ის არც კი ახსოვს, იქნებოდით მაშინ ბავშვები, მაგრამ მე კი დღესაც გულზე მაქვს მაშინდელი დაღი! ცამ რისხვით მოგვიქუხა, საქართველოს ბუნდი დაადგა. მონებივით გვესეოდა მტრის გუნდი ყოველი მხრიდან. მოგვაწვნენ და მოგვაზვრითეს ერთიანად ჩასანთქმელად. რაც მაშინ ჭირი ვნახეთ, ახლა ძნელია სათქმელად. ეს პატარა საქართველო ჯარასავით დატრიალდა. პირჯვარი გადაიწერა, გამაგრდა და გასალდა. მოხუცი თუ ახალგაზრდა, ერისკაცი თუ სამღვდელო, ყველა ერთ მხარეს მიიწევდა, ყველას ერთი მიზანი ჰქონდა! სადღა იყო განსხვავება? ვინ იყო ბატონი? ან ვისი ყმა? ყველა ერთად შეკავშირდა, ერთი გულისთქმა ჰქონდათ: რომ გულწრფელად მოეხადათ ქართლის შვილებს მათი ვალი და სიკვდილით გამოესყიდათ ჩვენი ქვეყნის მომავალი! მამა-პაპის განთქმულ ფარ-ხმალს შვილი ფასს უმატებდა იმით, რომ ლომკაცივით ებრძოდა ერთ ასს. „ჰკა მაგის“ ხმა ყოველი მხრიდან ისმოდა, მტრისთვის საზარელი. ამ გვირგვინს ბანს აძლევდა, ანუ ამტკიცებდა, ორმაგად მთა და ბარი. სისხლით მორწყეს ტყე და ველი, მდელო წითლად შეიღება. ჭირნახული საქართველო აღდგომის კვერცხს დაემსგავსა! ქართველობა განახევრდა... მაგრამ მტერს კი ღვთის შეწევნით სძლიეს მათ და თამამად დაიძახეს: „საქართველო აღსდგა მკვდრეთით!“ და მართლაც, გამოიხსნეს განწირული, სიკვდილის პირას მყოფი ქვეყანა და შვილიშვილებს გადასცეს, როგორც ობოლი მარგალიტი! მხედართმთავარ-უხუცესად მაშინ იოანე იყო, რომელიც შემდეგ ბერად შედგა და დღეს ულუმბოს აქვს სავანე. სანამ მტერი გარს გვახვევია, ის მძვინვარებდა, როგორც ლომი. გოლიათის ბრძოლას ჰგავდა მისი ბრძოლა, მისი ომი. მტრის ისრით გამხვრეტელი ხმალს ულეწდა, ფარს უხევდა. ხშირად მამა-პაპის სისხლზე თავისასაც ზემოდან ანთხევდა. ჯოჯოხეთის რისხვა იყო მისი რისხვა, მისი ვნება. სანამ მტერს ხედავდა, არ იცოდა მოსვენება. მაგრამ, როცა გმირმა საქართველო დამშვიდებული ნახა, სხვა მაღალ მთას მიაშურა გალობითა და ღვთის დიდებით. მან ფარ-ხმალი აიყარა, თავისი ნებით, ყოველგვარი მორიდების გარეშე. თავსაც ვერ იმართლებდა ის ჩემსავით სიბერით. მხოლოდ უთხრა დარაზმულ ჯარს: „ფარ-ხმალი ახლა უქმია! ახლა სხვა სამსახური მმართებს და სხვა ვალი მიმიწევს!“ დაგვლოცა და მისი ხმალი გადამკიდა მე, მისგან რჩეულს. მე თაყვანი ვეცი მორჩილებით, როგორც მამას, მეც კურთხეულმა. მითხრა: „თორნიკე! აჰა, შენ გქონდეს სარდლობა და ჩემი ხმალი. იქნებ ღირსეულად აასრულო მომავალში შენი ვალი!“ ამ სიტყვებმა მომიმატეს მე სიმხნევე და ერთგულება. გულმა იგრძნო ფოლადობა და სულმაც ამაღლება! თუმცა ასეთი დიდების უღირსად ვთვლიდი თავს, მაინც უნებურად დღემდე ჩემს ვალს ვასრულებდი. ცუდად იყო ის, თუ კარგად, თქვენს ხელთ არის დაფასება. მე არ მფერობს ჩემი თავის არც გინება და არც ქება! ვიტყვი მხოლოდ: თქვენგან ისმოდა ჩემი პირველობის ხმა და მე მხოლოდ ვთავკაცობდი, დიდი მადლობის შემწირველი. მეფისა და სამშობლოს წინაშე, მართალია, ღვაწლი მიძღვის, მაგრამ, მეფევ, სხვას დავუთმობ ახლა სამსახურს... სხვას დავუთმობ! იმიტომ, რომ აღარ ვარ ის, რაც ვიყავი ადრე... ძველად: ჩემს სისუსტეს გული გრძნობს და გონება წყვეტს უეჭველად! მართალია, ეს ჭაღარა სიყვარულს და სურვილს ვერ კლავს, მაგრამ ძალის დახმარება აღარ შეუძლია მუხლსა და მკლავს! ადრინდულად მუხლი არ მემორჩილება, აღარც თვალი მიჭრის. და როგორ შევძლო, მაშ, სარდლობა, როცა ბრძოლის ალი ატყდება? ვისაც აქ ხედავთ, სულ ყველა ჩემგან არის გამოზრდილი, ათასჯერ და ათასგვარად ბრძოლის ველზე გამოცდილი. რაც მე ვიცი რაზმთა წყობა და სამხედრო წესი სრული, მათაც აქვთ ჩემგანვე ახსნილი და ნასწავლი. ჩემზე მეტიც შეუძლიათ, უკეთ გაჰკვეთს მათი ხმალი, და ჩემსავით სიბერით ომში თვალი არ უმტყუნებს. ბევრია, რომ ჩემზე უფრო დღეს მათ შეშვენით სარდლობა, და რატომ უნდა დახვდეს ღობე-ყორედ მათ ჩემი პირველობა? რომ ამხადო პირველობა, მეფევ, ეს არ შეგშვენის! უმადურად ჩაითვლები... გქონდეს რიდი ქვეყნის ენის! და, რომ ჩემი წარსულით დღესაც კიდევ ვისარგებლო, მოღალატე შევიქნები... მეძულება მე სამშობლო! აი, მეფევ, თუ რატომ ვბედავ თქვენს წინაშე დღეს ურჩობას, და სულ სხვა გზით მიმავალი გილოცავთ თქვენ გამარჯობას! იოანეს მივაშურებ... მეც მის კვალს შევუდგები და, თქვენისვე ნებადართვით, სხვას გადავცემ ამ ჩემს ხმალს!“ ეს თქვა და მისი ხმალი ორბელიძეს გაუშვირა. ამგვარმა მისმა სიტყვამ გულში ბევრი აატირა.
V